Nota wydawcy

Tytuł: Salambo

Autor: Gustaw Flaubert

Oryginalny tytuł: Salambo

Tłumaczenie na język polski: Wacław Rogowicz

Copyright © POTOP 2022

￼

Skład i łamanie: POTOP

Projekt okładki: POTOP

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej publikacji nie może być kopiowana ani wykorzystywana w jakiejkolwiek formie bez zgody wydawcy.

Wydanie I

Spis treści

Nota wydawcy

Spis treści

I. Uczta

II. W obozie

I. Uczta

Było to w Megarze, na przedmieściu Kartaginy, w ogrodach Hamilkara.
Żołnierze, którymi dowodził na Sycylii, urządzili sobie wielką ucztę święcąc rocznicę bitwy pod Eryxem, a że pan domu był nieobecny i zebrali się licznie, jedli i pili z zupełną swobodą. Dowódcy oddziałów, noszący spiżowe koturny, umieścili się w środkowej alei pod zasłoną purpurową o złotych frędzlach, rozciągniętą od murów stajennych aż po pierwszy taras pałacu; pospólstwo zaś żołnierskie rozłożyło się pod drzewami, gdzie można było rozróżnić wiele budynków o płaskich dachach: wytłoczarnie wina i oliwy, składy, lamusy, piekarnie i arsenały z okólnikiem dla słoni, jamy dla dzikich bestii, więzienie dla niewolników.
Figowce otaczały kuchnie; gaj sykomorowy ciągnął się aż do gąszczu, gdzie granaty rozbłyskiwały wśród białych kłaków na krzewach bawełny; winograd obciążony gronami wspinał się po gałęziach chojarów; łan róż rozkwitał pod platanami; tu i ówdzie na murawie chwiały się lilie; ścieżki były wysypane czarnym piaskiem zmieszanym ze sproszkowanym koralem, a pośrodku aleja cyprysowa widziała się od jednego końca do drugiego niby podwójna kolumnada zielonych obelisków.
Pałac, pobudowany z numidyjskiego w żółte plamy marmuru, wznosił się w samej głębi, na szerokich podwalinach, czterema piętrami tarasów. Ze swymi wielkimi wprost fasady schodami z hebanu, gdzie u węgła każdego stopnia widniał dziób zdobytej galery, z czerwonymi podwojami podzielonymi na czworo czarnym krzyżem, ze spiżowymi siatkami, chroniącymi pałac u podnóża przed skorpionami, i kratkami ze złoconych pręcików, które zatykały górne jego otwory — wydawał się żołnierzom w swym dzikim przepychu równie uroczysty i nieprzenikniony jak oblicze Hamilkara.

Rada wyznaczyła im jego siedzibę jako miejsce tej uczty; ozdrowieńcy zalegający świątynię Eszmuna, ruszywszy w drogę o świcie, wlekli się tam o kulach. Co chwila przybywali nowi. Wszystkimi dróżkami ciągnęli bez przerwy jak strumienie dążące do jeziora. Między drzewami widać było przy kuchniach niewolników uwijających się jak opętani i półnagich; gazele na łączkach umykały z bekiem; słońce zachodziło i zapach drzew cytrynowych czynił jeszcze cięższymi wyziewy tego spoconego tłumu.
Byli tam ludzie wszelkich narodowości: Liguryjczycy, Lu- zytanie, Balearzy, Murzyni i zbiegowie z Rzymu. Słychać było obok ciężkiej gwary doryckiej brzmienie zgłosek celtyckich, hałaśliwych jak wozy wojenne, i końcówki jońskie uderzające o spółgłoski pustyni, chrapliwe niby szczekanie szakala. Greka poznawałeś po szczupłej budowie, Egipcjanina po wzniesionych barkach, Kantabryjczyka po tęgich łydach. Karyjczycy dumnie kołysali pióropuszami na hełmach, łucznicy z Kapadocji wymalowali sobie na ciele wielkie kwiaty, a grupa Lidyjczyków, w sukniach kobiecych i zausznicach, ucztowała w pantoflach. Inni znów, wysmarowani dla parady cynobrem, podobni byli posągom z koralu.
Wyciągali się na poduszkach, jedli w kucki dokoła wielkich mis lub też leżąc na brzuchu ciągnęli ku sobie kawały mięsa i raczyli się nimi wsparci na łokciach, w spokojnej pozie lwów, gdy rozszarpują zdobycz. Którzy przyszli ostatni, oparci o drzewa patrzyli na niskie stoły zakryte do połowy wysokości szkarłatnymi obrusami, i czekali swojej kolei.

Że kuchnie Hamilkara nie mogły obsłużyć takiej ciżby, Rada przysłała niewolników, naczynia, łoża; i widać było w środku ogrodu, niby na polu bitwy, gdy palą poległych, wielkie jasne ogniska, gdzie pieczono woły. Chleby osypane anyżem piętrzyły się obok wielkich kręgów sera, cięższych od dysków, a kratery wina i czary z wodą przegradzały koszyki ze złotego filigranu, pełne kwiatów. Radość, że nareszcie można się nażreć do syta, rozszerzała wszystkie źrenice: tu i ówdzie zaczynały się śpiewy.

Najpierw podano im ptaki w zielonym sosie na misach z czerwonej gliny ozdobionych czarnym deseniem, potem wszelkie odmiany skorupiaków spotykane na wybrzeżach punickich, papkę z pszenicy, bobu i jęczmienia i ślimaki z kminem na żółtych bursztynowych półmiskach.

Za czym stoły zastawiono mięsiwem: były tu antylopy z rogami, pawie w piórach, skopy w całości gotowane w słodkim winie, udźce wielbłądzie i bawole; znalazły się też jeże w garumie, smażona szarańcza i marynowane susły. W cebrzykach z drzewa z Tamrapanni pływały w szafranie bryły sadła. Wszystkie te potrawy tonęły w słonym sosie, w truflach i w asafetydzie. Piramidy owoców obsuwały się na miodowniki; a nie zapomniano i o tych pieskach tłusto-brzuchych o różowej sierści, tuczonych wytłoczynami z oliwek, smakołyku kartagińskim, wstrętnym dla innych ludów. Niespodzianki nowych potraw podniecały chciwość żołądków. Galowie o długich włosach, podgarniętych w czub na potylicy, wyrywali sobie kawony i cytryny i chrupali je ze skórą. Murzyni, którzy nigdy nie widzieli raków morskich, kaleczyli sobie twarze ich czerwonymi kolczastymi łapami. Grecy, wygoleni i nad marmur bielsi, ciskali poza siebie resztki z talerzy, podczas gdy pastuchy z Brutium, w wilczurach, żarli w skupionym milczeniu, wraziwszy gębę w swoją porcję.

Noc zapadała. Ściągnięto velarium znad alei cyprysowej i przyniesiono pochodnie. Chybotliwe blaski oleju skalnego płonącego w porfirowych wazach przeraziły na szczytach cedrów małpy poświęcone księżycowi. Wszczęły wielki jazgot, co wywołało śród żołnierzy uciechę.
Podłużne płomienie drżały na spiżowych kirysach. Naczynia stołowe inkrustowane drogimi kamieniami nieciły skry rozliczne. Kratery z wypukłymi lusterkami w otoku mnożyły wydłużony obraz przedmiotów; żołnierze tłocząc się dokoła przeglądali się w nich z osłupieniem i stroili miny, żeby się uśmiać. Ciskali w siebie, ponad stołami, stołkami z kości słoniowej i złotymi kopyściami. Chlali, ile wlezie, wina greckie z łagwi, wina z Kampanii przechowywane w amforach, wina kantabryjskie, które sprowadza się w beczkach, oraz wina z jujuby, cynamonu i lotosu. Potworzyły się z nich na ziemi kałuże, w których się poślizgiwali. Para z mięsiw unosiła się w listowie razem z wyziewami oddechów. Słychać było wraz skrzybot pracujących szczęk, gwar słów, pieśni, brzęk czar, trzask tłukących się w kawałki waz kampańskich lub czysty dźwięk potrąconego srebrnego półmiska.

W miarę wzmagania się pijatyki ucztujący przypominali sobie coraz bardziej niesprawiedliwość Kartaginy. Republika, wyczerpana wojną, dopuściła do zgromadzenia się w mieście wszystkich powracających kup żołdactwa. Giskon, ich wódz, był jednak na tyle rozważny, że powysyłał z miasta gromady, jedną po drugiej, by ułatwić wypłacenie im żołdu, a Rada sądziła, że w końcu jurgielitnicy przystaną na jakieś zmniejszenie należności. Lecz dziś miano do nich urazę, bo nie było z czego im zapłacić. Ten dług złączył się w umysłach ludu z trzema tysiącami dwustu talentami eubejskimi, których zażądał Lutacjusz, i najemnicy stali się dla ludu, jak Rzym, wrogiem Kartaginy. Najemnicy rozumieli to; więc też oburzenie ich wybuchało w groźbach i w roz-pasaniu. Wreszcie zażądali zebrania się w celu święcenia jednego ze swych zwycięstw i pokojowa frakcja Rady ustąpiła im, mszcząc się na Hamilkarze za przeciąganie wojny. Zakończyła się ona wbrew wszelkim jego wysiłkom, tak iż nie mogąc teraz pokładać nadziei w Kartaginie władzę nad najemnikami przekazał Giskonowi. Wyznaczyć pałac Hamilkara na ich przyjęcie znaczyło ściągnąć na niego coś z tej nienawiści, jaką pałała ludność ku najemnemu wojsku. Przy tym koszty biesiady zapowiadały się ogromne; będzie je musiał pokryć prawie w całości.

Dumni, że Republika ugięła się przed ich żądaniem, jurgieltnicy sądzili, że nareszcie powrócą do domowych pieleszy z zapłatą w kapturach płaszczów za przelaną krew. Lecz trudy ich, rozpamiętywane poprzez winne wapory, wydały im się niesłychane i zbyt licho wynagrodzone. Pokazywali sobie wzajem swe rany, opowiadali o walkach, wędrówkach i łowach w ziemi ojczystej. Naśladowali ryki dzikich zwierząt i ich skoki. Potem nastąpiły wstrętne zakłady:

zanurzali głowy w amfory i pili z nich bez przerwy jak spragnione dromadery. Jakiś olbrzym z Luzytanii, niosąc człowieka na każdym ramieniu, przebiegał stoły zionąc ogniem z nozdrzy. Lacedemończycy, którzy nie zdjęli do uczty pancerzy, podskakiwali ciężko. Byli tacy, co udawali kobiety i podchodzili do towarzyszy ze sprośnymi gestami, inni znów rozbierali się do naga, by walczyć na sposób gladiatorów śród rozrzuconych czar. Jakaś kompania Greków tańczyła dokoła wazy, na której widniały nimfy, a Negr walił do taktu kością wołową w spiżową tarczę.

Naraz usłyszeli żałosny śpiew, donośny i tęskny, opadający i wznoszący się w powietrze jak bicie skrzydeł zranionego ptaka. Był to głos niewolników w ergastulum. By ich uwolnić, grupa żołnierzy zerwała się jednym skokiem i zniknęła.

