Jarosław Rybak

Ból

Mocna opowieść o rannych i medykach na wojnie

Warszawa 2020

Autor składa podziękowanie osobom, które przekazały materiały zdjęciowe. Fotografie są autorstwa lub pochodzą ze zbiorów: Dawida Babiasza, Piotra Bławickiego, Marka Cabana, Ireneusza Dorożalskiego (JWK), Grzegorza Fedorowicza, Daniela Gołębiowskiego, Anny Gostkowskiej, Andrzeja Górki, Przemysława Kopera, Piotra Koperskiego, Waldemara Machały, Macieja Makowskiego, Michała Niwicza, Michała Ożoga, „Seby”, Andrzeja Sinkiewicza, Michała Sobczuka, Kingi Sroczyńskiej, Jakuba Tynki, Krzysztofa Trzebuniaka, Jarosława Wiśniewskiego, Arkadiusza Żurkowskiego, Zespołu Reporterskiego „Combat Camera” Dowództwa Operacyjnego RSZ w składzie: Dariusz Lewtak, Sebastian Kinasiewicz , Marek Kramarczyk, Waldemar Młynarczyk, Adam Roik.

Zdjęcie na okładce: Daniel Misiak

Autor starał się dochować szczególnej staranności w celu ustalenia wytwórców materiałów fotograficznych. Dlatego Czytelnicy posiadający informacje o takich osobach – niewymienionych w powyższym podziękowaniu – proszeni są o kontakt z wydawnictwem.

Bez pisemnej zgody wydawcy żadna część tej książki nie może być powielana i rozpowszechniana w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (elektroniczny, mechaniczny, łącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem na taśmy lub przy użyciu innego systemu). Wykorzystanie informacji zawartych w niniejszej książce (włącznie z publikacjami w internecie) wymaga podania źródła!

Podstawa prawna:

Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. 1994 nr 24, poz. 83): „Art. 115. 1. Kto przywłaszcza sobie autorstwo albo wprowadza w błąd co do autorstwa całości lub części cudzego utworu albo artystycznego wykonania, podlega karze pozbawienia wolności do lat 2, ograniczenia wolności albo grzywny.”

Redakcja: Maria Mogielnicka

Copyright @ Jarosław Rybak

Warszawa 2020

Wydanie pierwsze

Wydawnictwo CreatioPR

www.creatiopr.pl, biuro@creatiopr.pl

ISBN 978-83-932658-3-1

44 / 361 / 508

W odwecie za zamachy, jakie 11 września 2001 r. Al-Kaida przeprowadziła w USA, prezydent George W. Bush wypowiedział wojnę terrorystom. Amerykanie uderzyli na Afganistan, który był matecznikiem tej organizacji.

Polska przyłączyła się do koalicji międzynarodowej. 16 marca 2002 r. wylądowało w Afganistanie 100 naszych logistyków i saperów. W ramach misji „Enduring Freedom”, organizowanej na podstawie mandatu ONZ, stacjonowali w bazie Bagram.

Od kwietnia 2007 r. Polacy rozpoczęli prowadzenie działań bojowych. Dołączyli do Międzynarodowych Sił Wsparcia Bezpieczeństwa (ISAF – International Security Assistance Force). Była to największa misja w historii NATO, w szczytowym okresie pod Hindukuszem stacjonowało ponad 130 tysięcy żołnierzy z około 50 państw, w tym 2600 Polaków.

Jesienią 2008 r. naszych żołnierzy przerzucono do Ghazni. Mieli odpowiadać za spokój w tej, jednej z 34, prowincji. Główną bazą było Ghazni, pozostałe to: Warrior, Giro, Four Corners, Vulcan i Karabach.

Kontyngent wyposażony był w 128 Rosomaków, 88 MRAP-ów, cztery śmigłowce Mi-17, sześć Mi-24, pięć armatohaubic „Dana”. Oficjalnie straciliśmy trzy Mi-24, trzy samoloty bezzałogowe oraz osiem Rosomaków. Koszt zaangażowania Polski w Afganistanie w latach 2002-2014 oszacowano na sześć miliardów złotych.

