Konsultacja: Sylwia Łapka-Gołębiowska

Redaktor prowadząca: Ewa Kubiak

Redakcja: Ewa Popielarz

Korekta: Katarzyna Smardzewska, Emilia Zwoniarska

Skład: Igor Nowaczyk

Projekt okładki: Magdalena Wójcik

Retusz zdjęcia okładkowego: Katarzyna Stachacz

Redakcja techniczna: Kaja Mikoszewska

Zdjęcia na okładce i źródła ilustracji: Agencja BE&W, © stillfx, © mikebraune, © liligraphie / 123 rf, CC Wikimedia Commons – Biblio Archives / Library Archives Canada, Vandyk, Royal Navy, Associated Press,
White House Photographic Collection, Fotocollectie Anefo, Archives New Zealand,
NASA / Paul E. Alers, PolizeiBerlin, Joel Rouse / Ministry of Defence

Zdjęcie autorki: © Maciej Zienkiewicz Photography

Producenci wydawniczy: Anna Laskowska, Magdalena Wójcik, Wojciech Jannasz

Wydawca: Marek Jannasz

© Copyright by Lira Publishing Sp. z o.o., Warszawa 2021

Wydanie pierwsze

Warszawa 2021

ISBN: 978-83-66966-92-5

www.wydawnictwolira.pl

Wydawnictwa Lira szukaj też na:

Bezpłatny fragment

Wstęp

ROZDZIAŁ 1. Jąkała i przebojowa dziewczyna, czyli miłosne perypetie rodziców Elżbiety II

ROZDZIAŁ 2. Księżniczka zwana „Lilibet”

ROZDZIAŁ 3. Następczyni tronu

ROZDZIAŁ 4. Lilibet i jej „książę Wiking”

ROZDZIAŁ 5. Małżeńskie szczęście

ROZDZIAŁ 6. Jej Królewska Wysokość i jej małżonek

ROZDZIAŁ 7. W świecie wielkiej polityki

ROZDZIAŁ 8. Małżeńskie problemy królowej

ROZDZIAŁ 9. Jak to w rodzinie…

ROZDZIAŁ 10. Jesień życia

Przypisy

Bibliografia

„Przez te wszystkie lata był moją siłą i oparciem, a ja i cała jego rodzina oraz ten i wiele innych krajów mamy wobec niego dług większy, niż kiedykolwiek by się spodziewał albo kiedykolwiek się dowiemy”.

Królowa Elżbieta II o swoim mężu w przemówieniu wygłoszonym w 1997 roku z okazji pięćdziesiątej rocznicy ślubu

Królowa Elżbieta II, 1959 rok

Wstęp

Śmierć księcia Filipa, męża królowej Elżbiety II, od sześćdziesięciu dziewięciu lat panującej w Wielkiej Brytanii, rozbudziła po raz kolejny zainteresowanie najpopularniejszą współcześnie rodziną królewską — Windsorami, a także historią i obecną kondycją monarchii brytyjskiej. Przy okazji niemal wszystkie media na świecie przypomniały nie tylko dzieje królewskiego małżeństwa, ale także biografię samego księcia Edynburga, który zapisał się w historii jako najdłużej żyjący małżonek władcy w dziejach Wielkiej Brytanii. Poprzednio ów zaszczytny tytuł należał do Zofii Charlotty, żony Jerzego III Hanowerskiego, panującego w latach 1760–1820. Prawdę mówiąc, królowa wypada dość marnie w porównaniu z mężem Elżbiety II — Zofia Charlotta przeżyła bowiem w roli małżonki władcy pięćdziesiąt siedem lat i siedemdziesiąt dni. Filip zajmuje również trzecie miejsce na podium najdłużej żyjących członków brytyjskiej rodziny królewskiej. Wyprzedzają go dwie panie: jego własna teściowa, Elżbieta, żona Jerzego VI, której dane było żyć sto jeden lat (zmarła 30 marca, cztery miesiące przed swoimi sto drugimi urodzinami), oraz Alicja księżna Gloucester, ciotka jego małżonki (w 1935 roku poślubiła brata ojca aktualnej królowej, księcia Henryka) i prawnuczka królowej Wiktorii Hanowerskiej — Alicja przeżyła sto dwa lata. Filip i Elżbieta II mają na swoim koncie także wspólny rekord: jako pierwsza para królewska w historii spędzili razem ponad siedemdziesiąt trzy lata. I chociaż zdaniem wielu biografów nie było to udane małżeństwo, a królowa musiała przez lata tolerować mężowskie zdrady, to sama monarchini zawsze podkreślała, że jej mąż był dla niej wielkim oparciem i wspierał ją na każdym kroku.

