Redakcja stylistyczna

Piotr Chojnacki

Korekta

Hanna Lachowska

Ilustracje na okładce

© djvstock/Fotolia

© Background All/Shutterstock

Tytuł oryginału

Nazi Science. Myth, Truth and the German Atomic Bomb

Copyright © 1995 by Mark Walker.

This edition published by arrangement with Basic Books, an imprint

of Perseus Books, LLC, a subsidiary of Hachette Book Group, Inc.,

New York, New York, USA.

All rights reserved.

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żadna część tej publikacji nie może być reprodukowana

ani przekazywana w jakiejkolwiek formie zapisu

bez zgody właściciela praw autorskich.

For the Polish edition

Copyright © 2018 by Wydawnictwo Amber Sp. z o.o.

ISBN 978-83-241-8062-2

Warszawa 2022. Wydanie III

Wydawnictwo AMBER Sp. z o.o.

www.wydawnictwoamber.pl

Konwersja do wydania elektronicznego

P.U. OPCJA

Książka poświęcona jest wszystkim tym, którzy próbowali naświetlić ten dwuznaczny rozdział historii, lecz spotkali się z niechęcią, niezrozumieniem i dezaprobatą.

1. Wprowadzenie

Czy istniała jakaś szczególna „nazistowska nauka”? Czy byli „nazistowscy naukowcy”? Pytania te jedynie na pozór wydają się proste. Ludzie, których ponad wszelką wątpliwość można określić jako „nazistów”, wliczając w to takich narodowosocjalistycznych przywódców, jak Adolf Hitler, Heinrich Himmler i Josef Goebbels, stanowili wśród Niemców mniejszość. Jeszcze mniejsza grupa, obejmująca wąski krąg oficerów regularnej armii, duchownych i arystokratów, którzy w lipcu 1944 roku bez powodzenia próbowali dokonać zamachu na Hitlera, z całą pewnością odrzucała narodowy socjalizm. Natomiast postawy i zachowania dziesiątków milionów innych Niemców nie są już tak łatwe do sklasyfikowania. Nie ma też prostej definicji pojęcia „nazista”. Sama przynależność do Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników (NSDAP) nie wystarcza: znamy wiele przypadków, kiedy członkowie partii sprzeciwiali się zbrodniczej polityce Hitlera, natomiast ludzie nienależący do partii aktywnie ją popierali. Poszczególne przypadki powinno się zatem rozpatrywać i oceniać indywidualnie, a różni obserwatorzy mogą dojść do zgoła odmiennych wniosków.

Należy poczynić istotne rozróżnienie pomiędzy mniejszością naukowców, którzy byli oddanymi stronnikami Adolfa Hitlera i zwolennikami narodowego socjalizmu, a większością środowiska naukowego, wykorzystującego swe umiejętności w służbie państwu. Pierwsza grupa zasługuje na surową krytykę, a nawet na potępienie, lecz poparcie tych ludzi dla narodowego socjalizmu nie musiało mieć ścisłego związku z ich pracą i dlatego niewiele nam mówi o specyficznym i szczególnym wpływie, jaki narodowy socjalizm wywierał na naukę. Większość naukowców mogła nie popierać świadomie politycznego ruchu Hitlera, lecz narodowosocjalistyczne państwo w taki bądź inny sposób kształtowało, kanalizowało i wykorzystywało ich teorie lub badania. Przedstawiciel tej grupy jest z punktu widzenia historyka bezsprzecznie bardziej interesujący, ponieważ jego przypadek może pomóc odpowiedzieć na ważne dla historii nauki pytanie: czy ideologia polityczna jest w stanie oddziaływać na naukę? Czy „nazistowska nauka” różniła się od współczesnej nauki radzieckiej bądź amerykańskiej?

Podstawowym problemem, utrudniającym nam zrozumienie skomplikowanych powiązań pomiędzy nauką a narodowym socjalizmem, jest uporczywa i rozpowszechniona tendencja do stosowania janusowej kombinacji hagiografii i demonizacji, czarno-białej charakterystyki naukowców – a także przedstawicieli innych zawodów i grup społecznych – jako przynależnych do trzech wykluczających się wzajemnie kategorii: „nazistów”, „antynazistów” lub „obojętnych”. Można również nadać tym kategoriom nazwy „Niebo”, „Piekło” i „Czyściec”, ponieważ opierają się one na ponadczasowym, choć czasami nazbyt uproszczonym schemacie walki pomiędzy dobrem a złem.

Przy rozpatrywaniu tematu nauki i naukowców pod rządami Hitlera znacznie bardziej użyteczna jest szeroka gama „odcieni szarości” niż model czarno-biały1,2. Chociaż o dwóch biegunach tego spektrum można również myśleć jako o „nazistowskim” i „antynazistowskim”, poszczególne elementy układu zwykle nie osiągają tych skrajności, lecz jedynie do nich dążą. Niemal każda jednostka lub instytucja w Niemczech zawierała w sobie jednocześnie składowe, które były „nazistowskie”, „antynazistowskie” i ani takie, ani takie.

O ile zatem istnieli naukowcy pokroju fizyka Johannesa Starka i matematyka Theodora Vahlena, identyfikujący się wprost z ruchem narodowosocjalistycznym, o tyle znacznie mniej było uczonych w rodzaju Alberta Einsteina, którzy wytrwale przeciwstawiali się narodowemu socjalizmowi (w jego przypadku postawę opozycyjną ułatwiał fakt, że opuścił on Niemcy, zanim Hitler doszedł do władzy). Nieporównywalnie liczniejszą grupę stanowili naukowcy tacy jak Werner Heisenberg i Carl Friedrich von Weizsäcker, których można traktować zarówno jako „nazistów”, jak i „antynazistów”, a których postawa przez cały okres istnienia Trzeciej Rzeszy pozostaje kontrowersyjna i otwarta dla interpretacji.

Książka ta ukaże naukę w Trzeciej Rzeszy w różnych odcieniach szarości. Rozdział 2, Kariera i upadek „aryjskiego” fizyka, oraz rozdział 3, Samotność starego bojownika, przedstawiają historię fizyka Johannesa Starka, zwolennika Hitlera od wczesnych lat istnienia ruchu i bez wątpienia jednego z najwybitniejszych narodowosocjalistycznych naukowców. Stark jest zapewne najlepiej znany ze swego osławionego publicznego ataku na Wernera Heisenberga, którego na łamach organu prasowego SS, „Das Schwarze Korps”, nazwał „białym Żydem”. Rozdział 2 rozpoczyna się w ostatnich latach Cesarstwa Niemieckiego, kończy zaś przed wspomnianym atakiem w „Das Schwarze Korps”, przy czym ostatnia jego część stanowi próbę wyjaśnienia, dlaczego Stark przypuścił ów atak. Rozdział 3 rozpoczyna się od zorganizowanej kampanii pomówień, jaką wszczął Stark, a kończy „denazyfikacją” Starka po wojnie. Wymienione dwa rozdziały przedstawiają także historię ruchu pod nazwą Deutsche Physik (tłumaczoną dosłownie jako „niemiecka fizyka”, a czasem jako „aryjska fizyka”), który bez powodzenia starał się zdobyć poparcie narodowosocjalistycznego państwa.

Rozdział 4, Kapitulacja Pruskiej Akademii Nauk, oraz rozdział 5, „Nazista” w Akademii, opowiadają o przekształceniu tejże Akademii w narodowosocjalistyczne narzędzie. Proces ten przedstawiany jest często jako rezultat nieodpartych nacisków ze strony dwóch narodowosocjalistycznych matematyków, Ludwiga Bieberbacha i Theodora Vahlena. Rozdział 4 rozpoczyna się w czasach republiki weimarskiej, a kończy dobrowolnym podporządkowaniem się Akademii narodowemu socjalizmowi jeszcze przed nominacją Vahlena. Rozdział 5 rozpoczyna się przyjęciem Vahlena do Akademii i wkracza częściowo w okres powojenny. Oba te rozdziały koncentrują się na uporczywych, odważnych, a mimo to w ostatecznym rozrachunku daremnych, wysiłkach fizyków Maksa Plancka i Maksa von Lauego, którzy starali się uratować Akademię, jak również stopniowych, metodycznych i uwieńczonych ostatecznie powodzeniem staraniach Bieberbacha i Vahlena, aby ją podkopać, zdominować i zmienić jej oblicze.

