Dla Barbary

PROLOG

Był to jeden z najwspanialszych momentów mojego życia. Odnaleźliśmy wrak Titanica leżący na głębokości ponad trzech i pół kilometra w lodowatych wodach północnego Atlantyku. Media ogarnęła gorączka. Prezenterzy najważniejszych stacji informacyjnych, gospodarze najpopularniejszych programów i dziennikarze największych gazet koniecznie chcieli porozmawiać ze mną – człowiekiem, który rozwiązał tajemnicę sprzed siedemdziesięciu trzech lat, odkrywcą najsłynniejszego wraku w historii. Kiedy w końcu dotarłem na swoją farmę na Cape Cod, uświadomiłem sobie, że nie miałem jeszcze okazji podzielić się swoją radością z rodzicami.

Wtedy zadzwonił telefon. W słuchawce usłyszałem głos mojej mamy, która dzwoniła z Kalifornii. Od zawsze miałem w niej największe oparcie. Pomagała mi wstawać, gdy się potykałem, zachęcała mnie do podążania za marzeniami i nauczyła dyscypliny niezbędnej do kariery w oceanografii.

– Oglądaliśmy telewizję razem z tatą i twoją siostrą – powiedziała. – Pokazują cię we wszystkich stacjach. Znajomi i krewni wydzwaniają do nas bez przerwy.

Słuchałem jej oparty o kuchenny blat. W pewnym momencie jednak ton jej głosu się zmienił.

– Szkoda tylko – dodała – że teraz będą cię pamiętać wyłącznie za tę zardzewiałą krypę.

„Tę zardzewiałą krypę”. Cały czas słyszę te trzy słowa. I wiecie co? Miała rację. Mamy wiedzą najlepiej. Kiedy ktoś słyszy imię i nazwisko „Bob Ballard”, pierwsze skojarzenie to: „facet, który odnalazł Titanica”. Odkrycie tego zatopionego statku było nie tylko jedną z największych przygód jakie przeżyłem, lecz także osiągnięciem, z którego mogę być dumny. Ale moja historia to nie tylko ten jeden wrak.

To również odkrycie nowych form istnienia, które zmieniły definicję życia na Ziemi i prawdopodobnie także poza nią.

Odnalezienie innych zatopionych statków – Lusitanii, Bismarcka, Yorktowna, kutra PT-109 – a wraz z nimi odpowiedzi na pytania o losy ich oraz tych, którzy zginęli na pokładach.

Odtworzenie przebiegu starożytnych szlaków handlowych na morzach Śródziemnym i Czarnym, wydobycie z dna bezcennych rzymskich, greckich i fenickich artefaktów oraz potwierdzenie hipotezy o wielkim potopie w czasach biblijnych.

Ulepszenie robotów mogących przemierzać dna oceanów bez przerwy, przesyłając na powierzchnię obraz w jakości, o jakiej nie moglibyśmy nawet marzyć, filmując je z pokładu łodzi podwodnej.

Umożliwienie dzieciom z całego świata zobaczenia, jak wygląda dno oceanu za pomocą transmisji na odległość. Dzięki nowym technologiom nawet te dzieci, które nigdy nie były na łodzi i nie widziały otwartych wód, mogą zobaczyć dno oceanu i posłuchać naukowców, którzy objaśniają im, co widać na ekranie.

Moja historia to opowieść o przygodach, ryzyku, emocjach i niebezpieczeństwach. Ale to również opowieść o odkrywaniu samego siebie, o tym, jak przekonałem się, że porażka jest najlepszą nauczycielką, i jak nauczyłem się wyznaczać sobie ambitne cele umożliwiające realizację marzeń. Często powtarzam, że nie ma sensu ściskać się w tłumie, żeby wejść na górę o wysokości trzech tysięcy metrów, podczas gdy tuż obok znajduje się druga, wysoka na ponad dziewięć tysięcy metrów, na którą nikt się nie wspina.

Być może czytelnicy tej książki uważają mnie wyłącznie za faceta, który odnalazł tę zardzewiałą krypę. Pozwólcie jednak, że opowiem wam resztę mojej historii.

Rozdział 1

GDZIE JEST NEMO?

Kiedy byłem małym chłopcem, którego rozpierała energia i ciągnęło we wszystkie strony świata, odkryłem baseny pływowe wzdłuż wybrzeża południowej Kalifornii. Ustępujący przypływ codziennie pozostawiał w zagłębieniach i szczelinach przy brzegu całą menażerię morskich stworzeń, wracających wraz z następnym przypływem do oceanu. Baseny pływowe były jak kalejdoskop, w którym co dwanaście godzin zmieniały się kolorowe szkiełka. Raz widywaliśmy w nich jeżowce lub małe ośmiornice, które starały się pozostać niewidoczne, a innym razem gromadkę ślimaków i małych ryb. Zdarzały się też kraby atakujące zajadle szczypcami, gdy tylko próbowało się je podnieść, albo ukwiały kołyszące się łagodnie w wodzie.

Uwielbiałem – i nadal uwielbiam – myszkowanie po plaży, wędrowanie wzdłuż brzegu i zbieranie muszelek, a od czasu do czasu też pokrytych pąklami szklanych boi rybackich. W podstawówce wymyśliłem sposób na otwieranie zakopanych małży okładniczek za pomocą wieszaka na ubrania. Zawsze byłem ciekawy, co jest kawałek dalej na plaży. Za następną skałą mogło przecież kryć się coś niesamowitego.

Pierwszy kontakt z oceanem miałem w wieku dwóch lat. Ojciec zabrał mnie i mojego starszego brata Richarda na plażę. Tata mówił potem, że gapiliśmy się na bezkres wody jak na najwspanialszą rzecz, jaką kiedykolwiek widzieliśmy, a potem, zanim zdołał nas powstrzymać, popędziliśmy prosto do wody. Oczywiście fala natychmiast zmiotła nas z nóg. Na szczęście tata błyskawicznie wyciągnął nas z powrotem na plażę. Na zawsze zapamiętałem tę pierwszą lekcję, której udzielił mi ocean.

W czasach mojego dzieciństwa, spędzonego w południowej Kalifornii, do domu przychodziło się tylko jeść i spać. Rozpierała mnie energia i chciałem jak najszybciej znaleźć się znów na dworze. Jeśli Richard i ja nie byliśmy akurat na plaży, bawiłem się na podwórku, ignorując wszystkie reguły i ograniczenia. Dom, w którym mieszkaliśmy, gdy byłem mały, miał podwórko, na którym stał stary kurnik, a całość otaczał płot o wysokości stu osiemdziesięciu centymetrów. Któregoś dnia do mojej mamy zadzwonił miejscowy sklepikarz, informując ją, że zawędrowałem do jego sklepu. Mama była przekonana, że cały czas bawię się na podwórku. Odebrała mnie ze sklepu, przyprowadziła do domu, dała klapsa, po czym wystawiła mnie znowu na dwór. Po pewnym czasie sklepikarz zadzwonił ponownie, tym razem już nieco zdenerwowany, bo znowu zjawiłem się w sklepie. Jak się okazało, na ścianie kurnika odkryłem sęk, po którym mogłem wspiąć się na dach, a stamtąd przeskoczyć płot.

Kiedy zrobiłem to po raz kolejny, wylądowałem prosto w ramionach matki.

Nie zamierzałem jednak rezygnować. Któregoś razu zastała mnie wiszącego na płocie na szelkach. Po tym wydarzeniu przypięła mnie smyczą do sznurka na bieliznę. „Jestem psem łańcuchowym” – skomentowałem płaczliwie. Byłem dzieckiem hiperaktywnym, jak nazywano to w tamtych latach. Moja mama zawsze wspierała mnie najbardziej, ale czasami nawet ona traciła do mnie cierpliwość. Pamiętam, jak żartowała, że gdybym miał brata bliźniaka, utopiłaby nas obu.

Melville i Conrad pisali w swoich książkach o zewie morza. Nie wiem, czy bardziej przyciągały mnie do niego zmieniające się ciągle baseny pływowe, czy też dźwięk i zapach załamujących się fal. Wiem tylko, że pokochałem morze, gdy byłem jeszcze bardzo mały. Nęciło mnie i hipnotyzowało już wtedy, gdy nie potrafiłem usiedzieć w miejscu i znajdowałem się w ciągłym ruchu.

Byłem środkowy z trojga dzieci moich rodziców. Mój brat Richard był ode mnie dwa lata starszy, a moja siostra Nancy Ann cztery lata młodsza. Richard i ja nieustannie rywalizowaliśmy, do czego zresztą zachęcał nas ojciec. Mój brat był błyskotliwy i inteligentny, natomiast ja miałem kłopoty z czytaniem i w szkole czułem się jak w klatce. Zawsze dużo łatwiej przychodziła mi nauka przez obserwację i działanie, a nie studiowanie książek. W późniejszych latach najpierw zafascynował mnie pewien legendarny morski odkrywca, a potem dostałem się na staż, który pozwolił mi po raz pierwszy zakosztować badań naukowych na pełnym morzu. Wszystkie te wydarzenia coraz bardziej przybliżały mnie do oceanu. W rezultacie byłem pewien, czym chcę się zajmować w życiu, jeszcze zanim skończyłem liceum.

—

URODZIŁEM SIĘ W KANSAS. Zważywszy na wybitnie lądowy charakter tego stanu, zwykle wzbudzam śmiech, gdy mówię ludziom, że stamtąd pochodzą wszyscy oceanografowie. Przyszedłem na świat w czasie drugiej wojny światowej, niecałe siedem miesięcy po ataku na Pearl Harbor. Gdy się urodziłem, mój ojciec miał właśnie objąć posadę kierownika w fabryce Boeinga w Wichita, w której powstawały bombowce B-29. Gdy miałem dwa lata, przeprowadziliśmy się na przedmieścia Los Angeles, a później krótko mieszkaliśmy na pustyni Mojave, gdzie tata pracował z Chuckiem Yeagerem i innymi słynnymi oblatywaczami. Pamiętam, że urządzaliśmy z Richardem wyprawy na pustynię. Właziliśmy do wraków rozbitych samolotów i udawaliśmy, że lecimy. Wieczorami chodziliśmy w miejsca, w których roiło się od tarantul, i płoszyliśmy je światłem latarek. Była to niebezpieczna zabawa, ale już jako dziecko nie bałem się podejmować ryzyka.

Tata był mechanikiem pokładowym, który latał wraz z pilotami bijącymi rekordy prędkości lotu. Jego praca była niebezpieczna, więc nie mówił mamie, czym się naprawdę zajmuje. Jeśli zadzwoniła do niego, kiedy przebywał akurat w powietrzu, mówiono jej, że jest „na górze”, a ona myślała, że na drugim piętrze po prostu nie ma telefonu.

Kiedy mama w końcu dowiedziała się, co oznaczało „na górze”, nalegała, żeby tata zrezygnował i żebyśmy wrócili do Kansas. Niechętnie się na to zgodził, ale niedługo potem znów byliśmy w Kalifornii. Od szóstego do jedenastego roku życia mieszkałem z rodziną w Palm Beach – porośniętej palmami dzielnicy San Diego, położonej nieco na północ od zatoki Mission Bay, w której odkryłem baseny pływowe. Od tamtej pory już nigdy nie oddaliłem się zbytnio od oceanu.