Powrócili pędząc przed sobą, wśród krzyków, w tumanie kurzu, ze dwudziestu ludzi, których można było od razu odróżnić po bledszych twarzach. Małe stożkowate czapki pilśniowe pokrywały ich ogolone głowy; wszyscy mieli drewniane trepy i szczękali łańcuchami jak wozy w pochodzie. Doszli do alei cyprysowej i tam zatracili się w tłumie, zasypującym ich pytaniami. Jeden z nich stanął na uboczu. Podarta tunika obnażała jego barki, pocięte długimi

bliznami. Rozglądał się dokoła, patrząc spode łba, nieufnie i przymykając nieco powieki przed blaskiem pochodni; lecz gdy zobaczył, że nikt z tych uzbrojonych ludzi nie zamierza uczynić mu krzywdy, głębokie westchnienie wydarło mu się z piersi: bąkał coś, wybuchał śmiechem pod jasnymi łzami lejącymi mu się po twarzy; po czym chwycił za ucha pełną czarę, podniósł ją w górę wyprężywszy obciążone łańcuchami ramiona i patrząc w niebo, wciąż z czarą w rękach, rzekł:

— Bądź pochwalony przede wszystkim ty, Baalu-Eszmu-nie wybawicielu, którego w mej ojczyźnie zwą Eskulapem! i wy, bóstwa źródeł, światła i gajów! i wy, bogowie ukryci pod górami i w pieczarach ziemnych! i wy, mężowie w lśniących zbroicach, którzyście mnie wyzwolili!

Upuścił czarę i opowiedział swe dzieje. Zwal się Spen-diusz. Kartagińczycy wzięli go do niewoli w bitwie pod Eginezami; mówiąc po grecku, po liguryjsku i po punicku raz jeszcze podziękował najemnikom; całował ich po rękach; wreszcie powinszował im festynu, wraz się dziwując, że nie widzi na uczcie pucharów świętej Legii. Puchary te, ze szmaragdową łozą winną na każdym z sześciu złotych boków, należały do milicji złożonej wyłącznie z młodych patrycjuszów najwyższego wzrostu. Był to przywilej, niemal zaszczyt kapłański. Toteż w skarbcu Republiki nie było przedmiotów wzbudzających większe pożądanie najemników. Nie cierpieli Legii z racji tego przywileju i widziano takich, którzy narażali życie dla niepojętej rozkoszy picia z tych czar.

Rozkazali tedy dostarczyć im puchary. Były one na przechowaniu u Syssytów, stowarzyszeń kupieckich, jadających u wspólnego stołu. Niewolnicy powrócili z niczym. O tej porze wszyscy członkowie Syssytów spali już.

— Niech ich zbudzą! — odpowiedzieli jurgieltnicy. Po ponownym zwróceniu się w tej sprawie wytłumaczono im, że puchary są zamknięte w świątyni.
— Niech ją otworzą! — odparli.

A gdy niewolnicy trzęsąc się wyznali, że puchary są w rękach wodza Giskona, krzyknęli:
— Niechaj je przyniesie!
Niebawem Giskon ukazał się w głębi ogrodu z eskortą świętej Legii. Jego obszerny czarny płaszcz, przymocowany na głowie do złotej mitry usianej drogimi kamieniami i zwisający dokoła aż do kopyt wierzchowca, zlewał się z oddali z barwą nocy. Widać jeno było jego białą brodę, promieniejącą mitrę i potrójny naszyjnik z szerokich błękitnych płytek, wznoszący się i opadający na piersiach.

Gdy zjawił się, żołnierze powitali go wielkim, zgodnym okrzykiem:
— Puchary! Puchary!
Zaczął oświadczeniem, że jeśli idzie o ocenę ich męstwa, są godni tych czar. Tłum zaryczał z radości, oklaskując wodza. Wie o tym dobrze on, który nimi tam dowodził i powrócił z ostatnią kohortą, na ostatniej galerze.

— To prawda! To prawda! — potwierdzali.
Republika też, ciągnął Giskon, uszanowała ich podział według plemion, ich obyczaje, ich wierzenia; są wolni w Kartaginie. Co zaś do pucharów świętej Legii, jest to jej własność osobista. Naraz tuż obok Spendiusza jakiś Gal rzucił się po stołach ku Giskonowi i zaczął mu wygrażać dwoma nagimi mieczami. Wódz bez namysłu trzepnął go w łeb ciężkim buzdyganem z kości słoniowej: barbarzyńca runął. Galowie zawyli i wściekłość ich, udzielając się innym, groziła skrupieniem się na legionistach. Giskon wzruszył ramionami widząc, że bledną. Pomyślał, że jego odwaga na nic by się nie zdała wobec tych rozjuszonych bestii. Lepiej zemścić się na nich później jakimś podstępem. Skinął też na swych żołnierzy i oddalił się powoli. Po czym, odwróciwszy się we wrotach ku najemnikom, krzyknął im, że pożałują tego.
Orgia rozpoczęła się na nowo. Lecz Giskon mógł powrócić i otoczywszy przedmieście przylegające do ostatnich obwarowań zmiażdżyć ich o mury. Poczuli się odosobnieni, pomimo swej mnogości; i wielkie miasto, śpiące pod nimi w cieniu, nagle wzbudziło w nich lęk swym labiryntem schodów, wysokimi czarnymi domami i obecnością tajemniczych bóstw, jeszcze okrutniejszych od jego mieszkańców. W dali kilka latarń na statkach sunęło w porcie i widać było światła w świątyni Khamona. Przyszedł im na myśl Hamilkar. Gdzie się podziewa? Dlaczego zawarłszy pokój porzucił ich? Jego nieporozumienia z Radą były zapewne tylko grą, by ich zgubić? Ich nienasycona nienawiść spadała na Hamilkara; i przeklinali go, judząc jedni drugich własnym gniewem. W owej chwili utworzyło się zbiegowisko pod platanami. Na ziemi wił się jakiś Murzyn, z oczami w słup, z wykręconą szyją, z pianą na wargach. Ktoś krzyknął, że otruty. Wszystkim się zdało, że ich struto. Runęli na niewolników; szał niszczenia ogarnął pijaną armię. Walili dokoła siebie na oślep, łamali, co im pod ręce wpadło, mordowali; jedni ciskali płonące pochodnie w korony drzew; inni, wsparci o balustrady lwich jam, prażyli zwierzęta z łuków; najzuchwalsi pobiegli do słoni, chcieli obcinać im trąby i gryźć kły.

Tymczasem procarzy z Wysp Balearskich, którzy by dogodniej było rabować, wysunęli się za węgieł pałacu, zatrzymało wysokie ogrodzenie z trzciny indyjskiej; przecięli nożami rzemienie u furty i znaleźli się pod fasadą wychodzącą na Kartaginę, w innym ogrodzie, pełnym strzyżonych roślin. Grzędy białych kwiatów, ciągnąc się jedna na drugą, zataczały na lazurowej ziemi długie parabole niby gwiaździste race. Pełne mroku krzaki wydzielały ciepłe, miodne wonie. Były tam pnie drzew wysmarowane cynobrem; wyglądały jak skrwawione kolumny. W pośrodku dwanaście miedzianych postumentów dźwigało tyleż bań szklanych i czerwonawe poblaski mglisto sączyły się w te puste wewnątrz kule podobne do jakichś olbrzymich, drgających jeszcze źrenic. Żołnierze świecili sobie pochodniami, potykając się raz po raz na pochyłości głęboko rozkopanego gruntu.

Nagle ujrzeli jeziorko podzielone na szereg sadzawek grobelkami z błękitnego kamienia. Woda w nich była tak przezroczysta, że chybotliwe płomienie pochodni odbijały się aż do dna usłanego białymi kamieniami i złotym piaskiem. Zakotłowało się w głębi, zamigotały sunąc lśniące łuski i duże ryby z wprawionymi w pyski klejnotami wynurzyły się pod samą powierzchnią.

Żołdacy, z gromkim śmiechem, zatknęli im paluchy za skrzele i ponieśli je na stoły.
Były to ryby rodu Barka. Wszystkie pochodziły od tych pierwotnych miętusów wyklutych z mistycznego jaja, w którym kryła się bogini. Świadomość popełnionego świętokradztwa ożywiła łakomstwo najemników; szybko podłożyli ogień pod spiżowe naczynia i bawili się patrząc, jak piękne ryby miotały się we wrzątku.

Tłuszcza żołdacka rozpychała się. Już się teraz nie bali i zaczęli pić na nowo. Cieknące im z czoła pachnidła moczyły dużymi kroplami tuniki w strzępach; wsparłszy się kułakami na stołach, które zdały im się kołysać jak okręty, toczyli dokoła wybałuszonymi, pijanymi oczami, chcąc pożreć wzrokiem to, czego nie mogli zagarnąć. Trzymający się lepiej na nogach łazili po purpurowych obrusach między zastawą i kopnięciami rozbijali stołki z kości słoniowej i szklane flasze tyryjskie. Pieśni mieszały się z charczeniem niewolników konających śród strzaskanych czar. Domagali się wina, mięsa, złota. Krzyczeli, żeby im dostarczono kobiet. Bredzili w stu dialektach. Niektórym zdawało się, że są w łaźni, z racji otaczających ich kłębów pary, to znów na widok liści wyobrażali sobie, że są na łowach i rzucali się na towarzyszów jak na dzikie zwierzęta. Pożar przenosił się z jednego drzewa na drugie i wysokie masy zieleni, skąd dobywały się długie białe skręty, wyglądały niby poczynające dymić wulkany. Wrzawa wzmagała się; ranione lwy ryczały w pomroce.

Pałac oświetlił się raptem na swym najwyższym tarasie, środkowe podwoje rozwarły się i kobieta, córka Hamilkara we własnej osobie, odziana w ciemne szaty ukazała się na progu. Zeszła powoli po pierwszej kondygnacji schodów nośnie biegnących wzdłuż najwyższego piętra, potem minęła drugą, trzecią i zatrzymała się na ostatnim tarasie u szczytu schodów z dziobami galer. Nieruchoma, z pochyloną głową, patrzała na żołnierzy.

Za nią, po obu stronach, widniały dwa długie szeregi bladych mężczyzn w białych szatach z czerwonymi frędzlami spadającymi na ich stopy. Byli bez włosów i bez brwi. W iskrzących się od pierścieni rękach nieśli ogromne liry i śpiewali piskliwymi głosami hymn na cześć bóstwa Kartaginy. Byli to kapłani-rzezańcy ze świątyni bogini Tanit, których Salambo często wzywała do swego domu.