A trzeba przyznać, że Elżbiecie II przyszło panować w niełatwych czasach. Zapoczątkowany jeszcze za panowania Jerzego VI rozpad wielkiego Imperium Brytyjskiego, w którym słońce nigdy nie zachodziło, dokonał się na jej oczach. Ostatnim etapem tego procesu było przekazanie Hongkongu Chinom w 1997 roku. Elżbieta II nie jest zatem władczynią imperium, ale Głową Wspólnoty Narodów, międzynarodowej wspólnoty, której państwa członkowskie nie mają wobec siebie żadnych zobowiązań prawnych, łączy je natomiast historia, kultura, język oraz właśnie osoba brytyjskiej monarchini. Ona sama, będąc królową, niestrudzenie podróżowała, by utrzymać ducha wspólnoty, zresztą z doskonałym skutkiem.

Elżbieta II jest także głową Kościoła anglikańskiego, którego pozycja w ciągu jej panowania również uległa osłabieniu, a emigracja i zmiany demograficzne w Wielkiej Brytanii przyczyniły się do rozwoju innych wyznań, w tym islamu i hinduizmu. Co więcej, zgodnie z danymi ze spisu powszechnego sporządzonego w 2021 roku przeszło 25 procent Brytyjczyków deklaruje bezwyznaniowość lub wręcz ateizm, a jedynie 10 procent uznaje religię za istotną w ich życiu. Wiele świątyń, głównie ze względów finansowych, zostało odsprzedanych państwu, instytucjom publicznym lub osobom prywatnym i teraz funkcjonują one jako dyskoteki, galerie handlowe, galerie sztuki czy hotele. Pomimo że Wielka Brytania formalnie jest państwem wyznaniowym, to w statystykach odnotowuje się systematyczny spadek liczby chrztów i małżeństw sakramentalnych.

Panowanie w wydaniu Elżbiety II to naprawdę ciężka praca — królowa nie tylko pełni funkcje reprezentacyjne, ale także musi być zorientowana w polityce rządu, jak również we wszystkich sprawach dotyczących państwa, którego jest głową. Dlatego do jej rąk trafiają wszystkie mniej lub bardziej poufne dokumenty rządowe oraz wiadomości w formie pisemnej i wszelkiego rodzaju informacje na temat działań rządu, z których część wymaga jej podpisu, a inne mają charakter stricte informacyjny. Dostarcza się je zawsze w tak zwanych czerwonych pudełkach, w niemal wszystkie dni w roku, niezależnie od tego, gdzie przebywa monarchini, z wyjątkiem świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocy. W każdy wtorek o godzinie 18.30 w pałacu Buckingham odbywają się cotygodniowe spotkania królowej z szefem rządu. I wbrew pozorom nie jest to tylko czcza formalność, bo Elżbieta II do każdej z takich audiencji dobrze się przygotowuje i tego samego wymaga od polityków. Przekonali się o tym na własnej skórze nawet najsłynniejsi premierzy w historii Wielkiej Brytanii: Winston Churchill i Margaret Thatcher. Obecnie królowa, z racji swego wieku i doświadczenia, jest niewątpliwie cennym doradcą dla kolejnych szefów rządów, zwłaszcza że w swoim długim życiu nie tylko odwiedziła wiele krajów, ale także poznała niejedną ważną osobistość w dziejach współczesnego świata.

