Dla mego ojca
w podzięce za miejsca przy oknie,
które zawsze dla mnie rezerwował

PATRONI MEDIALNI

Światowe trasy Pan Am w 1968 roku

ŚWIATOWE TRASY PAN AM W 1968 ROKU

ŚWIATOWE TRASY PAN AM W 1968 ROKU

Zatrudnimy stewardesy.
Muszą czuć głód świata.
OGŁOSZENIE LINII PAN AM Z 1967 ROKU

CZĘŚĆ I

Niewłaściwy typ dziewczyny

1

Praca na miarę ery odrzutowej

Lynne Totten stała w drzwiach przez – wydawało się – bardzo długi czas i przyglądała się głowom siedzących przed nią w rzędach kobiet. Zaledwie kilka minut wcześniej maszerowała po Park Avenue, zmierzając do siedziby linii lotniczych Pan American, którą stanowił wzniesiony na planie ośmiokąta drapacz chmur o szerokich fasadach ze szkła i betonu. Gdy wchodziła w cień 58-piętrowego wieżowca, ogarnęła wzrokiem wielkie litery składające się na wieńczącą budynek nazwę firmy. Lynne minęła hol biurowca i wsiadła do windy, kierując się od razu do biur na górze, jak gdyby wiedziała, dokąd idzie i co robi.

Przez chwilę wodziła wzrokiem po kokach i koczkach, po czym ruszyła na przód sali, przyglądając się po drodze umalowanym twarzom kobiet. Niska i drobna Lynne miała na sobie brązową zamszową garsonkę, a jej długie ciemne włosy spływały na plecach luźno rozpuszczone – nie pomyślała, aby spiąć je z tyłu głowy. Przyszła na rozmowę w sprawie pracy na stanowisku stewardesy.

„Jak możesz zmienić świat1, którego nigdy nie widziałaś?” – pytano w ogłoszeniu zamieszczonym w magazynie linii Pan Am. Właśnie przez to pragnienie Lynne trafiła na rozmowę kwalifikacyjną. Z kolei w telewizji w ramach tej samej kampanii reklamowej proponowano: „A może wstąpisz do2 międzynarodowego ekskluzywnego klubu?”. Samotny golfista stojący na środku idealnie zadbanego pola golfowego szybko został otoczony przez ludzi ubranych w stroje narodowe; byli wśród nich Włosi w pasiastych koszulkach charakterystycznych dla wioślarzy gondol na weneckich kanałach, zagraniczni wojskowi w krzykliwych mundurach, Japonki w kimonach… „Duże kraje, małe kraje, stare kraje, nowe kraje”.

Inna reklama linii Pan American, nadawana przez cały 1969 rok, mogłaby sprawić, że Lynne oddaliłaby się równie szybko, jak przyszła. Olśniewająca kobieta z nienagannym makijażem właśnie kończy nakładać tusz na rzęsy, po czym wychodzi na ulicę, gdzie kamera ujmuje ją panoramicznie, przesuwając się wolno w górę dla podkreślenia idealnego kroju błękitnego mundurka stewardesy, ukazuje jej elegancką torebkę, włosy schludnie ułożone w fale pod toczkiem. Kiedy Lynne zastanowiła się nad swoim wyglądem na tle tych wszystkich kobiet aspirujących do posady stewardesy, przyszło jej do głowy tylko jedno określenie: wieśniara.

Lynne dorastała w Baldwinsville, 20 kilometrów od Syracuse (i 420 kilometrów od Nowego Jorku), tuż nad wijącą się rzeką Seneca. W letnie wieczory, gdy słońce długo świeciło, dzieci zaglądały do domu tylko po to, by zjeść kolację, po czym wychodziły znowu na dwór. Baldwinsville ze zwykłej wsi przeistoczyło się w odległe przedmieścia Syracuse, zachowało jednak swój staroświecki wiejski urok. Zabudowa była nadal jedno- lub dwupiętrowa, z cegły, mające dawać cień drzewa mieniły się jesienią pomarańczowo-złoto, a nad tym wszystkim górowały kościelne wieże świątyń przeróżnych chrześcijańskich wyznań.

Aż do tej chwili Lynne była pewna, że pragnie zostać stewardesą. Jej rodzice ciężko pracowali, aby po ukończeniu małomiasteczkowej szkoły średniej, gdzie pokazała się z najlepszej strony i została nawet przewodniczącą samorządu szkolnego, mogła pójść na studia – jako pierwsza w rodzinie. Lynne czuła wdzięczność, lecz podczas studiów na wydziale biologii, obok świadomości, jak wielką jest szczęściarą, towarzyszyła jej szczera niechęć do zajęć w laboratorium. W pracowniach Uniwersytetu Stanu Nowy Jork w Oswego przesiadywało długo w noc więcej studentek, lecz z tego, co Lynne wiedziała, była jedyną kobietą na swoim roku.

Mimo to nie poświęcała żadnej uwagi młodzieńcom, którzy wraz z nią przeprowadzali reakcje analizy i syntezy w pracowni chemicznej. Skupiała się na właściwym odmierzaniu substratów w ciągłym strachu, że wysadzi budynek w powietrze. Koledzy ją pytali, co robi na tym kierunku studiów – w zamyśle mając być może komplement pod adresem ładnej dziewczyny nawet w blasku sztucznego laboratoryjnego oświetlenia. Na Lynne jednak ich słowa sprawiały wrażenie słownej napaści.