Wreszcie zeszła po schodach galerowych. Kapłani postępowali za nią. Weszła w aleję cyprysową i kroczyła pomału między stołami dowódców, cofających się nieco, gdy ich mijała.
Włosy osypane fioletowym pudrem i ułożone w kształt wieżycy, wedle mody dziewic chananejskich, dodawały jej wzrostu. Sznury pereł zwieszały się od skroni aż do kątów ust różowych jak rozchylony owoc granatu. Na piersiach lśniły kamienie naśladujące łuski mureny. Ozdobione diamentami nagie ramiona wyłaniały się z tuniki bez rękawów, ugwież- dżonej czerwonymi kwiatami na tle zupełnie czarnym. U kostek miała złoty łańcuszek regulujący chód, a jej wielki płaszcz ciemnopurpurowy, skrajany z niewiadomej tkaniny, wlókł się po ziemi tworząc za każdym krokiem niby szeroką, toczącą się za nią falę.

Od czasu do czasu kapłani brali na lirach stłumione akordy, a w przerwach muzyki słychać było brzęk złotego łańcuszka i regularny szelest jej sandałów z papirusu.
Nikt jej jeszcze nie znał. Wiedziano tylko, że żyje w odosobnieniu, pogrążona w swych nabożnych praktykach. Żołnierze dostrzegali ją nocą na szczycie pałacu, na klęczkach przed gwiazdami, w obłoku dymu z kadzielnic. To księżyc uczynił Salambo tak bladą i coś boskiego spowijało ją niby delikatny opar. Źrenice jej zdały się patrzeć w dal, poza rubieże spraw ziemskich. Szła z pochyloną głową trzymając w prawym ręku małą hebanową lirę.

Słyszeli, jak mówiła półgłosem:
— Nieżywe! Wszystkie nieżywe! Nie zjawicie się już na mój zew, jak zawsze, gdy siedząc na brzegu sadzawki rzucałam wam w paszcze pestki kawonów! Tajemnica Tanit mieniła się w głębi waszych oczu bardziej przejrzystych niż bańki na wodzie. I wołała je ich imionami, które są imionami miesięcy:
— Siw! Siwan! Tammuz! Elul! Tiszri! Szebar!
Ach! zmiłuj się nade mną, bogini!
Żołnierze, choć nie rozumieli, co mówi, tłoczyli się dokoła niej; olśniewał ich jej strój; lecz ona powiodła po nich długim, przerażonym spojrzeniem, po czym wtulając głowę w barki i rozwierając ramiona powtórzyła po kilkakroć:
— Coście uczynili! Coście uczynili! Toż mieliście, by się nasycić, chleb, mięsiwa, oliwę, cały zapas malobatru ze spichrza. Sprowadziłam woły z Hekatompyle, posłałam myśliwców na pustynię!
Jej głos wznosił się, policzki płonęły. Dodała:
— Gdzież to jesteście? W zdobytym grodzie czy też w pałacu władcy? I jakiego władcy? Sufeta Hamilkara, mego ojca, służebnika Baalów! On to odmówił Lutacjuszowi wydania waszego oręża, zbroczonego teraz krwią jego niewolników! Czy znacie w waszych krajach jednego bodaj męża, który by umiał lepiej kierować bitwą? Patrzcie! Stopnie naszego pałacu przepełnione są trofeami naszych zwycięstw! Czyńcie dalej, coście zaczęli! Spalcie go! Ja zabiorę ze sobą bóstwo opiekuńcze mego domu, mego czarnego węża, który śpi tam, wysoko na liściach lotosu! Świsnę i pójdzie za mną;
a jeśli wsiądę na galerę, podąży bruzdą mego okrętu w pianach fal.
Jej cienkie nozdrza dygotały. Łamała paznokcie o kamienie napierśnika. Oczy jej omdlały; podjęła znowu:
— Ach! biedna Kartagino! nieszczęsne miasto! Nie masz już dla swej obrony dawnych dzielnych mężów, którzy przebywali morza, by świątynie budować na wybrzeżach. Wszystkie krainy pracowały dokoła ciebie, a morskie równiny, orane twymi wiosłami, kołysały na grzbietach żniwa twoje.
I zaczęła opiewać przygody Melkartha, boga Sydończyków i protoplasty jej rodu.
Prawiła o wejściu na góry Ersyfomii, o wędrówce do Tartessu i o wojnie z Masasibalem, by pomścić królową wężów:
— Ścigał w lesie potwora-samicę, którego ogon falował po zwiędłych liściach niby strumień srebra; i dotarł na polanę, gdzie kobiety o zadach smoczych otaczały wielkie ognisko stojąc wyprostowane na czubkach ogonów. Miesiąc koloru krwi błyszczał w bladym otoku, a ich szkarłatne jęzory rozcięte jak harpuny rybaków, wyciągały się wygięte aż do płomieni.
Potem Salambo, nie zatrzymując się, opowiedziała, jak Melkarth pokonawszy Masasibala zatknął na dziobie swego statku jego ściętą głowę:
— Za każdym uderzeniem fal zanurzała się w pianie, słońce balsamowało ją: stała się twardsza od złota; lecz oczy nie przestawały płakać i łzy padały nieustannie w wodę.
Opiewała to wszystko w starym narzeczu chananejskim, którego barbarzyńcy nie rozumieli. Pytali siebie, co ona mogła im mówić z tymi przerażającymi gestami, które towarzyszyły jej słowom; i powłaziwszy dokoła niej na stoły, na i łoża, na konary sykomorów, z otwartą gębą i wyciągniętą szyją usiłowali pochwycić sens tych mglistych opowieści, kołyszących się przed ich wyobraźnią poprzez mroki pochodzenia bóstw niby widma w chmurach. ;
Jedynie bezbrodzi kapłani rozumieli Salambo. Ich pomarszczone ręce, zwisające na strunach lir, drżały i od czasu do czasu wyrywały z nich ponury akord: gdyż, słabsi od starych bab, trzęśli się teraz ze wzruszenia mistycznego i ze strachu, jaki w nich wzbudzali mężczyźni. Barbarzyńcy nie troszczyli się o nich; słuchali wciąż śpiewnego głosu dziewicy.
Żaden nie wpatrywał się w nią tak, jak młody wódz numidyjski siedzący za stołem starszyzny, śród żołnierzy swej narodowości. Pas jego tak był najeżony grotami, że tworzył garb w szerokim płaszczu związanym u skroni rzemiennym sznurowadłem. Tkanina, wzdymając się na barkach, pogrążała mu twarz w cieniu i widać było jeno płomienie uparcie wlepionych oczu. Znajdował się na uczcie przypadkowo: ojciec kazał mu przebywać na dworze Barków, zgodnie z obyczajem królów posyłających dzieci do znakomitych rodzin dla przygotowania przyszłych związków. W ciągu sześciu miesięcy, które Narr Hawas spędził tutaj, nie widział jeszcze ani razu Salambo; i siedząc na piętach, z brodą pochyloną ku drzewcom swych dzirytów, przyglądał jej się rozdymając nozdrza jak lampart zaczajony w bambusach.

Po drugiej stronie stołów leżał na łożu Libijczyk olbrzymiego wzrostu, o krótkich czarnych trefionych włosach. Zostawił tylko na sobie nabrzusznik wojskowy, którego długie spiżowe blaszki rozdzierały purpurę łoża. Naszyjnik ze srebrnych księżyców wikłał mu się we włochatej piersi. Twarz miał opryskaną krwią; i wsparty na lewym łokciu, uśmiechał się z otwartymi ustami. Salambo już porzuciła swój uświęcony rytm, w którym dotąd przemawiała. Używała jednocześnie wszystkich narzeczy barbarzyńców — zręczność kobieca, by ostudzić ich gniew. Do Greków mówiła po grecku, potem zwróciła się do Liguryjczyków, do Kampańczyków, do Murzynów; i każdy słuchając jej odnajdywał w tym głosie urok swej ojczyzny. Uniesiona wspomnieniami chwały Kartaginy, sławiła dawne boje z Rzymem; oklaskiwali ją. Rozpłomieniała się na widok lśniących nagich mieczów; krzyczała z rozwartymi ramionami. Lira wypadła jej z rąk; zamilkła i przyciskając serce oburącz, trwała chwil kilka z zamkniętymi powiekami, rozkoszując się wzburzeniem tych wszystkich mężczyzn.

Libijczyk Matho pochylał się ku niej. Bezwolnie zbliżyła się doń — wyczuwając jego dumę, co popchnęło ją do tego gestu — wlała mu w złotą czarę długą strugę wina, by pojednać się z armią.

— Pij! — rzekła.

Ujął czarę i poniósł ją do ust, gdy naraz pewien Gal, ten sam, którego zranił Giskon, uderzył go po ramieniu, prawiąc przy tym z jowialną miną jakieś żarty w ojczystym swym języku. Spendiusz był w pobliżu; ofiarował się wytłumaczyć je.