Elżbieta II była świadkiem wstąpienia Wielkiej Brytanii w 1973 roku do Wspólnot Europejskich, przekształconych z czasem w Unię Europejską, ale także jej wyjścia ze struktur unijnych, co wywołało poważne ryzyko rozpadu monarchii, gdyż zarówno Irlandia Północna, jak i Szkocja w referendum z 2016 roku opowiedziały się za pozostaniem w Unii Europejskiej. Podział Zjednoczonego Królestwa wprawdzie nie nastąpił, ale Elżbieta II musi zmagać się z kryzysem monarchii i głosami optującymi za przekształceniem państwa w republikę z prezydentem jako głową państwa, które pojawiają się co pewien czas na forum publicznym. Zwolennicy takiego rozwiązania uparcie dowodzą, że monarchia to instytucja archaiczna, w dodatku kosztująca podatników krocie. I rzeczywiście, z rozliczeń finansowych wynika, że w ostatnim, „przedpandemicznym” roku 2019 rodzina królewska otrzymała z budżetu państwa aż 82 miliony funtów, z czego większość przeznaczona została na finansowanie kosztów działalności samej królowej oraz jej dworu, jak również kosztów oficjalnych podróży członków rodziny królewskiej — w tym 1,3 miliona funtów wydano na podróże następcy tronu i jego małżonki. Biuro małżonka królowej, księcia Filipa, który pomimo wycofania się z życia publicznego w 2017 roku nadal utrzymywał sekretariat zajmujący się książęcym patronatem nad organizacjami charytatywnymi, kosztowało natomiast skarb państwa 359 tysięcy funtów. Wprawdzie cała kwota wydaje się porażająca, ale w przeliczeniu na jednego mieszkańca nie jest wysoka, zresztą już w 1959 roku znana brytyjska dziennikarka Dorothy Laird w swojej publikacji How the Queen Reigns (Jak rządzi królowa) przekonywała wszystkich utyskujących na koszty utrzymania monarchii, że przeciętny mieszkaniec Zjednoczonego Królestwa wydaje na rodzinę królewską co roku równowartość… jednego papierosa.

Ale to tylko jedna strona medalu. Jak wyliczyła pewna wiodąca na rynku brytyjskim, niezależna firma doradcza — monarchia każdego roku generuje dla gospodarki państwa, bagatela, sumę 1,76 miliarda funtów. W zasadzie można uznać, że jest to samofinansująca się instytucja, bo wprawdzie tak zwana lista cywilna to nic innego, jak państwowe pieniądze wypłacane na utrzymanie monarchii, ale fundusze te pochodzą z dóbr koronnych. Należące do aktualnej królowej dobra — obejmujące zarówno lasy i ziemie uprawne, jak i najbardziej reprezentatywne ulice w Londynie (w tym sporą część Regent Street) czy też kamieniołomy, z których pochodzi miękki biały kamień portlandzki — wprawdzie są znacznie mniejsze niż za czasów jej przodków, ale i tak jest to ogromny majątek, gdyż ich wartość szacuje się na przeszło 6 miliardów funtów. Zyski z tych ziem trafiają do skarbu państwa, z czego królowa otrzymuje z powrotem około 25 procent. Monarchini czerpie też dochody z należącego do niej księstwa Lancaster, z których opłaca członków swojej rodziny, poza następcą tronu, czerpiącym dochody z księstwa Kornwalii.

Ponadto z ustaleń analityków wynika niezbicie, iż instytucja monarchii, zdaniem wielu zmurszała i niepotrzebna, pozytywnie wpływa na rozpoznawalność brytyjskiej marki na świecie i napływ turystów na Wyspy. A ci zostawiają tu miliony funtów. Bez wątpienia do takiego stanu rzeczy przyczyniła się sama Elżbieta II, najbardziej uwielbiana monarchini w dziejach Anglii i Wielkiej Brytanii — ponad 80 procent Brytyjczyków w najróżniejszych badaniach opinii publicznej deklaruje szacunek i dumę, gdy mowa o ich władczyni.

Elżbieta II z całą pewnością nie zniosłaby tych zawirowań dziejowych ani kłopotów we własnym kraju czy problemów rodzinnych, gdyby nie miała u swego boku Filipa, wytrwale pracującego na rzecz „firmy”, jak wzorem swojego teścia, króla Jerzego VI, zwykł on nazywać instytucję monarchii. A przecież funkcja męża królowej, podążającego zawsze kilka kroków za nią, nie była łatwa do objęcia dla tego energicznego, niezależnego i pragnącego żyć na własnych warunkach mężczyzny, zwłaszcza że spadła na niego stanowczo zbyt wcześnie. Kiedy Elżbieta wstąpiła na tron, była bardzo młodą, niespełna dwudziestosześcioletnią kobietą, ale od dziecka przygotowywano ją do roli monarchini, natomiast dla starszego od niej o pięć lat Filipa stanowiło to zupełną nowość. Niemalże z dnia na dzień musiał porzucić służbę w marynarce wojennej, choć doskonale realizował tam własne ambicje, i przeprowadzić się z urządzonej przez siebie rezydencji do pałacu Buckingham, gdzie znalazł się wśród nielubiących go, a często wręcz nim pogardzających dworzan i współpracowników poprzedniego króla. Tymczasem zajęta obowiązkami państwowymi małżonka nie miała za wiele czasu ani dla niego, ani dla ich wspólnych dzieci. Sam Filip, nie dość, że musiał się przyzwyczaić do życia na świeczniku, to jeszcze miał dojmującą świadomość, że jego dzieci, jako potomkowie panującej królowej, nie mogą nosić jego nazwiska… W dodatku nie bardzo wiedziano, jak z pożytkiem dla kraju zagospodarować energię tego tryskającego pomysłami młodego mężczyzny. Wszystko to generowało nieporozumienia w małżeństwie, a sfrustrowany Filip często wręcz uciekał z pałacu — stąd pogłoski o jego niewierności, choć jak się przekonamy, nie ma żadnych dowodów na to, by książę z kimkolwiek zdradził swoją żonę!