Lynne traktowała wybór studiów jako zobowiązanie, a nie miała w zwyczaju łamać danego słowa. Pozostała więc na uczelni przez cztery lata, nie unikając ćwiczeń w pracowniach, zdobyła nawet dwie asystentury, by radzić sobie lepiej finansowo, w tym jedną przy profesorze palinologii, pod którego okiem zajmowała się próbkami gleby. Dobrze jej szło ekstrahowanie stuletniego pyłku z ziemi; była pod wrażeniem, że pyłek nie ulega zniszczeniu i stanowi mapę przeszłości. Ale przy całym jej zaangażowaniu w studia, uczuciu wdzięczności dla rodziców i determinacji w obliczu prób onieśmielenia jej laboratoriami będącymi męską domeną Lynne żywiła wątpliwości. Czasami się zastanawiała, co właściwie robi, do czego się szykuje – szczególnie odkąd zaczęła dowiadywać się więcej o szerokim świecie.

W Baldwinsville nie mówiło się o polityce nawet w niedziele, po tym jak jej rodzice zamknęli już sklepik, którego byli właścicielami, i zasiedli do stołu, aby zjeść obiad w rodzinnym gronie. Z kolei w kawiarniach i barach w Oswego studencka brać zagorzale dyskutowała o poczynaniach rządu. Wojna w Wietnamie eskalowała w czasie studiów licencjackich Lynne, tak więc dziewczyna się nasłuchała, jak jej chłopak z przyjaciółmi o tym mówią. Gdy pierwszy raz podważyli decyzje, które prezydent Lyndon B. Johnson i sekretarz obrony Robert McNamara podejmowali w Waszyngtonie, poczuła się nieswojo. Za kogo jej rówieśnicy się mieli, że kwestionowali autorytet takich osobistości? – pytała.

Odpowiadali jej, że są amerykańskimi studentami ostatniego roku studiów i że prawo głosu dają im ich numery uzyskane w loterii wojennej, ponieważ z chwilą zdobycia dyplomu skończy się dla nich odroczenie służby wojskowej. W całych Stanach Zjednoczonych3, a także na świecie – w Berlinie Zachodnim, Szwecji, Meksyku – studenci zaczynali protestować przeciwko wojnie, której Kongres, jak Lynne się dowiedziała, formalnie nie ogłosił. Do dziewczyny powoli docierało, że Amerykanie rozpoczęli tajne działania w tym rejonie świata kilka dekad wcześniej, jeszcze w trakcie II wojny światowej i dekolonizacji, która po niej nastąpiła, co poskutkowało podziałem Wietnamu na część północną i południową. W tej pierwszej, sprzymierzonej z ZSRR, panował komunizm; w drugiej obowiązywała teoretycznie demokracja. Zainteresowanie USA Wietnamem brało się z pożądania dóbr naturalnych tego kraju – cyny, wolframu i kauczuku – jak również z obawy przed tym, co prezydent Eisenhower nazwał4 dekadę wcześniej „teorią domina”.

Zajęta nauką i pracą Lynne nie miała wiele czasu na czytanie gazet. Przysłuchiwała się jednak swojemu chłopakowi, gdy przedstawiał argumenty, posiłkując się informacjami zaczerpniętymi z lokalnych i krajowych gazet, a także z wykładów politologii. Przy okazji zapalczywych debat wypijał z przyjaciółmi hektolitry kawy. Wyłoniły się dwie metody zapatrywania na obecność amerykańskich oddziałów w Wietnamie Południowym. Z jednej strony Amerykanie5 nieśli pomoc demokratycznej połowie Wietnamu, chcąc wesprzeć mieszkańców tego małego biednego kraju w odparciu widma komunizmu. Z drugiej pogarszająca się6 sytuacja na południu – niedemokratyczne wybory, aresztowania z powodów politycznych, przez które więzienia były przepełnione, zakneblowana prasa, skorumpowana armia i rząd, pogłębiająca się bieda świadczyły, że Amerykanie ingerujący coraz bardziej w sprawy Wietnamu Południowego działają z pozycji imperialistów. W miarę mijania kolejnych semestrów niechęć Lynne do kwestionowania polityki zagranicznej USA zbladła, przeradzając się w przekonanie, że uda się jej zdziałać więcej w prawdziwym świecie niż w laboratorium. W rzadkich wolnych chwilach sięgała po gazety i czasopisma, które z pierwszych stron wołały o krajach, o których Lynne nigdy wcześniej nie słyszała ani nie myślała. Poza murami tej uczelni rozciąga się szeroki świat i powinnam się zaangażować w jego sprawy – uznała.

Odbierając na scenie auli dyplom ukończenia studiów wyższych przy wtórze oklasków dumnych z niej rodziców, Lynne czuła rozczarowanie rozpościerającymi się przed nią możliwościami. Była uprawniona do wykonywania zawodu asystenta badawczego, mogła też uczyć biologii w szkole lub – wzorem wielu swoich koleżanek – wyjść za mąż. W dalszym ciągu czuła podziw dla złożoności świata ożywionego, lecz miała dość izolacji w czterech ścianach laboratorium, gdzie w dodatku jako kobieta nie była mile widziana. Jej ekstrawertyzm predysponował ją do nauczania, lecz w swoim odczuciu zdążyła do tej pory spędzić aż nadto czasu w klasie. Małżeństwo rozważała w kategoriach przyszłości, nie teraźniejszości. Dzień otrzymania dyplomu był jak dotąd najgorszym dniem w jej życiu.