Nasza rodzina pod wieloma względami przypominała familię ze starych sitcomów z lat pięćdziesiątych w rodzaju Przygód Ozziego i Harriet. Moja mama nawet miała na imię Harriet. Ojca spowijała aura tajemniczości i pewnego napięcia, ale przy wspólnym stole zawsze królowała wzajemna miłość.

Nie wiedzieliśmy zbyt wiele o młodości ojca, poza tym, że jego ojciec był funkcjonariuszem policji w Kansas i zginął od strzału w głowę, gdy tata miał pięć lat. Siedem lat później zmarła mu matka, a jego wsadzono w pociąg i wysłano do Montany na ranczo ciotki i jej nieczułego męża. Ojciec mówił nam, że dorastał jak kowboj, ale poza tym nie wspominał o swoim dzieciństwie. Zaczął studia, ale wyleciał z uczelni po zaledwie jednym roku – co ukrywał przed nami aż do czasu, gdy sami zaczęliśmy studiować – ale na własną rękę kształcił się technicznie i objął w końcu stanowisko głównego inżyniera do spraw systemów naprowadzania rakiet międzykontynentalnych Minuteman w firmie North American Aviation.

Jak na dzieciaka, który przez większość życia był zdany wyłącznie na siebie, poradził sobie całkiem nieźle. Rodzina była dla niego niezmiernie ważna. W weekendy zwykle zabierał nas na wycieczki – jeździliśmy pod namiot, na ryby albo po prostu na plażę. Każdego lata wyruszaliśmy w góry Sierra Nevada na pstrągi albo nad zatokę Monterey łowić makrele i tuńczyki długopłetwe. Jednak tak naprawdę nie spędzałem z nim zbyt wiele czasu. Tata zabierał do pracy Richarda i przedstawiał go innym inżynierom, ale mnie nigdy. Chyba widział w moim bracie osobę, którą sam zawsze chciał być.

Jestem pewien, że odziedziczyłem po nim determinację i wytrwałość, ale zawsze byłem bardziej podobny do przebojowej i lubiącej zabawę mamy. Nazywaliśmy ją trajkotką. Była bardzo dobrą studentką, ale nie skończyła studiów. Wyszła za mojego ojca i została w domu z dziećmi. Zawsze mnie wspierała i stawała w mojej obronie. Gdy się potykałem, była przy mnie, gotowa w każdej chwili mnie złapać. Wnosiła do naszej rodziny emocjonalne oparcie i człowieczeństwo.

Przeszłość mamy znam znacznie lepiej niż ojca. Jej dziadek był z pochodzenia Niemcem. Walczył w wojnie secesyjnej po stronie Unii, a później osiadł w Kansas. Mama wywodziła się z rodziny obdarzonej typowym dla Środkowego Zachodu zdrowym rozsądkiem. Nauczyła mnie dyscypliny i wyznaczania sobie celów. Moja babcia była pobożną luteranką. Kiedy dowiedziała się, że w szkole uczę się o ewolucji, stwierdziła, że jej wnuka uwiódł diabeł. Zawsze miała na podorędziu jakieś mądre powiedzenie. Mawiała na przykład: „Wielki człowiek to ktoś, kto sadzi drzewo, wiedząc, że sam nigdy nie usiądzie w jego cieniu”. Jej mądrości zainspirowały mnie do tego, żeby myśleć o sprawach ważniejszych niż ja sam. W naszej rodzinie zawsze czułem głębszą więź z kobietami niż mężczyznami, wciąż też czuję się silnie związany z Kansas.

Kiedy tylko wyrosłem z pieluch, mama dała mi w zasadzie wolną rękę w eksplorowaniu świata. „Tylko wróć do domu przed zmrokiem” – mówiła, a ja już byłem w drzwiach. Kiedy mieszkaliśmy w San Diego, jeździłem rowerem na nabrzeże, przy którym zawsze było pod dostatkiem krakaczy atlantyckich, szumieniowatych, makreli i moich ulubionych umbryn kalifornijskich. Mama zawoziła mnie do zatoki La Jolla i zostawiała tam na cały dzień, podczas którego łowiłem ryby i pływałem. Na północ od zatoki widać było długi pomost Instytutu Oceanografii Scrippsów, najstarszej i największej morskiej placówki badawczej w Stanach Zjednoczonych.

Wkrótce za namową mamy zacząłem zarabiać na łowieniu ryb. Skonstruowałem z drutu pułapkę na stynki, w której wraz z moim przyjacielem Johnnym Binkleyem umieszczaliśmy kawałki namoczonego chleba. W ciągu niecałej godziny nasza pułapka była pełna trzepoczących się stynek. Byłem przyjaźnie usposobiony i miałem naturalny dryg do handlu. Po drodze do domu sprzedawałem ryby miejscowym, pamiętając zawsze, żeby zostawić odpowiednią liczbę dla rodzin mojej i Johnny’ego.

Dynamika przy naszym rodzinnym stole była dość skomplikowana. Z jednej strony siedzieli Richard i mój ojciec, dwaj poważni myśliciele, podobni do siebie jak dwie krople wody. Z drugiej strony zasiadały gaduły, czyli mama i ja, a pośrodku moja siostra Nancy Ann. Do tej pory uważam, że Richard jest najmądrzejszym człowiekiem, jakiego kiedykolwiek poznałem, choć przez całe życie otaczali mnie mądrzy ludzie. Niełatwo było mu dorównać. Zawsze miałem poczucie, że muszę coś udowodnić, i czerpałem z tego motywację. Mój brat zawsze dostawał piątki. Kiedy ja poszedłem do tej samej szkoły, nauczyciele spodziewali się, że ze mną będzie tak samo. Niektórzy nie potrafili zaakceptować tego, że nie jestem takim orłem jak Richard. Z zachowania (które wtedy eufemistycznie nazywano „postawą obywatelską”) dostawałem zwykle ocenę dobrą albo dostateczną, z uwagami ze strony nauczycieli, że powinienem przestać odzywać się niepytany i bardziej nad sobą panować.

Już w podstawówce nie nadążałem za innymi uczniami w czytaniu. Co zrobić, jeśli się nie potrafi czytać szybko? Lektura trwa dwa razy dłużej. Richard już dawno spał, gdy ja wciąż odrabiałem pracę domową. Pisanie przychodziło mi z takim samym trudem jak czytanie. Kiedy się kłóciliśmy, tata kazał nam spisywać nasze pretensje na papierze. Richard potrafił zapisać całą stronę lub więcej w mgnieniu oka, podczas gdy ja miałem problem ze skleceniem jednego zdania. Nienawidziłem tego tak bardzo, że często zawierałem z bratem „ugody pozasądowe”, byle uniknąć mordęgi, którą było pisanie. Mama pomagała mi poprawić umiejętności organizacyjne, wprowadzając porządek w moim chaotycznym myśleniu. Zawsze mówiła, że moje kłopoty ze słowem pisanym wzięły się z tego, że w trakcie jednej z przeprowadzek przegapiłem lekcje wymowy i czytania. Nie dyskutowałem z tym. Powiedziałem sobie, że trudno, widocznie muszę pracować ciężej.

Największy wpływ na naszą rodzinę miały jednak problemy zdrowotne mojej siostry. Nancy Ann urodziła się z mutacją genetyczną, wskutek której miała nienaturalnie małą dolną szczękę. Mimo chirurgii rekonstrukcyjnej nigdy nie była w stanie mówić. Pisanie opanowała tylko w podstawowym stopniu, ale jednocześnie była na tyle inteligentna, żeby śledzić wyniki drużyn sportowych i udzielać mnie i Richardowi wysoko oprocentowanych pożyczek ze swojego kieszonkowego. Moi rodzice wędrowali z nią od specjalisty do specjalisty. Jeden z nich miał chyba słabość do szamanizmu, bo wywiercił jej dziurę w czaszce, żeby zmniejszyć ciśnienie. Kombinacja rzeczy, które moja siostra mogła robić i z którymi sobie nie radziła, była jednak tak zaskakująca, że lekarzom nie udało się postawić żadnej diagnozy. W końcu mój tata orzekł, że koniec z tym, nie będziemy jej dłużej męczyć badaniami. Nigdy na nią nie krzyczał, a na weekendowe wypady zawsze jeździliśmy w miejsca, które lubiła Nancy Ann. Dopiero wiele lat później, dzięki profilowaniu DNA, udało mi się określić przyczynę jej niepełnosprawności. W momencie poczęcia doszło do mutacji, która spowodowała dołączenie dodatkowych aminokwasów do chromosomu 15 i w rezultacie zaburzenie prawidłowego rozwoju jej organizmu.

Mimo niepełnosprawności Nancy nigdy się nie złościła, a na jej twarzy prawie zawsze gościł uśmiech. Obserwując na co dzień, z czym musiała się zmagać, nabierałem właściwej perspektywy. Patrzyłem na nią i uświadamiałem sobie, jak nieistotne są moje problemy, i postanowiłem nie zmarnować ani jednej sekundy swojego życia.

Starając się jakoś wyróżnić w oczach ojca, stałem się rodzinnym błaznem i kawalarzem. Richard był introwertyczny, natomiast ja wziąłem na siebie rolę showmana. W podstawówce grałem Piotrusia Pana w szkolnym przedstawieniu. Richard był skautem i gromadził kolejne sprawności z taką łatwością, jakby to były kolekcjonerskie karty ze sportowcami. Ja znalazłem ujście dla swojej hiperaktywności w sporcie, samorządzie uczniowskim i pracy komiwojażera. Mama wysyłała mnie do moich dawnych klientów od stynek, żebym sprzedawał im piankowe Święte Mikołaje i pływające świeczki.

Kiedy miałem jedenaście lat, przeprowadziliśmy się do Downey na przedmieściach Los Angeles. Cały czas miałem kłopoty z czytaniem – z pierwszego sprawdzianu w nowej szkole dostałem dwóję – więc moi rodzice wysłali mnie na korepetycje. Na pewno trochę mi to pomogło, ale i tak zamiast czytać książki, wolałem chodzić do kina. Wciąż doskonale pamiętam dzień, gdy mając dwanaście lat, zasiadłem w zatłoczonym kinie, żeby obejrzeć wakacyjny hit z wytwórni Disneya – ekranizację Dwudziestu tysięcy mil podmorskiej żeglugi. Ten film zmienił moje życie.

W jednej ze scen Kirk Douglas znajduje Nautilusa, okręt podwodny kapitana Nemo, pozornie porzucony na pełnym morzu. Bada luksusowo urządzone wnętrza okrętu i przez bulaj dostrzega nurków odprawiających podwodny pogrzeb w lesie wodorostów. Nurkowie chodzili po dnie oceanu w niesamowitych skafandrach. W tym momencie przeżyłem objawienie.

Choć spędzałem mnóstwo czasu nad wodą, nigdy nie przyszło mi do głowy, że pod powierzchnią oceanu kryje się ogromna przestrzeń zamieszkiwana przez niezwykłe stworzenia. Chciałem być kapitanem Nemo. Chciałem chodzić po dnie oceanu. Muszę oddać sprawiedliwość moim rodzicom, że nie wybuchli śmiechem, gdy im o tym powiedziałem.

