Pamięci mojej Najukochańszej Mamy

Leokadii z d. Prokopowicz,

z polskich Kresów,

która lata 1940–1946

spędziła na zesłaniu syberyjskim

Okładka
Fahrenheit 451

Redakcja i korekta
Barbara Manińska
oraz Firma Korektorska UKKLW

Dyrektor projektów wydawniczych
Maciej Marchewicz

Materiał zdjęciowy
archiwum Autora i wolne zasoby internetu

ISBN 9788380795594

Copyright © for Mariusz Świder
Copyright © for Fronda PL Sp. z o.o., Warszawa 2020

Wydawca
Wydawnictwo Fronda Sp. z o.o.
ul. Łopuszańska 32
02-220 Warszawa
tel. 22 836 54 44, 877 37 35
faks 22 877 37 34
e-mail: fronda@fronda.pl

www.wydawnictwofronda.pl

www.facebook.com/FrondaWydawnictwo

www.twitter.com/Wyd_Fronda

Konwersja
Epubeum

Rekomendacja

Mariusz Świder odkrył dla nas Rosję! Jak to możliwe? Po prostu zebrał informacje o rodakach, którzy tam działali, i przedstawił je w sposób krzepiący, w Sienkiewiczowskim stylu.

Powstała książka, której każda strona wprowadza nas w niesłychane zdumienie. Jej autor jest bardzo dociekliwy. Jeszcze jeden i jeszcze jeden Polak pracował na terenie Rosji, wnosząc tam, pod własnym lub zmienionym nazwiskiem, wartości bardzo istotne, choć niekoniecznie propolskie i niestety nie zawsze prospołeczne. Liczba naszych rodaków w polityce, gospodarce i kulturze rosyjskiej jest ogromna.

Książkę tę napisał historyk, osobiście sprawdzając realia. Zawarł w niej też swoją historię i bolesne doświadczenia rodziny. Pozazdrościć mu można spokoju, z jakim traktuje gorzkie losy, oraz kultury każącej mu szanować naszego wschodniego sąsiada. Aż dziw, jak nabrzmiałe konflikty zaciemniły wzajemne zasługi.

Tę opowieść trzeba czytać odcinkami, z oddechem na przemyślenie. Gładkość stylu powoduje, że każdy znajdzie w niej coś ciekawego – od magnackich pałaców i Kremla do baraków i chat syberyjskich – na każdym szczeblu egzystencji Polacy zmagali się z losem, a wybrańcy ten los kształtowali, w większości wypadków uczciwie.

Ujmujący swoją skromnością autor daje przykład miłośnikom historii. Dlaczego tak mało mamy wspomnień zabliźniających rany? Dlaczego przybyszom z Kresów tak trudno wziąć pióro do ręki? Marzę o tym, by niejeden czytelnik ruszył w ślady twórcy tego dzieła. Dla dobra obojga narodów.

Bolesław Niemierko,

profesor nauk humanistycznych

Uniwersytet Gdański / SWPS

Od redakcji

Według Kronik Nestora - które są dla Rosjan tym czym dla nas kronika Galla Anonima - twierdzą, że to Lechici założyli miasto, znane teraz jako Moskwa. Z kolei Jekaterynburg, założony 18 listopada 1723 roku, został nazwany tak na cześć carycy Katarzyny I – naszej rodaczki, Marty Skowrońskiej.

W latach 70. XIX wieku Polacy stanowili nawet 40 proc. absolwentów licznych rosyjskich instytutów naukowych, w całym zaś XIX stuleciu 30 proc. ogólnej liczby ich prymusów.

Polacy – generałowie i oficerowie byli nadreprezentowani w armii rosyjskiej. O ile Polacy stanowili niespełna 10 proc. mieszkańców Imperium Romanowych, o tyle w armii tworzyli prawie 20 proc. korpusu oficerskiego.

Z Rosjanami nie zawsze braliśmy się tylko za bary, toczyliśmy wojny jak równy z równym, a później wzniecaliśmy przeciwko nim powstania. To właśnie z polskich drukarń przez ponad 120 lat pochodziło rosyjskie słowo drukowane, zaś polscy inżynierowie budowali Rosjanom mosty kolejowe i tworzyli rosyjską sieć dróg żelaznych. To z polskich fabryk pochodziło 90 proc. stalowych szyn układanych potem w dalekich stepach, a nasi przyrodnicy odkrywali Syberię dla światowej nauki.

W niniejszej książce opowiemy o tych, którzy wyrośli z polskiego pnia (aż 271 rodów szlacheckich w Rosji pieczętowało się polskimi herbami), ale przyszło im budować obce mocarstwo. Znaczący odsetek stanowili wysokiej klasy fachowcy, którzy za działalność patriotyczną zostali skazani na zesłanie. Znakomita większość, kiedy było to już możliwe, powróciła pod biało-czerwone sztandary, by tworzyć zręby odrodzonej państwowości po roku 1919. Oddamy im cześć w tej książce.

Pomiędzy Polską a Rosją rozlewa się morze krwi i nie sposób przejść go suchą nogą. O polsko-rosyjsko/sowieckich ranach nasza oficyna wydała już tomy. Wiele z nich, jak choćby Kołyma. Polacy w sowieckich łagrach. Bez komentarza, zostało uhonorowanych nagrodami w konkursach na najlepszą historyczną książkę roku.

Ale najnowsza książka Mariusza Świdra nie koncentruje się na krzywdach polskich, tylko na wiekopomnych osiągnięciach naszych rodaków. Nie dlatego, że Autor, jak jeden z bohaterów bajki Krasickiego o dwóch malarzach, woli malować „piękniejsze twarze”. Autor, syn Sybiraczki, chce nam przypomnieć, że - choć dziś trudno w to uwierzyć - dawna Rosja była wschodzącym mocarstwem ekonomicznym. Dla wielu - nieludzką ziemią, ale dla innych ziemią obiecaną, z którą wiązali swoją przyszłość i szansę kariery.

Niniejsza książka nie ma ambicji naukowych, to gawęda historyczna. Snując ją, Autor przywołuje coraz to nowe skojarzenia z zakamarków pamięci. W jego opowieści dygresja goni dygresję, łącząc poszczególne osoby i całe wielkie rody, nazwiska i zjawiska, a nawet miejsca zamieszkania bohaterów. To rodzinna szkatułkowa opowieść familijnego nestora - bo też cały nasz ród lechicki Autor traktuje jak jedną wielką rodzinę.

Przypomina nie tylko o tych Polakach, z których chcielibyśmy być dumni i dawać ich jako przykład następnym pokoleniom, lecz także ukazuje negatywnych bohaterów historii, którzy - mimo oczywistych korzeni polskich - nie chcieli mieć z Polską nic wspólnego, a nawet skutecznie jej szkodzili.

W ciągu roku książka rosła i rosła, a Autor niestrudzenie dorzucał dodatkowe wątki i nowych bohaterów, stając się utrapieniem korektorek i redaktorek, starających się wytropić niezweryfikowane fragmenty stale powiększającego się jak kula śniegowa tekstu.

Nie mam wątpliwości, że dopiero uchyliliśmy drzwi - że jeszcze wielu Polaków można by zmieścić w naszej opowieści, ukazać ku pokrzepieniu serc znacznie więcej osiągnięć naszych przodków.

Wydawnictwo i Autor serdecznie proszą Państwa o pomoc: o namiary na nieujętych w niniejszym tomie bohaterów, o wskazanie źródeł, które w tym obrocie prac zostały ominięte. Prosimy zwłaszcza o podzielenie się historiami rodzinnymi. Mamy nadzieję, że dzięki temu w kolejnych wydaniach ukażemy jeszcze szerszą panoramę losów Polaków w Rosji.

Polska stolica Rosji i polski hymn imperium

Moskwa. Miasto stworzone przez dzielne słowiańskie plemię Wiatyczów, którzy na początku XII wieku przepędzili z tych okolic ludność ugrofińską. Wykopaliska na Kremlu potwierdziły, że najstarsze fortyfikacje w tym miejscu budowane były przez Wiatyczów właśnie – i oni uznawani są za twórców tego miasta.

Czym dla Polaków są księgi Galla Anonima czy kroniki Jana Długosza – tym dla Rosjan są Kroniki Nestora (Powieść minionych lat, tzw. latopisy). Ów kronikarz, mnich klasztoru (ławry) pieczerskiego w Kijowie wydał je w 1113 roku – opisując szeroko dzieje Rusi. Tworzył je więc ponad sto lat przed powstaniem miasta Moskwa.

Wspomina między innymi o wyżej wymienionym dzielnym plemieniu Wiatyczów. Pozwolę sobie zacytować parę fragmentów: „Byli zaś Radymicze i Wiatycze z rodu Lachów. (…) Było bowiem dwóch braci Lachów: Radym, a drugi Wiatko. I przyszedłszy, siedli: Radym nad rzeką Sożą i od niego przezwali się Radymicze, a Wiatko siadł z rodem swoim nad Oką i od niego przezwali się Wiatycze”. (Wiatko to zrusyfikowana forma staropolskiego imienia Wiącek, czasem przybierającego formę Więcek).

Powieść minionych lat w Latopisie Radziwiłłowskim.

Niektórzy rosyjscy historycy starają się bagatelizować powyższe informacje, pisząc, że Nestor pod słowem „Lachy” (Lechici) rozumiał Słowian z zachodniej Rusi. Tymczasem sam Nestor w innym fragmencie swoich Kronik dokładnie określa, kim są Lachowie: „Słowianie (…) siedli nad Wisłą i przezwali się Lachami, a od tych Lachów przezwali się jedni Polanami, drudzy Lachowie – Lutyczami, inni Mazowszanami, inni Pomorzanami”. (Lutycze – czyli Lędzianie. Stąd Ostrów Lednicki, Lednica… Polska po litewsku to Lenkija, po węgiersku to Lengyelország, czyt. Lendzierosag, czyli kraj Lędzian, a po persku i w starotureckim to Lachistan – czyli kraj Lachów. Rusini też nazywali nas Lachami… I każdy z nas zna powiedzenie: „Strachy na Lachy”). Przymiotnik od słowa „Lach” to „lacki”, stąd np. nazwa miejscowości Kosów Lacki. Stąd i nazwa naszego narodu: Polacy, czyli Po-Lachy. Nazwa rejonu Podlasie też nie oznacza, że leży on „pod lasem” – tylko że jest już „pod Lachami” – bo wcześniej wpływy w tym regionie miała Ruś – stąd tyle cerkwi tutaj. A elity polskie z czasem zaczęto nazywać sz-Lachtą (bo z Lachów się wywodzili).

Pierwotne fortyfikacje budowane przez Wiatyczów na terenie obecnego moskiewskiego Kremla mają charakter analogiczny do tych z Gniezna czy Poznania (tzw. konstrukcje hakowe), zupełnie nieznane na Rusi. Pierwsze grodzisko zostało otoczone wałem z fosą, były też brama i most – zgodnie ze zwyczajem Lachów/Lechitów.