Jeden z wykładowców namówił Lynne, aby zapisała się na organizowany przez uczelnię letni kurs malowania obrazów w Rzymie. Wzięła więc pożyczkę, aby mieć na wydatki, których nie pokryją ani jej oszczędności, ani uczelnia. Wykładowca podkreślał, że taka zmiana po kilku latach ślęczenia nad podręcznikami może być dobrą odskocznią. I tak Lynne po raz pierwszy w życiu uczyniła coś dla siebie. Poleciała do Rzymu. Tchnące gorącem miasto było stosunkowo puste, choć utrzymane w tonach sepii ulice wydawały się tętnić dawnym życiem. Wkrótce Lynne zrozumiała, dlaczego mieszkańcy Włoch urządzają sobie sjestę popołudniami.

Włosi stanowili dla niej ciężką próbę. Zupełnie jak muchy albo spragnione krwi ogary – myślała.

– Bella, bellissima – szeptali do niej, mimo że sama nigdy nie uważała się za piękną. Chcąc się ich pozbyć, musiała być dla nich nieuprzejma. Pewnego razu schroniła się w toalecie dworcowej, aby uciec przed napastującymi ją mężczyznami.

Codziennie jechała autobusem z akademika na skraju miasta do centrum Rzymu, mijając po drodze peryferyjne dzielnice z niską zabudową i dźwigając sztalugi ciasnymi uliczkami krętymi niczym korkociąg. Rozstawiała się na chodniku, a to, że nie potrafiła malować, nie miało najmniejszego znaczenia. Zakupiła przezrocza z zabytkami Watykanu i Wiecznego Miasta, aby móc je pokazać rodzicom, i fotografowała „zwyczajne widoki”, które ją zauroczyły: sklepikarzy i barmanów siedzących przed7 trattoriami o antycznych fasadach; reklamy firm takich, jak Coca-Cola i Peroni, namalowane na blasze wzdłuż ogrodzeń ciągnących się wokół targowisk; kobiety wymachujące banknotami ponad stertami pomidorów, sałat i cytrusów wysypanych na skrzynkach wprost na ulicy, takich czerwonych, zielonych i żółto-pomarańczowych na tle starożytnego kamienia.

W Neapolu, Sienie i Florencji alchemia osobowości, czasu i miejsca wywołała w Lynne nie wahanie, lecz rosnącą pewność co do tego, że świat jest ogromny i że ona pragnie go chłonąć, żyć nim.

Po powrocie do Baldwinsville, gdy powiedziała rodzicom o planie, jaki zalągł się jej w głowie podczas lotu do Stanów, matka wyraziła swoje oburzenie:

– Chyba zwariowałaś! Nie po to przez cztery lata płaciliśmy za twoje studia! – Kobieta ta nie wyobrażała sobie, aby jej elegancka, zdyscyplinowana, wykształcona córka miała zostać stewardesą. Stewardesy nadskakiwały innym. Materiały prasowe linii lotniczych oraz ich ogłoszenia w gazetach wprost mówiły o szkoleniu, które koncentruje się na modzie, obsłudze i radach, jak upolować „męża pierwszej klasy”. Stewardesy musiały być głupie, podczas gdy Lynne była inteligentna i poważna.

Następnie ojciec Lynne wziął ją na bok. Walcząc na wojnie, zjeździł Europę i Afrykę. Również nie był zachwycony pomysłem córki, ale powiedział jej, iż przekona matkę pod warunkiem, że Lynne zgodzi się zatrudnić w liniach Pan American – w tamtym czasie jedynych, które latały na trasach międzynarodowych. Na trasy krajowe nie wyraziłby zgody.

Lynne wysłała podanie i czekała na odpowiedź. Z początku było jej obojętne, w jakich liniach będzie latać; zależało jej wyłącznie na tym, aby wyrwać się z laboratorium i zdobyć posadę, która umożliwi jej poznawanie różnych miejsc.

Dopiero później uświadomiła sobie, że faktycznie spełnieniem jej marzeń byłyby loty zagraniczne. Dzięki ojcu, który intuicyjnie wyczuł, czego pragnie naprawdę, spełniła swoje marzenie już na starcie.