Rozdział 6, Fizyka i propaganda, oraz rozdział 7, Emisariusze dobrej woli, zawierają szczegółowe omówienie wielu zagranicznych wykładów Wernera Heisenberga, jakie wygłosił w okresie istnienia Trzeciej Rzeszy przy poparciu narodowosocjalistycznego państwa, stając się nieuchronnie uczestnikiem prowadzonej przez nie kampanii propagandowej. Nie sposób tu pominąć również kontrowersyjnej wizyty, jaką we wrześniu 1941 roku złożył Heisenberg swemu duńskiemu koledze Nielsowi Bohrowi, odwiedziwszy go w okupowanej Danii. Rozdział 6 obejmuje okres od powstania Trzeciej Rzeszy do największych niemieckich sukcesów militarnych w drugiej połowie 1941 roku, kończąc się wizytą u Bohra. Rozdział 7 rozpoczyna się zimą 1941−42 roku, kiedy wojna zaczęła przybierać niepomyślny dla Niemiec obrót, kończy zaś wraz z upadkiem Trzeciej Rzeszy. Te dwa rozdziały pokazują, jak ambiwalentna i dwuznaczna była dla naukowców praca w ramach systemu narodowosocjalistycznego, niezależnie od tego, czym się zajmowali i jakie przyświecały im intencje.

Rozdział 8, Bomba Hitlera, przedstawia historię projektu badań nad rozszczepieniem uranu podczas wojny, omawiając uwarunkowania nauki w republice weimarskiej i pod rządami narodowych socjalistów. Rozdział 9, W tyglu Farm Hall, opowiada o powojennym internowaniu dziesięciu niemieckich naukowców w Anglii, gdzie strażnicy potajemnie podsłuchiwali ich rozmowy. Tam Niemcy dowiedzieli się o zrzuceniu bomby atomowej na Hiroszimę. Bieg wydarzeń i wymuszona izolacja przekształciły Farm Hall w tygiel, gdzie narodziły się pierwsze mity na temat niemieckiej bomby atomowej. Rozdział 10, Mit o bombie Hitlera, analizuje te uparcie krążące po wojnie legendy, które zmieniały się w miarę upływu czasu.

Książka kończy się próbą omówienia tematu tabu współczesnej nauki: naukowca jako „towarzysza podróży”. Jeśli chcemy zrozumieć, w jaki sposób narodowy socjalizm oddziaływał na niemiecką naukę, nie możemy ograniczać się do kilku naukowców, którzy entuzjastycznie powitali narodziny Trzeciej Rzeszy, oraz tych jeszcze mniej licznych, którzy aktywnie i konsekwentnie się jej przeciwstawiali. Zamiast tego musimy przyjrzeć się zdecydowanej większości badaczy, którzy ani nie zwalczali, ani nie przyłączyli się do ruchu Hitlera, lecz towarzyszyli mu we wspólnej drodze.

2. Kariera i upadek „aryjskiego” fizyka

Johannes Stark był bez wątpienia jednym z najsłynniejszych, a zarazem okrytych największą niesławą, „nazistowskich” naukowców. Jego Nagroda Nobla, drażliwy charakter oraz nierzadko gwałtowne ideologiczne ataki na współczesną fizykę i fizyków czynią zeń zarówno intrygujący obiekt obserwacji, jak i przykład doskonałego łajdaka. Stark jest zapewne najbardziej znany ze swych pożałowania godnych ataków na Wernera Heisenberga, którego na łamach gazety SS nazwał „białym Żydem”. Rzecz jednak nie sprowadza się wyłącznie do tego. Dlatego też jego związki z narodowym socjalizmem zostaną poddane szczegółowej analizie w dwóch rozdziałach, Kariera i upadek „aryjskiego” fizyka, który kończy się przed napaścią na Heisenberga, oraz Samotność starego bojownika. Pozwoli to osadzić podjęte przez niego ataki na Heisenberga w ścisłym kontekście. Sukcesy Starka, lecz przede wszystkim jego porażki, w okresie istnienia Trzeciej Rzeszy, powiedzą nam bardzo wiele o związkach pomiędzy fizyką a narodowym socjalizmem.

Republika Weimarska

Stark był utalentowanym i ambitnym fizykiem. W 1909 roku objął swą pierwszą profesurę w Akwizgranie. Wybuch I wojny światowej przekształcił go duchowo i ideologicznie w zaciekłego niemieckiego nacjonalistę³. Chociaż wyrażał zapewne bardziej skrajne poglądy niż większość jego kolegów, niemieccy naukowcy z reguły bezkrytycznie popierali wysiłek wojenny Niemiec. Niepowodzenia zawodowe również nie pozostały bez wpływu na rozwój wewnętrzny Starka. Jego bliskie początkowo stosunki z monachijskim fizykiem teoretycznym Arnoldem Sommerfeldem przerodziły się w zawziętą, nie tylko naukową, polemikę, która legła u podstaw ich przyszłego antagonizmu. Kiedy w 1915 roku nadzieje Starka na objęcie katedry na uniwersytecie w Getyndze rozwiały się po nominacji ucznia Sommerfelda, Petera Debyego, Stark obarczył winą „żydowskie i prosemickie środowisko” tamtejszych matematyków i fizyków teoretycznych oraz ich „przedsiębiorczego dyrektora handlowego” Sommerfelda⁴.

W 1917 roku Stark przeniósł się do Greifswaldu, gdzie zastał go wybuch rewolucji, będącej następstwem klęski militarnej. Kapitulacja Niemiec jesienią 1918 roku zaskoczyła większość Niemców, ponieważ rząd karmił ich propagandowymi obietnicami, że zwycięstwo jest w zasięgu ręki. Kiedy żołnierze wrócili do domów – nierzadko uzbrojeni – zastali kraj znękany głodem i pogrążony w anarchii politycznej. W całych Niemczech władzę na szczeblu lokalnym przejmowały rewolucyjne rady żołnierskie i robotnicze. Wielu Niemców wierzyło, iż czeka ich powtórzenie doświadczeń rewolucji rosyjskiej. Aby przeciwstawić się komunistycznemu zagrożeniu, organizowano prawicowe formacje paramilitarne, wtrącając kraj w krótkotrwałą, lecz krwawą wojnę domową. Nieoczekiwany sojusz pomiędzy niemiecką armią a Socjaldemokratyczną Partią Niemiec i wprowadzona w 1919 roku nowa konstytucja wniosły nieco politycznej stabilizacji, wcześniej jednak padli zabici i narosło wiele wzajemnych urazów.

Atmosfera Greifswaldu, małego uniwersyteckiego miasta, a zwłaszcza nastroje w skrajnie konserwatywnym i nacjonalistycznym środowisku akademickim i studenckim przemówiły do Starka. Kiedy w Greifswaldzie władzę zdobyli socjaliści, uczony aktywnie się im przeciwstawiał, rozpoczynając w ten sposób swą karierę polityczną jako niemiecki nacjonalista i konserwatysta na długo przed tym, nim ktokolwiek usłyszał o Adolfie Hitlerze i jego Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników (NSDAP)⁵.

W 1920 roku Stark otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki za odkrycie efektu rozszczepienia światła w polu elektrycznym i przeniósł się na uniwersytet w Würzburgu w swej rodzinnej Bawarii. Stał się teraz bardziej aktywnym politycznie członkiem społeczności naukowców. Berlińscy fizycy, skłonni do liberalizmu, kosmopolityzmu i teoretyzowania, zdominowali Niemieckie Stowarzyszenie Fizyków, wypierając bardziej konserwatywnych przedstawicieli nauk przyrodniczych z innych części Niemiec. W kwietniu 1920 roku Stark zaczął prowadzić rekrutację członków do swej konkurencyjnej Niemieckiej Korporacji Zawodowej Fizyków Uniwersyteckich, organizacji, która w zamyśle uczonego miała odgrywać rolę wiodącą w tej dziedzinie nauki i kontrolować przydział funduszy na badania.

Wysiłki Starka zakończyły się jednak niepowodzeniem. Stowarzyszenie Fizyków zjednało sobie bardziej konserwatywnych naukowców, wybierając na przewodniczącego Wilhelma Wiena, człowieka znacznie łatwiejszego w obejściu niż Stark. Dwie główne organizacje, finansujące badania, prywatna Fundacja Helmholtza i kierowana przez państwo Fundacja Wspierania Nauki Niemieckiej (Notgemeinschaft der Deutschen Wissenschaft, w skrócie NG), również zachowały niezależność, zapewniając sobie poparcie wpływowych naukowców i sponsorów⁶. Kiedy Stark przekonał się, iż jego głos byłby tylko jednym pośród wielu decydujących o polityce naukowej, wycofał się. Działania jego w roku 1920 można uznać za wstęp do akcji, jaką podjął, tym razem przy poparciu władz, w pierwszych latach istnienia Trzeciej Rzeszy.