Moje oceny w szkole zaczęły się poprawiać. Żeby zrealizować swoje marzenie, potrzebowałem dobrych stopni. Miałem prawie sto osiemdziesiąt siedem centymetrów wzrostu i byłem niezłym sportowcem – grałem w futbol, koszykówkę i tenisa. Moje życie towarzyskie toczyło się głównie w klubach sponsorowanych przez miejscowy oddział YMCA, noszących nazwy typu Krzyżowcy lub Wizygoci.

To były dobre lata. W Downey powstała jedna z pierwszych restauracji McDonald’s. Burgery były po piętnaście centów, frytki po dziesięć. Benzyna kosztowała około trzydziestu centów za galon. „Amerykańskie stulecie” było w pełnym rozkwicie, a młodzi ludzie w Kalifornii czerpali z niego pełnymi garściami. Tata kupił dziesięciometrowy jacht kabinowy, który nazwał Nancy Ann. Wypływaliśmy nim na morze praktycznie w każdy letni weekend.

Kiedy byłem w pierwszej klasie liceum, Richard dostał się na uniwersytet w Berkeley. Otrzymał pełne stypendium od firmy taty i jako główny kierunek wybrał fizykę. Na studiach jednak poważnie zachorował na zapalenie jelit i musiał poddać się operacji częściowego ich usunięcia. Nie przeszkodziło mu to w zdobyciu dyplomu z wyróżnieniem, ale przez resztę życia zmagał się z problemami zdrowotnymi.

Gdy Richard wyjechał na studia, tata mógł spędzać więcej czasu ze mną. Byłem tym zachwycony. Wykłócał się z moją nauczycielką niemieckiego o słabą ocenę z wychowania obywatelskiego, przez którą mogłem nie dostać się do California Scholarship Federation¹. Członkostwo w tej organizacji ułatwiało zdobycie stypendium na studia, a poza tym pozwalało założyć białą togę na ceremonię wręczenia dyplomów. Tata zorganizował mi także wizytę w Instytucie Scrippsów, który widywałem w oddali, łowiąc ryby w La Jolla.

—

BUDYNKI BADAWCZE INSTYTUTU SCRIPPSÓW, który obecnie stanowi część Uniwersytetu Kalifornijskiego, ciągną się wzdłuż wybrzeża między skarpą a spienionymi falami Pacyfiku. Tata znał z wojska dyrektora instytutu, Rogera Revelle’a, więc potraktowano nas jak VIP-ów. Powiedziałem doktorowi Revelle’owi, że marzę, by zostać oceanografem. Doradził mi, żebym zrobił licencjat na jakimś kierunku ścisłym – matematyce, chemii, geologii lub fizyce – a potem poszedł na studia podyplomowe z oceanografii, na przykład w Instytucie Scrippsów. Byłem tak podekscytowany, że pojechaliśmy tam ponownie, tym razem żeby spotkać się z dziekanem do spraw studenckich Norrisem Rakestrawem. Po powrocie do domu zgłosiłem się do letniego programu naukowego w Instytucie Scrippsów finansowanego przez Narodową Fundację Nauki. Doktor Rakestraw przysłał mi list z zaproszeniem do udziału w programie. W czerwcu, po zakończeniu roku szkolnego w przedostatniej klasie liceum, znalazłem się w Instytucie Scrippsów jako młodszy praktykant. Miałem wziąć udział w trzech rejsach badawczych. Swoje siedemnaste urodziny obchodziłem na pełnym morzu. Nasze pierwsze zadanie było częścią badań, które miały dać odpowiedź na pytanie, dlaczego sardynki – uwiecznione w powieści Johna Steinbecka Ulica Nadbrzeżna – zniknęły z kalifornijskiego wybrzeża.

Mój pierwszy oficjalny pełnomorski rejs – ze stu pięćdziesięciu siedmiu, w których uczestniczyłem do tej pory – trwał sześć dni i odbył się na pokładzie przerobionego wojskowego transportowca. Aby zbadać przebieg prądów morskich, wrzucaliśmy do wody zapieczętowane butelki zawierające wiadomość o nagrodzie dla osoby, która zwróci je do instytutu. Załoga statku, złożona ze starych wilków morskich, lubiła robić nowicjuszom kawały. Mnie także nie ominęła ta wątpliwa przyjemność. Któregoś dnia kazali mi znieść larwy i inne drobne stworzenia, które złapały się w nasze sieci, do dusznej maszynowni i umieścić je we wskazanej butli. Nie powiedzieli mi tylko, że butla zawierała formaldehyd, środek konserwujący, którego odór może wywołać wymioty. Nie wiem, jak udało mi się wtedy nie rozstać z zawartością żołądka, od tamtego dnia jednak zachowywałem czujność.

Drugi rejs tego lata, który odbyłem na pokładzie starego holownika marynarki wojennej o nazwie R/V Orca, obfitował w przygody. Mieliśmy wypłynąć na trzy tygodnie i przemieszczać się wzdłuż wybrzeża na północ, w kierunku Oregonu. Spędziłem wtedy sporo czasu w „wiadrze bohatera”, czyli otwartym metalowym koszu zawieszonym na burcie statku tuż nad lustrem wody. Walcząc z zalewającymi mnie falami, przywiązywałem butelki do drutu, który następnie opuszczano do morza, aby zebrać próbki wody i zmierzyć temperaturę na różnych głębokościach.

Praca na pokładzie trwała całą dobę – pełniliśmy czterogodzinne wachty, po których następowało osiem godzin na sen, jedzenie i odpoczynek. Orca była niedużą jednostką, więc fale miotały nią na wszystkie strony, ale ja bawiłem się naprawdę fantastycznie. Uwielbiałem łowić tuńczyki długopłetwe, co jest dużą sztuką, gdy robi się to z pokładu statku płynącego z pełną prędkością. Radziłem sobie z wyciąganiem ryb z wody na tyle dobrze, że załoga przestała mi robić głupie dowcipy.

Życie na statku toczyło się ustalonym rytmem, aż dopłynęliśmy do Santa Barbara, gdzie powitał nas Robert Norris, wykładowca w tamtejszym oddziale Uniwersytetu Kalifornijskiego i znacząca postać ówczesnej oceanografii. Doktorat obronił w Instytucie Scrippsów pod kierunkiem Francisa Sheparda, powszechnie uważanego za ojca chrzestnego geologii morskiej. Powiedziałem doktorowi Norrisowi o swoim zainteresowaniu oceanografią, on zaś zdecydowanie polecił mi studiowanie geologii morskiej na Uniwersytecie Kalifornijskim w Santa Barbara.

Wkrótce znów wyruszyliśmy w rejs wzdłuż wybrzeża. Zachodowi słońca towarzyszyły kłębiaste chmury. W nocy rozpętał się sztorm, który zmusił nas do zawinięcia do niedużego portu. Jako nieletni zostałem na pokładzie, natomiast załoga dostała wolne i ruszyła na miasto. Po powrocie na pokład kuk i operator kabestanu, obaj pijani w sztok, pokłócili się i wybuchła bójka. Kuk stracił swoje przypominające denka butelek okulary, potykając się zszedł do kambuza i wrócił uzbrojony w rzeźnicki nóż, którym zamachnął się na pierwszą osobę, jaką napotkał – czyli mnie. Wskoczyłem na stół w mesie i uwiesiłem się rur pod sufitem. Zszedłem dopiero, gdy pozostałym członkom załogi udało się go obezwładnić.

Znajdowaliśmy się kilkaset mil od brzegu, na pełnym morzu, gdy napotkaliśmy kolejny sztorm o sile, z jaką nie zetknął się wcześniej nikt z obecnych na statku. Zerwał się huraganowy wicher, a ogromne fale przelewały się przez dziób. Skierowaliśmy statek pod fale, wspinając się mozolnie na ich grzbiety, a następnie zjeżdżając i znów brnąc pod górę. Operator kabestanu spadł z koi i złamał sobie biodro. Mogliśmy tylko podać mu morfinę na uśmierzenie bólu. Płynięcie do brzegu było niemożliwe, bo fale przewróciłyby nasz statek, dlatego nie mieliśmy innego wyboru, jak tylko czekać na pomoc. O śnie mogliśmy zapomnieć. Minął jeden dzień, potem drugi.

W końcu Straż Wybrzeża wysłała kuter z pomocą. Kiedy obserwowałem przez lornetkę zbliżającą się jednostkę straży, ogromna fala nagle uderzyła ją w sterburtę i niemal wywróciła.

– O mój Boże, patrzcie… – tylko tyle zdążyłem powiedzieć, zanim dziób naszego statku zderzył się z tą samą falą z taką siłą, że wypadły szyby z okien w pobliżu miejsca, w którym stałem na mostku. Kilka iluminatorów w mesie zostało wyrwanych i zraniło jednego z członków załogi. Biegaliśmy po statku jak wariaci, uszczelniając wszystkie otwory kamizelkami ratunkowymi, a potem budując grodzę z materacy przy wejściu do maszynowni. W końcu pogoda się poprawiła i mogliśmy zawrócić do brzegu. Uszkodzenia statku były jednak tak poważne, że musieliśmy zrezygnować z dalszego rejsu.

Spotkanie oko w oko z żywiołem było dla mnie niesamowitym doświadczeniem i wielką lekcją pokory, natomiast nie pamiętam, żebym się wtedy bał. Tamten sztorm nauczył mnie, że są na świecie siły, wobec których muszę czuć respekt. Uświadomiłem sobie, że moja niepohamowana energia to za mało, by poradzić sobie z niektórymi przeszkodami.

Kiedy wróciłem do domu, mama urządziła mi powitanie godne bohatera i mocno mnie wyściskała. Kolacja tamtego dnia upływała w bardzo miłej atmosferze do momentu, w którym nie zastanawiając się nad tym, co mówię, poprosiłem kogoś, żeby „podał mi pieprzone masło”. W jadalni zapadła cisza. W końcu moja mama odezwała się ze śmiechem:

– Widzę, że mój syn jest już zaprawionym w bojach marynarzem.

—

OSTATNI REJS Z INSTYTUTU SCRIPPSÓW odbył się pod kierunkiem Carla Hubbsa, który założył terenową stację badawczą w Punta Banda na Półwyspie Kalifornijskim w Meksyku. Poza tym był modelowym przykładem roztargnionego profesora. Wsiadłem do jego półciężarówki i pojechaliśmy do granicy. Kiedy dojeżdżaliśmy do wojskowego punktu kontrolnego, doktor Hubbs zapytał:

– Raczej nie masz wizy, co?

Nie wiedziałem nawet, o co mnie pyta. Byłem już wcześniej w Meksyku i do przekroczenia granicy wystarczało mi prawo jazdy, ale teraz okazało się, że żeby tam pracować, muszę mieć wizę. Doktor Hubbs, skręcił gwałtownie i wjechał na pole uprawne, kładąc pokotem pas zboża i omijając punkt kontrolny. Myślałem, że żołądek wyskoczy mi z gardła. Na szczęście ten manewr nie zaprowadził nas do meksykańskiego więzienia.