Praca na stanowisku stewardesy dawała kobiecie możliwość zobaczenia różnych miejsc – a także okazję do przekonania się, kim mogłaby być w poszczególnych okolicznościach. Właśnie to zaproszenie, by stanąć oko w oko z niczym nieskrępowaną wersją samej siebie, przemawiało do niezliczonych kobiet od początku istnienia komercyjnych linii lotniczych. „Sadie w Nowym Jorku8 – tak w 1936 roku na łamach «Chicago Sunday Tribune» opisywano sylwetkę stewardesy, która pokonała setki innych kandydatek w walce o miejsce na pokładzie samolotu linii krajowych United Air Lines – jest całkowicie kimś innym niż Sadie w Chicago”. W Chicago życie Sadie Ericson było „dość hektyczne”, sprowadzało się do jazdy na rowerze, wizyt na basenie, uprawiania wrotkarstwa oraz robienia zakupów. Ale dwa razy na tydzień w ramach swojej pracy Sadie przenosiła się do Nowego Jorku, gdzie zamieniała się w inną osobę. Zaraz po przylocie kupowała sobie dwie książki – jedną beletrystyczną, drugą dokumentalną – oraz kilka czasopism, po czym zaopatrzona w pół kilograma czekoladek i sześć jabłek, ubrana w szlafrok zamykała się w swoim pokoju hotelowym, do którego tylko donoszono jej posiłki.

Dekadę wcześniej, gdy podróże lotnicze dopiero raczkowały, personel pokładowy na podobieństwo kolejowych stewardów stanowili mężczyźni. Ale w 1930 roku pewna pielęgniarka, a przy tym pilotka, zwróciła się do prezesa jednej z linii lotniczych z zamiarem przekonania go, że pielęgniarki bardziej się nadają do obsługi pasażerów samolotów. Ten lobbing zadziałał. „Pielęgniarka w naturalny sposób uspokoi przestraszonego pasażera – napisał ów prezes w notatce służbowej dla podwładnych – i udzieli pomocy osobie cierpiącej na chorobę lokomocyjną”. Za to reporter „Atlantic Monthly” twierdził: „Pasażerowie się odprężą9; skoro zwykła dziewczyna się nie boi, dlaczego oni mieliby czuć strach?”.

W połowie lat 30. XX wieku stewardesa wyciągnęła dwoje pasażerów z płonącego wraku na terenie Pensylwanii, gdzie doszło do katastrofy, w której zginęło 12 osób. Mimo że sama odniosła obrażenia, przebiegła sześć i pół kilometra po pomoc. Artykuły na pierwszych stronach10 gazet wychwalały ją jako bohaterkę. W prasie szeroko pojawiały się opisy sylwetek innych stewardes, ich załóg, przyjaźni i zwyczajów. „Pełne przygód życie stewardesy”11 – głosił jeden z nagłówków na pierwszej stronie „New York Timesa”. W rzeczy samej, Sadie Ericson stanowiła dowód12 dwoistej natury wymaganej od każdej stewardesy: miała sznyt i siłę charakteru, kompetencje społeczne i determinację. Ta filigranowa blondynka wyglądała „jak ujmująca francuska laleczka” i była „w niemal cudowny sposób obdarzona wyjątkową urodą, temperamentem i wykształceniem”, idealnymi w zawodzie, który wymagał „opanowania i nieustraszonej gotowości do działania” oraz „zaciętej odwagi”.

W następnych dwu dekadach utrwaliło się przekonanie o kobiecości tej profesji. Podczas II wojny światowej kobiety obejmowały stanowiska stewardes w miejsce mężczyzn służących na froncie. W latach powojennych, po części dzięki nowinkom technologicznym, takim jak silnik odrzutowy, który okroił podróż przez Atlantyk do sześciu, góra 10 godzin w zależności od tego, czy wiatr wiał w ogon maszyny czy od dziobu, pasażerowie zaczęli wybierać podróże samolotem zamiast statkiem. Linie lotnicze zaczęły ze sobą rywalizować, wdrażając udoskonalenia techniczne, których w przypadku odrzutowca nie dało się wiele wymyślić. Ceny biletów ustalił rząd13 w wysokości 400–500 dolarów za pokonanie Atlantyku, czyli na pułapie nieosiągalnym dla przeciętnego człowieka, nie licząc najbogatszych. Każdy przewoźnik starał się przekonać potencjalnych klientów, że oferuje najwyższy poziom luksusu i obsługi, a kobiety nadskakujące głównie męskiej klienteli stały się ważnym punktem przetargowym.

Na ziemi o renomie przesądzała architektura i wystrój wnętrz. W Nowym Jorku założyciel14 szkoły Bauhausu, Walter Gropius, zaprojektował największy na świecie biurowiec, którego ponad jedną czwartą objęła w posiadanie firma o nazwie Pan American World Airways. Budynek górował u zbiegu Park Avenue i East Forty-Fifth Street, nad wzniesionym w stylu profesjonalnego wyrafinowania beaux-arts dworcem głównym (Grand Central Station), stanowiąc nowy punkt ogniskowy tej okolicy. PAN AM – wypisane 4,5-metrowymi literami i wieńczące budowlę, widoczne od północy i południa – okazało się ostatnią tak śmiało wyeksponowaną nazwą korporacji na Manhattanie. „Cud czy cudak?15” – zapytywał nagłówek „New York Timesa”, prosząc czytelników o opinie na temat szerokiego, wzniesionego na planie ośmiokąta drapacza chmur. Ten twór architektury spolaryzował społeczność nowojorczyków, lecz i tak z całego Manhattanu ciągnęły do niego tłumy.