Naukowa opozycja wobec niektórych działów współczesnej fizyki, a zwłaszcza fizyki teoretycznej, przybrała bardziej złowieszcze formy na początku lat 20. W 1921 roku Wilhelm Wien przyznał, że teoria względności wywołuje niezwykle zajadłe, a czasem niemające wiele wspólnego z nauką spory, które przenoszą się z królestwa fizyki w sferę polityki i dogmatów⁷. W istocie, w latach 20. uchodziło za przejaw dobrego tonu, jeśli naukowiec, który chciał skomentować krytycznie prace Alberta Einsteina, dystansował się wobec walk politycznych i ideologicznych⁸. Jak na ironię, powojenne antysemickie ataki skierowane przeciwko twórcy teorii względności, stanowiły odwrócenie wojennych szowinistycznych napaści, dokonywanych z zagranicy. Prace Einsteina, reprezentujące typ nauki, który Francuzi określali podczas wojny jako typowo „niemiecką” fizykę, po roku 1919 były krytykowane przez prawicowych niemieckich konserwatystów jako typowo „żydowskie”⁹.

Albert Einstein, 1922 roku (Burndy Library, za zgodą Amerykańskiego Instytutu Fizyki).

Philipp Lenard, również laureat Nagrody Nobla i profesor fizyki na uniwersytecie w Heidelbergu, był pierwszym wybitnym niemieckim uczonym, który zaatakował „żydowską fizykę” i domagał się fizyki bardziej „aryjskiej”. W 1922 roku opublikował ostrzeżenie, skierowane do niemieckich naukowców, oskarżając ich o sprzeniewierzenie się „solidarności rasowej” i podkreślając, że przekształcanie kwestii obiektywnej w walkę personalną jest „typowo żydowską cechą” ¹⁰.

Philipp Lenard, 1936 roku (Ullstein Bilderdienst, za zgodą Amerykańskiego Instytutu Fizyki).

Argumenty Lenarda przeciwko teorii względności nie miały zrazu nic wspólnego z antysemityzmem i antagonizmami osobistymi. Jeśli chodzi o ścisłość, uczony śledził początkowo karierę Einsteina z życzliwym zainteresowaniem, a w 1909 roku nazwał go wielkim, wszechstronnym myślicielem. Lenard zaczął zwalczać teorię względności w roku 1910, nie podejmował jednak osobistych ataków na Einsteina. Jeszcze w 1913 roku rozważał ideę mianowania Einsteina profesorem fizyki teoretycznej w Heidelbergu. Kontrowersje pomiędzy dwoma fizykami zaostrzyły się podczas wojny, nie przekraczały jednak granic sporu naukowego¹¹.

W roku 1920 w Filharmonii Berlińskiej wygłoszony został z inicjatywy Roboczej Grupy Niemieckich Naukowców na rzecz Zachowania Czystości Nauki cykl popularnych wykładów kwestionujących założenia teorii względności. Organizacja o takiej nazwie prawdopodobnie nigdy nie istniała, chyba że na papierze, i była wymysłem zaciekłego przeciwnika Einsteina, Paula Weylanda¹². Niebawem w jednym z berlińskich dzienników ukazała się odpowiedź Einsteina. Jego niedokończone pytanie, „gdybym był niemieckim nacjonalistą, ze swastyką lub bez, a nie liberalnym, internacjonalistycznym Żydem…”, trafiało w samo sedno sprawy, ukazując, o co naprawdę toczy się spór¹³.

Przed rokiem 1920 większość fizyków dbała o to, by ich krytyka pod adresem Einsteina nie przekraczała granic dysputy naukowej¹⁴. Stronnicy Einsteina byli pierwszymi szanowanymi naukowcami, którzy wprost użyli słowa „antysemityzm” i, jak na ironię, dali swym przeciwnikom okazję do stwierdzenia, że to właśnie ten uczony wprowadził temat rasy i religii do naukowej dyskusji. Wrota śluzy zostały jednak otwarte.

Lenard zaczął włączać akcenty antysemickie do swych publikacji przeciwko Einsteinowi i jego teorii w roku 1921. Jednym z powodów była niewątpliwie przegrana wojna, lecz zapewne nie mniejsze znaczenie miała publiczna krytyka Lenarda, z jaką wystąpił Einstein w odpowiedzi na antyeinsteinowską konferencję. Chociaż Lenard nie wziął udziału w berlińskich wykładach i jak dotąd wyrażał tylko swe profesjonalne opinie w czasopismach naukowych, personalny atak Einsteina na łamach prasy codziennej głęboko uraził Lenarda, który był o siedemnaście lat starszy od adwersarza¹⁵. Kiedy Lenard odmówił opuszczenia flagi swego instytutu po zamordowaniu Walthera Rathenaua, niemieckiego ministra spraw zagranicznych pochodzenia żydowskiego i przyjaciela Einsteina, oburzony tłum zaatakował i publicznie upokorzył konserwatywnego fizyka. Doświadczenie to w istotny sposób przyczyniło się do zwrotu Lenarda ku bardziej jaskrawemu rasizmowi i antysemityzmowi¹⁶.

Ludwig Glaser, jeden z najzdolniejszych studentów Starka, dał się poznać jako ambitny i kompetentny przedsiębiorczy naukowiec, który wydawał własne czasopismo techniczne. Prowadził też własne laboratorium, specjalizujące się w fizycznych i chemicznych badaniach w zakresie optyki, metalurgii i analizy spektralnej, jak również w opiniowaniu wniosków patentowych i testowaniu aparatury naukowej. Co istotniejsze, Glaser był zdecydowanym i nieprzejednanym przeciwnikiem teorii względności. Wziął udział w konferencji berlińskiej i od tamtej pory zaangażował się osobiście w spór dotyczący Einsteina.

Wedle Maksa von Lauego, eksperta w dziedzinie teorii względności i przyjaciela Einsteina, podczas berlińskiego wykładu Glaser ograniczył się do argumentów natury naukowej, chociaż nie udało mu się przekonać zwolenników einsteinowskiej teorii. Von Laue ocenił tylko jego wystąpienie jako zbyt jednostronne¹⁷. Glaser natomiast skarżył się na demagogiczne, personalne i nienaukowe ataki, podejmowane przeciwko wykładowcom berlińskim na kolejnej konferencji naukowców w Nauheim¹⁸. Glaser opublikował kilka artykułów krytycznych na temat teorii Einsteina i nazwał oczekiwania zwolenników teorii względności przedwczesnymi i przesadnymi. Student Starka ograniczał się do argumentów naukowych, podobnie jak początkowo Lenard. W okresie weimarskim Glaser nie przejawiał jeszcze zaciekłego antysemityzmu, z jakiego zasłynął później w Trzeciej Rzeszy¹⁹.

Johannes Stark, 1931 roku, fotografia z legitymacji partyjnej NSDAP (Berlińskie Centrum Dokumentacji).

Latem 1921 roku Stark przyjął od Glasera pracę habilitacyjną na temat optycznych właściwości porcelany. Jego koledzy z Würzburga wyrażali wątpliwości, czy rozprawa ta przedstawia jakąkolwiek wartość naukową. Niektórzy szydzili z Glasera, nazywając go „porcelanowym doktorem”. Zastrzeżenia zrodziły się między innymi na skutek związków uczonego z grupą antyeinsteinowską, zaś jego udział w konferencji berlińskiej wywołał bardzo nieprzychylne reakcje.

Stark uznał opozycję środowiska akademickiego wobec Glasera za część spisku zwolenników Einsteina. Rozwścieczony naukowiec dał za wygraną, wrócił do rodzinnego miasta i zainwestował pieniądze z Nagrody Nobla w różne przedsięwzięcia przemysłowe. Niemal natychmiast pożałował jednak powziętej decyzji. Prawdopodobnie spodziewał się, że otrzyma stanowisko dyrektora Cesarskiego Instytutu Fizyko−Technicznego (Physikalish-Technische Reichsanstalt, PTR), niemieckiego odpowiednika Narodowego Biura Miar i Wag, która to nominacja pozwoliłaby mu zachować prestiż w akademickiej społeczności fizyków. Gdy został pominięty, a tym samym izolowany, jego rozgoryczenie wzrosło²⁰.