Terenowa stacja badawcza okazała się dość prymitywna – dwa wojskowe namioty rozbite na skalistym urwisku nad kilkoma plażowymi szałasami. W namiotach było gorąco jak w piekarniku, więc spaliśmy na zewnątrz. Praca nie należała do łatwych i trwała w zasadzie bez przerwy. Musiałem wędrować po całym terenie stacji, mierząc prędkość wiatru i pobierając próbki wody. Miałem serdecznie dość konserw, więc postanowiłem wybrać się na ryby, ale kiedy przyniosłem swoją pierwszą zdobycz z powrotem do obozu, doktor Hubbs zabrał mi ją i wsadził do formaldehydu.

Wkrótce opuścił stację i wyjechał na Alaskę prowadzić badania, pozostawiając mnie pod opieką dwóch świeżo upieczonych doktorów z Instytutu Scrippsów. Wieczorem zabrali mnie do miasta na obiecaną prawdziwą kolację. „Prawdziwa kolacja” okazała się jednak meksykańskim barem ze striptizem, w którym posadzono mnie tuż pod sceną. Jestem pewien, że moi opiekunowie to zaplanowali. Jedna z tancerek topless podeszła do mnie. Ogarnął mnie lęk. W końcu byłem tylko nastolatkiem, który po raz pierwszy miał okazję zakosztować prawdziwego świata. Ani na sekundę nie spuściłem wzroku z jej twarzy, chociaż wyginała się przede mną jak kocica. Moi towarzysze z kolei wpychali kolejne banknoty za jej stringi.

Przy okazji jednak czegoś się od nich nauczyłem. Powiedziałem, że zastanawiam się nad studiowaniem biologii morskiej tak jak oni. Szybko ostudzili mój entuzjazm.

– Wybierz sobie cokolwiek, byle nie biologię morską – powiedzieli. – Po tym kierunku nie sposób znaleźć pracę.

Ich słowa kołatały mi się w głowie po tym, jak wrócili do San Diego, zostawiając mnie samego w obozie. Panował potworny upał, więc cały czas chciało mi się pić. Znalazłem otwartą beczkę opisaną jako „woda ze źródła”. Kiedy odzyskałem przytomność, dopadły mnie silne torsje i wymioty. Chwilami miałem halucynacje. Bałem się, że umrę, a potem, że jednak nie. Okazało się, że woda w beczce była przeznaczona do chłodnicy terenówki, a nie do picia. Wbiłem sobie również kolec kaktusa w podbicie stopy, a w ranę wdała się infekcja.

W końcu jednak powrócił doktor Hubbs. Wyciągnął mi kolec z nogi i odwiózł mnie do domu. Kiedy wróciłem, powiedziałem tacie, że zdecydowanie nie chcę być biologiem morskim.

Musiałem jednak wybrać uczelnię i kierunek studiów. Koniec liceum zbliżał się wielkimi krokami. Pomimo moich przygód wiedziałem, co chcę robić w przyszłości. Chciałem pracować w terenie, odkrywać to, co jest za następnym zakrętem, łączyć badania naukowe z wysiłkiem fizycznym.

Chciałem być kapitanem Nemo. Może nie miałem szans na występy w kinie, ale zamierzałem pewnego dnia wybrać się na spacer po dnie oceanu.

Rozdział 2

SZWAJCARSKI SCYZORYK

Przygotowywałem się do wyjazdu na studia. Właśnie przeprowadziliśmy się do Long Beach, do jednego z typowych kalifornijskich kilkupoziomowych domów, które w serialach telewizyjnych mają symbolizować dostatnie życie wśród palm. Pamiętam, jak siedziałem przy kuchennym stole z prospektem Uniwersytetu Kalifornijskiego w Santa Barbara. Miał ponad dwa i pół centymetra grubości.

Czytałem go z zapałem strona po stronie, przeglądając dostępne kierunki i kursy. Uniwersytet jawił mi się jako największa intelektualna uczta na świecie i nie chciałem stracić ani kęsa.

Wiedziałem, że chcę zostać oceanografem, co do tego nie było żadnych wątpliwości. Ale oceanografię można wybrać dopiero na studiach magisterskich. Najpierw musiałem zdobyć licencjat z którejś z nauk ścisłych. Byłem przekonany, że dzięki nowym znajomościom i rejsom, w których wziąłem udział, będę mógł zrobić doktorat w Instytucie Scrippsów, więc szukałem kierunku, który by mi to ułatwił. Doktor Revelle zasugerował matematykę, chemię, fizykę lub geologię. W prospekcie znalazłem ofertę studiów z nauk przyrodniczych. Propozycja była wyjątkowo ambitna. Studenci musieli wybrać dwa główne przedmioty i dwa dodatkowe, a program studiów trwał pięć lat. Być może powinienem był zrobić sobie przerwę, zważywszy na kłopoty z czytaniem i rozwiązywaniem testów. Dostałem tylko 444 punkty na 800 na ustnym egzaminie końcowym po liceum i tylko 538 punktów z matematyki. Uważałem jednak, że jeśli pójdę na letni kurs, będę w stanie zrobić cały program studiów w cztery i pół roku. Innymi słowy, zamierzałem zrealizować propozycję doktora Revelle’a w wersji na sterydach, co z całą pewnością zrobiłoby wrażenie na komisji rekrutacyjnej w Instytucie Scrippsów, nie wspominając już o moim ojcu i bracie, który szedł jak burza przez wydział fizyki w Berkeley i właśnie szykował się do pisania doktoratu.

Wyjechałem zatem do Santa Barbara. Kampus Uniwersytetu Kalifornijskiego znajdował się na przepięknych klifach nad brzegiem Pacyfiku. Uczelnia miała nawet własną lagunę. Nie musiałem długo zastanawiać się nad tym, które bractwo studenckie wybrać, bo od dziecka uwielbiałem kluby YMCA. Mężczyźni musieli przejść obowiązkowy dwuletni kurs korpusu oficerów rezerwy (ROTC). Mimo że kampus znajdował się na wybrzeżu, służbę można było odbyć wyłącznie w armii, a nie w marynarce wojennej. Nie miałem żadnych oporów przed udziałem w kursie. Mój ojciec był wojskowym i czułem powołanie do służby. Zrezygnowałem ze stypendium sportowego, ponieważ tata uważał, że koszykówka będzie mi przeszkadzać w studiach, ale i tak grałem w drużynie pierwszorocznych. Dzięki pracy po szkole i w czasie wakacji miałem trochę oszczędności. Tata kazał mi usiąść przy kuchennym stole i sporządzić budżet. Tak mnie to wciągnęło, że zapytałem mamę, ile listków papieru toaletowego znajduje się w jednej rolce, żeby policzyć, ile rolek będę potrzebował. Wówczas tata stwierdził, że nie muszę planować wszystkiego aż tak szczegółowo.

W pierwszym semestrze dostałem piątkę z chemii, ale z matematyki i niemieckiego ledwo wyciągnąłem się na tróje. W trakcie nauki do egzaminu końcowego z niemieckiego musiałem wyrwać ząb mądrości. Chirurg, który przeprowadzał zabieg, powiedział mi później, że kiedy znieczulenie zaczęło działać, odpowiadałem na jego pytania po niemiecku.

Postanowiłem wybrać geologię i chemię jako główne przedmioty – geologię, ponieważ doktor Norris był geologiem morskim, a chemię dlatego, że pierwszy semestr ukończyłem z piątką. Oprócz tego musiałem zaliczyć też podstawowe kursy z fizyki i matematyki. Z większością zajęć radziłem sobie, stosując wzrokowy trik, którego nauczyłem się w liceum: robiłem w myślach fotografie notatek, a potem przypominałem je sobie podczas egzaminów. Niemniej byłem w szoku, kiedy ledwo zdałem z równań różniczkowych i chemii organicznej. Niektóre równania zawierały zapisy słowne i miałem duży problem, żeby zrozumieć ich znaczenie. Słowa trafiały do mojego mózgu i rozpadały się na kawałki. Czytałem je raz, drugi, trzeci, ale to nie pomagało.

Następnego lata zapisałem się na kilka kursów dodatkowych, podjąłem też pracę w wydziale urządzeń morskich w North American Aviation, firmie, gdzie pracował mój tata. Gdy prezydent John F. Kennedy złożył obietnicę, że Ameryka wyśle człowieka na Księżyc, firmy takie jak North American, która obecnie stanowi część koncernu Boeing, zajęły się budową statków kosmicznych oraz zainteresowały oceanami jako nowym obszarem do odkrycia. Moja praca polegała na składaniu setek kart o wymiarach 7,5 × 12,5 centymetra dotyczących historii głębinowych łodzi podwodnych.

Na pierwszym roku zostałem wybrany starostą grupy, a do tego zacząłem się spotykać z dziewczyną, klasyczną kalifornijską pięknością o umyśle ostrym jak brzytwa, Laną Rose. Chodziliśmy razem na imprezy bractwa studenckiego i bale ROTC. Sam fakt, że zostaliśmy parą, podnosił mój status społeczny. Krótko po tym, jak zaczęliśmy ze sobą chodzić, przywiozłem ją do rodzinnego domu. Przyjechaliśmy tak późno, że musiałem wyrwać rodziców z łóżka, żeby im ją przedstawić. Jednak nawet w środku nocy oczarowała wszystkich.

Był początek lat sześćdziesiątych. Na kampusach uczelni w całym kraju polityka rozpalała emocje. Dorastałem w domu, w którym wierzono w republikańskie ideały z epoki prezydenta Eisenhowera, a Santa Barbara było wyjątkowo konserwatywne. O prezydencie Kennedym mówiło się raczej rzadko. Wiedzieliśmy, że studenci z innych uczelni przyłączali się do ruchu Freedom Riders, aby walczyć o prawa obywatelskie w południowych stanach. Niepokoje społeczne, które wkrótce miały wstrząsnąć amerykańskim światem akademickim, wciąż jeszcze do nas nie docierały. Miejscowy oddział John Birch Society, skrajnie prawicowej organizacji antykomunistycznej, wciąż był liczącą się siłą polityczną. Jej członkowie sprzeciwiali się wystąpieniu na kampusie Margaret Mead, antropolożki, której badania nad prymitywnymi kulturami budziły oburzenie wśród części prawicowych polityków. Zaangażowałem się niemal od razu w walkę o wolność słowa na mojej uczelni i ostatecznie pozwolono jej wygłosić odczyt.

Wojna w Wietnamie wciąż była w początkowej fazie. Pentagon wysłał doradców wojskowych, którzy mieli wspomóc Wietnam Południowy w odparciu agresji ze strony Wietkongu, ale oficerowie, którzy szkolili nas w korpusie oficerów rezerwy, nie mieli wątpliwości, że Stany Zjednoczone w końcu wyślą tam swoich żołnierzy. Perspektywa amerykańskiej interwencji nabrała dla mnie realnych kształtów na początku pierwszego roku, gdy musiałem zdecydować, czy chcę zostać oficerem, czy zrezygnować z ROTC, a potem ryzykować, że po ukończeniu studiów dostanę powołanie do wojska.

Jeśli ojczyzna miała mnie wezwać do służby, czy miałem stawić się na rozkaz z oficerską belką na kołnierzu, czy jako szeregowiec? A przede wszystkim, czy chciałem i miałem predyspozycje, żeby dowodzić ludźmi?