Poznajmy zatem dzieje niełatwej miłości królowej Elżbiety II i jej małżonka — historię wzlotów i upadków, nieobcych przecież każdemu małżeństwu.

Albert, książę Yorku, z Elżbietą Bowes-Lyon

ROZDZIAŁ 1

Jąkała i przebojowa dziewczyna, czyli miłosne perypetie rodziców Elżbiety II

Bracia Windsorowie

W kwietniu 1926 roku konserwatywny polityk, a zarazem minister spraw wewnętrznych w rządzie Stanleya Baldwina, sir William Joynson-Hicks, od 1919 roku noszący tytuł baroneta przyznany mu za działalność w czasie II wojny światowej, nie mógł narzekać na brak zajęć. Był to wyjątkowo burzliwy miesiąc w dziejach Wielkiej Brytanii, naznaczony konfliktem z górnikami protestującymi przeciwko drastycznym obniżkom płac w tym resorcie. Nie udało się rozwiązać problemu, co więcej — w następnym miesiącu strajki objęły dosłownie cały kraj. Minister, na którego barkach spoczął obowiązek stłumienia konfliktu, nie był zatem szczęśliwy, kiedy 21 kwietnia 1926 roku wezwano go na Bruton Street, gdzie mieszkał wówczas Albert, książę Yorku, młodszy syn panującego monarchy, Jerzego V Windsora. Sir Joynson-Hicks, zgodnie z obowiązującym od wieków prawem, miał uczestniczyć w narodzinach potomka rodziny królewskiej.

Mające przyjść na świat niemowlę było pierwszym dzieckiem Alberta i jego żony, Elżbiety Bowes-Lyon, i jak na złość wybrało sobie na narodziny zupełnie nieodpowiedni moment — noc z 20 na 21 kwietnia. Minister miał dokładnie zaplanowany kolejny dzień; zamierzał spotkać się z właścicielami kopalń, a do prowadzenia tak trudnych rozmów powinien być wyspany i wypoczęty. Tymczasem zamiast mościć się w wygodnym łóżku, musiał wsiąść do samochodu i jechać na Mayfair, bowiem właśnie w tej dzielnicy mieszkali książę i księżna Yorku. Może byłby nastawiony bardziej entuzjastycznie, gdyby ojcem mającego przyjść na świat dziecka był następca tronu, książę Walii, Edward, zwany w rodzinie Davidem, ale najstarszy syn króla nie miał jeszcze wówczas żony. Co więcej, nic nie wskazywało na to, by ten stan rzeczy uległ zmianie w najbliższym czasie. Trzydziestodwuletni książę uparcie trwał w stanie kawalerskim, co bynajmniej nie oznacza, że unikał damskiego towarzystwa. Wręcz przeciwnie — kochany i uwielbiany przez poddanych następca tronu lubił kompanię bezpruderyjnych dam; początkowo szukał szczęścia w ramionach prostytutek, które potem zamienił na jego zdaniem „znacznie bezpieczniejsze” mężatki i jak przystało na seksoholika, uwodził je nagminnie. W dodatku nie stronił od suto zakrapianych imprez, upijając się na nich do nieprzytomności, jako że obowiązki publiczne i oficjalne, które musiał wypełniać z racji swojej pozycji, śmiertelnie go nudziły. O tym wiedzieli jednak tylko jego rodzina oraz politycy. Dla przeciętnego Brytyjczyka książę Walii był wręcz wymarzonym kandydatem na monarchę: przystojny i — jak byśmy to dziś powiedzieli — medialny oraz potrafiący rozmawiać dosłownie z każdym, o czym można było się przekonać, obserwując poczynania następcy tronu wizytującego kopalnie czy odwiedzającego ubogie dzielnice Londynu. Nie był to jednak efekt osobistych przekonań księcia, a jedynie kampania wizerunkowa wymyślona dla niego przez sekretarza jego ojca, lorda Stramfordhama, czyli Artura Johna Bigge’a, który swoją karierę zaczynał jeszcze w ostatnich latach panowania królowej Wiktorii, by na dobre rozwinąć skrzydła u boku jej wnuka, Jerzego V. To właśnie on zrozumiał, jaką potęgą są media, i starał się kreować pozytywny wizerunek rodziny królewskiej nie tylko na łamach prasy, ale również dbając o jej obecność na antenie radiowej — medium odgrywającego coraz większą rolę w życiu ówczesnych społeczeństw. Wymogom sekretarza podporządkował się nie tylko sam monarcha, ale i jego najstarszy syn. Co więcej, książę Walii spisywał się doskonale w roli napisanej dla niego przez Stramfordhama, z czasem stając się wręcz twarzą imperium na całym świecie — gdziekolwiek się pojawiał, budził niekłamaną sympatię i zainteresowanie. Przychylność opinii publicznej zyskał sobie jeszcze jako młody chłopak, który dosłownie wyrywał się na front wielkiej wojny. Niestety, nie było mu dane w niej uczestniczyć. Służył jako adiutant naczelnego dowódcy korpusu ekspedycyjnego we Francji, jednak ze względu na pozycję w rodzinie królewskiej nie pozwolono mu walczyć z bronią w ręku. Rozczarowany powiedział wówczas, że nie dba o to, czy zginie, wszak jego ojciec ma jeszcze trzech innych synów, ale ta odważna deklaracja nie wpłynęła na zmianę decyzji głównodowodzącego. Sam David zdołał natomiast zyskać sympatię żołnierzy, kiedy wizytował poszczególne oddziały. W trakcie owych wizytacji rozmawiał z nimi jak z równymi sobie i dzielił się z nimi papierosami. To, czego był wówczas świadkiem, odcisnęło na nim niezatarte piętno, czyniąc zeń zdeklarowanego pacyfistę.