Jeżeli naukowe teorie Einsteina i jego poparcie dla internacjonalizmu, pacyfizmu i republiki weimarskiej nie budziły mimo wszystko zbyt wielkich kontrowersji, to Nagroda Nobla, którą otrzymał w 1922 roku, uczyniła zeń przedmiot niewybrednych i gwałtownych ataków ze strony skrajnej prawicy. Stark był obecnie urażony, jeśli nie rozwścieczony polityczną postawą Einsteina²¹. W swej wydanej w 1922 roku książce, omawiającej kryzys w niemieckiej fizyce, zaatakował nowoczesną fizykę – przede wszystkim mechanikę kwantową i teorię względności – jako „dogmatyczną”.

Chociaż wywodów tych nie można jeszcze uznać za antysemickie, Stark poddał krytyce sposób, w jaki Einstein i inni propagowali teorię względności. Według Starka Einstein i jego zwolennicy niewłaściwie popularyzowali ową naukową teorię na łamach prasy oraz podczas zagranicznych wykładów. Skoro propaganda na rzecz teorii Einsteina mówiła o rewolucji w nauce, zauważył uczony, padała ona na żyzny grunt w powojennym okresie rewolucyjnych wstrząsów politycznych i społecznych. Einstein zdradził Niemcy i niemiecką naukę swym internacjonalizmem²².

Książka Starka nie spotkała się z przychylnym przyjęciem. Cięta recenzja Maksa von Lauego, świadcząca o antagonizmie osobistym, jaki istniał obecnie pomiędzy nim a autorem, wyznaczyła linie frontu w przyszłej batalii o naukę Einsteina: z jednej strony naukowe poparcie dla teorii względności i sprzeciw wobec rasowych, politycznych oraz ideologicznych napaści na jej twórcę; z drugiej strony przybierające na sile personalne ataki na Einsteina i jego dorobek, które miały coraz mniej wspólnego z nauką, a coraz więcej z ruchem narodowosocjalistycznym²³.

Długoletnie serdeczne stosunki osobiste i zawodowe, jakie łączyły Lenarda ze Starkiem, przerodziły się obecnie we współpracę polityczną. Obaj naukowcy zaczęli angażować się w działalność polityczną dopiero wówczas, kiedy ich praca zawodowa oddzieliła się od głównego nurtu współczesnej fizyki²⁴. Chociaż odrzucali oni, w całości lub częściowo, mechanikę kwantową i teorię względności, dla Lenarda rozróżnienie pomiędzy nauką „aryjską” a „żydowską” było kwestią ideologii, dla Starka zaś – użyteczną bronią w walce z tymi, którzy na tak długo uczynili zeń pariasa²⁵.

Założony przez nich ruch Deutsche Physik stanowił wypadkową trzech różnych czynników: opozycji konserwatywnych uczonych wobec współczesnej fizyki, której często nie byli w stanie zrozumieć, docenić lub wykorzystać; opozycji antysemickich uczonych wobec Einsteina, innych żydowskich naukowców i kierunku, w jakim posuwały się ich badania; i opozycji prawicowych, nacjonalistycznych uczonych wobec pacyfistycznej, internacjonalistycznej postawy Einsteina i jego poparcia dla republiki weimarskiej. Kiedy te trzy grupy konserwatywnych, antysemickich i nacjonalistycznych uczonych znalazły płaszczyznę porozumienia, utworzyły Deutsche Physik, ruch polityczny, złożony z naukowców posługujących się naukową retoryką. Fizycy ci nie mieli do zaofiarowania nic nowego w dziedzinie nauki, najlepiej więc określa ich to, co odrzucali: współczesna fizyka, a zwłaszcza mechanika kwantowa i teoria względności, podpadające dla nich w coraz większym stopniu pod miano „żydowskiej fizyki”.

Antysemityzm naukowców, skupionych pod sztandarem Deutsche Physik, doskonale współgrał z politycznym klimatem Niemiec weimarskich. Już jesienią 1923 roku, w następstwie puczu monachijskiego, Stark poparł publicznie Adolfa Hitlera i ruch narodowosocjalistyczny. W listopadzie tego roku Hitler wyruszył na czele kolumny swych szturmowców spod monachijskiej piwiarni, aby w drodze zamachu stanu obalić rząd bawarski, a następnie pokierować narodową rewolucją, wzorowaną na zwycięskim marszu „czarnych koszul” Mussoliniego na Rzym. Pucz zakończył się w momencie, gdy bawarska policja otworzyła ogień do demonstrantów. Chociaż pod gradem kul Hitler nie wyróżnił się odwagą, odzyskał pewność siebie, kiedy stanął przed sądem pod zarzutem zdrady. Zdołał przekształcić ławę oskarżonych w trybunę do wygłaszania własnych poglądów politycznych. Przyznał się do winy, zaprzeczył jednak, że jego próba obalenia siłą rządu republiki weimarskiej była przestępstwem. Prawicowi sędziowie okazali wyrozumiałość, wydając najniższy możliwy wyrok – pięć lat pozbawienia wolności z prawem do przedterminowego zwolnienia²⁶.

Rok później, kiedy Hitler odsiadywał w twierdzy landsberskiej karę za udział w nieudanym puczu, Stark i jego żona zaproponowali mu, aby po wyjściu z więzienia zamieszkał przez jakiś czas u nich dla nabrania sił. Przyszły kanclerz serdecznie im podziękował za to zaproszenie²⁷. W maju 1924 roku Lenard i Stark opublikowali list otwarty w obronie Hitlera. Ich mistyczna proza doskonale trafiała w ton ówczesnej retoryki, przepojonej ideą wyższości rasy aryjskiej:

„(…) walka duchów ciemności przeciwko strażnikom światła (…). [Hitler] i jego towarzysze walki wydają się nam darem Boga z tonących od dawna w mrokach niepamięci czasów, kiedy rasy były jeszcze czystsze, jednostki jeszcze silniejsze, duchy jeszcze mniej zwodnicze”²⁸.

Jawna sympatia, z jaką odnosili się do narodowego socjalizmu obaj uczeni, była czymś niezwykłym w środowisku akademickim i rzadkim wśród fizyków²⁹. Hitler wyraził swą wdzięczność dwóm wybitnym niemieckim naukowcom za publiczne poparcie w tak ciężkim dla jego ruchu okresie.

Stark wstąpił do NSDAP w 1930 roku. Zasłużył tym samym na miano „starego bojownika” ruchu hitlerowskiego – kogoś, kto przyłączył się do niego, zanim w 1933 roku Hitler objął urząd kanclerza, a więc nie mógł kierować się politycznym oportunizmem³⁰. Ideologia narodowego socjalizmu bardzo odpowiadała Starkowi, lecz fakt jego wczesnego przystąpienia do ruchu miał jeszcze dodatkową przyczynę: uczony spotkał się w kręgach narodowych socjalistów z szacunkiem i uznaniem, jakiego pomimo Nagrody Nobla odmawiali mu koledzy akademicy³¹.

Johannes Stark, 1933 roku (Ullstein Bilderdienst).

Stark był nawet gotów zrezygnować z pracy naukowej, by pomóc przywódcy partii w ostatecznej rozgrywce o władzę. Kiedy w grudniu 1924 roku Hitler wyszedł z więzienia i odtworzył NSDAP, oznajmił, że od tej pory zamierza prowadzić swą walkę przy użyciu „legalnych środków”. W praktyce oznaczało to, że narodowi socjaliści zaniechają prób zdobycia władzy w Niemczech w drodze zbrojnego przewrotu, lecz będą działać w ramach systemu konstytucyjnego jako partia polityczna. Hitler i inni nazistowscy przywódcy, choć zamierzali dojść do władzy legalnie, nie ukrywali, że kiedy już osiągną swój cel, przestaną oglądać się na konstytucję i skończą z demokracją. W tym czasie niewielu ludzi traktowało tę groźbę poważnie.