Postanowiłem sprawdzić.

Polubiłem korpus szkolenia oficerów rezerwy. Zawsze dobrze się czułem w uniformach i mundurach, zarówno w sporcie, jak i w harcerstwie. Kojarzyły mi się z pożądanymi cechami charakteru, jak dyscyplina i umiejętność pracy zespołowej. W ROTC zakładaliśmy mundury w każdy czwartek przed ćwiczeniami, co oznaczało, że każdy środowy wieczór spędzaliśmy na polerowaniu butów na wysoki połysk. Miałem również talent strzelecki. Kiedy byłem mały, tata podarował mi swoją strzelbę kalibru 0,22 cala. Używałem jej, gdy odwiedzałem dziadków na wzgórzach w pobliżu San Diego, gdzie prawdziwym utrapieniem farmerów były wiewiórki. Płacili mi dwadzieścia pięć centów od ogona. Ponieważ sam musiałem kupować amunicję, nauczyłem się szanować każdy nabój. Co roku piąłem się wyżej w szeregach ROTC. Na drugim roku studiów zdobyłem tytuł najlepszego kadeta, a potem także na trzecim, gdy postanowiłem zostać w korpusie i zdobyć oficerskie szlify.

Dzięki ROTC dowiedziałem się, jaką mam orientację przestrzenno-wzrokową. Do naszej jednostki przyjechali oficerowie sił powietrznych z symulatorem lotu. Kazali nam informować, gdy zauważymy czołg na ziemi kilkaset metrów niżej. Kiedy tylko włączyli symulację, zgłosiłem, że widzę czołg.

– Cholera jasna, rzeczywiście – skomentował jeden z lotników. Powtórzyłem to jeszcze kilka razy. Oficerowie zapytali, czy nie chciałbym przenieść się do lotnictwa.

Najpoważniejszy test nastąpił latem po pierwszym roku studiów, gdy spędziłem sześć tygodni w Fort Lewis leżącym na południe od Tacomy w stanie Waszyngton. Instruktorzy mieli za zadanie wyprowadzić nas z równowagi w sytuacji stresowej, żeby zbadać nasze reakcje. Nie było z nimi żartów. Instruktor mógł powiedzieć: „Zginąłeś”, choć wydawało się, że zrobiło się wszystko jak należy. Okazywało się na przykład, że trafił cię odłamek wyimaginowanego pocisku moździerzowego. Pewien sierżant musztry zginął, gdy jeden z kadetów przypadkowo otworzył ogień ze swojego karabinu M1, którego lufa znajdowała się o kilka centymetrów od nerki sierżanta. Strzelaliśmy ślepakami, ale z tak bliskiej odległości nawet ślepak może być zabójczy.

Byliśmy podzieleni na drużyny, zazwyczaj po czterech kadetów w każdej. Dwie drużyny tworzyły sekcję, a cztery sekcje tworzyły pluton. Każdego wieczoru przydzielano nam stopnie na następny dzień. Jeden z nas zostawał dowódcą i otrzymywał zadanie do wykonania, a potem instruktorzy w połowie zmieniali rozkazy lub „uśmiercali” dowódcę, żeby sprawdzić, jak zareagujemy. Cały czas się na nas wydzierali. Człowiek szybko się orientował, czy się do tego nadaje. W pewnym momencie wszyscy musieliśmy zadać sobie pytanie: „Czy jestem przywódcą, czy za nim podążam?”.

Jedno z zadań polegało na pojmaniu wrogiego żołnierza podczas przejścia przez las w kierunku linii frontu. Po obu stronach znajdowały się pola minowe, a przed nami rozciągnięty był drut kolczasty przypominający zabawkową sprężynę leżącą na boku. Pierwszy kadet przedarł się przez drut kolczasty, a gdy podążył za nim następny, wróg otworzył ogień. Oddział został rozdzielony. Co robić? Test polegał na sprawdzeniu, czy dowódca nakaże żołnierzowi przeprawiającemu się przez drut kolczasty położyć się na nim, żeby pozostali mogli przejść po jego plecach, wciskając ciało nieszczęśnika w ostry jak brzytwa drut. W zadaniu chodziło o to, żeby odeprzeć wroga, zebrać oddział, uwolnić rannego żołnierza z drutu i opatrzyć go, a następnie kontynuować zadanie.

Któregoś dnia, gdy ustawiliśmy się na zbiórce przed śniadaniem, sierżant musztry sprawdził, czy nasze twarze są, jak to ujął, „ogolone po wojskowemu”. Nie były, więc wysłał nas z powrotem do namiotu, gdzie ogoliliśmy się tak dokładnie, że każdy z nas miał całą twarz w zacięciach. Na pierwszą musztrę stawiliśmy się na polu namiotowym. Kazano nam założyć maski przeciwgazowe i wejść do jednego z namiotów, w którym znajdował się metalowy kubeł na śmieci z gazem łzawiącym. Następnie kazano nam zdjąć maski i podać nazwisko, stopień oraz numer służbowy. Kiedy tylko ściągnęło się maskę, zacięcia po goleniu zaczynały palić żywym ogniem, jakby ktoś wylał nam na twarze kwas. Ci, którzy mieli szczęście, podali nazwisko i stopień. Nikomu jednak nie udało się wyrecytować numeru służbowego, bo wszyscy zanosiliśmy się strasznym kaszlem.

Potem zasiedliśmy na metalowych trybunach, z ośnieżoną sylwetką Mount Rainier w tle. W padającym deszczu sierżant omówił, w jaki sposób przeżyć atak gazem paraliżująco-obezwładniającym. Każdemu wręczono niewielki cylinder z igłą, który miał symulować antidotum na gaz. Kazano nam wstać, spuścić spodnie do kostek i usiąść z powrotem.

– Teraz złapcie cylindry w dłonie, ściskając igłę środkowymi palcami – polecił nam sierżant. – Kiedy odliczę „jeden, dwa, wbijać”, wbijecie igłę w udo, z boku, żeby ominąć kość.

Czekaliśmy w napięciu na rozkaz, ściskając w palcach igły.

– Raz, dwa, już – ryknął sierżant, a my wbiliśmy sobie igły w uda.

Sierżant popatrzył na nas spode łba.

– Nie było rozkazu „wbijać” – powiedział. – Wyciągnąć igły, jeszcze raz.

Wyciągnęliśmy igły. Strużki krwi pociekły nam po nogach zmieszane z kroplami deszczu. Słyszałem uderzenia hełmów o metalowe ławki, gdy część kadetów straciła przytomność. Pozostali następnym razem uważnie słuchali sierżanta.

– Podejdę do was i docisnę cylinder, żeby upewnić się, że igła weszła w całości – powiedział. Po tej pokrzepiającej informacji i bolesnym wbiciu igieł na całą długość w nasze uda kazano nam ustawić się plutonami w formacji.

Jako dowódca brygady tego dnia miałem za zadanie poprowadzić plutony przez pole. Nagle w naszą stronę poleciały kanistry z gazem. Większość żołnierzy padła na ziemię, wymiotując. Byłem na czele. Gaz mnie ominął, ale sierżant nie zamierzał odpuścić mi tak łatwo.

– Kadecie Ballard! Gdzie wasi ludzie? Z powrotem na pole i nie wracać, dopóki nie zbierzecie wszystkich! – Po chwili ja też wymiotowałem, leżąc na ziemi.

Przez sześć tygodni ćwiczyliśmy walkę na bagnety i czołgaliśmy się pod drutem kolczastym pod ostrzałem z ostrej amunicji. Byłem znakomitym strzelcem, zdobywając 94 punkty na 100, zająłem też szóste miejsce na tysiąc czterystu kadetów w sprawności fizycznej. Nauczyłem się także wielu rzeczy, które okazały się bezcenne w późniejszych latach, gdy znalazłem się w niebezpieczeństwie na morzu. Dowiedziałem się, że prawdziwy charakter człowieka – kto ucieknie, a kto stanie do walki – poznaje się dopiero, gdy kule zaczynają świstać koło ucha. Gdy sierżant musztry wydzierał się na nas, niektórzy pękali, inni wpadali w panikę, a część po prostu rezygnowała. Dla mnie jednak w chwilach największego napięcia czas zwalniał. Byłem całkowicie spokojny i na zimno analizowałem sytuację. Przekonałem się, że przywództwo polega na zmobilizowaniu swoich ludzi, kiedy sprawy idą źle.

Nauczono mnie jednak również, że jeśli któryś z moich żołnierzy rzuci się do ucieczki, powinienem go zastrzelić, bo w przeciwnym razie mogę stracić też pozostałych. Czy zrobiłbym to na polu bitwy? Zapewne. Czy byłbym w stanie spojrzeć na siebie w lustrze po czymś takim? Raczej nie.

—

PO POWROCIE Z FORT LEWIS wszystko układało się znakomicie. Pod koniec lata zapisałem się na kilka kursów na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles. Poznałem Arthura Ashe’a, przyszłego zwycięzcę Wimbledonu, który właśnie otrzymał stypendium sportowe na tej samej uczelni, i nawet pokonałem go w turnieju tenisowym. Kiedy wróciłem do Santa Barbara na ostatni rok studiów, mogłem cieszyć się życiem. Zostałem mianowany zastępcą dowódcy brygady mojego oddziału ROTC. W razie potrzeby potrafiłem wygłosić szorstki monolog godny generała Pattona lub inspirujące wezwanie do broni w stylu słynnej przemowy o „szczęśliwym kręgu, gromadce braci”² Henryka V w dniu Świętego Kryspina, którą zresztą analizowaliśmy na zajęciach w wojsku. Okazało się, że przywództwo jest wpisane w moje DNA. Bardzo lubiłem zajęcia z geologii i chemii dla zaawansowanych. Ku zazdrości moich kolegów z bractwa zaręczyłem się Laną.

Ale późną wiosną wszystko zaczęło się psuć. Najpierw Lana rzuciła mnie bez słowa uprzedzenia. Ogarnął mnie wstyd i odrętwienie. Tamtego lata spędzałem dużo czasu, nurkując, często wzdłuż odludnego odcinka wybrzeża w Big Sur, na południe od półwyspu Monterey. Mówiłem ojcu, że robię to w celach naukowych, ale chyba domyślał się, że chodzi bardziej o to, żeby czymś się zająć i nie myśleć o Lanie – i o mojej przyszłości.

Byłem zdecydowany kontynuować naukę w Instytucie Scrippsów. Powtarzałem sobie, że moje kiepskie oceny nie przeszkodzą mi w dostaniu się na studia doktoranckie, bo w liceum robiłem w instytucie praktyki, a poza tym wciąż byłem w kontakcie z niektórymi pracownikami. Instytut Scrippsów prowadził badania dla wojska, więc sądziłem, że spojrzą przychylnie na moje szkolenie w Fort Lewis i ukończone z wyróżnieniem szkolenie w ROTC.

Z tyłu głowy cały czas miałem jednak wątpliwości. Moja średnia w ostatnim semestrze na Uniwersytecie Kalifornijskim w Santa Barbara nie powalała na kolana. Wiedziałem, że mam za słabe oceny, żeby ubiegać się o przyjęcie do Instytutu Scrippsów, ale miałem nadzieję, że wyrówna je interdyscyplinarny charakter moich studiów.