O tym, że Wiatycze pochodzą z terenów wschodniego Mazowsza i Podlasia, pisze też słynny polski antropolog Jan Czekanowski. Porównał on klaster M458 z haplogrupy R1a1, świadczący o spokrewnieniu dawnych Moskwian z Mazowszanami.

Również Długosz o tym nadmienia, umiejscawiając pierwotne siedziby Wiatyczów na Mazowszu, a Radymiczów nad Sanem. Ich kolebką było Radymno pod Przemyślem.

To my więc założyliśmy Moskwę…

I czy tylko Moskwę?

Czterech rosyjskich wydań doczekała się Historia Rosji. Od Ruryka do Putina, napisana przez znanego petersburskiego prof. Jewgienija Anisimowa, autora kilkudziesięciu książek historycznych, prowadzącego programy w radiu i telewizji. I oto zobaczyłem tę znaną książkę w Polsce… po polsku… wydaną w 2017 roku nakładem wydawnictwa Inicjał (tłum. Andrzej i Halina Palaczowie). Pozwolę sobie zacytować dwa ciekawe fragmenty ze s. 10 polskiego wydania:

„Słowiańskie plemię Polan zajmowało ziemie nad Dnieprem w IX wieku. Ich stolicą było nieduże miasto Kijów, którego nazwa (…) pochodzi od imienia władcy (wodza) miejscowego plemienia, Kija”.

I drugi cytat, parę linijek dalej:

„Najwidoczniej mieszkający tu Polanie byli dość słabym plemieniem, odpryskiem jednolitego kiedyś wielkiego ludu, które przyszło tu z ziem obecnej Polski, znanego z bizantyjskich źródeł jako »Lędzianie«, czyli »Lachy«”.

A TERAZ PROSZĘ POWIĄZAĆ OBA POWYŻSZE CYTATY.

Do napisania niniejszej książki skłoniła mnie reakcja rosyjskich czytelników na mój artykuł pt. Mazurek Putina, opublikowany w grudniu 2013 roku na łamach tygodnika „Uważam Rze”. Przetłumaczono go i umieszczono na głównym rosyjskim portalu informacyjnym RIA Novosti (INOSMI) pod tytułem Putinskaya mazurka.

Oto wspomniany artykuł:

„Przez całe 10 lat rosyjskim hymnem państwowym była stara polska pieśń religijna. Ta szokująca informacja nie jest powszechnie znana, chociaż można o niej przeczytać na stronach internetowej Wikipedii: »W latach 1990/1991–2000 oficjalnym hymnem Rosji była tzw. Pieśń patriotyczna, za której autora uchodzi Michał Glinka. Wykonywano tylko pompatyczną melodię, urzędowego tekstu nie napisano. Jednakże według docenta Konstantina Nikitina z Konserwatorium Petersburskiego utwór bazuje ściśle na renesansowym polskim hymnie religijnym Chryste, dniu naszej światłości. Z kolei, zdaniem historyka Sergieja Makina, kompozytor mógł raczej rozważać użycie tej muzyki w operze Iwan Susanin – Boże chroń cara do instrumentalnej charakterystyki polskich interwentów. Stąd zapis znalazł się w rękopisach kompozytora.

Wkrótce po publikacji artykułów Nikitina i Makina w Rosji zastąpiono Pieśń patriotyczną przywróconym starym hymnem radzieckim Aleksandrowa z 1943 roku, za to z całkiem odmiennym tekstem“.

To tylko zarys pasjonującej historii, w jaki sposób stara polska pieśń religijna stała się pierwszym hymnem niepodległej Federacji Rosyjskiej. Gotowy materiał na scenariusz filmowy.

W październiku 1654 roku tchórzliwy i nieudolny wojewoda Filip Obuchowicz poddał Smoleńsk Moskalom. Smoleńszczyzna do Rzeczypospolitej nigdy już nie wróciła. Pozostało tam jednak wielu Polaków, którzy nie chcieli porzucać swojej ziemi i majątków. Aby zostać, musieli jednak przyrzec lojalność carowi. Z takiej rodziny wywodził się np. wielki podróżnik i odkrywca, carski generał Mikołaj hrabia Przewalski, który regularnie i bezpłatnie przesyłał Uniwersytetowi Warszawskiemu rzadkie eksponaty ze swoich wypraw. Katastrofa smoleńska miała miejsce w lesie należącym przed rewolucją do polskiej rodziny Lednickich.

Z polskiej rodziny pochodził znany w Rosji i na świecie kompozytor Michał Glinka. Prapradziadem Michała był polski szlachcic z rodu Glinków herbu Trzaska (Glinki w ziemi łomżyńskiej) Wiktoryn Władysław Glinka. Carskie władze zachowały mu przywileje szlacheckie, w tym herb Trzaska oraz nadania królewskie.

Glinka był i jest w Rosji bardzo popularny. Nie zapominał o polskich korzeniach, wielokrotnie odwiedzał Polskę, znał się z Adamem Mickiewiczem. Jako że tematyka polsko-rosyjska była mu szczególnie bliska – w latach 1834–1842 skomponował operę Życie za cara (Iwan Susanin), toczącą się wokół wydarzeń wojny polsko-rosyjskiej na początku XVII wieku – zajęcia przez Polaków Kremla, a później przegnania ich z Moskwy.

Ponieważ w operze musiały, siłą rzeczy, zaistnieć muzyczne motywy polskie, to Glinka szukał ich w kraju przodków. Po jego śmierci w domowym archiwum znaleziono – przy rękopiśmiennych materiałach wspomnianej opery – kartkę z nutami. Ręcznie podpisaną: »motif de chant national«. Za oczywiste uznano, że jest to kompozycja Glinki. I nikogo wówczas nie zdziwiła obca, typowo polska rytmika akompaniamentu, z polskim akcentem (na przedostatniej sylabie) na końcu fraz melodycznych. Co prawda później to wygładzono (kompozytor Michaił Bagrinowski zmienił melodykę i rytm), ale zachował się oryginał owej kartki z rękopisem i znajduje się w Petersburgu, w oddziale Biblioteki Narodowej, w tzw. Archiwum Michała Glinki, gdzie można zobaczyć oryginalny zapis, przed zmianami.

Konstantin Nikitin, docent Petersburskiego Państwowego Konserwatorium, napisał we wspomnianym artykule pt. Pieśń patriotyczna, że jeszcze w 1974 roku jego ówczesny wykładowca prof. Dmitriew pokazał mu spis rękopisów muzycznych. W końcu lat 40. dostał je od przyjaciela, ukraińskiego muzykologa Filipa Kozickiego, badającego jeszcze przed wojną polską muzykę sakralną. Wspomniany rękopis został przez Kozickiego przepisany w Polsce z archiwaliów muzycznych. Jeden z gregoriańskich utworów Kryste dniu naszei światłości (pisownia oryginalna) z końca XVI wieku jest praktycznie identyczny z utworem przypisywanym Glince! Kozicki dodał, że przepisał ten utwór w krakowskiej Bibliotece Narodowej. To znana kompozycja (łac. Christe, qui lux es et dies) autorstwa Wacława z Szamotuł (1526–1560), której możemy posłuchać choćby dzięki internetowi w pięknym wykonaniu poznańskiego chóru Stefana Stuligrosza. I porównać z identyczną Pieśnią patriotyczną, a drobne różnice wynikają z modyfikacji Bagrinowskiego.

Pewnie do dzisiaj kartka z kompozycją przypisaną Glince leżałaby sobie spokojnie w petersburskim archiwum, gdyby w 1944 roku nie natknął się na nią wspomniany wyżej kompozytor i wojskowy dyrygent Bagrinowski. Spodobała mu się podniosłość i pompatyczność melodii (religijnej w końcu!) w tak trudnym okresie wojny. Skopiował i stworzył aranżację na orkiestrę, zlikwidował polskie muzyczne akcenty i melodykę, których nie rozpoznawał i nie rozumiał. W 1947 rokunazwano ten utwór Pieśnią patriotyczną, zresztą pod takim tytułem funkcjonuje do dziś”.

Tak więc przez 10 lat Rosjanie na uroczystościach wojskowych, na otwarciu posiedzenia Dumy czy gdy zdobywali złote medale olimpijskie, mieli łzy wzruszenia w oczach, kiedy stali na baczność i słuchali z nabożnością starej polskiej pieśni religijnej. Spisanej przez smoleńskiego Polaka, kompozytora Michała Glinkę, którego rodzina pochodziła spod Łomży.

Niech rozbrzmiewa grom zwycięstwa

Rosjanie zaimponowali mi faktem umieszczenia na potężnej platformie internetowej pełnej wersji tegoż artykułu. Przecież poruszany w nim główny wątek nie jest dla nich szczególnie chlubny. Jednak z ciekawości przejrzałem również umieszczone pod tekstem komentarze – i co się okazało? Że większość z nich miała taki wydźwięk, iż Polacy, lecząc kompleksy z powodu tego, że nie mają swoich wielkich uczonych i artystów – chcą pretendować do bycia cudzymi autorytetami i mistrzami. Uświadomiłem sobie wówczas, jak mało obie nacje wiedzą o roli polskiego narodu w budowaniu współczesnej Rosji. Jestem gotów bronić tezy, że nie byłoby współczesnej Rosji, jej nauki czy kultury w obecnej formie – bez naszego udziału.