W ciągu trzech ostatnich lat istnienia republiki weimarskiej (1930−32) NSDAP prowadziła nieustanną kampanię wyborczą. W 1932 roku wybory powszechne rozpisywano trzykrotnie: w dwóch przypadkach były to wybory parlamentarne, a raz prezydenckie. Narodowi socjaliści odnosili sukcesy w znacznym stopniu dzięki wysiłkom wielu oddanych członków ich ruchu, takich jak Stark, którzy mobilizowali wyborców na szczeblu lokalnym, publikując pamflety polityczne i organizując masowe wiece. W 1932 roku Stark prowadził agitację na rzecz narodowych socjalistów w pobliżu Traunstein oraz we własnym majątku, ustawicznie zwołując w tym regionie wielkie zgromadzenia publiczne³². Później Hitler osobiście podziękował fizykowi w imieniu NSDAP za jego starania³³. U schyłku republiki weimarskiej Stark, który posiadał majątek ziemski w rolniczej Bawarii, był już znany w tamtejszym społeczeństwie jako rzecznik partii narodowosocjalistycznej³⁴.

Od samego początku jednak Stark miał nader ambiwalentny stosunek do skrajnej prawicy. We wczesnych latach 20. nie krył się przed Lenardem ze swymi wątpliwościami w odniesieniu do radykalnych polityków prawicowych, będących, jego zdaniem, ambitnymi i pozbawionymi skrupułów awanturnikami. Chociaż w ruchu narodowosocjalistycznym pokładał ostatnią nadzieję na odrodzenie narodu niemieckiego, jego optymizm stopniowo wygasał, ustępując miejsca głębokiemu pesymizmowi³⁵. Stark zdawał się podzielać odczucia, jakie żywiło wielu zwolenników ruchu hitlerowskiego: był zaniepokojony postępowaniem tak zwanych „małych Hitlerów”, nazistowskich funkcjonariuszy niższego szczebla, a jednocześnie darzył samego Hitlera jako przywódcę ruchu bezkrytycznym podziwem i zaufaniem. Hitler zdawał sobie sprawę z owej dysproporcji w rozkładzie wiarygodności pomiędzy niego a kierowaną przezeń partię, utrzymując ten stan i wykorzystując go: tam, gdzie mógł czerpać z tego korzyści, czerpał je, jeśli natomiast sprawy przybierały zły obrót, wina spadała na „małych Hitlerów” w partii³⁶.

Trzecia Rzesza

Stopniowa „koordynacja” wszelkich aspektów życia społeczeństwa, będąca następstwem objęcia przez Hitlera urzędu kanclerza, zaniepokoiła, a nawet do głębi wzburzyła większość niemieckich fizyków³⁷. Ponad piętnaście procent przedstawicieli nauk przyrodniczych wyemigrowało, dobrowolnie bądź nie, po 1933 roku, chociaż rzeczywiste szkody w dziedzinie badań fizycznych były o wiele większe, niż wskazuje ta liczba³⁸. Prestiżowe naukowe instytuty badawcze, takie jak półprywatne Towarzystwo Cesarza Wilhelma (Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft, KWG), założone na początku XX wieku w celu popierania badań pozauniwersyteckich, „koordynowały się” same w nadziei, że uda im się uniknąć ścisłej kontroli ze strony narodowosocjalistycznych władz³⁹.

Narodowosocjalistyczna rewolucja skutecznie wyrugowała z administracji państwowej potencjalnych przeciwników nowego reżimu. Ponieważ wszyscy pracownicy uniwersytetów byli urzędnikami państwowymi, polityka ta pozwoliła również „oczyścić” niemiecką fizykę z „niearyjskich” i lewicowych naukowców⁴⁰. To jednak nie wystarczało małej grupie fizyków skupionych wokół Lenarda i Starka. Chcieli uzyskać kontrolę nad wszelkimi przyszłymi nominacjami uniwersyteckimi, publikacjami naukowymi i funduszami badawczymi. Innymi słowy, pragnęli „drugiej rewolucji” w niemieckiej fizyce, aby osiągnąć to, czego nie udało się osiągnąć Lenardowi, a zwłaszcza Starkowi, w okresie republiki weimarskiej⁴¹.

Tydzień po nominacji Hitlera na urząd kanclerza pełen entuzjazmu Stark napisał do Lenarda, że wreszcie nadszedł czas, gdy będą mogli wcielić w życie własną koncepcję nauki i badań naukowych. Stark wysłał również list gratulacyjny do swego bliskiego znajomego, narodowosocjalistycznego ministra spraw wewnętrznych Wilhelma Fricka. Zapewnił go przy tej okazji, że on i Lenard z ochotą podejmą się roli jego doradców. Uczony miał na myśli dość specyficzny rodzaj pomocy. Pragnął posady, która przeszła mu koło nosa na początku lat 20. – stanowiska dyrektora Cesarskiego Instytutu Fizyko-Technicznego⁴².

Lenard zwrócił się bezpośrednio do Hitlera i zaofiarował mu swoje usługi. Należy wykonać ogromną pracę, oznajmił kanclerzowi, ponieważ cały system uniwersytecki jest w bardzo złym stanie. Chociaż nie ma zbyt wielu naprawdę utalentowanych naukowców, którymi można by obsadzić wakaty, Lenard podjąłby się znaleźć wśród niemieckich fizyków odpowiednią liczbę wystarczająco dobrych. Sam byłby gotów pomóc w sprawdzaniu, ocenianiu, przygotowywaniu i, jeśli zajdzie taka potrzeba, odrzucaniu i usuwaniu kandydatów⁴³.

Z początku wydawało się, że dwaj liderzy Deutsche Physik osiągną swój cel. W lipcu 1933 roku von Laue poskarżył się koledze Waltherowi Gerlachowi, iż jego zdanie prawie się już nie liczy. O wszystkim decydują Lenard i Stark⁴⁴. W listopadzie uzyskali oni zapewnienie, że katedry uniwersyteckie zostaną obsadzone dopiero po uprzedniej konsultacji z nimi⁴⁵. Niemal bezgraniczne ambicje Starka obejmowały również KWG, gdzie miał nadzieję zmusić do rezygnacji Maksa Plancka, ówczesnego prezesa, i zastąpić go narodowym socjalistą. Najpierw jednak Stark spytał Lenarda, czy nie chciałby objąć tego stanowiska⁴⁶. Jego kolega odparł, że interesuje go jedynie rozbicie, a następnie całkowita przebudowa społeczeństwa⁴⁷. Stark wykazał zrozumienie. Sam nie chciał prezesury KWG, jego żywe zainteresowanie budziła natomiast Fundacja Wspierania Nauki Niemieckiej i dystrybucja jej znacznych funduszy na badania naukowe⁴⁸.

Stark ujawnił publicznie swoje intencje wobec nauki niemieckiej na zjeździe Niemieckiego Stowarzyszenia Fizyków, który odbył się we wrześniu 1933 roku w Würzburgu. Wedle von Lauego Stark praktycznie ogłosił się dyktatorem w dziedzinie fizyki. Wielu słuchaczy zaniepokoiły zwłaszcza jego plany dotyczące publikacji naukowych. Pragnął utworzenia jednego zespołu redakcyjnego dla wszystkich czasopism fizycznych, który decydowałby, czy dana praca powinna zostać opublikowana i w jakim czasopiśmie miałaby się ukazać. Zespół ten znajdowałby się, rzecz jasna, pod jego osobistym nadzorem. Krótko mówiąc, Stark próbował ustanowić taki sam system totalitarnej kontroli, jaką sprawowała nad prasą i całą literaturą niemiecką Izba Kultury Rzeszy Josefa Goebbelsa i jaka zaczęła się już upowszechniać w narodowosocjalistycznych Niemczech.

Von Laue i jego koledzy obawiali się słusznie, że jeśli Stark zdoła urzeczywistnić swe plany, rozwój niektórych gałęzi fizyki teoretycznej zostanie w Niemczech skutecznie zahamowany. Konferencja w Würzburgu prawdopodobnie przypomniała Starkowi o zawodowej izolacji, w jakiej znalazł się z własnej winy w okresie weimarskim, oznajmił więc bez ogródek: jeśli wydawcy nie zechcą współpracować, użyje siły. Chociaż jego projekty z pewnością stwarzały zagrożenie dla wolności intelektualnej i naukowej, Stark podczas swego wystąpienia w Würzburgu usilnie starał się temu zaprzeczyć – albo dlatego, że stosował powszechną, lecz nader często skuteczną narodowosocjalistyczną taktykę kłamstw, albo też w jego pojęciu „wolność badań” oznaczała, iż naukowcy mogą korzystać z wolności prowadzenia tylko takich badań, które on uważał za wartościowe⁴⁹.