— Mów! — rzekł Matho.
— Bogowie ci sprzyjają, będziesz bogaty. Kiedyż wesele?
— Jakie wesele?
— Twoje! Gdyż u nas — rzekł Gal — kiedy kobieta daje pić żołnierzowi, to znaczy, że ofiaruje mu swe łoże.
Nie skończył jeszcze, gdy Narr Hawas skoczył, wyrwał zza pasa krótki dziryt i oparłszy się prawą nogą o krawędź stołu cisnął nim w kierunku Matha.
Dziryt świsnął między czarami i przebijając ramię Libij-czyka przygwoździł je do obrusa z taką siłą, że rękojeść pocisku zadygotała w powietrzu.
Matho wyrwał go szybko, lecz nie miał przy sobie broni, był nagi; wreszcie, podniósłszy ramionami stół z całą zastawą, rzucił go na Narr Hawasa pośród wpadającego między nich tłumu. Żołnierze i Numidyjczycy stłoczyli się tak, że nie mogli dobyć mieczów.
Matho posuwał się torując sobie drogę potężnymi uderzeniami głowy. Gdy podniósł ją, Narr Hawas zniknął. Szukał go oczami. Salambo również już nie było.
Wówczas zwróciwszy wzrok na pałac dojrzał, jak na najwyższym piętrze czerwone z czarnym krzyżem podwoje zawierały się. Rzucił się naprzód.
Ujrzano go pędzącego między dziobami galer; potem na łamanych schodach trzech pięter, aż do czerwonych drzwi, o które wyrżnął całym ciałem. Dysząc ciężko, oparł się o ścianę, by nie upaść.
Jakiś człowiek biegł za nim i Matho poprzez mrok, gdyż blaski festynu krył węgieł pałacu, poznał Spendiusza.
— Idź precz! — rzekł.
Niewolnik bez słowa zaczął rozdzierać zębami swą tunikę; no czym ukląkł obok Matha, ujął ostrożnie jego ramię i obmacywał je, po ciemku szukając rany.
W przelotnym blasku księżyca, sunącego między obłokami, dojrzał ją Spendiusz, ziejącą pośrodku ramienia. Obandażował je wyrwanym pasmem tkaniny; lecz tamten mówił w rozdrażnieniu:
— Zostaw mnie! zostaw mnie!
— O nie! — odparł niewolnik. — Uwolniłeś mnie z ergas- tulum. Należę do ciebie! Jesteś moim panem! Rozkazuj!
Matho, ocierając się o ściany, obszedł taras dookoła. Co krok nastawiał ucha i poprzez szczeliny między pozłacanymi trzcinowymi prętami zapuszczał wzrok w milczące sale. Wreszcie zatrzymał się zrozpaczony.
— Posłuchaj! — rzekł doń niewolnik. — O, nie gardź mną, żem lichy! Mieszkałem w tym pałacu. Potrafię jak żmija wśliznąć się między ściany. Chodź. W Komnacie Przodków jest sztaba złota pod każdą płytą posadzki; podziemny chodnik wiedzie do ich grobowców.
— Ach! co mi po tym! — żachnął się Matho.
Spendiusz zamilkł.
Znajdowali się na tarasie. Masa ciemności rozścielała się przed nimi i zdawała się zawierać w sobie oddzielne skupiska, podobne do olbrzymich bałwanów czarnego skamieniałego oceanu.
Lecz od wschodu podnosiła się świetlista smuga. Na lewo, ha samym dole, kanały Megary jęły przecinać białymi bruzdami ciemną zieleń ogrodów. Stożkowate dachy siedmiobocznych świątyń, schody, tarasy, mury obronne odcinały się z wolna w bladości świtu; i wzdłuż brzegów półwyspu kartagińskiego wełnił się kolebiąc, pas białej piany, gdy morze o barwie szmaragdu jak gdyby stężało w świeżości poranka. W miarę jak rozszerzała się różaność nieba, wysokie domy na bokach wyłaniały się i tłoczyły niby stado czarnych kóz chodzących upłazem. Puste ulice wydłużały się; palmy, tu i tam wychylające się spomiędzy murów, nie poruszały się; pełne cysterny wyglądały jak srebrne tarcze zgubione w podworzach; latarnia morska na przylądku Hermaeum poczęła blednąc. Na samym szczycie Akropolu, w lasku cyprysowym, konie poświęcone Eszmunowi, czując, że dzień się robi, wsparły się kopytami o parapet z marmuru i rżały w stronę słońca.
Ukazało się; Spendiusz, wzniósłszy ramiona, wydał okrzyk. Wszystko ożywało się złocistą czerwienią, gdyż bóg słońca, jak gdyby rozdzierając siebie w sztuki, lał na Kartaginę ulewą promieni złoty deszcz ze swych żył. Szpice na dziobach galer iskrzyły się, dach chramu Khamona zdawał się cały w płomieniach i widać było blaski w głębi świątyń, już otwierających podwoje. Przybywające z okolicy wozy dudniły tocząc się po płytach ulic. Objuczone wielbłądy schodziły po zboczach. Wekslarze na placykach u zbiegu ulic podnosili daszki swych kramów. Bociany ulatywały z miasta, białe żagle drgały. W gaju Tanit rozlegał się bębenek kurtyzan-kapłanek, a na cyplu Mappal piece do wypalania glinianych trumien zaczynały dymić.

Spendiusz przechylił się za balustradę tarasu; kłapiąc zębami powtarzał: Ach, tak. tak... panie! Rozumiem, dlaczego wzgardziłeś przed chwilą rabowaniem pałacu!

Matho jak gdyby ocknął się na syczący dźwięk jego głosu, zdawał się nie rozumieć tych słów. Spendiusz zaczął znowu: Ach! co za bogactwa! A ci, którzy je posiadają, nie mają nawet żelaza dla ich ochrony! I pokazując mu wyciągniętą prawicą kilku oberwańców, czołgających się za molem po płaskim wybrzeżu w poszukiwaniu złotego piasku:
Patrz. - rzekł. — Republika jest jak ci nędzarze: schylona nad morzami, zanurza chciwe ręce we wszystkie wybrzeża i szum fal do tego stopnia napełnia jej uszy, że gotowa nie słyszeć podchodzącej z tyłu stopy władcy!
Pociągnął Matha w przeciwległy kąt tarasu i wskazując mu ogród, gdzie iskrzyły się w słońcu miecze żołnierzy powieszone na drzewach, dodał:

— Lecz są tutaj dzielni ludzie, których nienawiść doszła do ostatecznego napięcia! I nic ich nie wiąże z Kartaginą: ani rodziny, ani przysięgi, ani bogowie!
Matho stał oparty o ścianę; Spendiusz podszedł doń i ciągnął zniżonym głosem:

— Czy mnie rozumiesz, żołnierzu? Chodzilibyśmy w purpurze jak satrapowie. Kąpano by nas w wonnościach; z kolei ja miałbym niewolników! Czy nie znużyło cię spanie na gołej ziemi, picie kwaśnego obozowego wina i ciągłe nasłuchiwanie pobudki? Odpoczniesz później, nieprawdaż? Gdy ściągną z ciebie pancerz, by trupa twego rzucić sępom! Lub może o kiju, ślepy, kulawy, bezsilny, chodzić będziesz od progu do progu po proszonym, opowiadając młodość swą dzieciom i handlarzom słonej zaprawy. Wspomnij na wszystkie krzywdy doznane od zwierzchników, obozowanie w śniegu, marsze w skwar, tyranię dyscypliny i ustawiczną groźbę ukrzyżowania! Po tylu trudach i prywa-cjach dali ci naszyjnik honorowy, jak się zawiesza osłu na szyi obrożę z dzwoneczkami, by go ogłuszyć w chodzie i sprawić, żeby nie czuł zmęczenia. Człowiek taki jak ty, mężniejszy od Pyrrusa! Gdybyś jeno zechciał! Ach, jak będziesz się czuł szczęśliwy w wielkich chłodnych komnatach, przy dźwiękach lir, leżąc na kwiatach, otoczony błaznami i kobietami! Nie mów mi, że to przedsięwzięcie niewykonalne! Czyż najemnicy nie mieli już w swych rękach Reggium i innych warowni w Italii! Kto ci stoi na zawadzie? Hamilkar nieobecny; lud żywi wstręt do zbogaconych notablów; Giskon nie ma żadnego wpływu na hufiec otaczających go tchórzy. Lecz ty jesteś dzielny! Tobie będą posłuszni. Obejmij nad nimi dowództwo! Rzućmy się na nią — a Kartagina będzie nasza!

— Nie! — odparł Matho. — Przekleństwo Molocha ciąży na mnie. Uczułem je w jego oczach, a przed chwilą zobaczyłem w jednej ze świątyń cofającego się czarnego tryka.
I dodał rozglądając się dokoła:

— Gdzie ona?

Spendiusz pojął, że wielki niepokój owładnął Libijczykiem; nie śmiał się już odzywać.
Drzewa poza nimi dymiły jeszcze; z ich sczerniałych konarów na wpół zwęglone szkielety małp spadały od czasu do czasu pomiędzy misy. Pijani żołnierze chrapali z otwartą gębą obok trupów, a ci co nie spali, chowali głowy olśnieni światłem dziennym. Stratowana ziemia ginęła pod czerwony kałużami. Słonie kołysały zakrwawionymi trąbami między ostrokołami zagród. W rozwartych spichrzach widać było porozrzucane wory pszenicy, a pod bramą szeroki rząd wózków nagromadzonych przez barbarzyńców; pawie siedzące na konarach cedrów wstawały roztaczały ogony i zaczynały się drzeć.

Nieruchomość Matha zdumiewała Spendiusza; był jeszcze bledszy niż przedtem i utkwionymi przed się źrenicami wypatrywał coś na widnokręgu, oparłszy pięści o krawędź tarasu. Spendiusz wychylił się i odkrył wreszcie, w co Matho się wpatrywał. Złoty punkt toczył się w dali, w kurzawie na drodze do Utyki; była to piasta rydwanu zaprzężonego w parę mułów; niewolnik biegł przed dyszlem, trzymając je za Wodze. W rydwanie siedziały dwie kobiety. Grzywy zwierząt wzdymały się między uszami, pod siatką z błękitnych pereł, na modłę perską.

Spendiusz rozpoznał te muły; powstrzymał okrzyk.

Za rydwanem wielki welon powiewał na wietrze.

II. W obozie

W dwa dni potem wojska najemne opuściły Kartaginę. Dano każdemu żołnierzowi sztukę złota pod warunkiem, że pójdą obozować do Sikki, i powiedziano im wielce przypochlebnie: — Jesteście zbawcami Kartaginy! Lecz ogłodzicie ją pozostając i stanie się niewypłacalna. Oddalcie się! Republika wdzięczna wam będzie za tę waszą powolność. Natychmiast ściągniemy podatki; żołd wasz będzie wypłacony w całości i wyekwipuje się galery, które odwiozą was do ojczyzny.
Nie wiedzieli, co odpowiedzieć na te przemowy. Tym ludziom nawykłym do wojaczki przykrzył się pobyt w mieście; przekonano ich bez zbytniego trudu i ludność wyległa na mury, by przyjrzeć się wymarszowi jurgieltników.
Szli ulicą Khamona i przez bramę Cirty, bezładnie, łucznicy z hoplitami, dowódcy z żołnierzami, Luzytańczycy z Grekami pospołu. Kroczyli butnie, dzwoniąc po płytach ulicy ciężkimi koturnami. Zbroje mieli pokiereszowane od pocisków katapult, a twarze sczerniałe w kurzu bitewnym. Ochrypłe krzyki dobywały się z gęstych bród; porwane kolczugi uderzały o głowice mieczów i widać było przez dziury w zbrojach nagie członki, groźne jak machiny wojenne. Sarysy, topory, oszczepy, kołpaki pilśniowe i brązowe kaski — wszystko to chwiało się wraz jednym ruchem. Wypełniali ulice takim natłokiem, że zdało się, iż mury popękają, i ta długa masa żołnierzy waliła bez końca między wysokimi, sześciupiętrowymi domami powleczonymi smołą ziemną. Za sztachetami z żelaza lub trzciny zakwefione kobiety w milczeniu przypatrywały się przemarszowi barbarzyńców.
Tarasy, fortyfikacje, mury oblepione były tłumem Kartagińczyków w czarnych szatach. Tuniki marynarzy tworzyły jakby plamy krwi wśród tej ciemnej ciżby; dzieci, prawie nagie, gestykulowały między kapitelami kolumn lub w gałęziach palm. Na płaskich szczytach baszt stanęli starcy z patrycjatu; żołnierze nie wiedzieli, po co tak stoi to tu, to tam postać z długą brodą, zamyślona. Z daleka jawiła się na tle nieba, niewyraźna jak widmo i nieruchoma jak głaz.
Całą ludność gnębiła jedna troska: obawiano się, żeby barbarzyńcom, w poczuciu swej siły, nie przyszło do głowy pozostać. Lecz szli naprzód tak ochoczo, że Kartagińczycy

ośmielili się i przyłączyli do żołnierzy. Obsypywano ich Uczeniami, ściskano. Znaleźli się nawet tacy, którzy prosili ich, w nadmiarze uprzejmości i w zuchwalstwie obłudy, by nie opuszczali miasta. Rzucano im pachnidła, kwiaty i sztuki srebra. Obdarzano ich amuletami przeciw chorobom; lecz uprzednio pluto na nie po trzykroć, by przyciągały śmierć, lub wkładano w nie sierść szakala, która czyni serce trwożliwym. Na głos wzywano błogosławieństwa Melkartha, a po cichu jego przekleństwa.