W Afganistanie służbę pełniło ponad 28 tysięcy Polaków. Poległo 44 z nich: 43 żołnierzy i jeden cywil – ratownik medyczny. 361 zostało rannych (spędzili w szpitalach powyżej siedmiu dni). Poszkodowanych w działaniach bojowych zostało 508 ludzi.

Ta książka to historia kilkudziesięciu z nich.

Trafił mnie erpeg

Andrzej stał przy barze. Odpoczywał po kolejnym dniu męczących zabiegów w wojskowym sanatorium w Lądku Zdroju. Rehabilitanci starali się przywrócić sprawność jego ramienia prawie odstrzelonego przez pocisk z granatnika przeciwpancernego. Pił piwo, gdy zagadnął go mężczyzna siedzący obok. – Pyta, dlaczego tu trafiłem? Ja na to, że jestem treserem dzikich zwierząt, w cyrku tygrys wciągnął mnie do klatki i omal nie odgryzł ręki. Nie chciał uwierzyć, to zdjąłem koszulę. Był w szoku, widząc olbrzymie blizny.

Potem ludziom opowiadał, że na turnusie jest cyrkowiec pogryziony przez tygrysa. Po kilku dniach któryś z weteranów powiedział mu prawdę. Wrócił do mnie, stwierdził, że dawno nikt go tak nie zrobił w konia. Co wieczór, do końca turnusu, stawiał mi kolejkę w barze – śmieje się chorąży Andrzej Sinkiewicz z 10. Brygady Kawalerii Pancernej ze Świętoszowa. Do tej jednostki trafił w 1995 r. Odsłużył obowiązkowe dwa lata, spodobało mu się i został na stałe w wojsku. Po kilku latach dostał wymarzone stanowisko. Został dowódcą czołgu.

Z pasją opowiada o czołgach: mocy silników, odporności pancerza, sile ognia. Wsłuchując się w te opowieści, człowiek dochodzi do wniosku, że nie ma przyjemniejszego widoku niż natarcie kompanii kilkudziesięciotonowych Leopardów. Ziemia drży, powietrze przeszywa huk wystrzałów. Wokół wszędzie unoszą się tumany kurzu wymieszanego z czarnymi, gryzącymi spalinami.

W 2009 r. okazało się, że brygada ma wystawić kontyngent do Afganistanu. – Jechał cały batalion, więc poczułem się odpowiedzialny za swoich żołnierzy. Byłem pomocnikiem dowódcy plutonu. Pomyślałem, że będę tam potrzebny, bo z tymi żołnierzami pracowałem kilka lat. Nie było żadnych rozmów z żoną, konsultacji z rodzicami. Misja w Afganistanie to moja samodzielna decyzja – wspomina.

Chor. Andrzej Sinkiewicz.

W dniu wyjazdu wstał po 4 rano, umył się szybko, zjadł śniadanie, wziął spakowany sprzęt i cicho zamknął za sobą drzwi. – Wyszedłem jak codziennie do pracy – uśmiecha się.

Po przylocie do Ghazni nowicjuszy postawiono na apelu, a jakiś oficer powiedział: „Witam wszystkich panów, znaleźliśmy się na teatrze działań wojennych”.

– Pierwsze wrażenia z Afganistanu? Nic mnie nie dziwiło. No, bo co miało dziwić? Byłem żołnierzem, mnóstwo czasu spędzałem na poligonach. A w bazie wokół stało pełno sprzętu wojskowego. To normalny widok. Gdyby mnie zabrano do fabryki samochodów, gdybym widział roboty błyskawicznie spawające karoserie, to bym się dziwił i zachwycał. A w Afganistanie – normalna, wojskowa rzeczywistość – przekonuje.