Jeśli Stark liczył na milczącą zgodę swych akademickich kolegów, to spotkał go dotkliwy zawód. Von Laue publicznie rzucił mu w Würzburgu wyzwanie, porównując w sposób zawoalowany, lecz i tak wystarczająco czytelny, współczesne ataki na teorię względności z procesem, jaki Kościół katolicki wytoczył Galileuszowi, i uporczywymi próbami obalenia kopernikańskiego modelu wszechświata, w którym planety krążą wokół Słońca. Kiedy von Laue zauważył, że Ziemia mimo wszystko się obraca, jego słuchacze doskonale wiedzieli, co miał na myśli: wbrew retoryce członków Deutsche Physik teoria względności jest prawdziwa⁵⁰. Stark był oburzony wystąpieniem von Lauego i niezwłocznie poinformował narodowosocjalistycznych dygnitarzy, że von Laue spotkał się z entuzjastyczną owacją, zgotowaną mu przez wszystkich „Żydów i ich popleczników”⁵¹. Ze swej strony von Laue okazał dosyć rozsądku, by nie atakować rządu, ani nawet narodowego socjalizmu, lecz jedynie kampanię Deutsche Physik przeciwko Einsteinowi.

Pierwsze namacalne rezultaty długoletniego poparcia Starka dla ruchu hitlerowskiego pojawiły się w maju 1933 roku, kiedy został mianowany dyrektorem Cesarskiego Instytutu Fizyko-Technicznego – pomimo jednogłośnego sprzeciwu wszystkich wypowiadających się w tej kwestii naukowców⁵². Stark ponad dziesięć lat czekał na podobną okazję. Natychmiast zaczął wcielać w życie plany daleko idącej reorganizacji i rozszerzenia działalności PTR oraz podjął kroki, by uczynić z niego instytucję o bardziej narodowosocjalistycznym charakterze. W kwietniu jednak, a więc zanim Stark objął funkcję dyrektora, zarząd PTR zdążył już zwolnić wszystkich zatrudnionych tam Żydów.

Stark rzeczywiście uniemożliwiał prowadzenie niektórych podstawowych badań, związanych ze współczesną fizyką, chociaż najważniejsze prace kontynuowano. Instytut przesiąknął prawdziwie narodowosocjalistycznym duchem, kiedy dyrektor wprowadził „zasadę wodzostwa”. Każdy pracownik zajmował ściśle określoną pozycję w sztywnej hierarchii. Musiał bez dyskusji stosować się do wszelkich otrzymywanych z góry poleceń, ale sam z kolei mógł oczekiwać bezwarunkowego posłuszeństwa od wszystkich podwładnych. Latem 1933 roku Stark zwolnił „Żydów i czołowe postacie starego reżimu” z komitetu doradczego PTR, a niebawem komitet ten w ogóle przestał istnieć⁵³.

Nowy dyrektor snuł dalekosiężne, a niekiedy wręcz absurdalne plany rozbudowy PTR, na który miało się składać pięćdziesiąt wielkich instytutów i trzysta laboratoriów, zatrudniających tysiące pracowników naukowych. Początkowo Starkowi udało się uzyskać osobiste poparcie Hitlera dla tych projektów. Proponowane przeniesienie placówki do Monachium lub Poczdamu nie doszło jednak do skutku z powodu biurokratycznych przepychanek, biernego oporu ministerstwa finansów Rzeszy i braku środków. Mimo to Stark zdołał znacząco rozwinąć PTR, koncentrując się na badaniach wojskowych lub związanych z produkcją zbrojeniową.

W swym niesławnym wystąpieniu w Würzburgu Stark oświadczył chełpliwie, że nowy PTR będzie miał ogromne znaczenie dla nauki, gospodarki i obrony narodowej. Memoriał, napisany przez niego w tym samym czasie, określał PTR jako centralny organ, zapewniający naukowe zaplecze całej gospodarce i obronie narodowej. Do 1937 roku PTR stał się placówką ściśle współpracującą z wojskiem, zwłaszcza z siłami powietrznymi i Urzędem Uzbrojenia Armii. Instytut, utworzony pierwotnie po to, by ustalać ogólnonarodowe standardy dla nauki i technologii, wypracowywał obecnie standardy uzbrojenia wszelkich typów, przejmując tym samym zasadniczą odpowiedzialność za siły zbrojne. Taka koncentracja na badaniach dla wojska oznaczała nieuchronnie, że brakowało czasu i środków na badania podstawowe⁵⁴.

W Trzeciej Rzeszy nie wystarczało pieniędzy dla wszystkich resortów. Początkowo nauka nie była dla narodowych socjalistów sprawą najwyższej wagi, toteż ambicje Starka niemal natychmiast natrafiły na opór o charakterze personalnym i biurokratycznym. W październiku 1933 roku Stark poprosił NG o dwieście tysięcy reichsmarek (oficjalny kurs wynosił 4,2 „złotej marki” za dolara) w celu przyspieszenia badań ważnych dla gospodarki i remilitaryzacji. Przytaczał też dodatkowy argument, że badania fizyczne w Niemczech powinny zostać zreorganizowane i podporządkowane celom obrony narodowej⁵⁵.

Aby omówić niezwykłe żądanie Starka, zwołano międzyresortową konferencję z udziałem Ericha Schumanna z ministerstwa obrony, przedstawicieli ministerstwa finansów i spraw wewnętrznych oraz Friedricha Schmidta−Otta z Fundacji Wspierania Nauki Niemieckiej. Rozpoczął przedstawiciel ministerstwa spraw wewnętrznych, prosząc Starka o dokładne sprecyzowanie zadań, których realizacji służyć będą fundusze. Ten odpowiedział długą przemową. Starał się dowieść, że w interesie obrony narodowej należy rozpocząć natychmiast szereg niezwykle ważnych prac badawczych. Potrzebował na ten cel kilkuset tysięcy reichsmarek, chociaż przyznał, że w danym momencie nie potrafi przedstawić szczegółowego kosztorysu.

Schumann odparł, iż większość tego rodzaju prac jest już prowadzona gdzie indziej, pod auspicjami armii. Schmidt-Ott dodał, że inne wymienione przez Starka projekty realizuje ministerstwo transportu za pieniądze Fundacji Wspierania Nauki. Rzeczywiście, wszystkie przedsięwzięcia, o których wspominał Stark, były już realizowane albo przez ministerstwo spraw wojskowych, ministerstwo transportu, ministerstwo lotnictwa, ministerstwo poczt albo państwowy zarząd kolei. W odpowiedzi uczony obiecał przedstawić szczegółowe propozycje na piśmie⁵⁶.

Ministerstwo spraw wewnętrznych zdecydowało, iż żądanie to nie może zostać spełnione z powodów natury prawnej, nie wspominając już o tym, że podobna prośba o sto tysięcy reichsmarek, z jaką Stark wystąpił w lipcu, spotkała się z odmową. Dyrektor PTR najwyraźniej zamierzał wykorzystać swój instytut, aby w możliwie największym stopniu scentralizować badania naukowe w Niemczech, nawet jeśli inni biurokraci nie widzieli potrzeby tworzenia trzeciej tego rodzaju instytucji obok Fundacji Wspierania Nauki i KWG. Z tej oraz innych inicjatyw Starka urzędnicy w ministerstwie wysnuli wniosek, że Stark pragnie rozszerzyć wpływy swego instytutu bardziej niż to konieczne. Jeśli Stark potrzebuje funduszy, zdecydowali, powinien zwrócić się do Fundacji Wspierania Nauki, tak jak wszyscy⁵⁷.

Tego rodzaju wewnętrzny konflikt interesów był typowym przejawem „polikratycznej” natury narodowosocjalistycznego państwa. Pomimo napuszonej retoryki i zdyscyplinowanego rządu, zorganizowanego zgodnie z zasadą wodzostwa, Niemcy stanowiły w istocie skomplikowany układ bloków sił, które jednocześnie współpracowały i rywalizowały pomiędzy sobą o władzę⁵⁸. Zapewne Stark nigdy nie zadał sobie trudu, by przedstawić obiecany projekt programu badań⁵⁹. A chociaż ostatecznie zdołał w jakiś sposób ominąć stojących mu na drodze biurokratów i uzyskać pieniądze, których potrzebował, epizod ten pozwala zrozumieć, jak i dlaczego przysparzał sobie wrogów wśród narodowych socjalistów, kierujących obecnie administracją państwową⁶⁰.