Potem zaczęły się wlec stłoczone tabory, zwierzęta juczne i maruderzy.
Chorzy jęczeli na dromaderach; inni kulejąc opierali się na drzewcach lanc. Moczymordy ciągnęły ze sobą bukłaki, obżartuchy ćwierci mięsa, ciasto, owoce, masło w liściach figowych, śnieg w płóciennych workach. Widziano osobników z parasolami w rękach, z papugami na ramionach. Wiedli za sobą brytany, gazele lub pantery. Kobiety libijskiej rasy jadąc na osłach wymyślały Murzynkom, które dla żołnierzy porzuciły lupanary Malki; wiele z nich karmiło niemowlęta zawieszone u piersi w skórzanej plecionce. Muły, żgane ostrzem mieczów, uginały krzyże pod ciężarem namiotów; i była tam też chmara ciurów i nosiwodów, wynędzniałych, pożółkłych z gorączki i zaplugawionych robactwem — szumowiny plebsu kartagińskiego, które przystały do barbarzyńców.

Kiedy przeszli, zawarto za nimi bramy, lecz ludność nie zeszła z murów; armia rozciągnęła się niebawem na całą szerokość przesmyku.
Rozdzielała się na nierówne dzwona. Potem lance jawiły się niby wysokie źdźbła trawy; wreszcie wszystko zginęło w długim tumanie kurzawy; żołnierze, którzy obrócili głowy w stronie Kartaginy, dojrzeli już tylko rozległe mury obronne odcinające się na skraju nieba pustymi blankami.

Barbarzyńcy usłyszeli za sobą przeciągły krzyk. To widać banda pozostałych w mieście maruderów (bo nie wiedzieli, ilu ich jest) zabawiała się łupieniem jakiejś świątyni. Żołdactwo uśmiało się do rozpuku na tę myśl, po czym ruszono w dalszą drogę.

Było im wesoło, że znaleźli się jak dawniej w gromadzie i maszerują po rozległej równinie, i Grecy śpiewali starą piosnkę mamertyńską: Lancą moją i mieczem orzę i zbieram plony, jam jest panem domu! A człek rozbrojony do nóg mi się ściele, panem mnie nazywa i wielkim królem swym."
Krzyczeli, skakali, najweselsi jęli prawić gadki; ciężkie czasy skończyły się. Podchodząc do Tunisu część najemników zauważyła brak oddziału balearskich procarzy. Byli zapewne niedaleko; nie myślano o tym więcej.

Jedni rozkwaterowali się po domach, drudzy biwakowali pod murami i mieszkańcy miasta przyszli pogwarzyć z żołnierzami. W ciągu całej nocy widziano ognie płonące na horyzoncie w stronie Kartaginy; odblaski te, niby olbrzymich pochodni, wydłużały się na nieruchome jezioro. Nikt w armii nie mógł powiedzieć, jakie to święto tam obchodzono.

Nazajutrz barbarzyńcy napotkali w pochodzie uprawne obszary. Folwarki patrycjuszów ciągnęły się jeden za drugim wzdłuż drogi; rowy ściekowe lśniły w gajach palmowych;
oliwki zieleniły się długimi rzędami, różowe opary snuły się w rozdołach między wzgórzami; błękitniały góry. Wiał ciepły wiatr. Kameleony czołgały się po szerokich liściach kaktusów. Barbarzyńcy posuwali się teraz wolniej.

Szli oddziałami lub ciągnęli w wąskich kolumnach odsądzonych daleko jedna od drugiej. Na skrajach winnic jedli winogrona. Kładli się na trawie i z osłupieniem patrzyli na wielkie rogi wołów sztucznie powykręcane, na owce okryte skórami dla osłonięcia runa, na bruzdy krzyżujące się tak, że tworzyły rozwartokąty, na sośniki soch podobne do kotwic i na zagaję granatowców podlewanych roztworem sylfium. To bogactwo ziemi i te wymysły mądrości olśniewały ich.

Wieczorem rozłożyli się na nie rozbitych namiotach i zasypiając z twarzą utkwioną w gwiazdy, żałowali uczty Hamilkara. W południe następnego dnia zarządzono popas na brzegu rzeki wśród kęp oleandrów. Żwawo odrzucili włócznie, tarcze 1 pasy. Myli się z wrzaskiem, czerpali wodę kaskami lub gasili Pragnienie po prostu leżąc na brzuchu pomiędzy zwierzętami Jucznymi, z których przy piciu spadały bagaże.

Spendiusz, siedząc na dromaderze skradzionym w okólnikach Hamilkara, z daleka dojrzał Matha, który z ręką na temblaku, z gołą głową i pochyloną twarzą poił swego muła tępo patrząc na płynącą wodę. Natychmiast jął przeciskać się ku niemu poprzez tłum, wołając:
— Panie! panie!
Matho półgębkiem podziękował za jego błogosławieństwa; Spendiusz, nie bacząc na to, ruszył za nim i co pewien czas obracał niespokojny wzrok w stronę Kartaginy.
Był on synem greckiego retora i prostytutki z Kampanii. Naprzód dorobił się fortuny na handlu kobietami, potem, zrujnowany przez rozbicie się okrętu, wojował przeciw Rzymianom razem z pastuchami z Samnium. Wzięty do niewoli, zbiegł; schwytano go, pracował w kamieniołomach, zlewał się potem jako łaziebnik, wył na mękach, przeszedł przez ręce wielu panów, doznał od nich wszelkich okrucieństw. Wreszcie pewnego dnia w przystępie rozpaczy rzucił się w morze z pokładu triremy, na której pracował u wioseł. Majtkowie Hamilkara wyłowili go na wpół żywego, zabrali do Kartaginy i wtrącili do ergastulum w Megarze. Lecz że miano wydać Rzymianom zbiegów, skorzystał z zamieszania, by uciec z najemnikami.
Podczas całej drogi nie odstępował Matha; przynosił mu strawę, pomagał zsiadać z muła, podścielał mu na noc kobierzec pod głowę. Matha koniec końców wzruszyła ta troskliwość i stopniowo rozwiązał mu się język.
Urodził się nad zatoką Syrtu. Ojciec odbył z nim pielgrzymkę do świątyni Ammona. Potem polował na słonie w puszczach krainy Garamantów. Wreszcie zaciągnął się w służbę Kartaginy. Mianowano go tetrarchą po wzięciu Drepanum. Republika była mu winna cztery konie, dwadzieścia trzy miary pszenicy i żołd za jedną zimę. Bał się bogów i pragnął umrzeć w ojczyźnie. Spendiusz opowiadał mu o swych wędrówkach, o ludach i świątyniach, które zwiedził; znał się na wielu rzeczach: umiał pleść sandały, strugać oszczepy, wiązać sieci, obłaskawiać dzikie zwierzęta i przyprawiać ryby.
Czasem w przerwach opowieści dobywał mu się z gardła chrapliwy okrzyk; muł Matha przyśpieszał wtedy chodu, idące za nim starały się go dopędzić; po czym Spendiusz zaczynał gadać znowu, wciąż targany swą udręką. Podniecenie to ustało wieczorem czwartego dnia wędrówki.
Kroczyli obok siebie, na prawym skrzydle armii, zboczem wzgórza; w dole równina ciągnęła się ginąc w oparach nocy.

Szeregi żołnierzy maszerujących pod nimi falowały w zmroku. Co pewien czas droga wypadała im przez garby gruntu oświetlone miesiącem; wtedy świetlisty punkt drżał na grotach lanc, polśniewały przez chwilę hełmy, wszystko znikało i pojawiało się na nowo. W dali beczały zbudzone stada i jakiś bezmierny spokój zdawał się spływać na ziemię.

Spendiusz, odrzuciwszy w tył głowę i na wpół przymknąwszy oczy, wdychał pełną piersią rześkość wiatru, rozwierał ramiona i ruszał palcami, by pełniej odczuwać tę pieszczotę przenikającą mu ciało. Nadzieje zemsty powróciły i poniosły go. Przytknął dłoń do ust dla zatamowania łkań i na wpół omdlały z upojenia wypuścił z rąk uzdę wielbłąda, który sunął naprzód dużymi, równymi krokami. Matho zapadł znowu w swój smutek; nogi zwisały mu do ziemi i trawy bijąc o koturny wydawały ustawiczny ostry szelest.

Droga ciągnęła się bez kresu. Przy końcu równiny zawsze napotykano wyniosłą okrągłą płaszczynę; potem spuszczano się w dolinę i góry, które zdawały się zamykać widnokrąg, w miarę jak się do nich zbliżano, ruszały z miejsca, jakby sunąc w głąb. Niekiedy pojawiała się w zieleni tamaryszków rzeczka, by zniknąć na zakręcie wzgórz. To znów wyrastała przed nimi wielka skała, na podobieństwo dziobu okrętu lub cokołu jakiegoś przepadłego kolosa.

W regularnych odstępach natrafiano na małe czworo-graniaste świątynki, służące za miejsce wytchnienia dla pątników dążących do Sikki. Zamknięte były jak grobowce. Libijczycy dobijali się do drzwi gwałtownie. Nikt z wnętrza nie odpowiadał. Teraz grunty uprawne stały się coraz rzadsze. Nagle wkraczano na spłachcie piasków najeżone ciernistymi kępami. Stada owiec szczypały trawę między rozsypiskami głazów; pasła je kobieta z niebieskim runem dokoła lędźwi. Zoczywszy śród skał lance żołnierzy, z krzykiem uciekła.

Szli szeroką kotliną otoczoną z obu stron łańcuchem rudawych pagórków, gdy naraz uderzył ich nozdrza mdły odór i zobaczyli na szczycie chlebowca coś nadzwyczajnego: ponad liśćmi wznosił się łeb lwa.

Pobiegli tam. Był to lew rozpięty na krzyżu za cztery łapy, jak przestępca. Olbrzymi pysk zwisał mu na pierś; przednie łapy, na wpół zakryte bujną grzywą, były szeroko rozciągnięte niby skrzydła ptaka. Pod napiętą skórą ostro występowały żebra; tylne łapy, przygwożdżone jedna do drugiej, były nieco zgięte ku górze; czarna jucha ściekając po piersi tężała w stalaktyty u końca ogona wiszącego prosto wzdłuż krzyża. Żołnierzy zabawiło to dziwowisko; nazywali ukrzyżowaną bestię konsulem i obywatelem Rzymu i ciskali jej w oczy kamyki, by odpędzić muchy.

O sto kroków dalej zobaczyli dwa inne, potem raptem ukazał się długi szereg krzyżów dźwigających lwy. Jedne trupy wisiały od tak dawna, że pozostały z nich na drzewie tylko resztki szkieletów; inne, na wpół pożarte lub stoczone przez robactwo, wykrzywiały mordy w straszliwych grymasach; trafiały się ogromne sztuki; drzewo krzyża uginało się pod nimi, i kołysały się na wietrze, a chmary kruków krążyły bez przerwy nad ich głowami. W ten sposób mścili się chłopi kartagińscy, gdy pojmali drapieżną bestię; spodziewali się takim przykładem odstraszyć inne. Barbarzyńcy, przestawszy się śmiać, popadli w głębokie zdumienie. „Co to za dziwny lud — myśleli — któremu sprawia przyjemność krzyżowanie lwów!"