Zacznę od tego, że opisana wyżej pieśń nie była jedynym hymnem rosyjskim polskiego autorstwa. Może to żart historii, ale gdy w 1795 roku dokonywał się trzeci rozbiór Polski, to hymnem Rosji był polski taniec narodowy – polonez. Był to pierwszy w historii hymn Rosji. Jego tytuł brzmiał Niech rozbrzmiewa grom zwycięstwa (Гром победы раздавайся) i skomponowany został w 1791 roku przez naszego rodaka z Warszawy – Józefa Kozłowskiego. Dzieciństwo kompozytor spędził w stolicy Polski, był solistą w chórze chłopięcym przy katedrze św. Jana. Później był tam organistą. Od 1773 roku jako nauczyciel Michała Kleofasa Ogińskiego i jego rodzeństwa przebywał w Guzowie i Trokach. W latach 1786–1796 jako oficer służył w wojsku rosyjskim („Z poruczników Polskiej Armii Koronnej według rozkazu Najwyższego Dowódcy jest przeniesiony do rosyjskiej” – RGIA: F. 497, op. 1, spr. 4369), brał udział w wojnie rosyjsko-tureckiej 1787–1791,tam zaprzyjaźnił się z dowódcą armii rosyjskiej, też Polakiem z pochodzenia, Grzegorzem Potempskim (ros. Grigorijem Potiomkinem). Ten zaprosił go do siebie do Petersburga, gdzie w 1791 roku Kozłowski skomponował poloneza na cześć zdobycia Izmaiłu. Pieśń ta była hymnem państwowym Rosji do 1816 roku. Po śmierci Potiomkina w 1791 roku kompozytor zamieszkał w pałacu Lwa Naryszkina i tworzył na zamówienie trzech kolejnych władców Rosji: Katarzyny II, Pawła I i Aleksandra I. Jego najbardziej znaną religijną kompozycją jest requiem Missa pro defunctis, skomponowane na zamówienie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Po śmierci Katarzyny II Kozłowski podał się w wojsku do dymisji i rozpoczął służbę przy dworze. 3 grudnia 1796 roku objął w miejsce Sartiego funkcję nauczyciela muzyki żony cara Aleksandra I (1777–1825) Elżbiety Aleksiejewny (1779–1826), utalentowanej śpiewaczki, harfistki, gitarzystki i klawesynistki. Oprócz prowadzonych lekcji i ćwiczeń tworzył repertuar jej występów podczas koncertów dworskich. Został również kustoszem cennej biblioteki muzycznej cesarzowej. W kolekcji tej umieścił też większość rękopisów i publikacji swoich utworów, wśród których przeważająca część jest dedykowana właśnie żonie cara. Kozłowski przez 16 lat był dyrektorem muzycznym teatrów cesarskich, a po ataku paraliżu w 1819 roku przeszedł na emeryturę w randze radcy dworu. Wrócił na kilka lat do Warszawy, potem znów wyjechał do Petersburga, gdzie w 1831 roku zmarł.

Ogromny dorobek Kozłowskiego, obejmujący kilkaset kompozycji, wyróżnia oryginalny zlepek cech stylistycznych klasycyzmu, sentymentalizmu i romantyzmu. W historii rosyjskiej kultury przełomu XVIII i XIX wieku uważany jest za największego mistrza muzyki orkiestrowej. Jego muzyka do tragedii Владисан [Wladisan] (1786) Jakowa Kniażnina (1740–1791), Эдип в Афинах [Edyp w Atenach] (1804) i Фингал [Fingal] (1805) Wladislawa Ozierowa (1770–1816), Дебора [Debora] (1811) Aleksandra Szachowskoja (1777–1846), Эдип царь [Król Edyp] (1811) Aleksandra Gruzincewa (ok. 1779–ok. 1821) i Эсфирь [Estera] Pawła Katienina (1792–1853) stanowi ważny etap kształtowania się rosyjskiego symfonizmu programowego oraz opery bohaterskiej. Kompozytor adaptował do rosyjskiej artystycznej rzeczywistości gatunki zachodnioeuropejskiej muzyki sakralnej i został autorem pierwszego rosyjskiego Requiem i Te Deum. W twórczości wokalno-kameralnej Kozłowskiego (napisał ok. 70 utworów) wykształciły się cechy języka muzycznego charakterystyczne dla romansu rosyjskiego epoki romantyzmu. Działając w gronie pierwszych etnografów muzycznych, został twórcą gatunku pieśni rosyjskiej. Te utwory komponowane do słów znakomitych poetów rosyjskich łączyły w sobie cechy pieśni ludowej i mieszczańskiej, wzbogacone elementami polskiego kantu, włoskiego bel canta, francuskiej chanson, ballady niemieckiej, a także muzyki dramatycznej. Współcześni poczytywali Kozłowskiego za najwybitniejszego, obok Ogińskiego, twórcę polonezów (ok. 100). Dzięki niemu rytm tańca rycerskiego podbitego kraju – Polski – wiódł prym podczas uroczystości na dworze państwa zaborców. Kompozytor stworzył też nowy, niespotykany dla zachodnioeuropejskich tradycji chóralny wariant poloneza. Jego polonezy instrumentalne odzwierciedlają z kolei proces stopniowego zatracania funkcji użytkowej tego tańca i przekształcania się w taniec stylizowany.

Innym ciekawym kompozytorem był Teodor Leszetycki, urodzony w 1830 roku w Łańcucie. Studiował muzykę w Wiedniu, a w 1852 roku przybył do Petersburga i został profesorem Konserwatorium Muzycznego. Do jego uczniów należeli m.in. Ignacy Paderewski, Anna Jesipowa czy Osip Gabriłowicz. Także komponował –  stworzył 49 opusów, z których większość stanowią wirtuozowskie dzieła fortepianowe, w tym Concerto symphonique c-moll op. 9. Wśród wielkich form wyróżniają się także skomponowana w Petersburgu kantata Дочь воеводы [Córka wojewody] (1862) i opera komiczna Die erste Falte.

Właśnie w petersburskim okresie działalności Leszetycki odkrył swoje powołanie pedagogiczne. Po zdobyciu posady na dworze zaczął udzielać lekcji muzyki w najlepszych domach stolicy. Jego uczniami zostali m.in.: córka wielkiej księżnej Heleny Pawłowny – Jekatierina Michajłowna (1827–1894), faworyta Aleksandra II (1818–1881) księżna Jekatierina Dołgorukowa (1847–1922) i hrabia Aleksander Szeremietiew (1859–1931), przyszły dyrektor Nadwornej Kapeli Śpiewaczej. Przez radę Cesarskiego Towarzystwa Wychowawczego Panien Szlachetnie Urodzonych (Instytutu Smolnego) Leszetycki był powołany na stanowisko inspektora muzyki jako osoba, która „świetnie zna się na swojej pracy i kunszcie nauczycielskim” (Н.П. Черепнин, Императорское Воспитательное Общество Благородных Девиц, Петроград 1915, t. 2, s. 77). W latach 1858–1878 nie tylko kierował nauczaniem muzyki na tej prestiżowej uczelni, lecz także dawał lekcje najbardziej uzdolnionym uczennicom, za które to zajęcia otrzymywał wynagrodzenie dwukrotnie wyższe od pozostałych pedagogów. W 1860 roku został wykładowcą fortepianu w Szkole RTMzałożonej przez A. Rubinsteina. Ten ostatni zaprosił Leszetyckiego w 1862 roku do kierowania klasą fortepianu pierwszego w „rdzennej” Rosji konserwatorium (KP), zarządzanego przez Towarzystwo, i do uczestnictwa w Radzie Profesorów. Leszetycki brał więc udział w tworzeniu pierwszych programów nauczania KP, w ustalaniu wymagań egzaminacyjnych, układał instrukcje zarządzania uczelnią. W 1876 roku opracował projekt, zgodnie z którym najlepsi absolwenci uczelni otrzymywali wsparcie finansowe na podróż zagraniczną w celu kontynuowania kształcenia muzycznego.

Rzadko występował jako solista. Jego ostatni koncert odbył się w 1887 roku we Frankfurcie nad Menem. W Wiedniu wzniesiono mu pomnik jeszcze za życia. Zmarł w Dreźnie w 1915 roku.

Polki i Polacy na tronie i u tronu Rosji

Polką była caryca Katarzyna I, żona Piotra Wielkiego, która po jego śmierci samowładnie rządziła krajem. Założyła słynną Rosyjską Akademię Nauk. Marta Skowrońska – bo o niej mowa – urodziła się na terenie tzw. Polskich Inflant w niezamożnej, wielodzietnej rodzinie. Rodzice wcześnie zmarli, a Martę (wraz z rodzeństwem) pod opiekę wzięła ciotka Anna Wesołowska. Wychowywała, karmiła, ale też edukowała, nauczyła dzieci czytać i pisać.

W 1721 roku w Rydze Krystyna Skowrońska napisała list do swojej rodzonej siostry Marty – wtedy już carycy, przebywającej tam z oficjalną wizytą – z prośbą o spotkanie. List był po polsku…

(Bo caryca Katarzyna I, czyli Marta Skowrońska, nie była analfabetką – jak się dość powszechnie w Rosji uważa, po prostu czytać i pisać potrafiła tylko w ojczystym, polskim języku, a nie po rosyjsku).

Polką była caryca Katarzyna I, żona Piotra Wielkiego, która po jego śmierci samowładnie rządziła krajem.

Caryca spotkała się z siostrą i sowicie ją obdarowała.

Spośród licznego rodzeństwa Katarzyna I regularne kontakty utrzymywała tylko z ukochanym bratem Karolem. Ściągnęła go do Petersburga i szczerze wspierała. Jego syn Marcin zrobił tu karierę, dosłużył w armii do stopnia generała, został hrabią (ros. graf) i senatorem. Córka Karola, Anna, wyszła za mąż za hrabiego Michaiła Woroncowa – przyszłego wielkiego kanclerza państwa rosyjskiego.

Druga córka Karola Skowrońskiego – Zofia – wyszła za mąż za swojego rodaka, Polaka, księcia Piotra Sapiehę. Mieszkał on czasowo w Petersburgu razem ze swoim ojcem Janem Kazimierzem Sapiehą, który przebywał w tym mieście, pełniąc funkcję feldmarszałka armii rosyjskiej. Obaj Sapiehowie, ojciec i syn, przybyli do rosyjskiej stolicy z Polski w 1726 roku za namową przyjaciela rodziny – księcia Mienszykowa. Jak pisze o nim encyklopedia PolskiPetersburg.pl: Już w dniu przyjazdu złożył Sapiehom wizytę w asyście wysokich rangą oficerów, a 3 marca przekazał im oficjalne zaproszenie na audiencję u Katarzyny I. Odbyła się ona tego samego dnia z udziałem carówny Anny, fraucymeru oraz senatorów i ministrów. Tego też dnia Sapiehowie złożyli wizytę carskiemu zięciowi Karolowi Fryderykowi ks. Holstein-Gottorp (1700–1739). Następnie ucztowali w pałacu Mienszykowa z jego rodziną i generałami Lacym, Dołgorukim, Jusupowem oraz Wołkowem. 4–7 marca ojciec i syn składali oraz przyjmowali wizyty senatorów i ministrów rosyjskich, a także dyplomatów władców europejskich. 12 marca uczestniczyli w uczcie u Mienszykowa, którą zaszczycili swoją obecnością także książę Karol Fryderyk oraz najwyżsi dowódcy armii i floty, a 13 marca ugoszczeni zostali obiadem przez Katarzynę I.

W trakcie całego pobytu wielokrotnie dochodziło do spotkań Jana Kazimierza z Mienszykowem, na których omawiano zapewne warunki planowanego małżeństwa (ich dzieci), a także współpracy politycznej. 7–20 marca Sapiehowie zwiedzali Petersburg (cerkwie, Twierdzę Pietropawłowską, Kunstkamerę) oraz okolice (m.in. twierdze w Szlisselburgu i Kronsztadzie). Kulminacja pobytu nastąpiła po 21 marca, czyli po zakończeniu pierwszego okresu żałoby po zmarłym 8 lutego 1725 roku Piotrze I. Już 22 marca Jan Kazimierz został feldmarszałkiem armii rosyjskiej z roczną pensją w wysokości 120 tys. rubli, a 24 marca cesarzowa oficjalnie ogłosiła zaręczyny jego syna z Marią Mienszykówną.