Zamieszkał razem z plutonowym „Kurą”. – Był trochę mrukowaty, ale bardzo pozytywny. Podzieliliśmy bichatę, czyli nasz domek z płyt pilśniowych, dzięki czemu każdy miał trochę intymności. „Kura” załatwiał różne gadżety, żeby nam się mieszkało wygodniej. Gdzieś tam się Amerykanom trumny rozwaliły. „Kura” przyniósł uchwyt od trumny i zamontował jako taką ładniejszą klamkę. Ludzie nie chcieli do nas przychodzić, mówili, że taka klamka to zły omen. Ale to był żart. Ja nie wierzę w jakieś tam przesądy – wspomina.

Początki pod Hindukuszem były standardowe. Zapoznawanie się z bazą, przejmowanie sprzętu, pierwsze patrole, poznawanie okolicy. Andrzej służył w plutonie Alfa, w jego składzie znajdowały się cztery potężne Rosomaki. Te transportery opancerzone gwarantujące żołnierzom najlepszą ochronę były systematycznie atakowane przez talibów.

Żołnierz z dużą dozą sarkazmu opowiada o sytuacji w Afganistanie.

– Tam trzeba być, żeby zrozumieć sposób myślenia „lokalsów”. Nawet jak taki miejscowy wieśniak dał się namówić, żeby zostać samobójcą, pozwolił się obwiesić materiałami wybuchowymi, to i tak podczepiali mu dodatkowy zapalnik sterowany radiem. Jakby się chciał wycofać, to ten, który go nadzoruje, z daleka odpali ładunek. Jak ktoś zaplanował samobójstwo, to zleceniodawcy nie dawali mu szansy na zmianę decyzji – uśmiecha się.

Wspomina jeden z patroli. W biały dzień, z daleka, zobaczyli kogoś kopiącego dół przy drodze. Ludzie Sinkiewicza dostali polecenie sprawdzenia, o co chodzi. – Wyszliśmy z wozów, a ten kopie dziurę pod „ajdika” (z ang. – IED – Improvised Explosive Device), czyli minę-pułapkę. Zupełnie jakby nas nie widział. W ogóle się nami nie przejmuje. W końcu tłumacz na niego krzyknął, chłop się strasznie zdziwił, że go zauważyliśmy. Bo mułła powiedział, że jak pójdzie na wojnę z niewiernymi, to Allach sprawi, że będzie niewidzialny. I facet w to uwierzył. Bardziej wierzył mulle, że jest niewidzialny, niż nam, że go widzimy. Tacy tam ludzie mieszkają – przekonuje.

Poważnie dodaje, że talibowie terroryzowali chłopów. – Jak masz kałacha i wszyscy w wiosce wiedzą, że nie można z tobą zadzierać, to posłuch będziesz miał – krótko wyjaśnia zależności panujące w Afganistanie.

W czasie patroli dochodziło do wymiany ognia, co żołnierze określają jako „kontakty”. Ale takich bardzo spokojnych. Z daleka ktoś strzelał, kule zabrzęczały po pancerzu. Ot i wszystko.

Rosomak z armatą kal. 30 mm. Największy postrach talibów.

19 listopada 2010 r. cztery Rosomaki i jeden MRAP (amerykański pojazd skonstruowany tak, aby gwarantować najlepszą ochronę przed wybuchem ajdików) wyjechały patrolować drogę nazywaną „ajdi strasse”. Tam było dużo min, systematycznie organizowano zasadzki. W czasie tego patrolu Andrzej był dowódcą Rosomaka wyposażonego w szybkostrzelną armatę kalibru 30 milimetrów. Takie pojazdy żołnierze pieszczotliwie nazywali „trzydziestkami”. Wóz ustawił się jako przedostatni w kolumnie. Patrol mijał spokojnie, nasi już wracali do bazy. Byli zaledwie kilometr od polskiego obozowiska. Do pokonania została tylko afgańska wioska.