Na niebie dodatkowe korzyści różniły się w zależności od linii lotniczych. Podczas specjalnego rejsu prezydenta do Paryża linie Pan Am wręczały pasażerkom16 orchidee i perfumy, a pasażerom cygara – w obu przypadkach po posiłku składającym się z siedmiu dań. Linie TWA (Trans World Airlines) gwarantowały podniebną ucztę, ucztę dla podniebienia, razem ze śniadaniem podawanym do łóżka. Do samolotów Continental Airlines wsiadało się, przeszedłszy po aksamitnym czerwonym dywanie. Mundurki stewardes szyte były według jednego wzoru i wszystkie obejmowały między innymi stylowe nakrycie głowy. United Air Lines zatrudniły projektanta17 wzornictwa przemysłowego Raymonda Loewy’ego, „ojca stylu okrętowego”, aby zaprojektował wnętrza odrzutowców i mundurki personelu pokładowego. Te ostatnie stały się łatwo rozpoznawalne dzięki różowobeżowemu kolorowi, lekko zaokrąglonym ramionom, skromnemu szalowemu kołnierzowi i ukrytym, wpuszczanym pionowym kieszeniom. Inne linie lotnicze również korzystały18 z usług znanych projektantów: twórcą looku stewardes Pan American noszących błękitne garsonki był Don Loper, przedstawiciel haute couture rodem z Beverly Hills; załogi National Airlines zaś ubierały się w stroje, które wyszły spod ręki ulubionego projektanta Jacqueline Kennedy, Olega Cassiniego.

W początkach lat 60. XX wieku podróże lotnicze, do niedawna nowość równająca się niepewności, zinstytucjonalizowały się w Stanach Zjednoczonych do tego stopnia, że niektóre linie wyrosły na tytanów biznesu, pojawili się ludzie, którzy regularnie latali samolotami, cała branża znalazła się pod parasolem rządu, a do tego miała dobrą prasę. Znani prezesi, tacy jak Howard Hughes z TWA oraz Juan Trippe z Pan American, prowokowali zmianę i przykuwali uwagę. Grupa stałych pasażerów została19 nazwana przez Igora Cassiniego, felietonistę kolumn plotkarskich, „odrzutowym towarzystwem” (ang. jet set), w którego skład wchodziły głównie „świeżo upieczone debiutantki, latorośle grubych ryb biznesu i polityki, dzieci zwykłych milionerów, potomstwo greckich armatorów, osoby utytułowane (bądź nierzadko posługujące się tytułami bezprawnie)” – jednym słowem przedstawiciele elity. Ludzie ci stanowili 64% wszystkich pasażerów20. Zarząd Lotnictwa Cywilnego (Civil Aeronautics Board), ustalający ceny i trasy, nadzorował rosnącą liczbę linii krajowych, które łączyły amerykańskie miasteczka i miasta z dużymi ośrodkami lotniczymi obsługującymi loty międzynarodowe.

W latach 60. XX wieku21 zarówno kultura wysoka, jak i popularna w jawny sposób okazywały swoje zauroczenie tym, co zagraniczne. Na językach wszystkich znalazł się James Bond i jego wytworna działalność szpiegowska; serial telewizyjny I Spy (Ja, szpieg); EPCOT – Eksperymentalne Prototypowe Społeczeństwo Przyszłości; IHOP – sieć restauracji pierwotnie oferująca głównie naleśniki; filmy Słodkie życie i Bezkresne lato. Podczas festiwalu muzycznego Monterey Pop w Kalifornii obok grup takich, jak The Beach Boys i The Mamas and the Papas, występowali Hugh Masekela z RPA, Donovan ze Szkocji oraz – jako gwóźdź programu – Ravi Shankar z Indii. Linie Pan Am, z myślą o amerykańskich nauczycielach, zaczęły wydawać dwumiesięcznik „Classroom Clipper”, poświęcając każdy numer innemu krajowi. Amerykanie, znużeni prozą codziennego życia na przedmieściach i stałej pracy w wymiarze ośmiu godzin dziennie, zagwarantowanych przez powojenną stabilizację lat 50. XX wieku, w poszukiwaniu podniet zwrócili się ku – w ich mniemaniu wspaniałej – zagranicy, będącej najlepszym antidotum na trapiącą ich przyziemność. Gdy władająca językiem francuskim22 Jackie Kennedy organizowała niewielkie przyjęcie w Białym Domu, doradzono jej, aby zaprosiła „ładne kobiety, przystojnych mężczyzn, osoby przebywające w Waszyngtonie en passant, które mogą wnieść świeży powiew innego języka. W końcu to era odrzutowa, dlaczego nie spróbować czegoś nowego, wyznaczającego trendy?”.

Samolot jawił się kosztowną maszyną, która kursuje między różnymi, płynnie zmieniającymi się jurysdykcjami, umożliwiając pasażerom dostęp do niemal wszystkich: sojuszników USA, nowo powstających republik w Afryce i Azji, a nawet państw teoretycznie zakazanych w dobie napięć zimnej wojny. W miarę jak Fidel Castro umacniał swoją władzę na obłożonej embargiem Kubie, samoloty latające na trasie Floryda–Portoryko były regularnie porywane w przyprawiającym o zawrót głowy kalejdoskopie Amerykanów i Kubańczyków. Amerykańscy sympatycy23 komunistów szukali azylu na Kubie, podczas gdy Kubańczycy pragnący uciec spod autokratycznego reżimu kierowali się na północ. W tamtym czasie porwania24 przysparzały pasażerom co najwyżej niedogodności. Załoga zawsze się starała, by czas mijał porwanym milej za sprawą dodatkowych posiłków i koktajli.