Uroczystości zaręczynowe trwały sześć dni. Jan Kazimierz 2 kwietnia odbył wizyty pożegnalne, w tym 1 kwietnia audiencję u Katarzyny I, która obdarowała go skrzynią z futrami i odznaczyła Orderem św. Andrzeja Apostoła Pierwszego Powołania [Орден Святого апостола Андрея Первозванного]. Według wykazu kawalerów najwyższych orderów rosyjskich autorstwa Bantysza-Kamienskiego równocześnie Jan Kazimierz Sapieha odznaczony został Orderem św. Aleksandra Newskiego (podawana jest też data 15 listopada 1726 roku). Petersburg opuścił 3 kwietnia bez syna i pozostawionych przy nim sług. Podróż i pobyt Sapiehy w Petersburgu zostały rozpropagowane w Rzeczypospolitej dzięki wydanemu latem 1726 roku w Wilnie Diariuszowi drogi z Wilna do Petersburga […] JW Sapiehy star. bobrujskiego autorstwa księdza Sankowicza. Pod koniec tego roku Sapieha ponownie wyruszył do Petersburga, gdzie miał objąć dowództwo nad korpusem posiłkowym przygotowywanym dla zmagającego się z Ligą Hanowerską cesarza Karola VI (1685–1740). Przerwał jednak podróż na wieść o chorobie Augusta II, a wznowił ją w lutym 1727 roku. Nad Newę dotarł 10 marca bardzo „srodze” [dobrze] przyjęty przez Katarzynę I, która nadała mu pensję, obdarowała cennymi prezentami oraz zakwaterowała w „kupionym pałacu Imperatorowey Jemści”. Sapieha zdecydował się na dłuższy pobyt, podejmując z racji posiadanego stopnia zabiegi o przyznanie mu dowództwa nad wspomnianym korpusem posiłkowym dla Karola VI, który miał liczyć 40 tys. żołnierzy. Pozycja Sapiehy nad Newą była wówczas bardzo silna i nie załamał jej zgon carycy, którego był naocznym świadkiem. Piotr II (1715–1730) początkowo darzył go estymą, zapraszając wraz z synem na koronację, a potem na narady rodziny cesarskiej, Rady Najwyższej, Synodu i Senatu. Także upadek Mienszykowa zdawał się nie zagrażać pozycji obu Sapiehów w petersburskich kręgach władzy. Nowy car był jeszcze obecny na ślubie Pawła Sapiehy z bratanicą carycy Katarzyny I Zofią Skowrońską (19 listopada 1727 roku).Nowy car i Zofia byli przecież bliskim kuzynostwem. Co więcej, 8 listopada 1727 roku car nominował Jana Kazimierza na generała gubernatora Petersburga i Ingrii oraz na dowódcę liczącego 14 pułków okręgu wojskowego. Francuscy dyplomaci uważali, że stało się to możliwe dzięki poparciu udzielonemu Sapiesze, wbrew opinii książąt Golicynów, przez dwóch zwaśnionych z nimi najwyższych dygnitarzy rosyjskich – Polaka Pawła Jagużyńskiego (1683–1736) i Andrieja Ostermanna (1687–1747). Pod koniec 1728 roku wpływy Golicynów wzrosły jednak na tyle, że uwzględniono ich sprzeciw wobec oddania tak ważnych stanowisk cudzoziemcowi. W rezultacie po wyjeździe Piotra II do Moskwy Jan Kazimierz pozostał z niczym, szybko tracąc wpływy na dworze. Dalszy pobyt w Petersburgu uznał więc za bezcelowy. Rezydent dworu saskiego Jan le Fort informował w marcu 1728 roku, że szykował się do wyjazdu z Petersburga, co też nastąpiło po kilku tygodniach. 

Jan Kazimierz Sapieha zmarł 22 lutego 1730 roku w ojczystej Polsce, w Rawiczu. Został pochowany 22 marca 1730 roku w kościele w Radlinie.

Anna Wesołowska, opiekunka i ciotka Marty Skowrońskiej,zmarła, gdy przyszła caryca Katarzyna I miała 13 lat. Martę adoptował wtedy pastor, Niemiec z pochodzenia, który po kilku latach przeprowadził się wraz z rodziną do Rosji. Tam Marta Skowrońska rozpoczynała swoją zawrotną karierę od zajęcia praczki, by po kilkunastu latach zostać żoną cara Piotra Wielkiego. Ale to już scenariusz na inną opowieść…

Jekaterynburg został założony 18 listopada 1723 roku, jest to obecnie czwarte co do wielkości miasto w Rosji, stolica przemysłowego Uralu. Zostało tak nazwane na cześć carycy Katarzyny I – czyli naszej rodaczki Marty Skowrońskiej.

Mała dygresja w związku z tą panią. Otóż z tych samych terenów – niegdysiejszych tzw. Polskich Inflant – czyli obecnej Łotwy – wywodzi się łotewski były premier (potem komisarz UE) Valdis Dombrovskis, czyli Waldemar Dąbrowski. Polak zarówno po ojcu, jak i po matce. Pani premier Beata Szydło zaś 27 stycznia 2017 roku spotkała się z Mariuszem Kuczyńskim (Maris Kucinskis), kolejnym premierem rządu łotewskiego. Na Łotwie mieszka kilkadziesiąt tysięcy Polaków. Szczególnie w okolicach Dźwińska, czyli niem. Dyneburga, obecnie Daugavpils, które to miasto należało do Polski przez prawie 250 lat – od 1559 roku aż po trzeci rozbiór naszego kraju. Polacy pozostali tam do dziś. Czy rzeczywiście jest nas tam tylko kilkadziesiąt tysięcy osób? A nie kilkaset tysięcy?

Łotysze przekształcają imiona i nazwiska na swoją modłę. Gdybym był obywatelem łotewskim – zapisaliby mi w metryce imię i nazwisko: Maris Sviders (najczęściej dodają „s” na końcu nazwiska. Nawet poczciwy rosyjski Iwanow to u nich Ivanovs, Kowalski zaś to u nich Kovalskis).

W Warszawie 24 marca 2019 roku odbył się eliminacyjny mecz piłkarski Polska-Łotwa. Mecz ważny, bezpośrednia transmisja w TV, ale prowadzona przez osoby nieprzygotowane merytorycznie, nieznające realiów ani meandrów historii. Prowadzący polski sprawozdawca opisuje sytuację na boisku pomiędzy reprezentantami Łotwy: „Karasiauskis podaje do Jagodinskisa, który i tak będzie za chwilę zmieniony przez Vladislavasa Gutkovskisa”.

Gdyby ten komentator sportowy miał wiedzę merytoryczno-historyczną, olej w głowie i byłby kompetentny – to wypowiedziałby to tak: „Karaszewski podaje do Jagodzińskiego, który i tak będzie za chwilę zmieniony przez Władysława Gutkowskiego”. Polacy na Kresach często nadają swoim dzieciom polskie imiona, słowiańskie – nie łotewskie – by ich polskość podkreślić. Ale głupawy komentator nazwie Władka Gutkowskiego, Polaka z Łotwy – Gutkovskisem. Przykre.

Papież Benedykt XVI 19 czerwca 2010 roku powołał księdza doktora Zbigniewa Stankiewicza na zwierzchnika Kościoła rzymskokatolickiego na Łotwie. Objął on stanowisko arcybiskupa metropolity ryskiego. Rodzice: ojciec Stanisław Stankiewicz (1912–2002) pochodził z majątku Dobroczyń k. Bukmujży (obecnie Ezernieki), powiat rzeżycki, z rodu sygnowanego herbem Mogiła; matka Janina (ur. w 1915 roku), też szlachcianka z domu Juszkiewicz herbu Ślepowron, pochodziła z majątku Kropowce (parafia Pustynia, obecnie Robeżnieki) w powiecie krasławskim. Kilka kilometrów stąd znajduje się Kombuł (łot. Kombuļi).

To tutaj stał dwór Józefa Platera, w którym urodził się jego syn – Leon, bohaterski powstaniec styczniowy stracony w twierdzy dyneburskiej 9 czerwca 1863 roku. Emilia Plater („platerówki” w Wojsku Polskim od niej wzięły nazwę) pochodziła też z tego rodu. Ksiądz arcybiskup Stankiewicz może się poszczycić znajomością języków (oprócz ojczystego polskiego): łotewskiego, rosyjskiego, włoskiego, angielskiego, łaciny, francuskiego i niemieckiego.

Plater czy Anders to chyba najbardziej znane nazwiska rodzin Niemców inflanckich, którzy się spolonizowali. Dowódca polskiego powstania styczniowego na rejon Inflant miał również pochodzenie niemieckie – i również rozpoczynał wojskową karierę jako oficer wojsk rosyjskich. Z jego życiorysem można się zapoznać choćby w Wikipedii: „Antoni Ryck urodził się 9 kwietnia 1833, był synem barona Aleksandra Rycka i Aliny z Bonisławskich. Ukończył gimnazjum i akademię wojskową w Petersburgu. Był porucznikiem 18 batalionu strzelców w wojsku rosyjskim. Brał udział w walkach w Czeczenii i Dagestanie. Został odznaczony orderem św. Anny. W 1862 roku przybył do majątku Marienhaus w Inflantach należącego do jego siostry Aliny Lippe–Lipskiej, w którym oficjalnie został rządcą. Aktywnie działał w polskim ruchu patriotycznym. W jego domu odbywały się zebrania i narady powstańcze. Na dworze znajdowali się rewolucjoniści rosyjscy z organizacji Ziemia i Wolność, którzy popierali polską walkę o wolność i zniesienie poddaństwa chłopów. Wśród miejscowych chłopów rozpowszechniał odezwę w języku łotewskim „Sprawiedliwość chłopska”. Rozkazem Centralnego Komitetu Narodowego Antoni Ryck został powołany na dowódcę formowanego oddziału powstańczego w Inflantach Polskich. Współpracował z Leonem Platerem, Władysławem Sołtanem, Michałem Wejdem, Stanisławem Mohlem, Kazimierzem Sejtanem i Zygmuntem Bujnickim. Werbował ochotników do oddziałów powstańczych. Jego dwór był magazynem żywności i broni dla powstańców. 28 lutego 1863 do majątku Marienhauz wkroczyło wojsko rosyjskie i aresztowało powstańców. Antoni Ryck został skazany na karę śmierci przez rozstrzelanie, później karę zamieniono na 20 lat katorgi i zesłanie na Syberię. Władze carskie zaproponowały rodzinie zapłacenie tysiąca rubli za zawiezienie go w miejsce zesłania, co uchroniłoby go od ciężkiej pieszej drogi. Jednak odmówił pomocy i udał się na Sybir pieszo ze swoimi współtowarzyszami. Karę za działalność powstańczą poniosło również rodzeństwo. Siostra Alina została ukarana konfiskatą majątku i zesłaniem do guberni woroneskiej. Młodsza siostra Maria została pozbawiona majątku i zesłana do guberni kostromskiej. 