O godzinie 17.46 czasu lokalnego na ulicach zrobiło się pusto.

– W takich sytuacjach pierwsze znikają dzieciaki, potem starsi. I już wiesz, że zaraz będzie hardkor. Pomyślałem: „ja pier…”, przeładowałem broń i się zaczęło. Walili ze wszystkiego, co mieli. Wyskoczył facet na dach i walnął w nas z granatnika RPG-7. Pocisk przeciwpancerny przeleciał górą. Przycelowałem i ściągnąłem tego gościa. W tym momencie drugi „erpeg” leci. No, to też wygarnąłem kolejnemu. Myślałem, że na dobre dostał, ale za moment znowu wyskoczył. To mu poprawiłem. Tak, że siadł. Ale zdążył znowu wystrzelić. Zobaczyłem błysk. Było tak, jakby leciało w twoim kierunku takie małe słoneczko. To są ułamki sekund, nie masz szans uchylić się. Pomyślałem: „o kur…” i film mi się urwał. Błyskawicznie wokół mnie stała się taka ciemność, poczułem się zawieszony w niebycie. W walce masz pełno dziwnych myśli, a tu w pewnym momencie przychodzi taki błogi stan. Jakby człowieka wszechświat otaczał, ale bez gwiazd. Ani nie było ciemno, ani nie było jasno, nie było cienia, ani nie było ciepło, ani nie było zimno. Czujesz się taki malutki jakby kropeczka w takim wielkim czymś. Niesamowite uczucie. Godzisz się z tym i wszystko gaśnie – opowiada.

Po dwóch tygodniach obudził się w amerykańskim szpitalu w Landstuhl, na terenie największej amerykańskiej bazy w Europie, więc ranni Polacy to miejsce nazywali „bazą w Ramstein”.

Granat wystrzelony z erpega przeszedł przez ramię Andrzeja i eksplodował po uderzeniu we właz Rosomaka. Z opowiadań kolegów wie, że nie stracił przytomności. Tułów i ramię miał zmasakrowane, więc wielu ludzi z patrolu nie wierzyło, że żywy dotrze do szpitala.

– Jak przez mgłę pamiętam, że dali mi morfinę. Ktoś darł się, że mi odstrzelili rękę. No, to kazałem chłopakom pokazać tę moją rękę. Podnieśli ją i pokazali. Sprawdziłem, czy na obu dłoniach mam takie same rękawiczki. Pomyślałem, że mogą mnie okłamać i pokazać cudzą rękę. Ale poznałem swoją rękawiczkę. Widziałem poszarpane ciało, ale adrenalina i narkotyk spowodowały, że nic nie czułem – opowiada. W tym Rosomaku rannych zostało sześciu żołnierzy. Andrzeja i Arka zrotowano, czyli ewakuowano medycznie, do kraju. Adama i Kamila leczono w Ghazni, Łukasz i Grzegorz nie wymagali hospitalizacji, po badaniach wrócili do plutonu.

– Odłamki poszły w kierunku „desantu” (przedziału, w którym siedzą żołnierze). Oprócz mnie najcięższe obrażenia odniósł działonowy, bo wybuch poparzył mu kark i twarz – opowiada.

Życie Andrzeja uratował sprawny medyk. – Fachowo opatrzył mnie ratownik-cywil. Nawet nie wiem, jak się nazywa? Był na naszej i został na następną zmianę. Może będzie to czytał? To chciałem mu podziękować. Dzięki niemu dotarłem żywy do szpitala. Zrobił, co do niego należało, był dobrze wyszkolony, nie zabrakło mu zimnej krwi. No, bo wtedy paru ludziom jej zabrakło – mówi Andrzej.