W Stanach Zjednoczonych młode niezamężne i w większości białe kobiety zaczęły pożądać pracy na pokładzie samolotu kursującego na trasach międzynarodowych. Spośród licznych kandydatek linie lotnicze zatrudniały 3–5% chętnych. Płaca podstawowa była współmierna25 do tej, którą kobiety otrzymywały w innych powszechnie uznanych za kobiece zawodach, takich jak pielęgniarka, nauczycielka, bibliotekarka, sekretarka. Dodatkowe świadczenia natomiast obejmowały ubezpieczenie, darmowe bilety lotnicze, płatny urlop oraz diety na czas pobytu za granicą. Te ostatnie same w sobie były czymś wyjątkowym. Zaledwie dekadę wcześniej samotna kobieta niezmiernie rzadko wypuszczała się w podróż, jeśli nie liczyć tych o wysokiej pozycji społecznej usprawiedliwiającej brak przyzwoitki. Poza tym większość kobiet wychodziła za mąż w okolicy 25. urodzin – w latach 50. XX wieku tylko jedna trzecia Amerykanek w wieku 24 lat była wciąż pannami; w niektóre lata zdarzało się i tak, że więcej nastolatek szło do ołtarza aniżeli na bal maturalny.

Te kobiety, które w latach 60. XX wieku ubiegały się o posadę stewardesy, dekadę wcześniej26 nie mogły nosić spodni w szkole, a czasami nawet na studiach. Teraz zaś podczas przerwy w podróży stewardesa mogła pozbyć się spódnicy od służbowego mundurka, włożyć spodnie z materiału i nie zawracając sobie głowy przyzwoitką, zwiedzać muzea Szesnastej Dzielnicy w Paryżu bądź wręcz w dżinsach oglądać towary wystawione na meksykańskim targu. Wymagane doświadczenie oraz umiejętności różniły się z linii na linię, podobnie jak trasy, lecz praca stewardesy z natury rzeczy umożliwiała oglądanie świata. Rewolucyjne w niej było to, że narzucała mało ograniczeń, za to dawała wiele możliwości.

Lynne zakładała, że ma niewielkie szanse na zdobycie upragnionej posady, lecz gdy zobaczyła tłum czekających kobiet, odniosła wrażenie, że na jedno miejsce przypadają setki kandydatek. Wcześniejsze podszyte onieśmieleniem marzenie o pracy w przestworzach przeszło w całkiem inne uczucie: mieszaninę obojętności i zniechęcenia. Plany, by zobaczyć świat, wydały jej się nie tylko mało konkretne, ale też nieco pospolite – jednym słowem, egoistyczne.

Potem zaczęła przeprowadzać obliczenia. Pieniądze wydane na bilet lotniczy z Syracuse, czas poświęcony na przejście Park Avenue w stronę siedziby Pan Am, duma, którą musiałaby przełknąć, gdyby wróciła do pełnej dezaprobaty przyjaciółki udzielającej jej gościny i przyznała się do własnego błędu.

– To śmieszne – powiedziała jej przyjaciółka minionego wieczoru. – Powinnaś pracować w opiece społecznej albo przy pracach badawczych, dać coś od siebie społeczeństwu. Ewentualnie mogłabyś zostać nauczycielką albo założyć rodzinę, jeśli tego akurat byś chciała.

Kiedy Lynne znalazła się w poczekalni w towarzystwie tych wszystkich pięknych szykownych kobiet, naszły ją wątpliwości. Czy naprawdę zależy mi na pracy w miejscu, gdzie będę musiała udawać kogoś, kim nie jestem?… Była jednak umówiona na rozmowę kwalifikacyjną. Usiadła więc.

Gdy wyczytano jej nazwisko, wstała i ruszyła w stronę drzwi prowadzących do niewielkiego pokoju z boku. Nie miała nic do stracenia.

Miejsce po drugiej stronie stołu zajmował miły z wyglądu mężczyzna. Zapytał ją, czym zajmowała się do tej pory i dlaczego chce zostać stewardesą.

Lynne opowiedziała mu o czasie spędzonym na studiach.

– Przez ostatnie cztery lata nie wychodziłam z laboratorium i mam tego dość. Dzięki podróży do Rzymu odkryłam istnienie świata i chciałabym być jego częścią.

Mężczyzna skinął głową. „Porzuć domowe pielesze, poznawaj świat” – brzmiał najnowszy dżingiel radiowy Pan Am.

Rozmawiali o znajomości języków obcych – Lynne uczyła się niemieckiego, lecz zdawała sobie sprawę, że konwersacja z rodzimym użytkownikiem tego języka może nastręczyć jej trudności. Przepytujący ją mężczyzna zauważył, że garsonka, którą ma na sobie, wydaje się przyciasna, a ona potaknęła, że faktycznie przytyła parę kilogramów podczas pobytu w Rzymie.

– Wszystko przez spaghetti! – Roześmiała się, po czym na zadane wprost pytanie odparła, że utrata nadprogramowych kilogramów nie powinna być problemem.