Tyle dygresji. Wróćmy do poprzedniego wątku.

Przy Piotrze Wielkim i Katarzynie I karierę zrobił inny Polak – Paweł Jagużyński, który dosłużył się wysokiego tytułu generała adiutanta, a za swoje oddanie otrzymał od cara we władanie wieczyste wyspę na rzece Jauza pod Moskwą. W Bibliografii Estreichera możemy o nim przeczytać: „(Jagużyński Paweł). Genealogia zacnego Imieniem, dzielnego Męstwem godnego Honorem, Jaśnie Wielmożnego Jego Mości Pana Pawła na Jagodyniach Jagużyńskiego Generała Leytnanta Koniuszego, Państw Rossyiskich Ministra Pełnomocnego, kawalera Świętego Jędrzeiá Apostoła, Rodowitego z Amtenatów Polaka dworskim stylem wywiedziona. Roku 1727.folio, kart nlb. 14”. To Jagużyński uratował swoją polską rodaczkę Martę Skowrońską (carycę Katarzynę I) przed utratą carskiej korony po śmierci Piotra I Wielkiego w styczniu 1725 roku. Dowiedziawszy się o przygotowywanym zamachu stanu, szybko zawiadomił o tym hrabiego Bassewicza i swojego teścia – kanclerza Gołowkina. Zamachowcy czekali bowiem na śmierć schorowanego Piotra Wielkiego, by przejąć władzę i oddać ją w ręce zbyt młodego wtedy na jej sprawowanie syna cara – carewicza Piotra. Carycę zaś miano pozbawić władzy i odizolować od świata, posyłając przymusowo do klasztoru.

Ostatecznie wspólnie z carycą zebrano wierne jej gwardyjskie pułki i zaproszono najwyższych urzędników państwowych, przed którymi Katarzyna I mogła przemówić. Oznajmiła, że carewicz Piotr jest następcą tronu, ale jego młody wiek nie pozwala na to, by mógł rządzić państwem. Dopóki więc nie osiągnie pełnoletności, będzie to czynić sama, wychowując syna na przyszłego władcę. Zapytała najwyższych urzędników państwowych, czy się na to zgadzają, dając im na odpowiedź kilkanaście minut i osobną salę do narady. Pułki gwardyjskie stały pod oknem… Odpowiedź mogła być tylko jedna – i dzięki polskiemu rodakowi – gen. Pawłowi Jagużyńskiemu – Marta Skowrońska rządziła Rosją samowładnie aż do swojej śmierci.

Większość z nas uważa, że Maryna Mniszech była pierwszą Polką – żoną władcy Rusi. To nie całkiem jest tak. Była ona pierwszą koronowaną carycą. Należy jednak też pamiętać o Gertrudzie (1025–1108), córce króla polskiego Mieszka II. Ze względów politycznych wydano ją za wielkiego księcia kijowskiego Izjasława Jarosławowicza, syna Jarosława Mądrego, a wnuka Włodzimierza Wielkiego. Całe życie była lojalna Polsce, ale aż do jego końca pozostała na dworze kijowskim, co wpływało na utrzymywanie dobrosąsiedzkich stosunków Rusi z Polską. Ich późniejszym wyrazem było małżeństwo króla Bolesława Krzywoustego ze Zbysławą Świętopełk (wnuczką Gertrudy) w 1103 roku. Te koligacje Piastów z władcami ruskimi pozwoliły w połowie XIV wieku na odziedziczenie przez króla Kazimierza Wielkiego Rusi Halickiej wraz ze Lwowem, które to terytoria pozostały w Polsce przez 600 lat – aż do wybuchu II wojny światowej.

Wszystkie koligacje rodzinne pomiędzy Piastami a Rurykowiczami wychodziły obu stronom na dobre. Niektórzy historycy, których nazywam masochistami – widzą w naszej historii tylko klęski, upadki, rozbiory – budując w narodzie polskim poczucie małości i wiecznej ofiary, którą wszyscy wkoło tłukli, a najczęściej Niemcy i Rosjanie. Ja zaś postrzegam moich Rodaków jako wspaniały, rozrzucony po całym świecie wielki (nie tylko liczebnie) 70-milionowy naród, niosący kulturowe dziedzictwo wielkiego mocarstwa – Rzeczypospolitej, niegdyś największego kraju w Europie, będącego ojczyzną demokracji. Nawet nasz największy „wstyd” – czyli liberum veto – staram się przedstawiać jako opór przeciwko możliwej dyktaturze – bo czymże jest demokracja, jeśli nie dyktaturą większości nad mniejszością? Liberum veto to zasada jednomyślności, którą i obecnie staramy się stosować, np. w kierownictwie Unii Europejskiej. Liberum veto było złe w praktycznym zastosowaniu dla tamtego okresu, w tamtej epoce, którą wyprzedzało, lecz jego idea – potrzeba jednomyślności – sama w sobie była dobra.

Nie zawsze też Niemcy czy Rosjanie nas tłukli – bo tak samo często my tłukliśmy ich. Był nawet okres, kiedy wręcz uratowali nasz kraj, który bez ich pomocy u zarania swoich dziejów zniknąłby z map Europy…

A było to tak:

Po utracie władzy przez króla Mieszka II w 1031 roku państwo polskie, targane buntami i wojnami, praktycznie się rozpadło. Struktury władzy przestały istnieć, przedstawiciele dynastii rządzącej byli za granicą, coraz to kolejne ziemie były zajmowane przez wrogów lub ogłaszały „niepodległość”. Gehenny dopełnił łupieżczy najazd czeskiego władcy Brzetysława, który w 1039 roku zrównał z ziemią Wielkopolskę, nie oszczędzając nawet kościołów, wywożąc wszystko, co się dało, nawet ludzi. Najlepiej rozwiniętym gospodarczo polskim miastem był wówczas Giecz – więc Brzetysław „przeniósł” go wraz z mieszkańcami i ich rzemiosłami do Czech, gdzie nosi obecnie nazwę Hedčany.

Wydawało się, że państwo polskie już się nie odrodzi. Następca tronu Kazimierz, syn króla Mieszka II, przebywający w Niemczech u swojej matki, księżnej Rychezy Lotaryńskiej, poprosił ją o wsparcie. Ta zaś zwróciła się do cesarza niemieckiego o pomoc dla syna. Henryk III Salicki pomocy Kazimierzowi udzielił: zarówno finansowej, jak i zbrojnej. W 1040 roku Kazimierz z rodu Piastów, następca polskiego tronu znany później jako Odnowiciel, wkracza na czele pięciuset ciężkozbrojnych rycerzy niemieckich do Polski, stopniowo przywracając ład i porządek. Udaje się mu zjednoczyć znaczną część ziem polskich i odtworzyć strukturę państwową.

W stolicy Rusi rządzi w tym czasie Jarosław Mądry. Ten sam, którego dziadek Kazimierza Bolesław Chrobry pokonał 20 lat wcześniej, zajmując i plądrując Kijów. Jarosław Mądry więc chce się zemścić, wykorzystując słabość Polski, wszcząć wojnę, wywieźć łupy i niewolników (Chrobry przywiózł ich z Rusi ośmiuset) oraz przyłączyć nowe terytoria. Planuje więc wojnę z osłabioną Polską.

Co w tej sytuacji czyni rozsądny Kazimierz nazwany Odnowicielem w uznaniu za odbudowę kraju? Ano stosuje najmądrzejszą zasadę polityki międzynarodowej, jaka kiedykolwiek została wymyślona: „Jeśli wróg jest od ciebie silniejszy – to się z nim zaprzyjaźnij”. Ta zasada jest stosowana przez wszystkie mądre rządy świata, a nie jest stosowana przez głupców i wojennych podżegaczy. Kazimierz zamiast czekać na najazd Rusinów, wysyła do Kijowa poselstwo, prosząc Jarosława Mądrego o… rękę jego siostry Marii Dobroniegi. Zgodę takową otrzymuje, a zamiast kolejnej wojny i zniszczeń Kazimierz Odnowiciel zyskuje w swoim nowym szwagrze silnego sojusznika i jego wsparcie.

Maria Dobroniega okazała się wspaniałą małżonką i przy bezspornym udziale swojego męża Kazimierza uratowała dynastię Piastów przed wygaśnięciem. To ona namówiła go także, by przeniósł stolicę do Krakowa, skąd miała bliżej na Ruś. Poza tym Wielkopolska była wtedy zrujnowana po najeździe Czechów.

Tak więc Kraków zawdzięcza Rusinom nie tylko wyzwolenie i uratowanie przed zniszczeniem w 1945 roku…

Mała dygresja i przeskok do teraźniejszości: Maria Romanowa – wielka księżna, obecnie główna pretendentka do tronu rosyjskiego, aktualnie tytularna imperatorowa Wszechrosji,jest w 25 proc. Polką: jej babką jest Helena Złotnicka, ze Złotnickich herbu Nowina. Maria pochodzi z dynastii Romanowów, jest potomkinią cara Aleksandra II, jej mężem był Franz Wilhelm von Preussen. Zatem jeśli Rosja znów stanie się monarchią – to będziemy mieli tam swojego człowieka. Napsuliśmy Rosjanom trochę krwi, nie da się ukryć…

Wielką rolę w historii Rusi odegrała kolejna caryca pochodząca z naszego kraju. Helena Glińska – bo o niej teraz piszę – została w 1526 roku żoną cara Wasyla III i urodziła mu syna Iwana, znanego później jako Iwan IV Groźny. Ten słynący z okrucieństw car powoływał się na polskie pochodzenie, gdy kandydował w 1573 roku w elekcji na króla Polski.

Książęta Glińscy, herbu własnego Gliński, posiadali majątki w całym kraju, poczynając od Mazowsza, ale najwięcej dóbr mieli na lewobrzeżnej Ukrainie. Siedzibą rodu był Glińsk (obecnie Zołotonosza), a najważniejszą należącą do nich miejscowością była Połtawa. W 1506 roku marszałek dworu i marszałek wojsk litewskich Michał Gliński dowodził naszymi wojskami w wojnie z Tatarami, pokonując ich pod Kleckiem. Oczekiwał wdzięczności, lecz w wyniku knowań jego największego wroga, wojewody trockiego Jana Zabrzezińskiego, król Zygmunt I Stary pozbawił go w 1508 roku wszelkich tytułów i stanowisk. Rozczarowany i oburzony Gliński nie przyjął tego do wiadomości – wraz z ok. 50 członkami swojej rodziny oraz przyjaciółmi zorganizowali prywatne 3-tysięczne wojsko i podnieśli tzw. bunt Glińskich. W akcie zemsty zabił Jana Zabrzezińskiego. Gdy wojska królewskie zaczęły zdobywać przewagę, Glińscy wraz ze swoim wojskiem przekroczyli granicę i uciekli do państwa moskiewskiego, z którym prowadziliśmy wówczas wojnę. Jedną z uciekających osób była będąca wówczas dzieckiem bratanica Michała – Helena.