Tuż po postrzale obserwował otoczenie z własnej perspektywy. Potem zapamiętał coś niezwykłego: jakby stał z boku i oglądał sam siebie z góry. – Dziwne to, takie nie do opisania. Tak cię powoli wyłącza, godzisz się ze wszystkim, z tymi nierozwiązanymi sprawami. W Polsce jest dziecko, żona, dom do zbudowania, samochód do kupienia. Ale to wszystko obojętnieje – tłumaczy.

Operacji w szpitalu w Ghazni nie pamięta. W Ramstein nie czuł bólu. Morfina była na porządku dziennym. Gdy tylko zaczął narzekać, podawano mu narkotyk. Boleć go zaczęło dopiero w Polsce, gdy lekarze zastosowali leki, które nie uzależniają.

Tylko mi nie spier... tatuażu

Andrzej leżał na stole. Spojrzał mi w oczy i coś mówił. Nie słyszałem, pochyliłem się, a on wyszeptał: „Tylko mi nie spier… tatuażu”. Jego resztki miał na poszarpanym ramieniu. To była taka kobieta-diablica z mocno czerwonymi paznokciami. Nigdy wcześniej ani później nie widziałem tak potężnych obrażeń. Dziś mogę powiedzieć, że byłem w wielkim stresie. Nie dość, że miałem przed sobą pierwszego rannego Polaka, to jeszcze w takim stanie. Pomyślałem: „Boże, jak mogę mu pomóc?” – wspomina ppłk dr Robert Brzozowski, chirurg, który w czasie pięciu wyjazdów w szpitalu polowym w Ghazni spędził ponad dwa lata. Pierwszym rannym Polakiem był właśnie Andrzej Sinkiewicz. Robert Brzozowski w 1990 r. wstąpił do Wojskowej Akademii Medycznej. Ukończył ją z wyróżnieniem. Służył w lotnictwie. W 2008 r. trafił do Wojskowego Instytutu Medycznego. Dwa lata później otrzymał rozkaz utworzenia Zakładu Medycyny Pola Walki WIM-u. To miała być komórka, w której zbierano doświadczenia z misji wojennych. Obejmując stanowisko, dr Brzozowski poprosił o zgodę na wyjazd do Afganistanu. Trudno bowiem zajmować się medycyną pola walki, nie mając doświadczeń z wojny.

– W Ghazni pierwszą moją pacjentką była kilkuletnia dziewczynka. Przypadkowo postrzelono ją w wymianie ognia pomiędzy miejscową policją a talibami. Dostała w brzuch rykoszetem z kałasznikowa. Pocisk rozerwał jelita i utkwił w kości krzyżowej. Jadąc na misję, nie spodziewałem się takiego małego pacjenta. Wcześniej nie operowałem dzieci – opowiada. Przypadki rannych dzieci to jedne z najtrudniejszych wojennych wspomnień. – Dorosłemu wytłumaczysz, że to za chwilę przestanie boleć. A dziecku? Nie dość, że jest bariera językowa i wieku, to dochodzi jeszcze normalny strach małego człowieka przed obcym. Najgorzej, kiedy te dzieci umierały – wspomina.

Płk dr Robert Brzozowski.

Opowiadając o Afganistanie, chirurg przekonuje, że afgańskie maluchy nad wyraz szybko dorośleją. Często, czekając na udzielenie pomocy, mimo poważnych obrażeń nie płakały. – Patrzyły tylko dużymi oczami dziecka na to, co z nimi robimy. Czasami wykrzywiły twarz z bólu, ale rzadko leciały im łzy. Tak zapamiętałem pierwszą moją pacjentkę. Pozwoliła się zbadać, spoglądając wokół, obserwowała obcy świat. Nie wiedziała, co z nią będziemy robić, ale myślę, że w swojej dziecięcej duszy liczyła na jakąś pomoc. Akurat w jej przypadku się udało – mówi. Dziewczynkę operował na początku listopada 2010 r. Kilkanaście dni później, w czasie dyżuru dostał sygnał, że Medevac (amerykański śmigłowiec ratowniczy) leci z ciężko rannym Polakiem.