W ramach procesu rekrutacyjnego pojechałem do La Jolla na rozmowę z Fredem Noelem Spiessem, dyrektorem laboratorium fizyki morskiej w instytucie. Doktor Spiess, którego ojciec służył w marynarce wojennej w czasie pierwszej wojny światowej jako operator sonaru, miał na koncie trzynaście rejsów patrolowych na okręcie podwodnym w czasie drugiej wojny, a także brązową i srebrną gwiazdę za męstwo w boju. Obronił dyplom magistra inżynierii na Harvardzie oraz doktorat z fizyki w Berkeley i cieszył się zasłużoną reputacją wybitnego oceanografa.

Nigdy wcześniej go nie spotkałem, więc na rozmowę poszedłem pełen entuzjazmu. Doktor Spiess potraktował mnie jednak chłodno i bezwzględnie. Rozmowa nie była długa. Kiedy wyszedłem, sam nie wiedziałem, jak mi poszło.

Dowiedziałem się niedługo, gdy otrzymałem list od doktora Spiessa. Nie dostałem się do instytutu.

Teoretycznie wiedziałem, że może się to wydarzyć, ale byłem przekonany, że mi się uda. Teraz jednak miałem wrażenie, że wszystkie moje marzenia runęły. Byłem zrozpaczony. Zwątpiłem w siebie. „Nie nadaję się na oceanografa” – myślałem.

Co gorsza, skomplikowałem sobie sytuację na własne życzenie. Wybrałem na studiach koszmarnie trudny kierunek. Próbowałem złapać zbyt wiele srok za ogon. Sport, samorząd, życie studenckie, ROTC. Byłem jak szwajcarski scyzoryk – z wieloma rzeczami radziłem sobie nieźle, ale w żadnej nie byłem mistrzem. Powinienem był więcej się uczyć.

Później dowiedziałem się, że listy polecające, na które liczyłem, nie przedstawiły mnie w zbyt korzystnym świetle. Doktor Norris, doradzający mi wybór studiów, stwierdził, że jestem „sympatyczny”, ale za bardzo pochłania mnie „życie towarzyskie”. Inny profesor pochwalił moją „dynamiczną, przebojową osobowość” i zauważył, że przejawiam „niezwykłe zdolności” w wielu dziedzinach, ale mam też „skłonność, by robić tylko tyle, aby otrzymać ocenę z wyróżnieniem, i nic ponadto”.

Pewnie powiedziałem bratu, że Instytut Scrippsów mnie odrzucił, ale w tamtym czasie nie byliśmy już ze sobą na tyle blisko, żebym szukał u niego porady. Poza tym Richard ożenił się już i pisał doktorat z fizyki cząsteczkowej na Berkeley. Jego sukcesy tylko wzmocniły we mnie poczucie klęski.

Płonący we mnie ogień przygasł. Wszyscy wokół radzili mi, żebym dał sobie spokój z nauką, został sprzedawcą, założył firmę lub coś w tym rodzaju. Wiedziałem, że muszę wziąć się w garść, zmobilizować się tak, jak mobilizowałem swoich żołnierzy, i przeć naprzód pod ogniem wroga. Pamiętam transmisje telewizyjne z meksykańskiego wrestlingu, gdzie mniejsi zawodnicy w zasadzie mówili przeciwnikom wprost: „Pozwolę ci bić się po twarzy, aż złamiesz sobie rękę”. Padali na deski i natychmiast się podnosili. Zawsze podziwiałem w ludziach ten rodzaj determinacji.

Dlatego ja też w końcu się podniosłem.

—

MOJA MIŁOŚĆ DO MORZA znów dała o sobie znać, więc rozpocząłem desperackie poszukiwania nowych możliwości. Tak bardzo skupiłem się na Instytucie Scrippsów, że nawet nie sprawdziłem programów studiów drugiego stopnia gdzie indziej. Nie pomogło mi też to, że dyplom zrobiłem w środku roku akademickiego. Straciłem narzeczoną, moje marzenia legły w gruzach i bardzo chciałem znaleźć się w miejscu, w którym nikogo nie będę znał. Dowiedziałem się, że Uniwersytet Hawajów w Mānoa w Honolulu ma program studiów magisterskich z oceanografii i planuje wkrótce uruchomić studia doktoranckie. Nie był to Instytut Scrippsów, ale przynajmniej mogłem wrócić na właściwe tory.

Musiałem wyjechać do Honolulu tak szybko, że nie uczestniczyłem w ceremonii rozdania dyplomów w Santa Barbara. Złożyłem wniosek o odroczenie czynnej służby wojskowej i zacząłem rozglądać się za zatrudnieniem. Doktor Norris w swoim liście polecającym wprawdzie nie wyśpiewywał peanów pod moim adresem, ale powiedział mi, że jego brat Ken Norris, wykładowca z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles, prowadzi letnie badania nad wielorybami i delfinami w Instytucie Oceanicznym leżącym na wschód od Honolulu. Instytut był powiązany z morskim parkiem rozrywki Sea Life Park, w którym organizowano pokazy z udziałem delfinów i wielorybów. Pojechałem tam na wypożyczonym skuterze i wróciłem z posadą trenera delfinów i wielorybów. Oprócz tego miałem pomagać doktorowi Norrisowi w badaniach.

Słońce, tropikalne temperatury i zabawy z delfinami pomogły mi szybko wrócić do równowagi. Delfiny są zwierzętami społecznymi. Uwielbiają, kiedy się je głaszcze. Był rok 1965. W tamtych czasach w miejscach takich jak Sea Life Park tresura delfinów do robienia rozmaitych sztuczek ku uciesze turystów nie budziła w nikim żadnych dylematów moralnych. W Zatoce Wielorybników hawajskie dziewczęta pływały w canoe i nurkowały z delfinami w basenach. W Teatrze Szklanego Morświna demonstrowaliśmy szkolenie tych zwierząt i pokazywaliśmy turystom, jak bardzo są inteligentne. Przekonaliśmy się, że potrafią znacznie więcej, niż tylko pływać w kółko, wyskakiwać z wody i tańczyć hula na ogonach.

Wyszkoliłem jednego z moich ulubieńców, butlonosa zwyczajnego o imieniu Keiki, żeby zanosił pływaki z basenu do swojej „świnki skarbonki” – kosza rowerowego umieszczonego tuż pod powierzchnią wody. Nauczyłem go również przynoszenia boi do mnie. Za biały pływak dostawał jedną rybę, za czerwony pięć, a za niebieski dziesięć. Keiki błyskawicznie się zorientował, co jest najbardziej opłacalne, i w pierwszej kolejności przynosił mi niebieskie pływaki. Dostawał pływaki za występy w czasie pokazu i znosił do swojej skarbonki, a potem wymieniał je u mnie na ryby.

Urządzaliśmy cztery pokazy dziennie. Nauczyłem się odczytywać nastroje publiczności i improwizować, żeby nikt się nie nudził. Wieczorami chodziłem na plażę Waikīkī z pozostałymi trenerami. Była wśród nich córka miejscowego prezentera radiowego, dzięki której w naszych ulubionych restauracjach traktowano nas jak lokalnych celebrytów. Potem zwykle chodziliśmy posłuchać koncertu Dona Ho, hawajskiego piosenkarza, który wkrótce zdobył popularność w całym kraju za sprawą piosenki Tiny Bubbles. Sztuka polegała na tym, żeby wejść pod koniec ostatniego występu, bo wtedy można było zamówić jednego drinka zamiast obowiązkowych co najmniej dwóch.

Znowu zacząłem umawiać się na randki. Pewnego dnia odwiedziła mnie urocza brunetka Marjorie Hargas. Mieszkała po drugiej stronie ulicy i przyszła się przywitać. Część dzieciństwa spędziła w Montanie, tak jak mój tata. Zamierzała na własną rękę zwiedzić świat, a Hawaje były pierwszym przystankiem. Pomyślałem, że ma sporo ikry, podróżując w pojedynkę. Wybieraliśmy się na przejażdżki moim ukochanym chevroletem impalą z 1958 roku w wersji kabrio. Był to pierwszy rocznik tego modelu. Zawsze marzyłem o impali i w Honolulu udało mi się znaleźć egzemplarz w bardzo atrakcyjnej cenie. Był fioletowy, więc nazwaliśmy go Śliwką.

Kiedy przyjechałem do domu na święta Bożego Narodzenia i powiedziałem mamie, że Margie żegnała mnie ze łzami w oczach na lotnisku w Honolulu, moi rodzice wysłali jej bilet lotniczy, żeby mogła do nas przyjechać. W tamtych czasach ludzie brali ślub w dużo młodszym wieku. Rodzice nie naciskali, ale wiedziałem, że byliby szczęśliwi, gdybym się ożenił. Richard był żonaty od trzech lat i urodził mu się już syn. Oświadczyny wydawały się więc najwłaściwszym posunięciem. Margie i ja doskonale się razem bawiliśmy. Wzorem małżeństwa zawsze był dla mnie związek moich rodziców. Wręczyłem Margie pierścionek i na Hawaje wróciliśmy już oficjalnie zaręczeni.

—

NA UCZELNI SZŁO MI BARDZO DOBRZE, a praca z doktorem Norrisem była fascynująca. Badaliśmy, w jaki sposób delfiny pływają i dlaczego potrafią zanurzać się na duże głębokości bez ryzyka zatorów gazowych, które grożą pod wodą innym ssakom, w tym także ludziom.

Nie zdawałem sobie sprawy, że instytut kształcił trenerów delfinów na potrzeby supertajnego projektu badawczego dla marynarki wojennej, dopóki nie zaproponowano mi szkolenia delfinów do zabijania wrogich nurków w Wietnamie. Okazało się, że Wietkong nocami wysyła do zatoki Cam Ranh nurków, którzy podkładają ładunki wybuchowe na amerykańskich okrętach zaopatrzeniowych. Zatoka była pełna dryfujących śmieci utrudniających wykrywanie nurków za pomocą sonaru. Koncepcja projektu zakładała wyszkolenie delfinów do lokalizowania nurków i informowania o nich trenerów, którzy wówczas mieli przymocować do nosa zwierzęcia oszczep ze zbiornikiem gazu. Delfin miał wrócić do wrogiego nurka, wbijając mu oszczep w klatkę piersiową i napełniając ciało gazem ze zbiornika, tak żeby wypłynęło na powierzchnię.

Nie czułem się komfortowo z myślą o wykorzystywaniu tych mądrych zwierząt w takim celu, więc grzecznie odmówiłem. Niedługo potem poznałem jeszcze jedno wstrząsające oblicze wojny w Wietnamie. Jeden z moich kolegów z ROTC, który teraz służył w wywiadzie wojskowym, przyjechał na Hawaje na urlop. Wybrałem się z nim i jeszcze jednym kolegą na drinka do Fort DeRussy przy plaży Waikīkī. Kilka razy pytałem, czym się zajmował w Wietnamie, aż w końcu odparł:

– Nie chcesz tego wiedzieć.

Powiedziałem, że chcę, bo jest spora szansa, że sam tam trafię.