Bez wątpienia był pierwszym celebrytą w historii dynastii i słusznie uchodził za ikonę męskiej mody — nienaganny styl Edwarda, którego cechą rozpoznawczą były kolorowe zestawy ubrań zakładane na nieoficjalne okazje oraz garnitury zapewniające swobodę ruchu, naśladowały rzesze dżentelmenów na całym świecie. Wykazywał się przy tym niekłamaną odwagą, niejednokrotnie łamiąc obowiązujące na dworze konwenanse, chociażby poprzez rezygnację z surduta na rzecz męskiego żakietu czy zamianę muszek aksamitnych na rypsowe i noszenie koszul z nieusztywnianym kołnierzykiem. Dla wielu był też uosobieniem wszystkiego, co nowoczesne: uwielbiał jazz, jadał dietetyczne potrawy i szalał na parkiecie w rytm nowoczesnej muzyki. Wszystko to bardzo podobało się poddanym Jerzego, zwłaszcza tym z młodszego pokolenia, ale niekoniecznie samemu królowi. O ile jednak na wybryki modowe swojego najstarszego syna monarcha mógł przymknąć oko, o tyle nie tolerował jego skandalicznego prowadzenia się i rzeszy kochanek. Zarówno sam król, jak i jego poddani z utęsknieniem czekali, aż David wreszcie się wyszumi i znajdzie sobie cnotliwą pannę legitymującą się odpowiednim pochodzeniem, ożeni się z nią i spłodzi syna. Nie zdawano sobie wówczas jednak sprawy, że Edward — na skutek świnki, której nabawił się jako szesnastolatek w szkole wojskowej w Dartmouth — nie będzie mógł mieć dzieci. U następcy tronu choroba wywołała zatrzymanie rozwoju płciowego, dlatego Edward jako osiemnasto- czy nawet dwudziestolatek wyglądał jak… przerośnięte dziecko. Na domiar złego długo wykazywał cechy niedojrzałości psychicznej, zachowując się częściej jak rozkapryszony chłopiec, a nie dorosły mężczyzna. Paradoksalnie owa niedojrzałość przysparzała mu jednak sympatii wśród poddanych; z pewnością był bardziej lubiany niż jego młodszy o rok brat, Albert, zwany w rodzinie Bertiem, który urodził się 14 grudnia 1895 roku, dokładnie w trzydziestą czwartą rocznicę śmierci swojego dziadka, księcia Alberta, męża królowej Wiktorii. Na wyraźne życzenie siedemdziesięcioletniej wówczas monarchini, która miała zasiadać na tronie jeszcze przez kolejne sześć lat, nadano mu imię właśnie na cześć dziadka.