– Ponieważ był to pierwszy rodak, którym miałem zająć się na wojnie, dobrze zapamiętałem ten dzień. Przy wejściu do Trauma Room, części szpitala, do której najpierw trafiali ranni, oślepiło mnie mocne światło. Rozejrzałem się po pomieszczeniu. Wszyscy byli na swoich miejscach – relacjonuje.

Robert Brzozowski przekonuje, że w szpitalu pracował zgrany zespół. Tego dnia już rano, jak zwykle przy przejmowaniu dyżuru, sprawdzono, czy wszystko jest na swoim miejscu. Po sygnale ze śmigłowca ratowniczego ludzie spokojnie zaczęli wykonywać standardowe czynności. Jedni włączali aparaturę do diagnostyki, inni podwieszali kroplówki. – Nikogo nie musiałem obserwować, sprawdzać. Każdy wiedział, co ma robić – mówi.

Ranny Andrzej Sinkiewicz był przytomny. Na poszarpanej prawej ręce miał założoną stazę, która zatamowała krwawienie. Ruszał się, coś mówił. Więc doktor pocieszał się, że z poszkodowanym jeszcze nie jest najgorzej. Racjonalne myślenie wróciło, gdy zobaczył obrażenia wywołane wybuchem granatu przeciwpancernego.

– Eksplozja wyrwała Andrzejowi prawą łopatkę. Wokół niej było mnóstwo otworów po odłamkach. Zgruchotana kość ramienna praktycznie nie istniała. Chłopak był dobrze zbudowany. Lewą część ciała miał mocno umięśnioną. Z prawej, zamiast ramienia, zwisał krwisty flak utrzymujący się na bicepsie. Zupełnie oderwany był mięsień trójgłowy ramienia. Gdy spojrzałem na rękę, widziałem jatkę z ledwo widocznym zarysem tatuażu. To były naprawdę potężne obrażenia – opowiada.

Stan rannego z minuty na minutę się pogarszał. Andrzej wpadał w niewydolność oddechową, zaczynał sinieć. To była oznaka trudności w oddychaniu, uszkodzenia płuca i odmy. Rzeczywiście oddychał tylko lewym płucem. Ze względu na rozmiar obrażeń anestezjolog szybko wprowadził go w stan nieświadomości. Medycy podali kroplówki, wykonali drenaż klatki piersiowej. Ważne było, żeby płuca ściśnięte zalegającą krwią mogły się rozprężyć.

– Stojąc nad Andrzejem wiedziałem, że optymalnym rozwiązanie jest amputacja. I to bardzo wysoko, w stawie barkowym. Nawet kikuta pod przyszłą protezę nie miałbym z czego zrobić. Każdy mający minimalne pojęcie o ranach wojennych musiał zakładać, że rozwinie się zakażenie. Olbrzymia rana została zabrudzona ziemią, fragmentami munduru, odłamkami. Ale Sinkiewicz nie zgadzał się na odjęcie kończyny, bez jego zgody nie mogliśmy tego zrobić – tłumaczy.

Chirurga zmobilizowała absurdalna prośba o oszczędzenie tatuażu. Chorąży nie zdawał sobie sprawy ze stanu, w jakim był. Ale jego słowa odniosły skutek. Doktor stwierdził, że może warto spróbować? Pęczek naczyniowy dostarczający krew do ręki działał normalnie. Gdyby więc zrekonstruować kości i mięśnie, pojawiała się szansa na uratowanie ręki.

– Minimalna, ale była. Sam sceptycznie podchodziłem do swojego pomysłu. Znałem skalę ryzyka. Zostawiając rękę, mogłem zagrozić życiu rannego. Miałem tylko kilka procent szans, że się uda. Zaryzykowałem – wspomina.

Zespół wykonujący zabieg skupił się na oczyszczaniu głębokiej rany i usuwaniu – z ramienia i pleców – tkanek, które opanowała martwica. Następnym etapem było przygotowanie kości do rekonstrukcji. Za pomocą stabilizatorów zewnętrznych chirurg ustawił odłamy w kształt przypominający kość.