Co więcej, ideologiczni przeciwnicy Starka i niezdecydowani towarzysze partyjni współdziałali czasem przeciwko niemu. Kiedy późną jesienią 1933 roku Pruska Akademia Nauk (Preussische Akademie der Wissenschaften, PAW) miała zadecydować o przyjęciu Starka do swego grona, jego stary nieprzyjaciel, von Laue, zdołał storpedować tę inicjatywę. Niektórzy dostojnicy rządowi popierali kandydaturę Starka, lecz inni, w Ministerstwie Edukacji Rzeszy (Reichserziehungsministerium, REM), którzy mogliby zmusić PAW do przyjęcia fizyka, postanowili nie interweniować.

Stark znalazł czas, by dalej prowadzić walkę przeciwko współczesnej fizyce, początkowo jednak skoncentrował się bardziej na opinii międzynarodowej. Pod koniec 1933 roku przestrzegł ministerstwo edukacji, że nowy spór o teorię względności Einsteina byłby w Niemczech niecelowy, ponieważ społeczność naukowców zajęła już stanowisko i nie jest zainteresowana dalszą dyskusją⁶¹. Wkrótce potem Stark przedstawił swoją opinię o „żydowskiej” nauce czytelnikom prestiżowego brytyjskiego tygodnika naukowego „Nature”. W liście do wydawcy zapewniał, że rząd narodowosocjalistyczny nie przedsięwziął żadnych kroków w kierunku ograniczenia wolności badań naukowych. Wręcz przeciwnie, nowi niemieccy przywódcy przywrócili tę wolność, którą krępował poprzedni demokratyczny rząd. Środki polityczne, podjęte przeciwko żydowskim uczonym i wykładowcom, były konieczne, dowodził, aby ukrócić nadmierne i niezasłużone wpływy, jakimi się cieszyli⁶².

Zamieszczone przez wydawcę krytyczne wypowiedzi czytelników skłoniły Starka do napisania kolejnego listu, osobliwego zlepku kłamstw i trafnych spostrzeżeń. Narodowosocjalistyczny rząd nie prześladuje żydowskich naukowców ani nie zmusza ich do emigracji, stwierdzał, lecz jedynie przeprowadza reformę własnej administracji, obejmującą wszelkiego rodzaju urzędników państwowych, nie tylko naukowców. Żadnemu rządowi, dowodził, nie można odmówić prawa do reformowania administracji i żadna grupa urzędników, w tym naukowcy, nie może stanowić wyjątku od tej reguły⁶³. Stark mijał się z prawdą, jeśli chodzi o traktowanie żydowskich naukowców, miał jednak rację, gdy podkreślał, że to, co dzieje się w Niemczech, nie jest wymierzone wyłącznie przeciwko nauce. „Niearyjscy” naukowcy, którzy stracili pracę, a nierzadko zostali wygnani z Niemiec, padali ofiarą prześladowań, ponieważ byli Żydami lub z powodów politycznych, a nie dlatego, że prowadzili działalność naukową.

Stark nie omieszkał poinformować o swych wysiłkach propagandowych odpowiednich urzędników niemieckich, zwracając uwagę, że narodowosocjalistyczna kampania przeciwko żydowskim wpływom w niemieckiej kulturze wywołała ostrą reakcję Żydów na całym świecie. Ponadto, stwierdzał fizyk, przyjaciele żydowskich naukowców próbują wywierać nacisk na wpływowe osoby w niemieckim rządzie, dowodząc, że żydowscy naukowcy, a zwłaszcza ich „aryjscy” przyjaciele i zwolennicy powinni być traktowani pobłażliwie przez wzgląd na światową opinię publiczną. Stark skorzystał z okazji, by zaatakować swych tradycyjnych wrogów, między innymi „protektorów żydowskiej nauki” oraz przyjaciół i protektorów Einsteina, którzy pozostali na eksponowanych stanowiskach, przede wszystkim prezesa KWG Plancka, profesora Uniwersytetu Berlińskiego von Lauego i profesora Uniwersytetu Monachijskiego Sommerfelda⁶⁴.

Stark nie atakował jednak wszystkich swych „niearyjskich” kolegów. Pod koniec 1934 roku Narodowosocjalistyczny Związek Nauczycieli (Nationalsozialistische Lehrerbund, NSLB) skontaktował się ze Starkiem w sprawie fizyka eksperymentalnego Gustava Hertza. Członkowie Związku prosili o ocenę wedle kryteriów naukowych, pedagogicznych, politycznych oraz cech charakteru, szczególnie zaś interesowała ich jego aktualna przydatność⁶⁵. Stark odparł, że w wypowiedziach, zachowaniu i działalności naukowej Hertza nie ma nic żydowskiego. W opinii Starka Hertz był jednym z niewielu prawdziwych niemieckich fizyków, laureatem Nagrody Nobla i siostrzeńcem wielkiego uczonego Heinricha Hertza. Byłoby głupotą, dowodził, pozbawiać Hertza prawa do nauczania tylko dlatego, że miał dziadka Żyda. Co więcej, stwierdzał z przekonaniem uczony, Hertz nie przyjąłby takiego upokorzenia spokojnie, lecz wyjechałby za granicę, gdzie przywitano by go z otwartymi ramionami⁶⁶.

Ostatecznie Hertz utracił jednak profesurę i przeniósł się do pracy naukowej w przemyśle, gdzie w czasie wojny prowadził badania dla wojska. Stark zadał sobie potem wiele trudu, by pomóc Hertzowi i jego współpracownikom⁶⁷. Stark bez wątpienia był antysemitą, ale sprawa Hertza pokazuje jasno, że kryło się za tym coś więcej. Podobnie jak wielu ludzi w Trzeciej Rzeszy naukowiec stosował własne kryteria, gdy przychodziło mu rozstrzygać kwestię, kto jest, a kto nie jest „Żydem”. Dlatego Stark mógł utrzymywać, że ktoś taki jak Hertz nie był naprawdę „Żydem”, nawet jeśli podpadał pod prawną definicję „niearyjczyka”, stosowaną przez narodowych socjalistów (mieć dziadka, który należał do żydowskiej gminy wyznaniowej), i atakować innych, będących wedle prawa „aryjczykami”, za „żydowskiego ducha”. Fakt, że Stark podchodził niekiedy do kwestii rasowych w sposób oportunistyczny, niewiele tu jednak zmieniał. Jego antysemityzm pozostawał tak samo zaciekły i godny potępienia.

Stark nie zawsze przejmował inicjatywę w swych działaniach na rzecz narodowego socjalizmu. Latem 1934 roku wysokiej rangi urzędnik w ministerstwie propagandy wystąpił z sugestią, by fizyk zaaranżował publiczną deklarację poparcia dla Adolfa Hitlera ze strony dwunastu „aryjskich” laureatów Nagrody Nobla⁶⁸. Stark wysłał telegramy do swych kolegów−laureatów i poprosił ich, aby podpisali następujące oświadczenie: „My, niemieccy przedstawiciele nauk przyrodniczych, uznajemy i podziwiamy Adolfa Hitlera jako zbawcę i wodza narodu niemieckiego. Dzięki jego opiece i poparciu nasza praca naukowa będzie służyć narodowi niemieckiemu i rozsławiać imię Niemiec na świecie”⁶⁹.

Werner Heisenberg odpowiedział telegramem, w którym próbował odmówić, nie mówiąc „nie”. Choć zasadniczo zgadzał się z tekstem oświadczenia, uważał, iż nie byłoby rzeczą właściwą, gdyby naukowcy składali deklaracje polityczne, i dlatego wolał jej nie podpisywać⁷⁰. Reszta laureatów zareagowała podobnie. Stark osobiście powiadomił Goebbelsa o porażce, zapewniając jednocześnie o swej lojalności i nie szczędząc słów krytyki pod adresem kolegów, którzy nie chcieli przysłużyć się sprawie narodowego socjalizmu⁷¹.