Skoro żadne z nich nie owijało w bawełnę, Lynne postanowiła podzielić się swoimi wątpliwościami. Jeżeli Pan Am szukało dziewczyńskich dziewcząt, raczej nie będzie w stanie sprostać wymaganiom.

Pod koniec rozmowy mężczyzna wręczył jej plik formularzy i poprosił o ich wypełnienie.

– Co to za papiery? – Jedna z pięknych kobiet siedzących w poczekalni podniosła się ze swojego miejsca i zaczepiła Lynne, gdy ta zmierzała do wyjścia.

W tamtej chwili Lynne nie skojarzyła, że jak dotąd z dokumentami w garści wyszła z bocznego pokoju tylko ona. Została poinstruowana, aby je wypełnić i oddać recepcjonistce, zakładała jednak, że trafią prosto do kosza. Zjechała windą i ruszyła na wskroś ascetycznego holu z jego kanciastymi granitowymi kolumnami27 i kontrastującymi barwą dwiema odmianami trawertynu, ciemnoszarą i piaskową. Hol zachodni zdominowała wielka, mierząca 25 na 12 metrów i umiejscowiona centralnie rzeźba przedstawiająca28 kulę ziemską, z której delikatne nici ze stali nierdzewnej odchodziły w górę i na boki w siedmiu kierunkach symbolizujących siedem kontynentów, rozszczepiając się na jeszcze drobniejsze włókna sięgające, jak się mogło zdawać, w każdy zakątek świata, połyskujące dzięki oświetleniu od spodu.

– I jak poszło? – zapytała przyjaciółka po powrocie ze szkoły, gdzie pracowała.

Lynne westchnęła i opowiedziała jej o tamtych wszystkich kobietach. Ufryzowanych, energicznych i skupionych na swoim wyglądzie.

– Dałabyś spokój, Lynne – odparła przyjaciółka. – Inaczej skończysz wśród ludzi, z którymi nie masz nic wspólnego, i dopiero wtedy będziesz niezadowolona.

Lynne przyznała jej rację.

Następnego dnia, gdy przyjaciółka wyszła do pracy, Lynne sięgnęła po książkę telefoniczną i przerzuciła kartki do początku litery P. Wkrótce potem już dzwoniła do biura Pan Am. Chciała wycofać swoje podanie. Choć długo trzymała słuchawkę przy uchu, nikt nie odbierał.

2

Nieograniczone horyzonty

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ II

Nie możesz mnie przelecieć

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ III

Kobieca praca

Dostępne w wersji pełnej

Epilog

EPILOG

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania

PODZIĘKOWANIA

Dostępne w wersji pełnej

Fotografie

FOTOGRAFIE

Dostępne w wersji pełnej

Przypisy

PRZYPISY

1. Praca na miarę ery odrzutowej

1 Jak możesz zmienić świat – „Boston Globe”, 2 czerwca 1970.

2 A może wstąpisz do – Periscope Film, Pan Am Airlines 1969 Ad Campaign, 23 listopada 2016, https://www.youtube.com/watch?v=uUzjkIF0w8g [dostęp: maj 2021].

3 W całych Stanach Zjednoczonych – Mark Kurlansky, 1968: The Year That Rocked the World, Ballantine, New York 2004, s. 54.

4 co prezydent Eisenhower nazwał – Public Papers of the Presidents of the United States: Dwight D. Eisenhower, 1954, 7 kwietnia 1954, s. 381–390, https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1952-54v13p1/d716 [dostęp: maj 2021].

5 Z jednej strony Amerykanie – Heather Stur, Why the U.S. Went to War in Vietnam, Foreign Policy Research Institute, 28 kwietnia 2017, https://www.fpri.org/article/2017/04/united-states-went-war-vietnam/ [dostęp: maj 2021].

6 Z drugiej pogarszająca się – Manifesto of the Eighteen, Pentagon Papers, Beacon Press, Boston 1971, s. 316–321.

7 Sklepikarzy i barmanów siedzących przed – 35 Color Photos That Capture Everyday Life of Rome in 1970, blog Vintage Everyday, 22 września 2017, https://www.vintag.es/2017/09/35-color-photos-that-capture-everyday.html. Materiały prasowe linii lotniczych, Victoria Vantoch, The Jet Sex: Airline Stewardesses and the Making of an American Icon, University of Pennsylvania Press, Philadelphia 2013, s. 105.

8 Sadie w Nowym Jorku – Louise Bargelt, An Air Hostess Looks at Life – and Finds It Pleasing, „Chicago Sunday Tribune”, 26 kwietnia 1936.

9 Pasażerowie się odprężą – Francis Vivian Drake, Air Stewardess, „Atlantic Monthly”, luty 1933, s. 151.

10 Artykuły na pierwszych stronach – Air Heroine Tells Her Part in Fatal Wreck, „Chicago Tribune”, 8 kwietnia 1936.

11 Pełne przygód życie stewardesy – Air Hostess Finds Life Adventurous, „New York Times”, 12 kwietnia 1936.

12 Sadie Ericson stanowiła dowód – Louise Bargelt, An Air Hostess Looks at Life – and Finds It Pleasing, „Chicago Sunday Tribune”, 26 kwietnia 1936.

13 Ceny biletów ustalił rząd – Laura Holson, Pan Am Remains Grounded. In Culture, That Is, „New York Times”, 26 października 2019.