Po zamieszkaniu w Moskwie Michał Gliński przeszedł z katolicyzmu na prawosławie. Niezbyt wdzięczna bratanica, kiedy już została carycą, wtrąciła go do więzienia, w którym zmarł.

Król Zygmunt Stary skonfiskował wszystkie nieruchomości tych członków rodu, którzy brali udział w buncie. Majątek zaś tych, którzy w nim nie uczestniczyli, nie został objęty konfiskatą, mogli nawet zachować tytuł książęcy. Musieli jednak zmienić nazwisko na Lichodziejski albo – do wyboru – Lichodziejewski, by przypominało o niechlubnej historii i stanowiło napomnienie dla potomnych.

Helena Glińska została żoną cara Wasyla III w roku 1526, a po jego śmierci w 1533 roku odsunęła regentów i sama przejęła pełnię władzy. Przeszła do historii nie tylko jako matka Iwana Groźnego, ale także jako pierwszy władca, który wprowadził w państwie moskiewskim jednolitą walutę.

W 1538 roku Helena Glińska została otruta przez książąt Szujskich i pochowana na Kremlu w żeńskim klasztorze Wniebowstąpienia. Sto lat później car Wasyl Szujski umrze w Gostyninie w polskiej niewoli…

Karma?

Pierwszą kobietą, która została na Rusi koronowana i oficjalnie nosiła tytuł carycy, była Maryna Mniszech (1588–1615), córka wojewody sandomierskiego Jerzego Mniszcha.

Nie tylko Polki rodziły carów, bo i Rusinki rodziły polskich królów. Czasem zdarzało się też, że nie rodziły. Pisałem wcześniej o Kazimierzu Odnowicielu z dynastii Piastów, ale żony z Rusi mieli także Jagiellonowie. Ciekawa sytuacja w relacjach pomiędzy Polską a papiestwem nastąpiła, gdy król Aleksander Jagiellończyk ożenił się z Heleną, córką wielkiego księcia moskiewskiego Iwana III Srogiego. Otóż obiecał on jej ojcu, że nie będzie swojej żony zmuszał do przejścia z prawosławia na katolicyzm. Papież Aleksander VI Borgia zaczął słać do Jagiellończyka listy, że niestosowna jest sytuacja, by żoną katolickiego króla katolickiego kraju była osoba innej wiary. Gdy polski król odpowiedział mu, że złożył carowi – ojcu Heleny – przyrzeczenie, papież ogłosił zwolnienie polskiego króla z danego słowa i nakazał mu wymuszenie konwersji małżonki na katolicyzm. Aleksander Jagiellończyk papieskiego polecenia nie wypełnił i polska królowa, córka cara Iwana III Srogiego, pozostała przy swojej wierze. Choć małżeństwo królewskie było bardzo zgodne, to wszystkie ciąże Heleny kończyły się poronieniami, co w niedalekiej przyszłości przyczyniło się do wygaśnięcia dynastii Jagiellonów…

Pierwszą kobietą, która została na Rusi koronowana i oficjalnie nosiła tytuł carycy, była Maryna Mniszech (1588–1615),córka wojewody sandomierskiego Jerzego Mniszcha. Książę Konstanty Wiśniowiecki, jadąc na początku 1604 roku na spotkanie z królem, zatrzymał się w Samborze u Mniszchów. W jego świcie był Dymitr, którego Wiśniowiecki chciał uczynić carem. Po paru miesiącach ogłoszono jego zaręczyny z Maryną i spisano kontrakt zaręczynowy, w którym Dymitr zobowiązał się, że jeśli zostanie carem, to Jerzy Mniszech otrzyma księstwo siewierskie, a Maryna księstwa pskowskie oraz nowogrodzkie. Dzięki pomocy polskich wojsk 30 czerwca 1605 roku Dymitr zasiadł na moskiewskim tronie, 27 listopada odbył się ślub, a 18 maja 1606 roku Maryna jako pierwsza w dziejach Rusi kobieta została koronowana na carycę. Ceremonii w Soborze Uspienskim na Kremlu przewodniczył patriarcha moskiewski Ignacy. Wkrótce jednak z inspiracji bojara Wasyla Szujskiego nastąpił bunt. Dymitra zabito, a caryca wraz z ojcem zostali zesłani do Jarosławia jako zakładnicy. W wyniku interwencji króla w 1608 roku zwolniono ich, a Maryna natychmiast przyłączyła się do oblegającej Moskwę Dymitriady. Tam w jednym z oficerów „rozpoznała” cudownie ocalonego Dymitra i razem próbowali powrócić do władzy na moskiewskim tronie. Może by się to nawet udało, bo Kreml był zajęty przez polskie wojska, jednak w 1610 roku Dymitr zmarł w niewyjaśnionych okolicznościach. Maryna, choć pozostała z małym dzieckiem, nie dała za wygraną. Związała się z atamanem Kozaków dońskich Iwanem Zaruckim, który zobowiązał się osadzić jej syna na moskiewskim tronie. Utworzyli państwo kozackie ze stolicą w Astrachaniu. Jednak w 1614 roku nowy car Michał Romanow pojmał i zabił Iwana Zaruckiego oraz małego syna Dymitra i Maryny. Samą byłą carycę uwięził w jednej z baszt w Kołomnie, gdzie w 1615 roku została otruta.

Wieść niesie, że umierając, rzuciła klątwę na Romanowów, obwiniając ich o śmierć swoją i swojego dziecka. Joanna Puchalska, autorka książki Wilczyce z Dzikich Pól. Kresowe Polki z temperamentem, tak się o tym wypowiada w wywiadzie dla portalu wPolityce.pl:

„Co pani sądzi o klątwie rzuconej przez Mniszchównę na Romanowów, że żaden z członków tego rodu nie umrze naturalną śmiercią? Tragiczny koniec przedstawicieli i całej dynastii zdają się świadczyć o jej skuteczności.

– Wprawdzie nie wszyscy Romanowowie zeszli z tego świata w sposób gwałtowny, ale kilku tak skończyło lub przynajmniej okoliczności ich zgonu pozostają niejasne. Między innymi zginął odsunięty wcześniej od tronu Iwan VI, prawdopodobnie zamordowany został Piotr III. Krwawą legendą obrosła śmierć Katarzyny II, choć mógł to być równie dobrze zwykły wylew, natomiast na pewno uduszony został jej syn Paweł I. W zamachu bombowym poniósł śmierć Aleksander II,a szczególnie tragiczny los czekał Mikołaja II i jego rodzinę, którzy zostali rozstrzelani przez bolszewików. Jeśli gosudarynia Maryna rzeczywiście – jak tego chce legenda – przeklęła dynastię Romanowów za śmierć swojego dziecka, to w jakimś stopniu klątwa ta się ziściła”.

Równie smutno skończył Wasyl Szujski, bojar, który doprowadził do śmierci Dymitra. Objął po nim władzę, na cara koronowano go 1 czerwca 1606 roku. Niebawem zaczął zwalczać propolskie sympatie oraz stanowiska i wszystko, co było związane z Dymitrem Samozwańcem. Wspierało go duchowieństwo prawosławne – ale nie lud. Bojarzy byli podzieleni. Wojska polskie dowodzone przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego 4 lipca 1610 roku pokonały pod Kłuszynem wojska carskie. Moskwa została zajęta przez Polaków, a Szujskiego zdetronizowano. W sierpniu 1611 roku przewieziono go do Polski, gdzie 29 października złożył na Zamku Królewskim hołd królowi Zygmuntowi III Wazie. Osadzony na zamku w Gostyninie był pod strażą, ale mógł się swobodnie poruszać, przyjmować gości, wychodzić. On i jego rodzina zmarli tam we wrześniu 1612 roku od morowego powietrza. Wszystkich pochowano w specjalnym mauzoleum w Warszawie, ale w 1635 roku rosyjskie poselstwo wykupiło od króla szczątki cara i jego bliskich, które zostały zawiezione do Moskwy i uroczyście umieszczone w Soborze Archangielskim.

Spośród rosyjskich wielmożów nie tylko car Szujski spędził wiele lat w polskiej niewoli. W tym samym 1611 roku trafił do niej na ponad 8 lat metropolita Fiodor Romanow, ojciec Michała Romanowa, założyciela carskiej dynastii Romanowów, która panowała aż do 1917 roku. Był w polskiej niewoli, gdy syna obierano carem. Była to tzw. honorowa niewola, wraz z nim odbywał ją Wasyl Golicyn. Początkowo przebywali w zamku w Malborku, później w Zamku Rawskim. Książę Golicyn zmarł w polskiej niewoli, a metropolitę nasi przodkowie uwolnili - w czerwcu 1619 roku. Car Michał przyjął ojca powracającego z Polski bardzo uroczyście, mianował go regentem. Cerkiew wybrała go na patriarchę moskiewskiego i całej Rusi, przyjął imię Filareta, uroczystościom konsekracyjnym przewodniczył patriarcha Jerozolimy Teofan III. Piękne imię Teofan – czyli fan Boga – jak to sobie tłumaczę…

Jaka historia bywa przewrotna. W 1610 roku metropolita Fiodor Romanow zaakceptował wybór polskiego królewicza Władysława Wazy na cara Rosji. Sprawę zablokował król Zygmunt Waza. Trzy lata później carem obrano Michała Romanowa, syna Fiodora. Zatem carem mógł zostać Polak, a skończyło się tym, że został nim Romanow, zakładając nową dynastię, a ponad 300 lat później ostatni z tej dynastii carów Romanowów Mikołaj był jednocześnie ostatnim królem Polski. Poplątanie i żarty historii.

Drugą osobą w państwie rosyjskim po carycy Katarzynie II był Polak – książę Grzegorz Potempski (Potępski), znany w Rosji jako kniaź Grigorij Potiomkin.