Byli to zresztą ludzie pochodzący przeważnie z północy; czuli się tutaj nieswojo, jacyś niepewni siebie, słabi. Kaleczyli sobie ręce o kolce aloesów; wielkie moskity brzęczały im koło uszu i czerwonka zaczęła grasować w armii. Cniło im się, że nie widzą Sikki. Bali się, że zbłądzą i dojdą do pustyni, krainy piasków i przerażeń. Wielu nawet nie chciało iść dalej. Część zawróciła do Kartaginy.

Wreszcie siódmego dnia, po dłuższym marszu u podnóża góry, skręcono raptownie w prawo; oczom wojska ukazała się wówczas linia murów na białych skałach, zlewająca się z nimi. Nagle wyłoniło się całe miasto; w rumianym przedzmierzchu powiewały na murach błękitne, żółte i białe welony. To kapłanki Tanit wybiegły na spotkanie żołnierzy. Stały rzędem wzdłuż obwarowań, bijąc w bębenki, brzdąkając na lirach, grzechocząc krotalami, a promienie słońca zachodzącego za nimi, w górach Numidii, ślizgały się między strunami harf, gdzie wyciągały się nagie ramiona kapłanek. Co pewien czas instrumenty nagle milkły i wybuchał krzyk, przeraźliwy, szybki, szalony, ciągły, rodzaj szczekania, jakie dobywały z siebie, uderzając językiem o kąty ust. Niektóre wsparły się łokciami o krawędzie murów, z brodą w dłoniach, i nieruchome jak sfinksy wlepiały wielkie czarne oczy we wspinającą się armię.
Chociaż Sikka była miastem świątyń, nie mogła pomieścić takiej ciżby, sama świątynia z przyległościami zajmowała jego połowę. Toteż barbarzyńcy rozbili obóz na równinie, rozkładając się swobodnie, zdyscyplinowani — regularnymi oddziałami, inni według plemion lub jak im przyszła ochota.

Grecy wyciągnęli równoległymi rzędami swe namioty ze skór; Iberyjczycy rozstawili kołem płócienne jurty; Galowie pobudowali sobie baraki z desek; Libijczycy wystawili rodzaj chat z pokładzionych jedne na drugich kamieni, a Murzyni wygrzebali pazurami w piasku rowy do spania. Wielu, nie wiedząc, gdzie sobie znaleźć miejsce, snuło się wśród toborów i nocowało na gołej ziemi w dziurawych płaszczach.

Równina rozciągała się dokoła nich, zamknięta górami. Tu i owdzie na piaszczystym pogórku pochylała się palma, jodły i dęby cętkowały zielenią zbocza wąwozów. Czasami smuga deszczu niby szeroka szarfa rozpinała się między niebem a ziemią, gdy wszystko dokoła pełne było lazurowej pogody; potem ciepły wiatr kręcił tumanami kurzu. Potok górski zeskakiwał kaskadami z wyżyn Sikki, gdzie wznosił się chram o złotym dachu w spiżowych kolumnach, poświęcony Wene-rze kartagińskiej, władczyni tej krainy. Bogini zdawała się napełniać ją swoją duszą. Tymi konwulsjami gruntu, zmianami temperatury i grą świateł objawiała dziwaczność swej mocy i wraz piękno swego wieczystego uśmiechu. Szczyty gór miały kształt nabrzmiałych piersi kobiecych — i barbarzyńcy czuli, jak na przebyte trudy kładzie się im kojące, pełne rozkoszy obezwładnienie.

Spendiusz sprzedał swego dromadera i za te pieniądze kupił sobie niewolnika. Jak dzień długi spał rozciągnięty przed namiotem Matha. Często budził się, bo we śnie zdawało mu się, że słyszy świst kańczuga; wtedy z uśmiechem przesuwał rękami po bliznach na nogach, w miejscach, gdzie długo nosił kajdany; po czym zasypiał znowu.

Matho przyjmował jego towarzystwo i gdy opuszczał namiot, Spendiusz z długim mieczem u boku eskortował go jak liktor lub też Matho niedbale opierał się na jego ramieniu, gdyż Spendiusz był niski.

Pewnego wieczora, gdy szli razem przez ulice obozu, ujrzeli ludzi w białych burnusach, między nimi znajdował się Narr Hawas, władca numidyjski. Matho wzdrygnął się.
— Dawaj mi miecz! — krzyknął. — Zabiję go!

— Jeszcze nie teraz! — rzekł powstrzymując go Spendiusz. Narr Hawas już podchodził do Matha.
Pocałował swe kciuki na znak pojednania, odrzucając precz gniew, jaki go uniósł, pijanego, na uczcie; po, czym mówił długo przeciw Kartaginie, lecz nie wyjawił, co go sprowadzało do barbarzyńców.

— Czy zamierza zdradzić ich czy też Republikę? — pytał siebie Spendiusz; a że liczył na to, iż wyciągnie korzyść z wszelkich zamieszek, był wdzięczny Narr Hawasowi za przyszłe wiarołomstwa, o które go podejrzewał.

Wódz Numidyjczyków pozostał między najemnikami. Wyraźnie szukał zbliżenia z Mathem. Posyłał mu tłuste kozy.

piasek złoty i strusie pióra. Libijczyk, oszołomiony tymi umizgami, wahał się, czy na nie odpowiedzieć, czy się oburzyć. Lecz Spendiusz uspokajał go i Matho dał. się powodować niewolnikowi, wciąż niezdecydowany i w stanie nie dającego się pokonać otępienia, jak ci, którzy wypili kiedyś jakiś napój czarnoksięski, od którego mają umrzeć.

Pewnego ranka, gdy wszyscy trzej wyruszyli z obozu zapolować na lwy, Narr Hawas ukrył pod płaszczem sztylet. Spendiusz cały czas szedł za nim; i powrócili, a puginał nie wyszedł z ukrycia. Innym znów razem Narr Hawas zaciągnął ich bardzo daleko, aż do granic swego królestwa. Znaleźli się w wąskiej skalnej gardzieli; Narr Hawas z uśmiechem oznajmił, że nie wie, jak iść dalej; Spendiusz odnalazł drogę.

Ale najczęściej Matho, zamyślony jak augur, wychodził o wschodzie słońca wałęsać się po równinie. Wyciągał się na piasku i leżał tak do wieczora, nieruchomy.
Zasięgał kolejno rady u wszystkich wróżbitów armii: tych, co badają pełzanie wężów, tych, co czytają w gwiazdach, i tych, co dmuchają w popioły zmarłych. Połykał galban, seseli i jad żmii, który oziębia serce; kobiety murzyńskie, śpiewając przy księżycu barbarzyńskie zaklęcia, nakłuwały mu skórę czoła złotymi sztylecikami; obwieszał się naszyjnikami i amuletami; wzywał kolejno Baala-Khamona, Molocha, siedmiu Kabirów, Tanit i Wenerę Greków. Wyrył jakieś imię na miedzianej tabliczce i zakopał ją w piasku pod progiem swego namiotu. Spendiusz słyszał, jak jęczał i gadał do siebie.

Pewnej nocy wszedł.
Matho, nagi jak trup, leżał na brzuchu na lwiej skórze, z twarzą ukrytą w dłoniach; wisząca lampa rzucała blaski na bron umieszczoną nad jego głową na maszcie namiotu.
— Cierpisz? — rzekł niewolnik. — Czego ci potrzeba? odpowiedz mi! — I potrząsał go za ramiona, wołając raz po raz: — panie! Panie!...
Matho podniósł ku niemu wielkie, błędne oczy.

— Słuchaj! — rzekł cicho, z palcem przy ustach. — To jest gniew bogów! Córka Hamilkara prześladuje mnie! Boję się jej, Spendiuszu!
Przytulał się do jego piersi jak dziecko przerażone widmem.

— Mów do mnie! Jestem chory! Chcę wyzdrowieć! Próbowałem wszystkiego! Lecz ty może znasz bogów mocniejszych lub jakieś zaklęcie, któremu nic się nie oprze?
— Zaklęcie, żeby co? — zapytał Spendiusz. Odparł waląc się pięściami po głowie:

— Żebym się od niej uwolnił!
Potem mówił sam do siebie, z długimi przerwami:
— Jestem niechybnie ofiarą jakiegoś ślubu, który ona złożyła bogom!... Trzyma mnie przykutego do siebie łańcuchem niewidzialnym. Idę, bo ona posuwa się naprzód;
gdy się zatrzymuję, ona odpoczywa! Jej oczy palą mnie, słyszę jej głos. Otacza mnie, przenika mnie. Zdaje mi się, że stała się moją duszą! A jednak między nami dwojgiem są jakby niewidoczne fale bezkresnego morza! Daleka jest i zgoła niedostępna! Blask jej piękności czyni dokoła niej obłok światła; i chwilami wydaje mi się, żem jej nigdy nie widział... że ona nie istnieje... i że to wszystko jest snem!...
Tak płakał Matho w mroku; barbarzyńcy spali. Patrząc nań Spendiusz przypomniał sobie młodzieńców ze złotymi naczyniami w rękach, błagających go ongi, gdy oprowadzał po miastach swą czeredę kurtyzan. Litość go zdjęła i rzekł:
— Bądź silny, panie mój! Wezwij swą wolę i nie błagaj więcej bogów, gdyż ich nie wzrusza ludzka męka! Oto płaczesz jak człowiek lichy! Czyż nie upokarza cię to, że kobieta sprawia ci tyle cierpienia!
— Zali jestem dzieckiem? — odparł Matho. — Sądzisz, że roztkliwią mnie jeszcze ich twarze i pieśni? Mieliśmy ich dość w Drepanum do zamiatania naszych stajen. Posiadałem je podczas szturmów, pod walącymi się powałami, w huku katapult!... Lecz ta, Spendiuszu, ta!