Po kilku drinkach mój kolega w końcu się otworzył.

– Powiem ci, co będziesz tam robić – powiedział. – Będziesz zabierał do helikoptera trzech żołnierzy Wietkongu złapanych przez któryś z naszych patroli. Dwóch wyrzucisz, a trzeciego będziesz przesłuchiwał.

Tamtej nocy nie zmrużyłem oka. Nie miałem najmniejszego zamiaru robić czegoś takiego. Następnego ranka pojechałem do biura poborowego w Pearl Harbor i wypełniłem wniosek o przeniesienie z armii do marynarki wojennej, do czego miałem prawo, ponieważ ukończyłem kurs oficerów rezerwy z wyróżnieniem. Następnie Margie i ja polecieliśmy do Kalifornii, żeby wziąć ślub i – jak wówczas sądziliśmy – zamieszkać tam. Mój szef z czasów, gdy byłem praktykantem w firmie taty, Andrew Rechnitzer – legenda w środowisku badań na pełnym morzu – zaproponował mi etat w Long Beach, gdzie miałem zajmować się projektowaniem łodzi podwodnych dla przemysłu naftowego. Firma zaproponowała także, że sfinansuje mi studia doktoranckie na Uniwersytecie Południowej Kalifornii. Wydawało mi się, że los się w końcu do mnie uśmiechnął.

Po kilku miesiącach, gdy wciąż się urządzaliśmy w Kalifornii, rozległo się pukanie do drzwi. Był to oficer personalny z marynarki wojennej, który przyszedł z informacją, że mój wniosek o przeniesienie został przyjęty. Przydzielono mnie do Biura Badań Naukowych Marynarki Wojennej w Bostonie jako oficera łącznikowego, odpowiedzialnego za kontakty z naukowcami z kilku uczelni, w tym największego rywala Instytutu Scrippsów, czyli Instytutu Oceanograficznego Woods Hole na Cape Cod.

Margie i ja zapakowaliśmy się do volkswagena garbusa, którego właśnie kupiliśmy, i wyruszyliśmy w długą drogę z wybrzeża Pacyfiku nad Atlantyk.

Rozdział 3

JAK ZOSTAŁEM NAUKOWCEM

Kiedy podróżowaliśmy z Margie na wschód, nasze horyzonty poszerzały się z każdą przebytą milą. Najpierw przez dwanaście godzin jechaliśmy do El Paso drogą przez pustynię, po której przetaczały się biegacze stepowe, a potem kolejne dziewięć godzin wśród suchych krajobrazów do Dallas. Zatrzymaliśmy się na chwilę, żeby popatrzeć na wielkie stado bernikli kanadyjskich, które tak jak my zmierzało na północ, do krainy Jankesów. Z perspektywy wielu dekad podróży po całej naszej planecie wydaje się to nieprawdopodobne, ale do tamtego momentu nigdy jeszcze nie byłem na wschód od Missisipi. Przekroczyliśmy ją w Vicksburgu i wybraliśmy się na zwiedzanie pola bitwy, na którym generał Ulysses Grant oblegał i ostatecznie wziął głodem wojska Konfederacji generała Johna Pembertona. Spacerowałem po okolicy, wyobrażając sobie przebieg oblężenia. Następnie pojechaliśmy do Atlanty, a stamtąd do Waszyngtonu, gdzie po raz pierwszy ujrzałem najważniejsze pomniki mojego narodu. W końcu dojechaliśmy do Bostonu, który przywitał nas typową dla Nowej Anglii marcową śnieżycą. Następnego ranka założyłem swój wyjściowy mundur i wyszedłem z domu gotów na pierwszy dzień w pracy – po czym natychmiast musiałem wrócić i przebrać się w dżinsy, żeby odkopać naszego volkswagena ze śniegu.

Pierwsze spotkanie z wybrzeżem Atlantyku dla chłopaka wychowanego na plażach południowej Kalifornii nie było łatwe, podobnie jak pierwsze dni w Biurze Badań Naukowych Marynarki Wojennej. W Kalifornii najpierw szkoliłem się na żołnierza, potem dostałem fantastyczną posadę przy projektowaniu łodzi podwodnych i zacząłem pisać doktorat. Wejście do czynnej służby w Marynarce Wojennej Stanów Zjednoczonych oznaczało dla mnie zawieszenie wcześniejszych planów, a do tego poważną obniżkę zarobków. Ale nie miałem specjalnie wyboru. Uznałem, że po prostu odsłużę swoje i wrócę na zachodnie wybrzeże.

Moja praca polegała na kontrolowaniu grantów przyznawanych instytucjom naukowym, czyli w praktyce na przekładaniu stosów papierów. Byłem oficerem łącznikowym na kilku uczelniach, między innymi w Instytucie Technologicznym Massachusetts (MIT), na Uniwersytecie Rhode Island i Uniwersytecie New Hampshire. Największym odbiorcą grantów, które monitorowałem, był Instytut Oceanograficzny Woods Hole, leżący około półtorej godziny jazdy na południe od Bostonu.

Nie wiedziałem o nim prawie nic. Tak bardzo marzyłem o Instytucie Scrippsów, że w ogóle nie poświęcałem uwagi jego rywalowi ze wschodniego wybrzeża, w którym także pracowało wielu naukowców zajmujących się badaniem oceanów. Woods Hole znajdowało się w niewielkiej wiosce w Nowej Anglii, wśród uroczych domów krytych łupkiem i gontem, podczas gdy Instytut Scrippsów mieścił się na kalifornijskiej plaży z widokiem na fale Pacyfiku. W kręgach oceanograficznych oba instytuty były traktowane mniej więcej tak jak Real Madryt i FC Barcelona. Szybko się zorientowałem, że będę spędzał tam bardzo dużo czasu.

Kiedy, trzęsąc się z zimna, w zimowym mundurze przechodziłem przez most zwodzony przy Water Street spinający dwa brzegi wąskiego przesmyku łączącego cieśninę Nantucket z Eel Pond, niewielką laguną, nad którą znajdowały się bary Captain Kidd i z owocami morza, coś w lagunie przykuło moją uwagę.

Coś białego, wąskiego, o długości niespełna sześciu i pół metra. Był to Alvin, łódź podwodna zabierająca na pokład trzy osoby i zanurzająca się na głębokość do tysiąca ośmiuset metrów. Należący do marynarki wojennej, ale eksploatowany przez Woods Hole Alvin przechodził na wodach laguny jakieś testy. Wpatrywałem się w niego jak zahipnotyzowany i od razu zacząłem się zastanawiać nad możliwościami, jakie otwierał w badaniu mórz.

Alvin był jedyną łodzią podwodną we wszystkich amerykańskich instytutach oceanograficznych. Nawet Instytut Scrippsów takiej nie miał. Wcześniej badania dna oceanów prowadzono z powierzchni za pomocą sonaru i innych zdalnych technologii. Alvin pozwalał naukowcom zejść pod wodę i zobaczyć morskie głębiny na własne oczy. Byłem nim oczarowany. Zdążył już udowodnić swoją wartość. Dzięki niemu znaleziono bombę wodorową, która wypadła z amerykańskiego bombowca po kolizji z innym samolotem i zatonęła w Morzu Śródziemnym. Już sama myśl o pracy na pokładzie łodzi podwodnej i prowadzeniu bezpośrednich obserwacji dna oceanu napełniała mnie ekscytacją. Był to dokładnie ten rodzaj nauki, którą chciałem uprawiać.

Mój pierwszy dzień w Woods Hole upłynął na poznawaniu kolegów. Czułem się jak kibic spotykający osobiście swoją ulubioną drużynę. Najpierw poznałem dyrektora Woods Hole Paula Fye’a. Kiedy pochwaliłem się rejsami badawczymi z Instytutem Scrippsów, popatrzył na mnie przenikliwie i powiedział:

– Cóż, to miło, że w końcu udało się panu dostać do najlepszego instytutu oceanograficznego na świecie.

Następnie czekało mnie spotkanie z Kennethem O. Emerym, nazywanym K.O., ekspertem od szelfów kontynentalnych i jednym z najwybitniejszych uczniów Francisa Sheparda, legendy geologii morskiej. Zadbałem też o to, żeby przedstawić się Billowi Rainniemu, byłemu oficerowi marynarki wojennej, który służył na okrętach podwodnych, a w Woods Hole kierował Grupą Głębokich Zanurzeń. To on decydował, komu przypadnie zaszczyt pracy na pokładzie Alvina.

Wszyscy przyjęli mnie bardzo serdecznie, dzięki czemu przez kolejne dwa lata czułem się w Woods Hole jak w domu. Doktor Emery zaproponował mi nawet udział w wyprawach naukowych na pokładzie statków badawczych instytutu, a mój przełożony z marynarki wyraził zgodę. Poczułem się, jakbym znowu był na studiach. Nie musiałem już odkładać swoich marzeń na później.

Mogłem w końcu w pełni poświęcić się pracy naukowej. Dowódca załogi Alvina, George Broderson, w skrócie Brody, nazwał mnie „białym tornadem” ze względu na mój biały letni mundur i rozsadzającą mnie wiecznie energię.

Można to nazwać zrządzeniem losu, bo w jakiś sposób trafiłem w idealne miejsce, w którym przyjęto mnie jak członka rodziny.

—

DZIĘKI KONTAKTOM W MOIM BIURZE MARYNARKI WOJENNEJ nawiązałem znajomość z Boston Sea Rovers, najbardziej prestiżowym klubem płetwonurkowym na świecie. W jego skład wchodziła zróżnicowana grupa około dwudziestu zaprawionych w bojach mężczyzn, którym nie przeszkadzały lodowate wody północnego Atlantyku. W trakcie sezonu nurkowego co weekend zakładaliśmy pianki i zanurzaliśmy się w ciemnych, zimnych wodach oceanu w poszukiwaniu homarów. Z każdego nurkowania przywoziliśmy takie ich ilości, że moglibyśmy otworzyć restaurację. Jeden z członków klubu, którego darzyłem największą sympatią, Joe Hohmann, był tak silny, że zakładał na plecy dwa duże zbiorniki z powietrzem. Wsuwał rękę pod skałę, czekał aż homary uczepią się go szczypcami, po czym wyciągał całe naręcze dziewięciokilogramowych okazów. Wieczorami płynęliśmy na bezludną wysepkę, napełnialiśmy kosz na śmieci mchem i piekliśmy złowione homary. Po jedzeniu wskakiwaliśmy do wody, żeby spłukać roztopione masło ściekające nam po piankach.

Nasz coroczny, trwający cały weekend zjazd zaczynał się w piątek wieczorem od imprezy w fantastycznym lokalu, który nazywaliśmy Zamkiem. W soboty odczyty wygłaszali najwybitniejsi przedstawiciele środowiska oceanograficznego, tacy jak Jacques Piccard, który w należącym do amerykańskiej marynarki wojennej batyskafie Trieste zszedł na głębokość prawie jedenastu kilometrów na dno Rowu Mariańskiego, najgłębszego miejsca na ziemi. W sobotę wieczorem z kolei oglądaliśmy filmy poświęcone eksploracji oceanów. Któregoś razu kilku członków klubu sprezentowało Frankowi Scalliemu, mistrzowi ceremonii, ogromnego homara, którego wprowadzili na scenę na smyczy jak psa, wzbudzając ryk śmiechu na widowni. Co roku każdy weekend kończył się pieczeniem homarów w domu Franka, który był przedstawicielem firmy U.S. Divers należącej do Jacques’a Cousteau, wielkiego popularyzatora badań mórz i filmowca, trzykrotnego zdobywcy Oscara za filmy: dokumentalne Milczący świat i Świat bez słońca oraz za krótkometrażowy film aktorski Złota rybka.