Nie była Polką urodzona w Szczecinie Katarzyna II – miała niemieckie pochodzenie. Ale już drugą po carycy osobą w państwie rosyjskim okazał się Polak – książę Grzegorz Potempski (Potępski), znany w Rosji jako kniaź Grigorij Potiomkin (tak, tak – to ten od „Pancernika Potiomkina” i „potiomkinowskich wiosek”). Katarzyna II 19 kwietnia 1783 roku wydała manifest włączający Krym do Rosji (było to pogwałcenie traktatu pokojowego zawartego z Turcją w 1774 roku w Küczük Kajnardży). Głównym projektodawcą przyłączenia Krymu do Rosji był właśnie Potiomkin. Otrzymał za to od Katarzyny tytuł księcia Taurydzkiego (Krym bowiem nazywano w Rosji Taurydą, od plemienia Taurów zamieszkującego w przeszłości ten półwysep). Zaszczyt ten był wynikiem jego ogromnego zaangażowania w wojnę z Turcją, a zwłaszcza w sprawę oderwania Półwyspu Krymskiego od Turcji. Marzyło mu się tam nawet zupełnie oddzielne księstwo. Po otrzymaniu władzy na Krymie rozpoczął intensywną akcję budowlaną i osadniczą. Założył Jekaterynosław i Odessę. Rozbudował w miastach istniejące twierdze: Bałakławę, Teodozję, Kercz, Jenikale. Był twórcą Floty Czarnomorskiej stacjonującej na Krymie po dziś dzień. W 1784 roku Potiomkin został feldmarszałkiem i prezydentem Kolegium Wojskowego.

Pochodzący ze smoleńskiej szlachty Potempski, mąż stanu, uważał się za lojalnego obywatela Rosji, ale przede wszystkim za Polaka. Chciał nawet wraz ze swoim szwagrem księciem Branickim utworzyć polskie wojsko, które stanęłoby obok rosyjskiego w celu wspólnego uderzenia na Turcję. Planował stanąć na jego czele. Pisał do carycy, że Polacy mu zaufają, bo „jest takim samym Polakiem jak oni”. Potiomkin znał język polski, który został mu przekazany przez dziadka – polskiego patriotę. Nazwisko tego rodu ewoluowało i ma kilka form: Potępski, Potępowski, Potempski, Potemski, Potemkin, Potiomkin. O historii rodziny dużo opowiedział mi senior tego rodu herbu Odrowąż i sekretarz jego kapituły – pan Stanisław Antoni Jacek Potempski zamieszkały w Warszawie.

Co prawda z polskim pochodzeniem Potiomkina nie zgadza się prof. Hieronim Grala. Tak do mnie napisał na ten temat: „Ich ród posiada udokumentowaną historię na Rusi Moskiewskiej, chociażby w Razriadnych knigach, wcześniejszą od późnej tradycji pochodzenia od Potempskich, zaczerpniętej z polskich herbarzy (gdzie zresztą o żadnych Potiomkinach ni słowa). (…) Sam kniaź Taurydzki, jako potomek „zdrajcy”, bo tego Potiomkina, który dochował wierności przysiędze złożonej królewiczowi polskiemu Władysławowi Wazie jako carowi-elektowi, po elekcji Romanowów uszedł do Rzeczypospolitej w kompanii Sałtykowow, Trubeckich itd. i osiadł na Smoleńszczyźnie, był zainteresowany upowszechnianiem takiej legendy. Odwoływanie się do »polskiego« rodowodu zdejmowało z niego zarzut zdrady przodków, a co więcej - pozwalało udawać w Rzeczypospolitej Polaka: to znana praktyka – robili to Streszniewowie, podszywając się pod Strzeszewskich, czy Bułgakowowie – udając Bułhaków, czy Wołyński – udający potomka Koriatowiczów.

Pozwalało to również starać się o polski indygenat, by nabywać w Rzeczypospolitej dobra. Niemniej od dawna wiadomo, iż wszystkie te genealogie są bałamutne”.

Uczciwość wobec P.T. Czytelników wymaga, bym zamieścił powyższą teorię znanego profesora, która również jest prawdopodobna.

Książę Potępski/Potiomkin miał w swoim sztabie innego Polaka, generała lejtnanta Eufemiusza Czaplica, z którym często ćwiczył mowę ojców. Czaplic uczestniczył w wojnie z Turcją, brał udział w zdobywaniu Oczakowa, Benderów, Izmaiłu, Baku, Derbentu. Uczestniczył w wojnach 1805 i 1807 roku, był komendantem Królewca (Königsbergu). Walczył przeciwko Napoleonowi. To jeden z najwybitniejszych dowódców w historii Rosji.

Wspomniany wyżej Oczaków leży niedaleko Odessy, której jednym z twórców był Potępski/Potiomkin, oficjalnie jednak dekret o utworzeniu miasta i portu wydała w 1794 roku caryca Katarzyna. Nazwa „Odessa” została wymyślona w Petersburgu przez Polaka o nazwisku Wasilewski (nie znamy jego imienia) w jego kancelarii prawnej – na cześć greckiego starożytnego Odessosa. Wcześniej na miejscu Odessy stał zamek turecki i mała wioska o nazwie Chadżubej. Nie jest to pierwotna nazwa – tylko przekręcona przez Turków, bo pierwotnie nazywała się Kociubej.

Mieszkający w Odessie w XIX wieku historyk polski prof. Marian Dubiecki twierdził, że miejscowość została tak nazwana na cześć polskiego szlachcica Kociuby-Jakuszyńskiego, który przybył na te odebrane Turkom przez księcia Olgierda tereny pod koniec XIV wieku z naszego kraju, sprowadzając także swoich chłopów. Inna teoria mówi, że miejscowość ta została nazwana przez chłopów spod Kamieńca Podolskiego na cześć miejscowości, z której przybyli, a nazywała się ona Kaczebijów i należała do polskiej rodziny Jazłowieckich. Nazwa tej miejscowości i odeskie pochodzenie przodków prezesa Kaczyńskiego jest zbieżnością przypadkową...

W ciągu stu lat od utworzenia Odessa stała się czwartym co do ważności i wielkości miastem Imperium Rosyjskiego – po Petersburgu, Moskwie i Warszawie. Polacy stanowili ponad 10 proc. jego mieszkańców. Swoje pałace i rezydencje mieli tu Poniatowscy, Sobańscy, Rzewuscy, Brzozowscy… Pierwszy statek wybudowany w Odessie należał do polskiej firmy Czacki, Drzewiecki i s-ka, której akcjonariuszem był wybitny polski historyk z Wołynia Tadeusz Czacki. W różnych okresach swojego życia mieszkali i tworzyli w tym mieście Mickiewicz, Słowacki, Krasiński, Kraszewski, Sienkiewicz, Sieroszewski, Przybyszewski… Polacy mieli tu swoje szkoły, czasopisma, kościoły.

Po utracie przez Rzeczpospolitą Smoleńska w 1654 roku wiele rodzin polskich, tak jak przodkowie wspomnianego wyżej Potiomkina – Potępscy, zdecydowało się pozostać na tych ziemiach. Musieli jednak przysiąc carowi lojalność. Do Polaka, lidera Polonii moskiewskiej z początku XX wieku Aleksandra Lednickiego, należał majątek Katyń i las pod Smoleńskiem, w którym 10 kwietnia 2010 roku wydarzyła się katastrofa rządowego tupolewa. Z polskiej szlachty wywodził się Michał Glinka herbu Trzaska, znany rosyjski kompozytor. To o nim pisałem w cytowanym wyżej artykule pt. Mazurek Putina.

Inne polskie rodziny zamieszkujące Smoleńszczyznę i ziemię orłowską to Muzalewscy, Podgóreccy, Trubeccy, Glińscy, Massalscy, Stankiewiczowie, Tarnowscy, Curikowie, Kamieńscy, Brusiłowscy (ros. Brusiłow) czy Tuchaczewscy. Protoplastą tego ostatniego rodu, z którego wywodził się marszałek Michał Tuchaczewski, był przybyły na te ziemie jeszcze w XVI wieku Zygmunt Tuchaczewski.

Z polskiej szlachty smoleńskiej wywodziła się caryca Agata z Gruszeckich herbu Lubicz. Nie tylko ojciec, ale także jej matka Maria Zaborowska również była Polką. Caryca żyła krótko – od roku 1665 do 1681. Żoną cara Fiodora III została w 1680 roku, a w 1681 zmarła w wyniku bardzo ciężkiego porodu. Syn o imieniu Eliasz (ros. Ilja) przeżył tylko 10 dni. Sam car zmarł bezdzietnie rok później, w wieku zaledwie 21 lat. Ten młody, sympatyczny władca również miał polskie korzenie. A historia ta zaczęła się ponad 300 lat wcześniej:

W Wielkopolsce, na południe od Wrześni, leży miejscowość Miłosław. Od drugiej połowy XIII wieku należała ona do rodu Miłosławskich herbu Korsak. Po Unii w Krewie w 1386 roku i uzależnieniu Wielkiego Księstwa Litewskiego od Krakowa zaczęto Polakom nadawać wolne ziemie na Litwie, by jak najbardziej związać nowe terytoria z Polską. Jednym z chętnych był urodzony w 1350 roku Zygmunt Korsak Miłosławski, który osiedlił się w ziemi połockiej (należącej wówczas do Litwy). Jego syn Wacław (ros. Wiaczesław) poślubił w 1405 roku córkę księżnej Anastazji Riazańskiej, potomkini Ruryka. Założyli razem wiele nowych miejscowości – między innymi osadę Miłosławskoje (pomiędzy Riazaniem a Woroneżem). Syn Wacława, Fiodor, miał czterech synów, z których jeden pozostał przy nazwisku Miłosławski, trzej zaś za swoje nazwisko przyjęli nazwę herbu rodowego Korsak i dali początek nowemu znamienitemu rodowi o nazwisku Korsakow.

Rodzina Rimskich-Korsakowów przez siedem pokoleń żyła na Litwie i nosiła nazwisko Korsak. Ich polskie pochodzenie nie budzi wątpliwości. Siedem pokoleń nosiło nazwisko Korsak, zanim część z nich się zrusyfikowała i zaczęła używać nazwiska Korsakow. Jeszcze w 1783 roku jeden z nich, mieszkający w majątku Suszcze w powiecie orszańskim, wymieniany jest w dokumentach jako Jan Rimski-Korsak. Był generałem majorem, kawalerem Orderu Orła Białego, który otrzymał od… Katarzyny II!

W Rosji rodzina Rimskij-Korsakow to jeden z najznamienitszych rodów. Wydał on na świat wielu generałów i admirałów, polityków i uczonych, poetów i muzyków.

Najbardziej znanym jego przedstawicielem był Mikołaj Rimskij-Korsakow (1844–1908), sławny kompozytor, pedagog, dyrygent i krytyk muzyczny. Skomponował 15 oper, trzy symfonie, wiele koncertów i kantat.

Wróćmy jednak do protoplastów tego rodu, czyli Miłosławskich. W XVII wieku kniaź Daniel Miłosławski był wojewodą Kurska, a kniaź Jan (Iwan) bronił Sybirska przed armią Razina. Eliasz (Ilja) Miłosławski tłumił powstanie moskiewskie 1648 roku (tzw. bunt solny i miedziany). Carem był wtedy od 1645 roku Aleksy Romanow, który w 1647 roku ożenił się z Marią Miłosławską, córką Eliasza. Była bogobojna, spokojna, mądra. Jej życiorys uznano za wzorzec do naśladowania dla wszystkich caryc.