Niewolnik przerwał mu:
— Gdyby nie była córką Hamilkara...
—— Nie! — zawołał Matho. — Ona nie ma w sobie nic z cór ziemi! Widziałeś jej wielkie oczy pod wielkimi brwiami, niby słońca pod łukami tryumfalnymi? Przypomnij sobie: gdy się zjawiła, wszystkie pochodnie przybladły. Między diamentami naszyjnika jaśniały płatki jej nagiej piersi; szedł za nią jakby zapach świątyni i cała jej istota tchnęła czymś, co było bardziej upajające niż wino i straszliwsze nad śmierć. Była jednak żywa: szła, a potem zatrzymała się.
Trwał z otwartymi ustami, z opuszczoną głową i oczami w słup. — Lecz ja jej pożądam! potrzeba mi jej! umieram bez niej! Na myśl, że miałbym ją w ramionach, szał radości mnie porywa, a zarazem jej nienawidzę, Spendiuszu! Chciałbym ją bić! Co czynić? Pragnąłbym sprzedać siebie, by zostać jej niewolnikiem. Tyś był nim! Mogłeś ją widywać: mów mi o niej! Co noc, nieprawdaż, wchodzi na taras swego pałacu? Ach! kamienie muszą drżeć pod jej sandałami, a gwiazdy wychylać się, by ją zobaczyć!
Padł na wznak, miotając się w szale i charcząc jak ranny byk. Potem Matho zanucił: „Ścigał w lesie potwora-samicę, którego ogon falował po zwiędłych liściach niby strumień srebra."
I zawodzącym głosem naśladował głos Salambo, a jego wyciągnięte dłonie wykonywały ruchy dwóch lekkich dłoni na strunach liry.
Na wszelkie pocieszenia Spendiusza powtarzał mu jedno w kółko; noce im mijały w tych jękach i upomnieniach.
Matho chciał odurzyć się winem. Po upiciu się był jeszcze smutniejszy. Spróbował rozerwać się grą w kości i przegrał jedną po drugiej złote blaszki swego naszyjnika. Kazał się zaprowadzić do służebnic bogini; lecz schodził ze wzgórza łkając jak ci, którzy powracają z pogrzebu.
Spendiusz, przeciwnie, stawał się coraz pewniejszy siebie i weselszy. Widywano go w szałasach, gdzie urządzono szynkownie, rozprawiającego wśród żołnierzy. Naprawiał stare pancerze. Żonglował sztyletami, zbierał w polu zioła dla chorych. Był krotochwilny, zręczny, pełen pomysłów, wygadany; barbarzyńcy przywykali do jego usług; dawał się lubić.

Najemnicy wyczekiwali w obozie wysłańca z Kartaginy, który by im przywiózł na mułach kosze złota; i wciąż rozpoczynając ten sam obrachunek, rysowali palcami cyfry na piasku. Każdy układał sobie naprzód życie; będą mieli nałożnice, niewolników, ziemię; inni chcieli zakopać swój skarb lub też puścić się na handel, zabrawszy złoto na statek. Lecz w tej pospólnej bezczynności rozpalały się przeciwieństwa charakterów; były ciągłe spory między piechotą a jazdą, między Grekami a barbarzyńcami; jednych i drugich zagłuszały swym wrzaskiem jazgocące nieustannie baby.

Nie było dnia, żeby nie ściągały do obozu bandy prawie nagich ludzi, chroniących głowy przed spiekotą plecionkami z traw; byli to zbiegli dłużnicy bogatych Kartagińczyków, zmuszeni obrabiać ich ziemie. Napływali Libijczycy, chłopi zrujnowani przez podatki, wygnańcy i złoczyńcy. Potem przybyła gromada kupców, handlarzy wina i oliwy; wściekli, że Republika im nie płaciła, rościli do niej pretensje. Spen-diusz wygłaszał podżegające mowy. Niebawem zmniejszyły się racje żywności. Zaczęto mówić o marszu na Kartaginę i o przywołaniu Rzymian. Pewnego dnia, na odwieczerz, usłyszano zbliżające się dźwięki, głuche i urywane, i w dali, w falistościach gruntu, ukazało się coś czerwonego.

Była to duża purpurowa lektyka ozdobiona po rogach pękami piór strusich. Kryształowe łańcuchy i girlandy z pereł biły o jej zasunięte kołtryny. Za nią szły wielbłądy kołysząc ciężkim dzwonkiem zawieszonym u napierśnika, a dokoła nich widać było jeźdźców w złotych karacenowych zbroicach od stóp aż do barków.

Zatrzymali się o trzysta kroków od obozu, by wydobyć z futerałów, umieszczonych na krzyżach wierzchowca, okrągłą paiżę,. szeroki miecz i kask na modłę beocką. Część jeźdźców pozostała przy wielbłądach; reszta ruszyła dalej. Wreszcie ukazały się godła Republiki, to znaczy niebieskie drzewca zakończone końskim łbem lub szyszką. Wszyscy barbarzyńcy powstali bijąc oklaski; kobiety rzucały się ku gwardzistom Legii i całowały im stopy.
Lektyka posuwała się naprzód na barkach dwunastu Murzynów zgodnie drepcących małymi szybkimi krokami. Skręcali w prawo i w lewo, jak wypadło, wymijając linki namiotów, wałęsające się bydło i trójnogi, gdzie gotowano mięso. Czasami tłusta upierścieniona ręka rozchylała nieco kotary lektyki; ochrypły głos lżył tragarzy; wtedy zatrzymywali się i ruszali przez obóz inną drogą.

Zasłony z purpury uniosły się i ujrzano na szerokiej poduszce głowę ludzką, obrzmiałą i nieruchomą; brwi tworzyły jakby dwa łuki hebanowe, łączące się końcami, w kędzierzawych włosach migotał złoty piasek, a twarz była tak blada, jak gdyby ją obsypano oskrobinami z marmuru. Reszta ciała ginęła pod baranicami wypełniającymi lektykę.

Żołnierze poznali w człowieku, spoczywającym w ten sposób, sufeta Hannona, tego, który swą opieszałością przyczynił się do przegrania bitwy u Wysp Egackich; a co do jego zwycięstwa nad Libijczykami pod Hekatompyle, jeśli postąpił pobłażliwie z pokonanymi, uczynił to przez chciwość — myśleli barbarzyńcy — bowiem sprzedał na swój rachunek wszystkich jeńców, choć powiadomił Republikę, że nie żyją.

Przez pewien czas szukał dogodnego miejsca, skąd mogły wygłosić przemowę do żołnierzy. Wreszcie dał znak: lektyka stanęła i Hannon, podtrzymywany przez dwóch niewolników, chwiejąc się postawił stopy na ziemi.

Miał trzewiki z czarnego pilśniu, osypane srebrnymi księżycami. Nogi były jak u mumii, okręcone rzemykami, i tylko gdzieniegdzie przeglądało ciało między skrzyżowanymi opaskami. Brzuch wywalał się na szkarłatną spodnią suknię, ukrywającą uda; fałdy szyi spadały aż na pierś, niby podgardle wołu; tunika, malowana w kwiaty, pękała pod pachami; miał na sobie szarfę, pas i obszerny czarny płaszcz z dublowanymi sznurowanymi rękawami. Ta obfitość szat, wielki naszyjnik z błękitnych kamieni, złote klamry i ciężkie wisiory w uszach czyniły jeszcze ohydniejszą szkaradę tej postaci. Można by rzec, jakiś bałwan z gruba wyciosany w kamiennej bryle, gdyż białawy trąd na całym ciele dawał mu pozór rzeczy martwej; tylko nos, hakowaty jak u sępa rozszerzał się, gwałtownie wciągając powietrze, i małe oczy o klejących się rzęsach świeciły twardym, metalicznym blaskiem. W ręce' trzymał aloesową łopatkę do drapania się po skórze.

Wreszcie dwóch heroldów zadęło w srebrne rogi; gwar ucichł i Hannon zaczął przemawiać.
Rozpoczął od wysławiania bogów i Republiki; barbarzyńcy powinni byli winszować sobie, że jej służyli. Lecz należało mieć więcej rozsądku, czasy były ciężkie — „i jeśli pan ma wszystkiego trzy oliwki, czyż nie słuszne, żeby dwie zachował dla siebie?"

W ten sposób stary sufet przeplatał swą mowę przysłowiami i gadkami, czyniąc jednocześnie znaki głową, by wywołać aprobatę.
Mówił po punicku, a ci, co go otaczali (najżwawsi, przybiegli bez broni), byli to Kampańczycy, Galowie i Grecy, tak że w tym tłumie nikt go nie rozumiał. Hannon zauważył to, zatrzymał się i w zamyśleniu jął kołysać się ciężko z nogi na nogę.

Przyszło mu na myśl zwołać dowódców; heroldowie ogłosili ten rozkaz po grecku, w języku, który od czasów Ksantypa był językiem komendy w armiach kartagińskich.
Gwardziści, prażąc harapami, odsunęli gawiedż żołnierską i niebawem kapitanowie falang wyćwiczonych po spartańsku i dowódcy kohort barbarzyńskich przybyli z odznakami swych szarż i w zbrojach narodowych. Noc zapadła, głośne szemranie roznosiło się po równinie; tu i ówdzie płonęły ogniska; żołnierze zbierali się grupami, pytając jeden drugiego: „Co się dzieje?" i ,,dlaczego sufet nie rozdziela pieniędzy?"

Hannon przedstawił dowódcom niezmierne ciężary Republiki. Skarb jej był pusty. Haracz nałożony przez Rzymian przytłaczał ją.
— Nie wiemy już, co robić!... Jest ona zaiste godna pożałowania.

Od czasu do czasu drapał sobie członki łopatką z aloesu lub przerywał mowę, by napić się z srebrnej czary podawanej mu przez niewolnika odwaru sporządzonego z popiołu łasicy i szparagów gotowanych w occie; wycierał wargi szkarłatną serwetką i mówił dalej:

— To, co kosztowało syki srebra, kosztuje dzisiaj trzy szekele złota, a grunty uprawne, leżące odłogiem podczas wojny, nic nie przynoszą! Nasze połowy purpurowców są prawie stracone, a nawet perły stają się rzadkością; wonności starcza nam zaledwie na potrzeby służby bożej! Co się tyczy jedzenia, wolę o tym nie mówić: po prostu klęska! Z braku galer nie mamy korzeni i z wielkim trudem trzeba zdobywać sylfium, z powodu zamieszek na granicy Cyreny. Sycylia, która dostarczała tyle niewolnika, teraz jest dla nas zamknięta! Wczoraj jeszcze za łaziebnika i czterech kuchtów dałem więcej pieniędzy niż dawniej za parę słoni!

Rozwinął długi zwój papirusu i odczytał, nie przepuszczając żadnej liczby, wykaz wszystkich wydatków rządu: tyle a tyle na naprawę świątyń, na moszczenie ulic, na budowę statków, na połowy korali, na powiększenie siedziby Syssytów i na narzędzia w kopalniach w kraju Kantabrów.

Ale dowódcy, tak samo jak żołnierze, nie rozumieli po punicku, choć wojska najemne pozdrawiały się w tym języku. Zazwyczaj przydzielano do armii barbarzyńców pewną liczbę oficerów kartagińskich służących za tłumaczów; po wojnie pochowali się oni z obawy zemsty, a Hannonowi nie przyszło do głowy wziąć ich ze sobą; zresztą głos jego, zbyt głuchy, ginął na wietrze. Grecy, opięci żelaznymi pasami, nastawiali uszu, siląc się odgadnąć sens jego słów, podczas gdy górale, okryci futrami Jak niedźwiedzie, patrzyli nań nieufnie lub ziewali wsparci na maczugach o spiżowych ćwiekach. Roztargnieni Galowie,

naigrawając się z mówcy, potrząsali wysokimi czuprynami, a ludzie z pustyni słuchali nieruchomi, zakapturzeni w opończe z szarej wełny; z tyłu podchodziło ich coraz więcej;
gwardziści, parci przez tłum, chwiali się na koniach. Murzyni trzymali w wyciągniętych rękach zapalone gałęzie choiny, a tłusty Kartagińczyk wciąż mówił stojąc na darniowym kopcu. Lecz barbarzyńcy zaczęli się niecierpliwić, podniósł się pomruk, każdy go nagabywał. Hannon gestykulował swą łopatką; ci, którzy chcieli uciszyć innych, krzycząc jeszcze głośniej, powiększali wrzawę.