14 W Nowym Jorku założyciel – Meredith L. Clausen, The Pan Am Building and the Shattering of the Modernist Dream, MIT Press, Cambridge MA 2004.

15 Cud czy cudak – Ada Louise Huxtable, Marvel or Monster?, „New York Times”, 24 stycznia 1960.

16 Pan Am wręczały pasażerkom – Kathleen Barry, Femininity in Flight: A History of Flight Attendants, Duke University Press, Durham NC 2007, s. 40.

17 United Air Lines zatrudniły projektanta – SFO Aviation Museum and Library, United We Stand: Female Flight Attendant Uniforms of United Airlines, https://www.sfomuseum.org/exhibitions/united-we-stand-female-flight-attendant-uniforms-united-airlines/detail#5 [dostęp: maj 2021].

18 Inne linie lotnicze korzystały – Victoria Vantoch, The Jet Sex: Airline Stewardesses and the Making of an American Icon, University of Pennsylvania Press, Philadelphia 2013, s. 106.

19 Grupa stałych pasażerów została – Arthur Herzog, It’s the Innest, It’s the Jet Set, „Sunday New York Times Magazine”, 28 października 1962.

20 stanowili 64% wszystkich pasażerów – Kathleen Barry, Femininity in Flight: A History of Flight Attendants, Duke University Press, Durham NC 2007, s. 41.

21 W latach 60. XX wieku – Virginia Postrel, The Power of Glamour: Longing and the Art of Visual Persuasion, Simon and Schuster, New York 2013, s. 194.

22 Gdy władająca językiem francuskim – Virginia Postrel, The Power of Glamour: Longing and the Art of Visual Persuasion, Simon and Schuster, New York 2013, s. 196.

23 Amerykańscy sympatycy – Paul Vitello, Erwin Harris, Ad Executive Who Seized Cuban Assets, Dies at 91, „New York Times”, 18 marca 2013.

24 W tamtym czasie porwania – Brendan I. Koerner, The Skies Belong to Us: Love and Terror in the Golden Age of Hijacking, Crown, New York 2013 (wyd. pol. Niebo jest nasze: miłość i terror w złotym wieku piractwa powietrznego, przeł. Barbara Gadomska, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2017).

25 Płaca podstawowa była współmierna – Kathleen Barry, Femininity in Flight: A History of Flight Attendants, Duke University Press, Durham NC 2007, s. 29.

26 Dekadę wcześniej – Betsy Israel, Bachelor Girl: A Secret History of Single Women in the Twentieth Century, HarperCollins, New York 2002, s. 184.

27 Jego kanciastymi granitowymi kolumnami – Meredith L. Clausen, The Pan Am Building and the Shattering of the Modernist Dream, MIT Press, Cambridge MA 2004, s. 112.

28 Umiejscowiona centralnie rzeźba przedstawiająca – Meredith L. Clausen, The Pan Am Building and the Shattering of the Modernist Dream, MIT Press, Cambridge MA 2004, s. 151.

Indeks

INDEKS

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału: Come Fly the World: The Jet-Age Story of the Women of Pan Am

Copyright © 2021 by Julia Cooke
Published by special arrangement with Houghton Mifflin Harcourt Company

Cover design by Jessica Handelman
Cover illustrations © Lincoln Agnew
Front cover images: Getty Images (main woman, reflection in glasses), PAP (walking stewardesses) and the Pan American World Airways Digital Collection at the University of Miami (plane, waving stewardess, map, logo on hat, yellow Pan Am logo)
Author photograph © Patrick Proctor

Book design by Helene Berinsky
Maps by Lucidity Information Design, LLC. Adapted from the 1968 edition of New Horizons World Guide. Used by permission of Pan Am Airways, Inc. Records, Courtesy of Special Collections, University of Miami Libraries.

Letters of Lynne Totten, 1966-1975, used by kind permission of Lynne D. Rawling.
Letters of Karen Ryan, 1966-1974, used by kind permission of Karen Walker Ryan.
“The Air Hostess” by Army Warrant Officer Jim Reese used by permission of World Wings International, Inc. Records, Courtesy of Special Collections, University of Miami Libraries.

Wydanie polskie:
Burda Media Polska Sp. z o.o.
ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa
Dział Handlowy: tel. 22 360 38 41–42
Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

Tłumaczenie: Urszula Gardner
Opracowanie redakcyjne: Bożena Sęk
Korekta: erte
Opracowanie graficzne projektu okładki: Adelina Sandecka/www.formygraficzne.pl
Redaktor prowadzący: Małgorzata Zemsta
Redaktor techniczny: Mariusz Teler

Tłumaczka pragnie serdecznie podziękować Panu doktorowi Bartłomiejowi Czerkowskiemu, autorowi słownika „Lotnictwo cywilne”, który z czystej życzliwości odpowiedział na jej pytania dotyczące wyrażeń branżowych, oswajając dla niej tę niełatwą materię.

Dodatkowe konsultacje: Wiesław Gwóźdź

Copyright for Polish Edition © 2021 Burda Media Polska Sp. z o.o. All rights reserved.

ISBN 978-83-8251-062-1

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kodowanie w urządzeniach do przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych, również częściowe, tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

www.slowne.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Ossowska