Wprawdzie sędziwa Wiktoria wiązała z wnukiem, ochrzczonym, jak sama się wyraziła, „imieniem, z którym wiąże się tyle wielkości i dobroci”, niemałe nadzieje, ale mały Albert niezbyt dobrze rokował na przyszłość, był bowiem dzieckiem chorowitym i płaczliwym; z czasem stwierdzono u niego koślawość kolan, którą leczono za pomocą specjalnych żelaznych szyn zakładanych na noc i noszonych w ciągu dnia. Okazało się też, że książę Yorku cierpi na poważną wadę wymowy — jąkanie. „Zawdzięczał” to dyskusyjnym metodom wychowawczym stosowanym przez opiekunów i wychowawców. Jego własna niania z uporem godnym lepszej sprawy usiłowała „oduczyć” Alberta leworęczności, zmuszając go na siłę do posługiwania się podczas pisania prawą ręką. Cel osiągnęła, ale przy okazji zafundowała małemu księciu wadę wymowy, która dodatkowo pogłębiła wrodzoną nieśmiałość Alberta. Wychowanie w tym samym duchu kontynuował również guwerner Hansell, pod którego opiekę dwaj najstarsi bracia dostali się jako chłopcy w wieku szkolnym. Ambicją mężczyzny także było oduczenie Bertiego nagannego nawyku leworęczności, którą w owych czasach postrzegano jako poważną wadę, a nawet oznakę wypaczonego charakteru. Istniała nawet teoria, jakoby osoby sprawniej posługujące się lewą ręką miały zbrodnicze skłonności. Wprawdzie ostatecznie zamysł wychowawców się powiódł, ale nieszczęsny Albert jąkał się coraz bardziej, co dało guwernerom kolejny powód do krytyki podopiecznego. Napięcie nerwowe, w jakim się bezustannie znajdował, wywoływało u niego okresowe napady szału, nasilone zwłaszcza w okresie dojrzewania. Jak można się domyślić, jego opiekunowie, zamiast próbować zidentyfikować źródło problemu, jeszcze bardziej go krytykowali, bezustannie porównując chłopaka ze starszym bratem, opanowanym i, według nich, znacznie bardziej inteligentnym. „Nie możesz tracić panowania nad sobą za każdym razem, gdy zrobisz błąd w dodawaniu — upominał Bertiego z troską jego własny ojciec. — Wszyscy czasem popełniamy błędy. Pamiętaj, że teraz masz prawie dwanaście lat i nie możesz zachowywać się jak sześcioletnie małe dziecko”¹. Chwile wytchnienia mały Albert znajdował w czasie wizyt u dziadków, króla Edwarda VII i jego żony Aleksandry, bowiem okazywali oni wszystkim swoim wnukom nieprzebrane pokłady miłości, akceptując w pełni ich wady i zalety. To na królewskim dworze mały Bertie mógł się do woli wyhasać i wyszaleć, tak jak powinny szaleć i hasać małe dzieci. Ale nawet ci troskliwi dziadkowie nie potrafili wpłynąć na swego najstarszego syna, by traktował własne dzieci, a ich wnuki z większą wyrozumiałością.

Jednak jąkanie, koślawe kolana oraz okresowe napady szału to nie były wszystkie problemy zdrowotne syna Jerzego V, tak się bowiem pechowo złożyło, iż obaj bracia uczący się w tej samej szkole w Dartmouth jednocześnie zachorowali na świnkę. Dziś wiemy, że młodszego z nich choroba nie uczyniła bezpłodnym, ale istniały uzasadnione obawy, że w przyszłości książę będzie miał problemy z potencją. Ponieważ jednak był dopiero drugi w kolejce do tronu, nikt się tym zbytnio nie przejmował. Zresztą Albert, zdaniem wielu, nie był w ogóle predystynowany do roli monarchy — rachityczny chudzielec zasiadający na tronie nie stanowił miłej perspektywy dla mieszkańców kraju wciąż cieszącego się statusem światowego imperium. Gdyby do tego wiedzieli o jego wadzie wymowy…