Trudno mi wyrazić, jak wielki wpływ na moje życie wywarli Sea Rovers. Słuchałem jak zaczarowany wykładów znakomitych oceanografów, którzy przyciągali naszą uwagę kolorowymi podwodnymi zdjęciami. Dzięki klubowi poznałem wybitnych fotografów i filmowców, między innymi Luisa Mardena i Batesa Littlehalesa, którzy pracowali dla Towarzystwa National Geographic. Spotkałem także Melville’a Bella Grosvenora, prezesa towarzystwa i redaktora naczelnego magazynu „National Geographic” w latach 1957–1967, wnuka Alexandra Grahama Bella, wynalazcy telefonu i pierwszego prezesa Towarzystwa National Geographic. Na spotkaniach Sea Rovers poznawałem też najsłynniejszych badaczy mórz tamtych czasów: Ala Giddingsa, operatora filmowego, autora zdjęć między innymi do Otchłani i Titanica Jamesa Camerona, Roda i Valerie Taylorów, którzy zasłynęli z utrwalonych na taśmie filmowej bliskich spotkań z rekinami, Harolda Edgertona, inżyniera z MIT, który współpracował z Cousteau i innymi badaczami, rozwijając technologie badań dna mórz, Eugenie Clark, ichtiolożkę i pionierkę nurkowania, nazywaną „Panią Rekinów”, Paula Tzimoulisa, jednego z pierwszych popularyzatorów nurkowania i wydawcę magazynu „Skin Diver”, Joego MacInnisa, który zasłynął brawurowymi nurkowaniami za kołem podbiegunowym, Stana Watermana, pioniera podwodnych filmów i programów telewizyjnych, oraz Petera Gimbela, który sfotografował wrak statku pasażerskiego Andrea Doria. Często odwiedzali nas także sam Jacques Cousteau z synem Philippe’em.

Wielkie zainteresowanie wzbudziły we mnie opowieści innych członków klubu o nurkowaniu we wrakach niedużych statków i jachtów. Chyba chciałem podnieść poprzeczkę, bo Joe Hohmann wspomina, że już wtedy, pod koniec lat sześćdziesiątych, mówiłem o poszukiwaniu Titanica. Joe dodaje, że pomyślał: „Cholera, nie wiem, czego ten facet się napił albo co wypalił”. Moje rozważania na temat poszukiwań Titanica były dla niego „fantasmagorią”.

—

A POTEM przyszedł rok 1969 i marynarka wojenna znowu wywróciła moje życie do góry nogami.

Wojna w Wietnamie drenowała budżet Pentagonu, więc marynarka wojenna musiała szukać oszczędności. Młodszym oficerom zajmującym się badaniami naukowymi dano wybór: służba w marynarce na pełen etat albo rezygnacja z munduru. Chciałem zrobić doktorat, ale potrzebowałem pracy.

Nigdy nie zapomnę wsparcia, jakiego udzielili mi doktor Emery i Bill Rainnie, gdy najbardziej tego potrzebowałem. Doktor Emery zaproponował mi studia doktoranckie w Woods Hole. Kiedy tak zwane czynniki orzekły, że nie mogę rozpocząć studiów, będąc jednocześnie pracownikiem instytutu, doktor Emery ponownie przyszedł z pomocą, załatwiając mi możliwość dokończenia doktoratu w podyplomowym studium oceanografii na Uniwersytecie Rhode Island. W międzyczasie Rainnie zapewnił mnie, że nie muszę się obawiać o pracę – byłem na tyle utalentowanym mówcą, że zatrudnił mnie do promowania Alvina w środowisku naukowców zajmujących się badaniami oceanów.

– Gdyby tylko trzeba było znaleźć kolejną zatopioną bombę wodorową, nie byłoby problemu z zainteresowaniem – skomentował Bill, a ja odparłem, że gdyby Alvin był w stanie odnaleźć Titanica, ustawiłaby się do niego kolejka chętnych.

Odszedłem z marynarki wojennej i zająłem się oceanografią na pełen etat. Moja praca naukowa dotyczyła głównie badań geologicznych dna morskiego zatoki Maine. W tamtym czasie coraz szersze kręgi zataczała teoria tektoniki płyt, według której powierzchnia naszej planety składa się z ogromnych, litosferycznych płyt, które zderzają się, ścierają i odsuwają od siebie w synchronicznym geologicznym tańcu. Płyty mogą oddalać się od siebie, tworząc nową skorupę ziemską, lub przybliżać się wzajemnie, powodując zapadanie się starych płyt w głąb Ziemi lub, jak to ma miejsce w przypadku uskoku San Andreas w Kalifornii, ścierać się ze sobą, wywołując trzęsienia ziemi. Obecnie ten obraz dynamicznych zmian skorupy ziemskiej, zachodzących przez miliony lat, jest powszechnie akceptowany, ale w tamtych czasach nie brakowało sceptyków. Teoria płyt tektonicznych wydawała mi się rozsądna. Uznałem, że moje badania – mające skupić się na oddzieleniu się płyty północnoamerykańskiej i euroazjatyckiej pod zatoką Maine, wskutek czego powstał północny Atlantyk – mogą przyczynić się do jej udowodnienia.

Praca naukowa oznaczała przede wszystkim czytanie – musiałem przekopać się przez setki artykułów naukowych, żeby poznać zagadnienie i zorientować się, na czym powinienem się skoncentrować, badając dno zatoki Maine. Czytanie wciąż jednak sprawiało mi trudności. Na egzaminie wstępnym na studium doktoranckie w części matematycznej byłem w czołówce, ale z części werbalnej, obejmującej rozumienie tekstu czytanego, rozumowanie krytyczne i słownictwo, dostałem tylko czterysta sześćdziesiąt punktów na osiemset możliwych. Zdawałem sobie sprawę, jak bardzo rozprasza mnie hałas, dlatego gdy wiosną 1970 rozpocząłem badania, musiałem znaleźć sobie jakieś ciche miejsce, w którym mogłem się skoncentrować. Dzięki Bogu za biblioteki.

Mieszkaliśmy z Margie w niedużym domu. Nasz syn Todd miał półtora roku, a Margie była w ciąży z drugim, Douglasem. Potrzebowaliśmy więcej miejsca, ale mieliśmy mocno ograniczony budżet. W pobliskim Hatchville, znajdującym się niedaleko Falmouth w stanie Massachusetts, znalazłem szesnastopokojowy wiejski dom – kompletną ruinę z siedemnastego wieku, która w zasadzie nadawała się do rozbiórki. Dom kosztował tylko dwadzieścia tysięcy dolarów. Jako wkład własny wpłaciłem cztery tysiące dolarów odprawy, które dostałem, odchodząc z marynarki wojennej. Powiedziałem sobie, że dom ma potencjał, i stwierdziłem, że dam radę go wyremontować. Ale kiedy zobaczyła go moja matka, jedyny komentarz, na jaki się zdobyła, brzmiał:

– Chyba sobie żartujesz.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

Rozdział 4

NAUKOWA REWOLUCJA

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 5

ZAPRZYJAŹNIAM SIĘ Z MARYNARKĄ WOJENNĄ

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 6

NIECH BÓG MA W OPIECE TYCH, KTÓRYCH ODNALEŹLIŚMY

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 7

BILANS PO TITANICU

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 8

JAK ZOSTAŁEM KOPCIUSZKIEM

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 9

NA DNIE

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 10

NOWE PARTNERSTWO

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 11

KOŚCI ZOSTAŁY RZUCONE

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 12

WYPRAWA NA MORZE CZARNE

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 13

POWRÓT DO PRZESZŁOŚCI

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 14

JAK ZOSTAŁEM KAPITANEM NEMO

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 15

WSZYSTKIE MOŻLIWOŚCI NAUTILUSA

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 16

ODKRYWAJĄC SIEBIE

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 17

W POSZUKIWANIU AMELII

Dostępne w wersji pełnej

Epilog

Dostępne w wersji pełnej

1 Kalifornijska Federacja Stypendialna, założona w 1921 r. przez Charlesa F. Seymoura, wspiera uczniów z Kalifornii, którzy osiągają wyjątkowo dobre wyniki w nauce.

2 William Szekspir, Henryk V, akt IV, scena III, przeł. Stanisław Barańczak, Wydawnictwo Znak, Kraków 2013, s. 1396.

Autorzy zdjęć

O ile nie wskazano inaczej, wszystkie zdjęcia opublikowano dzięki uprzejmości Roberta Ballarda.

Zdjęcia: wkładka A

Dostępne w wersji pełnej

Zdjęcia: wkładka B

Dostępne w wersji pełnej

Ekspedycje, publikacje i media

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej

Uwagi dodatkowe

Dostępne w wersji pełnej

Indeks

Dostępne w wersji pełnej

O Autorach

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału: Into the Deep. A Memoir from the Man Who Found Titanic

Published by National Geographic Partners, LLC

1145 17th Street, NW Washington, DC 20036 USA

Text copyright © 2021 Odyssey Enterprises, Inc. All rights reserved.

Interior design: Nicole Miller

Cover design: Melissa Farris

Wydanie polskie:

Burda Media Polska Sp. z o. o. Licencjobiorca National Geographic Partners, LLC

ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa

www.national-geographic.pl

Dział Handlowy: tel. 22 360 38 41–42

Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

Tłumaczenie: Maciej Jakub Jabłoński / Quendi

Redakcja: Katarzyna Wójcik

Opracowanie graficzne projektu okładki: Paweł Panczakiewicz / PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN

panczakiewicz.pl

Redaktor prowadzący: Małgorzata Zemsta

Redaktor techniczny: Mariusz Teler

Zdjęcie na okładce: Willyam Bradberry / Shutterstock

Polish Edition Copyright © 2021 Odyssey Enterprises, Inc.

Text copyright © 2021 Odyssey Enterprises, Inc. All rights reserved.

Polish edition published by Burda Media Polska Sp. z o.o. under licensing agreement with National Geographic Partners, LLC.

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society, wykorzystywanymi na podstawie udzielonej licencji.

ISBN 978-83-8251-077-5

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kodowanie w urządzeniach do przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych, również częściowe, tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Od 1888 r. Towarzystwo National Geographic sfinansowało ponad 14 tysięcy badań, wypraw naukowych i projektów z zakresu ochrony środowiska na całym świecie. National Geographic Partners przekazuje część funduszy ze sprzedaży Towarzystwu National Geographic w ramach wsparcia szeregu programów, w tym ochrony zwierząt i ich siedlisk.

Więcej informacji na temat działalności Towarzystwa można uzyskać na stronach internetowych: nationalgeographic.com i national-geographic.pl oraz na łamach magazynu „National Geographic”.

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Błaszczyk