Doktor wiedział, że ranny ma uszkodzone płuco. Wykonał więc bronchoskopię, czyli wziernikowanie dróg oddechowych. Analiza obrazu, jaki przekazywała sonda, pozwoliła określić obrażenia układu oddechowego. Okazało się, że krew jest w sporej części oskrzeli, dodatkowo pojawiła się też w rurce intubacyjnej. To oznaczało obfity krwotok wewnętrzny, który został opanowany po przepłukaniu dróg oddechowych zimnym roztworem soli fizjologicznej.

– Ucieszyłem się, że udało się to zrobić przed transportem Andrzeja do szpitala w Bagram, największej amerykańskiej bazie w Afganistanie, znajdującej się 60 kilometrów na północ od Kabulu. Gdyby w czasie lotu wpadł w niewydolność oddechową, umarłby na pokładzie śmigłowca. Martwiło mnie, że rannemu brakuje dużej grupy mięśni. Ale liczyłem, że na kolejnych etapach leczenia uda się je zrekonstruować. Miałem satysfakcję z dobrze wykonanej roboty. Zrobiliśmy to, co można było wykonać w szpitalu polowym. Teraz mogłem liczyć tylko na łut szczęścia – relacjonuje.

Żeby nie potęgować niepotrzebnych cierpień, po operacji pozostawiono żołnierza w śpiączce farmakologicznej. Przez cały czas doktor uważnie obserwował rurkę intubacyjną wystająca z ust nieprzytomnego. Pojawienie się w niej krwi oznaczałoby kolejne, poważne problemy.

– Amerykanie zabrali Andrzeja do śmigłowca, a ja nadal byłem na silnej adrenalinie. Sanitariusze i instrumentariuszka sprzątali salą operacyjną. Pomagałem im, choć jako lekarz nie miałem takiego obowiązku. Wydawało mi się jednak, że ścierając krew z podłogi, porządkując pomieszczenie, zamykam rozdział pod tytułem „pomoc chorążemu Sinkiewiczowi”. Te plamy krwi polskiego żołnierza na podłodze drażniły mnie. Byłem pewien, że wychodząc z brudnej sali operacyjnej, nie będę mógł spokojnie zasnąć – wyjaśnia.

Podziękowania

Ostatnim zadaniem autora są podziękowania dla osób i instytucji, które – od lat wspierając środowisko weteranów – przyczyniły się również do wydania tej książki.

Jestem głęboko zobowiązany ludziom, z którymi miałem przyjemność pracować przy komunikowaniu społecznym Wojskowego Instytutu Medycznego. Z powodu mnogości stopni i stanowisk wymieniam tylko imiennie:
Artura Bachtę, Roberta Brzozowskiego, Andrzeja Chciałowskiego, Iwettę Florczuk-Dąbek, Grzegorza Gieleraka, Janusza Hałkę, Stanisława Ilnickiego, Grzegorza Kade, Jarosława Kowala, Emanuela Korzeńca, Pawła Krzesińskiego, Urszulę Marszałkowicz-Flis, Jacka Matuszaka, Annę Nycz, Sławomira Pączka, Marka Rękasa, Tomasza Sanaka, Ewę Szymczuk, Sylwię Szymańską, Witolda Tłustochowicza, Radosława Tworusa oraz Lidię Wojdę.

W wydaniu książki znacząco pomogła Poczta Polska. To firma od lat wspierająca osoby z niepełnosprawnościami – zarówno poprzez systematyczne wprowadzanie udogodnień w placówkach, jak i przez zatrudnianie osób niepełnosprawnych. Jest wrażliwa na problemy osób z dysfunkcjami, czego dowodem jest m. in. współpraca z reprezentacją Polski w Amp Futbolu. Poczta Polska zacieśnia też relacje z Centrum Weterana Działań Poza Granicami Państwa. Oby więcej instytucji reprezentowało taką postawę jak Narodowy Operator Pocztowy.