Pomimo że byli wnukami, a potem dziećmi panującego monarchy, dzieciństwo i wczesna młodość Edwarda i Alberta, podobnie jak ich młodszych braci, Henryka, Jerzego i Jana, w niczym nie przypominały tego, co zwykłym ludziom kojarzy się z dorastaniem w królewskiej rodzinie. Co więcej, biorąc pod uwagę dzisiejsze kryteria, ich rodziców, a przede wszystkim ojca, należałoby uznać za toksycznych. Wprawdzie Jerzy nie znęcał się nad dziećmi fizycznie, ale do metod wychowawczych stosowanych przez Windsorów można mieć sporo zastrzeżeń. Czytając relacje dworzan i świadków codziennego życia tej rodziny, można dojść do wniosku, że z szóstki potomstwa, którym obdarzyła Jerzego V żona, Maria Teck, kochał on tylko swoją jedyną córkę, Marię, trzecie pod względem starszeństwa dziecko królewskiej pary. Księżniczka była i ładna, i niebywale inteligentna, co napawało ojca dumą. Nie miała jednak najmniejszych szans, by w przyszłości zastąpić go na tronie; mogła jedynie wyjść korzystnie za mąż i obdarzyć królewskich dziadków gromadką wnucząt. Zupełnie inny los pisany był synom Jerzego V, a zwłaszcza najstarszemu z nich, którego skronie w przyszłości miała ozdobić korona imperium. Ponieważ władca całym sercem służył państwu i poddanym, uważając to za swój przyrodzony obowiązek, uznał, iż na wszystkich członkach dynastii, a zwłaszcza na jego męskich potomkach, od urodzenia ciąży powinność służenia Koronie — i wpajał to swoim synom. Jako że sam był dzieckiem wyjątkowo rozpustnego człowieka, Edwarda VII, jednego z największych playboyów w historii Anglii, uważnie przyglądał się swoim synom w poszukiwaniu ewentualnych oznak skłonności do folgowania cielesnym żądzom. Chcąc dobrze ich wychować, szczególną wagę przykładał do wymogów etykiety, surowo każąc synów za najdrobniejsze przewinienia; uważał zresztą, iż dzieci powinny się lękać ojca. Lubił powtarzać, że uczyni wszystko, by jego synowie drżeli przed nim ze strachu tak samo, jak on niegdyś drżał przed swoim ojcem, i konsekwentnie wcielał ów zamiar w życie. W efekcie każde, nawet najbardziej błahe przewiny w oczach surowego króla urastały do miana przestępstw godnych potępienia. Mający istną obsesję na punkcie porządku i schludności, a przy tym punktualny do bólu, wymagał tego samego od innych, począwszy od członków rodziny, a na służbie skończywszy. Szczególnie surowo odnosił się do swoich najstarszych potomków, Davida i Bertiego, których traktował tak, jak w szkołach wojskowych traktuje się kadetów, poddając ich iście wojskowym rygorom. A ponieważ, jak już wcześniej wspomniano, Albert miał poważną wadę wymowy, w obawie przed skompromitowaniem rodziny królewskiej i osoby samego monarchy nieszczęsny chłopiec miał absolutny zakaz otwierania ust podczas uroczystości państwowych i oficjalnych wystąpień, co okazało się skutecznym sposobem na zachowanie jego „wstydliwej” ułomności w sekrecie.