Zamiejscową rezydencją cara był klasztor Sawy Cudotwórcy Storożewskiego w Zwienigorodzie pod Moskwą. Aleksy wybudował tam dwa pałace-rezydencje: jeden dla siebie, drugi dla żony. Dziś jest to muzeum, które można zwiedzać… i zobaczyć, że nad drzwiami do pałacowych izb carycy na terenie klasztoru Sawy Storożewskiego znajdują się obok siebie wielkie herby: Polski i Rosji. Bo rodzina Miłosławskich o swoich polskich korzeniach nie zapominała nigdy. Maria urodziła carowi 13 dzieci, zmarła w 1669 roku i została pochowana na Kremlu w klasztorze Wniebowstąpienia (Wozniesienskim). Aleksy zmarł w 1676 roku, a na tron wstąpił wspominany wcześniej Fiodor III – syn Aleksego i Marii Miłosławskiej wywodzącej się z polskiego rodu. Car Fiodor nazywany był polonofilem, wprowadzał bowiem polskie obyczaje, modę, a język polski był obowiązującym na dworze (car władał nim biegle). Zwieńczeniem tych tendencji był ślub ze smoleńską Polką – Agatą Gruszecką. Wielki żal, że tak przyjazny Polsce, starannie wychowany, grający na wielu instrumentach młodzieniec o szerokim umyśle i ambicjach naukowych (to on wyraził zgodę na utworzenie Akademii Słowiańsko-Grecko-Łacińskiej) odszedł tak szybko.

Rodzina Rimskich-Korsakowów przez siedem pokoleń żyła na Litwie i nosiła nazwisko Korsak. Najbardziej znanym przedstawicielem rodu był Mikołaj Rimskij-Korsakow (1844–1908), sławny kompozytor, pedagog, dyrygent i krytyk muzyczny.

Znany rosyjski historyk Wasyl Kliuczewski pisze: „W Moskwie ludzie pochodzący z wyższych klas brali do domu na wychowawców swych dzieci przyjezdnych nauczycieli Polaków. Sam car Aleksy Michajłowicz dawał im w tym przykład. Nie poprzestając na nauce elementarnej, jaką synowie jego Aleksy i Fiodor otrzymali od nauczyciela moskiewskiego, kazał uczyć ich języków obcych – polskiego i łacińskiego. Podobnie i carówna Zofia uczyła się polskiego i czytała książki polskie”.

Moda polska pozostała na Kremlu także później – już za regencji wspomnianej wyżej carówny Zofii. Na wzór polski golono brody i głowy, noszono szable, chadzano w kontuszach, jak to czynił Wasyl Golicyn, który w imieniu Moskwy podpisał z Polską słynny traktat Grzymułtowskiego (1686). Inny dyplomata, Borys Szeremietiew, bawiąc w 1697 roku z misją dyplomatyczną w Wiedniu, porozumiewał się z Niemcami (dziś powiedzielibyśmy: Austriakami) właśnie po polsku.

Ze szlachty smoleńskiej pochodził także wielki podróżnik Mikołaj Przewalski (ten od konia Przewalskiego). Jego prapradziad Kornel otrzymał szlachectwo od króla Batorego za bohaterską postawę w wojnie z Rosją. Uniwersytet Warszawski był jedyną instytucją naukową, do której Mikołaj Przewalski wysyłał bezpłatnie różne eksponaty flory i fauny ze swoich podróży. Przez kilka lat zresztą mieszkał w Warszawie. Był w Polsce podczas powstania styczniowego. Jako rosyjski generał poprosił jednak dowództwo, aby – będąc Polakiem – nie musiał brać udziału w działaniach bojowych. I tak się stało. Niemniej w swoich wspomnieniach napisał, że został schwytany przez powstańców. Kiedy przedstawił się im po polsku, mówiąc, że jest Polakiem i nie uczestniczy w działaniach bojowych, został przez nich ugoszczony i wypuszczony na wolność.

W wyprawach przemierzył łącznie ponad 33 tys. kilometrów, publikując książkowe relacje ze swoich podróży, gromadząc wraz ze współpracownikami wielką kolekcję fauny (7,5 tys. eksponatów) i flory (16 tys. eksponatów), w tym ponad 200 nowych gatunków. Jednym z ważniejszych zadań tych ekspedycji było sporządzanie map i były to pierwsze mapy tych obszarów dostępne w Europie. Największe znaczenie w jego badaniach przyrodniczych miało odkrycie gatunku dzikiego konia stepowego, nazwanego koniem Przewalskiego. Na jego cześć przemianowano miejscowość Karakół, w której zmarł, na Przewalsk. Za swoje zasługi odznaczony jeszcze za życia honorowymi medalami naukowymi rosyjskimi i międzynarodowymi, przyjęty do RosyjskiejAkademii Nauk (1878) oraz awansowany na generała (1886).

Z Przewalskim wiąże się też inna ciekawa historia. Gdy atmosfera w Polsce była gorąca, 18 października 1956 roku Chruszczow niespodziewanie przyleciał do Warszawy. Wraz z nim delegacja Prezydium KC KPZS, w której skład wchodzili też m.in. Wiaczesław Mołotow, Łazar Kaganowicz i Anastas Mikojan. Wspólny wyjazd za granicę aż czterech członków ścisłego kierownictwa to było wydarzenie wyjątkowe. Przybył także naczelny dowódca Zjednoczonych Sił Zbrojnych Państw Stron Układu Warszawskiego marszałek Iwan Koniew z grupą sowieckich wojskowych.

W nocy z 18 na 19 października oddziały Północnej Grupy Wojsk Armii Sowieckiej, które opuściły swoje garnizony na Dolnym Śląsku i Pomorzu, rozpoczęły marsz w kierunku polskiej stolicy. To wtedy miała miejsce słynna sytuacja pod Rawą Mazowiecką, gdy gen. Komar polecił na szosie namalować grubą białą linię i – gdy kolumna sowieckich wojsk się zbliżyła – polecił zawiadomić ich dowództwo, że w wypadku jej przekroczenia choćby o centymetr polskie wojsko otworzy ogień. Do Zatoki Gdańskiej skierowany został krążownik „Żdanow” w asyście trzech niszczycieli i flotylli mniejszych jednostek. W stan gotowości bojowej postawiono też jednostki sowieckie stacjonujące w NRD.

Lot delegacji sowieckiej nie był jednak zgłoszony polskim służbom lotniczym, Chruszczow nie był zaproszony, leciał z własnej inicjatywy i na własne ryzyko. Gomułka oczywiście go przyjął, ale gdy zaczął później wraz z innymi polskimi politykami i działaczami wypominać Związkowi Sowieckiemu Stalina – Chruszczow, przy wielu świadkach, odpowiedział Gomułce: „Przecież on był wasz”. Po jego wyjeździe dywagowano, co mógł mieć na myśli. Jedna z teorii mówi, że Stalin był biologicznym synem hrabiego Mikołaja Przewalskiego, który wraz z bratem bywał w Tyflisie (Tbilisi) i Gori, z Gruzji bowiem często wyruszał na swoje wyprawy. W jakiejkolwiek wyszukiwarce można wyszukać i porównać ze sobą zdjęcia Mikołaja Przewalskiego i Stalina. Często też się zastanawiano, skąd młody Dżugaszwili (późniejszy Stalin), pochodzący z niezwykle ubogiej rodziny, miał pieniądze na drogą edukację. Zastanawiano się też, dlaczego w czasie swojego panowania na Kremlu unikał kontaktu z matką, spotykając się z nią w tym okresie tylko jeden raz. Na jej pogrzeb do Gruzji nie pojechał, a grobu nigdy nie odwiedził.

Jedna z teorii mówi, że Stalin był biologicznym synem hrabiego Mikołaja Przewalskiego, który wraz z bratem bywał w Tyflisie (Tbilisi) i Gori, z Gruzji bowiem często wyruszał na swoje wyprawy.

Sam Chruszczow zresztą często podkreślał, że jego żona Janina Kucharczuk, urodzona na Zamojszczyźnie, jest Polką. Wspominał nieraz, że wychował się w tej części Ukrainy, w której mieszkało wielu Polaków, i bawił się z nimi na „jednym podwórku”. Na rosyjskich stronach internetu można znaleźć wiele artykułów o tym, że Chruszczow był biologicznym synem Polaka. W rodzinnej wsi Kalinówka jego i jego siostrę nazywano „Polakami”. Ich niezamężna matka Ksenia służyła u polskiego szlachcica Aleksandra Gaswickiego herbu Odrowąż, który troskliwie opiekował się dwójką jej dzieci. Przodkowie Gaswickiego pozostali na Ukrainie po zmianie granic (po buncie pułkownika Chmielnickiego i pokoju Grzymułtowskiego w połowie XVII wieku, w którego wyniku wschodnia, lewobrzeżna Ukraina została utracona przez Polskę na rzecz Rosji). Gaswicki w 1914 roku wykupił 20-letniego Nikitę ze służby wojskowej, dzięki temu młody Chruszczow nie brał udziału w wojnie pomimo powołania do wojska. W ciągu całej wojny Gaswicki utrzymywał Nikitę Chruszczowa, który potem twierdził, że zarabiał w tym czasie na życie, będąc górnikiem. Nikt nigdy nie znalazł jednak potwierdzenia tego faktu, nie znaleziono też żadnej kopalni, gdzie tenże miałby wówczas pracować. W 1938 roku Beria badał pochodzenie (społeczne i narodowościowe) czołowych działaczy komunistycznych. O swoim „odkryciu polskiego pochodzenia Chruszczowa” poinformował Malenkowa, a ten Stalina. Rosyjski historyk Nikołaj Zienkowicz opisuje w swojej książce pt. СССP. Самые знамените побеги [ZSRS. Najbardziej znane ucieczki] sytuację, gdy Stalin popycha palcem Chruszczowa i mówi: „A ty przecież jesteś Polakiem”. Autor powołuje się na istniejącą taśmę magnetofonową, którą odsłuchał w rosyjskich archiwach państwowych.

Wszyscy uczyliśmy się o podpisanym w lipcu 1941 roku układzie Majski–Sikorski między Polską a ZSRS o wznowieniu stosunków dyplomatycznych. Jak sama nazwa wskazuje, ze strony polskiej podpisał go gen. Władysław Sikorski, a z sowieckiej… no właśnie, kto? Otóż osobą tą był ówczesny ambasador sowiecki w Wielkiej Brytanii Jan Lachowiecki, Polak urodzony w 1903 roku w Rosji w polskiej rodzinie lekarzy. Jako polityk używał pseudonimu Iwan Majski. Od 1943 do 1946 roku sprawował funkcję wiceministra spraw zagranicznych ZSRR. Od 1946 roku członek Akademii Nauk. Aresztowany w 1953 roku i skazany na sześć lat więzienia za szpiegostwo. W 1956 roku zwolniony, a w 1960 zrehabilitowany. Zmarł w 1975 roku w Moskwie.