Podobne podejście do weteranów prezentuje zespół marki Direct Action. Muszę również wspomnieć o pozytywnej roli Centrum Weterana – na czele z jego dyrektorem płk. Szczepanem Głuszczakiem.

Osobne podziękowania składam Grzegorzowi Zasępie. To on, już przed kilku laty zaproponował aby z tych historii stworzyć opowieść dla telewizji. Tak powstał pierwszy polski serial o rannych – „Weterani. Wyrwani śmierci”.

Dziękuję również tym, którzy wspierali mnie od strony „technicznej”: redaktorce Marii Mogielnickiej – za wytrwałość i skrupulatność, Dariuszowi Łęczyckiemu – za inspirujące sugestie dotyczące grafiki i tytułu, Bartoszowi Piątkowskiemu – za ostateczną wersję okładki, Maciejowi Kidawie – za stronę internetową książki. No i oczywiście Asi, która dzielnie znosiła przeciągający się czas, mojej pracy nad „Bólem”.

Bibliografia

Artykuły

Geibel Adam, Recent Merkava Attacks Highlight Growing Command Detonated Mine Threat, „Armor” maj – czerwiec 2010 r.

Korzeniewski Krzysztof, Pieniuta Sławomir, Nowak Bogusław, Zadania i struktura organizacyjna służby zdrowia PKW w Afganistanie, „Lekarz Wojskowy”, 2011 nr 4

Korzeniewski Krzysztof, Pluta Jan, Prokop Ewa, Analiza chorób i obrażeń ciała żołnierzy PKW pełniących służbę w Afganistanie w 2009 r., „Lekarz Wojskowy”, 2011 nr 3

Rutkiewicz Aleksander, Wprowadzenie penicyliny do leczenia w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie, „Lekarz Wojskowy”, 2011 nr 2

Sztuka Maciej, Jedyną właściwą szkołą chirurga jest wojna - traumatologia średniowiecznego pola bitwy, „Lekarz Wojskowy”, 2011 nr 4

Tworus Radosław, Ilnicki Stanisław, Szymańska Sylwia, Przypadek długoterminowego wsparcia psychologicznego udzielanego żołnierzowi PKW ISAF z ekstremalnymi pourazowymi obrażeniami wielonarządowymi, „Lekarz Wojskowy”, 2013 nr 2

Publikacje książkowe:

Andriessen J. H. J., I Wojna Światowa w fotografii, Warszawa 2006

„Cure” Magazyn Medycyny Wojskowej, Warszawa 2016

Matuszak Jacek, Wojsko Polskie w Afganistanie 2002–2014, Warszawa 2014

Szymańska Sylwia, Tułaczka Odyseusza. Powrót z wojny do domu, Warszawa 2017

Wykłady

Wygłoszone w czasie konferencji: Bezpieczeństwo wojsk w aspekcie zagrożeń wynikających z użycia IED, Warszawa, 31 marca 2017 r.:

Gzik Marek, Wolański Wojciech, Gzik-Zroska Bożena, Wielowariantowa analiza numeryczna bezpieczeństwa żołnierzy w wozach bojowych (podczas wybuchu IED)

Harężlak Piotr, Ewolucja zagrożeń dla wojsk występujących w konfliktach o niskiej intensywności prowadzonych w XXI w.

Piela Grzegorz, Materiały wybuchowe domowej produkcji w działaniach asymetrycznych

Śliwiński Janusz, Lubach Ireneusz, Śliwiński Cezary, Poszukiwanie rozwiązań konstrukcyjnych zwiększających odporność przeciwminową wozów bojowych

Wygłoszony w czasie TacMed-WIM, Warszawa 9–10 września 2016 r.:

Sanak Tomasz, Medyk pola walki wg standardu TCCC.