Prawdę mówiąc, Bertie i tak miał dużo szczęścia, że w ogóle pozwolono mu zostać na dworze. Nie można tego samego powiedzieć o najmłodszym z całej gromadki, a jednocześnie najbardziej poszkodowanym przez los, księciu Janie, urodzonym 12 lipca 1905 roku. Zdaniem wielu fatum ściągnęli na niego rodzice, nadając mu imię Jan, od wieków uchodzące za nieszczęśliwe dla rodziny królewskiej. Chłopiec otrzymał je po swoim zmarłym stryju, księciu Aleksandrze Janie z Walii, któremu dane było przeżyć zaledwie jeden dzień. Początkowo nic jednak nie zwiastowało nieszczęścia, bowiem mały Jan do czwartego roku życia rozwijał się dobrze i rósł zdrowo. Wydawało się nawet, że jako jedyny z rodzeństwa nie czuje respektu przed ojcem, którego ośmielał się wręcz nazywać „brzydkim staruszkiem”. Na swoje nieszczęście w 1909 roku zachorował i zaczął wykazywać objawy określane przez resztę rodziny jako dziwne, a które zdaniem współczesnych lekarzy mogą wskazywać na autyzm. Wówczas też doznał ataku epilepsji, którą w owych czasach uważano nie za schorzenie neurologiczne, tylko za chorobę psychiczną. Cierpiący na nią byli stygmatyzowani i podejrzewani o skłonności do dewiacji seksualnych. Sam fakt posiadania niepełnosprawnego dziecka był zaś traktowany jako dowód na to, że w rodzinie, w której przyszło ono na świat, dzieją się rzeczy złe lub co najmniej podejrzane, jak rozwiązłość bądź kazirodztwo. Jerzy podjął zatem decyzję o odseparowaniu swojego najmłodszego dziecka od reszty krewnych i ukryciu faktu jego istnienia przed opinią publiczną. Gdyby prawda o jego stanie wyszła na jaw, nie tylko osłabiłoby to autorytet Windsorów, ale także znacznie podkopałoby szanse jego starszych braci na korzystny ożenek. Początkowo jedynie dokładano starań, aby informacja o chorobie Jana nie ujrzała światła dziennego, dlatego kiedy chłopca wożono na badania, samochód, którym jechał, miał zakryte szyby. Po raz ostatni pokazał się publicznie ze swoimi rodzicami i resztą rodzeństwa w 1910 roku, kiedy z balkonu rezydencji oglądał orszak pogrzebowy swojego dziadka, króla Edwarda VII. Potem postanowiono go definitywnie odseparować. Jana wysłano do Sandringham, gdzie pod czułą opieką niani Charlotte Bill, zwanej przez wszystkie dzieci Jerzego i Marii „Lalą”, mieszkał w rezydencji Wood Farm, z dala od oczu postronnych i wścibskich dziennikarzy. Media zaczęły pisać o piątce, a nie szóstce dzieci królewskiej pary; Jana pomijano nawet w niektórych drzewach genealogicznych rodu Windsorów. Ponieważ jednak poddani Jerzego pamiętali, iż ma on sześcioro dzieci, zastanawiano się, co stało się z jego najmłodszym synkiem, i opowiadano na temat chłopca zupełnie nieprawdopodobne historie. Mówiono, że jest potworem — dzieckiem znacznie wyższym niż jego rówieśnicy, w dodatku z dłońmi i stopami oszpeconymi przez długie paznokcie przypominające szpony. Wszystko dlatego, że nikomu nie pozwala ich obcinać, podobnie jak włosów, dlatego jest zarośnięty niczym jaskiniowiec. Wystarczy jednak przyjrzeć się zachowanym fotografiom nieszczęsnego dziecka, żeby przekonać się, że w tych pogłoskach nie było ani krzty prawdy. Z całą pewnością, pozostawiony sam sobie, odizolowany od reszty rodzeństwa i rodziny, chłopiec był bardzo nieszczęśliwy. Jedynym dzieckiem, które widywał w swojej samotni, była Winifred Thomas, chora na astmę dziewczynka w wieku zbliżonym do Jana. Mógł też liczyć na swoją babcię, królową wdowę Aleksandrę, która często przyjeżdżała do Sandringham, by zająć się wnukiem. Ale nawet najbardziej troskliwa i kochająca babcia nie zastąpi dziecku rodziców i rodzeństwa, dlatego z czasem dolegliwości Jana jeszcze bardziej się nasiliły. Jego najstarszy brat, który wraz z resztą rodziny odwiedzał chorego raz w roku, zapisał w swoich wspomnieniach, iż chłopiec z czasem „stał się [raczej] zwierzęciem niż czymkolwiek innym”. Kiedy 18 stycznia 1919 roku dziecko zmarło w wyniku wyjątkowo silnego ataku epilepsji, przeżywszy zaledwie trzynaście lat, Jerzy V nazwał jego zgon „aktem największego miłosierdzia”…

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ 2

Księżniczka zwana „Lilibet”

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ 3

Następczyni tronu

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ 4

Lilibet i jej „książę Wiking”

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ 5

Małżeńskie szczęście

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ 6

Jej Królewska Wysokość i jej małżonek

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ 7

W świecie wielkiej polityki

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ 8

Małżeńskie problemy królowej

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ 9

Jak to w rodzinie…

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ 10

Jesień życia

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Przypisy

Rozdział 1

¹ Lady C. Campbell, Królowa. Nieznana historia Elżbiety Bowes-Lyon, tłum. A. Sokołowska-Ostapko, Kraków 2013, s. 158.

Bibliografia

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Lira Publishing Sp. z o.o.

Wydanie pierwsze

Warszawa 2021

ISBN: 978-83-66966-92-5