Nagle jakiś chuderlawy człowiek skoczył do stóp Hannona, wyrwał heroldowi trąbę, zadął w nią i Spendiusz (bo on to był) obwieścił, że ma coś ważnego do powiedzenia. Na to oznajmienie, wygłoszone szybko w pięciu różnych językach: greckim, łacińskim, galickim, libijskim i balearskim, dowódcy, śmiejąc się pobłażliwie, acz zaskoczeni, odparli:

— Mów! mów!
Spendiusz zawahał się; drżał; wreszcie, zwracając się do Libijczyków, których było najwięcej, rzekł im:
— Słyszeliście wszyscy straszliwe pogróżki tego człowieka! Hannon nie protestował, widocznie nie rozumiał po libijsku; i próbując szczęścia dalej, Spendiusz powtórzył to zdanie
w narzeczach innych barbarzyńców.
Spojrzeli po sobie zdumieni; po czym wszyscy, jakby za milczącą zgodą, sądząc być może, że istotnie zrozumieli Hannona, skinęli potakująco głowami.
— Naprzód powiedział, że wszyscy bogowie innych narodów są jeno jak widma wobec bogów Kartaginy! Nazwał was tchórzami, złodziejami, łgarzami, psami i sukinsynami! Republika, gdyby nie wy (on to powiedział), nie byłaby zmuszona płacić daniny Rzymianom, a wy swoim rozpasaniem ograbiliście ją doszczętnie z wonności, korzeni, niewolników i syl-fium, ponieważ jesteście w zmowie z koczownikami na granicy Cyreny! Lecz winni będą ukarani! — Odczytał wyliczenie kar. Będą musieli pracować przy moszczeniu ulic, przy uzbrajaniu galer, przy ozdabianiu siedziby Syssytów, a innych pośle się ryć ziemię w kopalniach do kraju Kantabrów. Spendiusz powtórzył to samo Galom, Grekom, Kampańczykom, Balearom. Rozpoznając w jego przemowie wiele imion własnych, które uderzyły poprzednio ich uszy, najemnicy byli przekonani, że oddawał wiernie treść mowy sufeta. Niektórzy krzyknęli mu:

— Łżesz!
Ich głosy utonęły we wrzawie innych; Spendiusz dodał:
— Czyście nie zauważyli, że zostawił poza obozem zapasowy oddział swych jeźdźców? Na dany sygnał wpadną tu i wyrżną was wszystkich.
Barbarzyńcy obrócili się w tę stronę i że tłum się przy tym rozstępował, ukazała się pośród niego posuwająca się z powolnością widma istota ludzka, zgięta, wynędzniała, zupełnie naga, okryta aż do bioder długimi włosami pomierzwionymi kurzem, cierniami i zeschłymi liśćmi. Dokoła lędźwi i kolan miała słomiane powrósła i strzępy płótna; zwiotczała ziemista skóra wisiała na wychudłych członkach niby łachmany na suchych gałęziach; ręce tego człowieka drżały nieustannym dygotem i szedł opierając się na kiju z oliwki.
Dotarł tak do Murzynów dzierżących żagwie. Jakiś idiotyczny śmiech odsłonił mu blade dziąsła; wystraszone duże oczy błądziły po otaczającym go tłumie barbarzyńców.
Lecz raptem z krzykiem przerażenia rzucił się między nich, chowając się za plecami żołnierzy. Bełkotał:
— To oni! to oni! — wskazując gwardzistów sufeta nieruchomych w swych lśniących zbrojach.
Rumaki ich biły o ziemię kopytami, rażone blaskiem żagwi, pryskających skrami w ciemnościach. Widmowy przybysz miotał się i wył:
— Oni ich zabili!
Na te słowa, wykrzykiwane po balearsku, nadbiegli Balea-rzy i poznali go. Nie odpowiadając na ich pytania powtarzał:
— Tak, wszyscy wybici do nogi, wszyscy! Zmiażdżeni jak rodzynki! Piękni młodzieńcy! Procarze! Moi towarzysze, wasi!
Dano mu wina; płakał; potem rozwiązał mu się język. Spendiusz nie posiadał się z radości, tłumacząc Grekom i Libijczykom straszliwe rzeczy, które opowiadał Zarxas; nie do wiary, jak bardzo mu były teraz na rękę. Balea-rzy bledli dowiadując się, w jaki sposób zginęli ich towarzysze.
Był to oddział trzystu procarzy wysadzonych na ląd w przeddzień wymarszu najemnych wojsk z Kartaginy, którzy owego dnia zaspali. Kiedy przybyli na plac Khamona, barbarzyńcy już wyszli byli z miasta i procarze znaleźli się bez broni, gdyż ich kule gliniane załadowano na wielbłądy razem z resztą bagaży. Zwabiono ich w ślepą ulicę Satheb aż do dębowych wrót okutych spiżową blachą; wówczas lud, jak jeden mąż, runął na nich.

Istotnie, żołnierze przypomnieli sobie teraz wielki krzyk; Spendiusz, który umykał w kolumnie czołowej, nie słyszał go. Po rzezi umieszczono pobitych między ramionami bóstw Pateków, których posągi otaczały chram Khamona. Wyrzucano im wszystkie występki najemników: ich żarłoczność, kradzieże, butę i bezbożność, wymordowanie ryb w ogrodzie Salambo. Ciała okaleczono w bezecny sposób; kapłani palili ich włosy, by dusze zabitych nie zaznały spokoju; poćwiartowanych wieszano w jatkach; byli tacy, co nawet zatapiali zęby w to mięso, a wieczorem, by skończyć z nimi, zapalono stosy u zbiegu ulic. Były to właśnie te płomienie, które lśniły z daleka na jeziorze. Że kilka domów zajęło się od ognia, spiesznie przerzucano przez mury resztę trupów i konających; Zarxas do świtu ukrywał się w szuwarach, na brzegu jeziora; potem błąkał się po równinie, szukając armii po śladach w pyle drożnym. Rankiem krył się w pieczarach; wieczorem ruszał w dalszą drogę, okryty krwawiącymi ranami, zgłodniały, chory, żywiąc się korzonkami i padliną. Wreszcie pewnego dnia dostrzegł na widnokręgu groty pik i powlókł się za nimi, nie zastanawiając się, gdyż rozum miał zmącony po przeżyciu tylu okropności i cierpień.
Oburzenie żołnierzy, powściągane, póki mówił, wybuchło teraz jak burza; chcieli wyciąć w pień gwardzistów razem z sufetem. Rozważniejsi powstrzymywali ich, przekładając, że należy go wysłuchać i dowiedzieć się przynajmniej, czy żołd będzie im wypłacony. Wtedy wszyscy krzyknęli:

— Nasze pieniądze!
Hannon odpowiedział im, że je przywiózł.
Pobiegli do przednich straży i bagaże sufeta, popychane przez barbarzyńców, znalazły się między namiotami. Nie czekając na niewolników pośpiesznie rozwiązywali kosze;
znaleźli tam suknie z hiacyntu, gąbki, skrobaczki, szczotki, pachnidła i pałeczki z antymonu do malowania oczu; wszystko to bowiem należało do gwardii przybocznej, ludzi bogatych, przywykłych do tych zbytków. Potem na jednym z wielbłądów znaleziono wielką kadź brązową: to było dla sufeta, by mógł brać kąpiel w drodze, gdyż Hannon nie zaniedbał niczego dla swej osoby, tak iż zabrano nawet w klatkach łasice z Hekatompyle, które palono żywcem, żeby mu przyrządzić jego odwar. A że przy swej chorobie miał duży apetyt, była w jukach moc żywności, moc wina, peklowanego mięsa i ryb w miodzie; nie brakło też garnuszków komageny — topionego gęsiego smalcu, przykrytego śniegiem i sieczką. Zapas prowiantów był obfity; w miarę otwierania bagaży wykrywano coraz nowe i śmiechy podnosiły się jak uderzające o siebie fale. Co do żołdu najemników, wypełniał on prawie dwa kosze z łyka; w jednym z nich widać było nawet owe krążki ze skóry, których używała Republika, żeby zaoszczędzić brzęczącej monety; a że barbarzyńcy nie kryli swego wielkiego zdumienia, Hannon oznajmił im, że ponieważ obrachunki z nimi są bardzo zawiłe. Rada nie miała dość czasu do zbadania ich. Przysłano im to tymczasem.

Wówczas poprzewracali i potłukli wszystko: muły, służbę, lektykę, prowiant, bagaże. Żołnierze nabrali w garście monety z worków, żeby ciskać nimi w Hannona. Z wielkim trudem wgramolił się na osła; umykał, wczepiony kurczowo w jego grzbiet, wrzeszcząc, płacząc, potrącany, bity, wzywając przekleństw wszystkich bogów na armię. Szeroki naszyjnik z kamieni skakał mu aż do uszu. Zębami przytrzymywał zbyt długi płaszcz, wlokący się po ziemi; a barbarzyńcy z daleka ścigali go okrzykami:

— Precz stąd, łajdaku! Świntuchu! Pomiocie Molocha! Udław się swym złotem i swoją zarazą! Prędzej! Prędzej! pierzchająca eskorta galopowała pobok zmykającego sufeta.

To nie uśmierzyło wściekłości barbarzyńców. Przypomnieli sobie, że wielu z nich, wyruszywszy z powrotem do Kartaginy, nie powróciło z niej; zapewne ich wymordowano. Tyle krzywd doprowadziło żołnierzy do ostateczności i jęli wyrywać żerdzie namiotów, zwijać płaszcze, kiełznać konie;

każdy chwycił swój kask i miecz, w jednej chwili wszystko było gotowe. Ci, co nie mieli broni, skoczyli do gajów po pałki. Dniało; zbudzeni mieszkańcy Sikki kręcili się w popłochu po ulicach. „Idą do Kartaginy" — mówił jeden drugiemu i ta wieść szybko rozniosła się po okolicy.

Z każdej drożyny, z każdego wąwozu wyłaniali się ludzie. Widziano pasterzy pędem spuszczających się z gór.
Gdy barbarzyńcy wyruszyli, Spendiusz objechał dokoła równinę na punickim źrebcu wraz ze swym niewolnikiem, wiodąc luzem trzeciego wierzchowca.

Jeden już tylko namiot pozostał na miejscu obozu. Spendiusz wszedł tam.
— Wstawaj, panie! Podnieś się! Ruszamy w drogę!
— Dokądże to idziecie? — zapytał Matho.

— Do Kartaginy! — krzyknął Spendiusz. Matho skoczył na konia, którego niewolnik trzymał u wejścia.