Największym atutem Starka były jego osobiste kontakty w najwyższych kręgach narodowosocjalistycznej elity władzy. 30 kwietnia 1934 roku przesłał zarys swego projektu reorganizacji nauki niemieckiej bezpośrednio Hitlerowi. Rada Naukowa Rzeszy, którą proponował powołać, miała określać kierunek wszystkich badań, kontrolować wszystkie fundusze i nadzorować wszystkie instytuty badawcze⁷². Niecały rok później szef Kancelarii Rzeszy, Hans-Heinrich Lammers, poprosił Starka, by ocenił stan nauki niemieckiej⁷³. Wkrótce potem fizyk spróbował zdobyć poparcie armii dla swych planów zapewnienia PTR wyłączności na próby techniczne i wyznaczanie standardów wszelkich typów uzbrojenia⁷⁴.

Z początku zabiegi Starka przynosiły efekty. Wiosną 1934 roku został mianowany prezesem Niemieckiej Fundacji Badawczej (Deutsche Forschungsgemeinschaft, DFG), która powstała w miejsce Fundacji Wspierania Nauki i kontrolowała większość rządowych dotacji na badania naukowe. Kiedy minister edukacji Bernhard Rust zwalniał dotychczasowego prezesa Schmidta-Otta, oświadczył mu, że sam Hitler polecił mianować Starka⁷⁵. Uszczęśliwiony naukowiec oznajmił Lenardowi, iż teraz będą mogli nadać uniwersytetom i placówkom badawczym prawdziwie germańskie oblicze⁷⁶. Rzeczywiście, nominacja Starka wywarła natychmiastowy wpływ na fizykę: kiedy stanął na czele Fundacji Badawczej, wstrzymał finansowanie prac teoretycznych i od tej pory wspierał jedynie niektóre kierunki badań eksperymentalnych⁷⁷.

Lenard pogratulował koledze i uczcił sukces Deutsche Physik na łamach narodowosocjalistycznego dziennika „Völkischer Beobachter”:

„Dla fizyki nadeszła ciemna noc (…). Einstein stanowił najbardziej jaskrawy przykład szkodliwego wpływu, jaki wywierali Żydzi na nauki przyrodnicze (…). Nawet wybitni naukowcy z wielkimi osiągnięciami nie pozostają bez winy, ponieważ pozwolili »relatywistycznym Żydom« zdobyć przyczółek w Niemczech (…). Teoretycy na kierowniczych stanowiskach powinni byli sprawować bardziej ścisłą kontrolę nad sytuacją. Obecnie sprawuje ją Hitler. Ciemności rozproszyły się; element obcy dobrowolnie opuszcza uniwersytety, a nawet kraj”⁷⁸.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Przypisy

¹ Renneberg i Walker (1993)

² Niektórzy krytycy nie zrozumieli mojego podejścia, polegającego na zastosowaniu różnych „odcieni szarości” przy rozpatrywaniu nauki w epoce narodowego socjalizmu; na przykład historyk Alan Beyerchen scharakteryzował ostatnio moją pracę jako „orzeczenie winy”, „wskazanie nie zbrodniarzy, lecz kolaborantów” i „wymierzenie sprawiedliwości”; zob. Beyerchen (1992), s. 632−634

³ Hoffmann (1982), s. 93

⁴ Ibidem, s. 91

⁵ Kleinert, w: Olff−Nathan (1993), s. 151

⁶ Forman, Helmholtz

⁷ Kleinert (1979), s. 501

⁸ Ibidem

⁹ Kleinert (1978)

¹⁰ Beyerchen (1977), s. 92

¹¹ Kleinert (1979), s. 502−507; na temat Lenarda zob. też Beyerchen (1977), s. 79−102

¹² Kleinert, w: Albrecht (1993)

¹³ Hentschel (1990), s. 134

¹⁴ Ibidem, s. 133

¹⁵ Kleinert (1979), s. 502−507

¹⁶ Beyerchen (1977), s. 92−93

¹⁷ Hentschel, Annals (1992)

¹⁸ Glaser do Starka (24 września 1920), Nachlass Stark, Mappe Glaser, Handschriftenabteilung SBB; na temat Nauheim zob. Forman, Nauheim

¹⁹ Glaser (1920), s. 33

²⁰ Beyerchen (1977), s. 111−112; Hoffmann (1990), s. 44; Kleinert, w: Olff−Nathan (1993), s. 151−154

²¹ Beyerchen (1977), s. 104

²² Kleinert (1979), s. 509

²³ Von Laue (1923)

²⁴ Beyerchen (1977), s. 106

²⁵ Ibidem, s. 122

²⁶ Spielvogel (1992), s. 37−38

²⁷ Stark do OPG (7 listopada 1937), Stark BCD

²⁸ Beyerchen (1977), s. 96

²⁹ Ibidem, s. 4

³⁰ Informacja w BCD

³¹ Hoffmann (1982), s. 95−96

³² Stark do OPG (1 lipca 1936), Stark BCD

³³ Stark do OPG (7 listopada 1937), Stark BCD

³⁴ Gürtner do Hessa (30 stycznia 1936), Stark BCD

³⁵ Kleinert, w: Olff−Nathan (1993), s. 160

³⁶ Zob. Kershaw (1987), s. 83−104

³⁷ Zob. Beyerchen (1977), s. 15−78

³⁸ Fischer (1991), s. 540−541

³⁹ Albrecht i Hermann (1990); zob. też Macrakis (1993)

⁴⁰ Zob. też rozdział 4 i 6

⁴¹ Zob. też rozdział 8

⁴² Stark do Lenarda (3 lutego 1933), w: Kleinert (1980), s. 35

⁴³ Lenard do Hitlera (21 marca 1933), w: Beyerchen (1977), s. 100

⁴⁴ Von Laue do Gerlacha (25 lipca 1933), w: Heinrich i Bachmann (1989), s. 73

⁴⁵ Stark do Fricka (4 listopada 1933), w: Kleinert (1980), s. 43

⁴⁶ Stark do Lenarda (3 maja 1933), ibidem, s. 36

⁴⁷ Lenard do Starka (8 maja 1933), ibidem

⁴⁸ Stark do Lenarda (27 sierpnia 1933), ibidem

⁴⁹ Von Laue (1947)

⁵⁰ Von Laue (1961)

⁵¹ Heilbron (1986), s. 160

⁵² Beyerchen (1977), s. 114−115

⁵³ Hoffmann, w: Albrecht (1993), s. 122−124; Stark do Sieberta (28 maja 1934), 15.19 67/39 BAP

⁵⁴ Hoffmann, w: Albrecht (1993), s. 121−131; Stark do Sieberta (28 maja 1934), 15.19 67/39 BAP

⁵⁵ Stark do RIM (26 października 1933), 15.01 26770/110 BAP

⁵⁶ RIM, „Aktenvermerk”, (17 listopada 1933), 15.01 26770/179−81 BAP

⁵⁷ Donnevert (RIM), „Aktenvermerk”, (listopad 1933), 15.01 26770/174 BAP

⁵⁸ Noakes i Pridham (1990), s. 203−211; Kershaw (1991), s. 1−15; Kershaw (1993), s. 48−58; Renneberg i Walker (1993), s. 1−11

⁵⁹ Stark do RIM (5 grudnia 1933), 15.01 26770/219 BAP

⁶⁰ Hoffmann, w: Albrecht (1993), s. 126

⁶¹ Stark do REM (28 listopada 1933), 15.01 26774/252 BAP

⁶² Stark (24 lutego 1934)

⁶³ Stark (21 kwietnia 1934)

⁶⁴ Stark do RIM (24 kwietnia 1934), 15.19 65/328 BAP

⁶⁵ NSLB do Starka (1 listopada 1934), 15.19 65/169 BAP

⁶⁶ Stark do NSLB (8 listopada 1934), 15.19 65/171 BAP

⁶⁷ Stark do Hertza (13 lutego 1936), 15.19 73/195 BAP

⁶⁸ Stark do Goebbelsa (23 sierpnia 1934), 15.19 65/276 BAP

⁶⁹ Beyerchen (1977), s. 118

⁷⁰ Przedruk w: Stark (15 lipca 1937)

⁷¹ Stark do Goebbelsa (23 sierpnia 1934), 15.19 65/276 BAP

⁷² Beyerchen (1977), s. 117

⁷³ Stark do Lammersa (5 marca 1935), 15.19 68/80 BAP

⁷⁴ Stark do Schumanna (3 lipca 1935), 15.19 67/132 BAP

⁷⁵ Beyerchen (1977), s. 117

⁷⁶ Stark do Lenarda (23 czerwca 1934), w: Kleinert (1980), s. 35

⁷⁷ Richter (1973), s. 204

⁷⁸ Hermann (1979), s. 83