Copyright © 2020 Anna Maria Wybraniec

Copyright © 2020 Phantom Books Horror

Seria: Odmienne Stany Grozy. Biblioteczka OkoLicy Strachu

Wydanie I

ISBN 978-83-66135-36-9

Wszelkie prawa zastrzeżone.

All rights reserved.

Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana i w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie, fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie, ani odczytywana w środkach publicznego przekazu bez pisemnej zgody wydawcy.

Ilustracja na okładce:

Anna Maria Wybraniec

Opracowanie okładki, skład i łamanie:

Krzysztof „Korsarz” Biliński

Redakcja i korekta:

Krzysztof Grudnik

Redaktor serii:

Sebastian Sokołowski

Wydawca: Phantom Books Horror, Szczecinek 2020

www.sklep.okolicastrachu.pl

Ludzie, ptaki, owady
(wstęp)

Obecność dużego zwierzęcia zauważymy zawsze, nasze zainteresowanie zazwyczaj rośnie proporcjonalnie do rozmiaru obiektu. Zwierzęta duże rzucają się w oczy, narzucają się, tak jak duzi i ważni ludzie, na nich ogniskuje się nasza uwaga. Ale to prawo rozmiaru działa też w drugą stronę. Z istnienia rzeczy ważnych i wyjątkowych wynika przecież istnienie rzeczy nieważnych i zupełnie przeciętnych. I tak jak zazwyczaj nie poświęcamy zbyt wiele uwagi drobnemu życiu, które toczy się wokół nas, tak pewnie nie zwrócilibyśmy nigdy uwagi na bohaterki i bohaterów opowiadań Anny Marii Wybraniec.

Nie, żeby nie dopraszali się naszej uwagi, ale drobnica ma swoje prawa, a w zasadzie brak praw, w tym brak prawa do bycia wysłuchanym. A przecież wraz ze spadkiem rozmiaru albo znaczenia nie zmniejsza się wewnętrzna pojemność na niepokój, na traumy albo cierpienie. Ono jest uczciwe i egalitarne, jak śmierć. Dlatego uczciwe jest oddanie drobnicy głosu. Drobnica ma swoje nazwy, ma swoje imiona i nazwiska, ma swoje historie.

Nie są to opowieści wielkie, epickie, mogące się zmieścić w ramach najlepiej wielotomowych serii. Zamknięte w ramach krótkich form (albo: adekwatne do krótkich form) odpowiadają skali podmiotów, które dźwigają ich brzemię. Są peryferyjne, pochodzą z przedmieść uwagi, jak zapiski gdzieś na marginesie jakichś Wielkich Narracji, w których uczestniczymy jako zbiorowość. Didaskalia wielkiego spektaklu, ćwierkanie (albo bzyczenie) w tle. Dysfunkcyjne rodziny, małomiasteczkowy marazm, przytłaczająca samotność i izolacja, odrzucenie, poczucie pustki, brak celu, wszelkie życiowe porażki. I tęsknota. W małych istotach kryją się małe historie, będące w gruncie rzeczy wielkimi dramatami.

Te dramaty znajdują swoje ucieleśnienie właśnie w postaci ptaków i owadów, albo raczej ptaki i owady są projekcją bólu, który te postaci wypełnia. Drobnica, której masa zaczyna przytłaczać i dławić.

Pytanie brzmi: czy to jeszcze horror? Ortodoksi będą pewnie kręcić nosem, wszak nie ma tu ani jednego rekwizytu gatunkowego. Pisarstwo Wybraniec wyrasta jednak ponad narzekania zakonu konwencji, tak jak w ogóle samo w sobie wyrasta poza gatunek, rozszerzając jednocześnie – a może raczej zacierając – jego granice. Groza w tym konceptualnym zbiorze opowiadań nie jest oczywista, a przynajmniej nie zawsze jest oczywista, jedynie od czasu do czasu uderza w nas erupcją makabry i wypowiedzianej wprost niesamowitości. A mimo to wciąż jest podskórnie obecna, jako wspólny mianownik dla całej gamy przytłaczających doznań, z którymi muszą zmagać się bohaterowie. To nic innego niż czysta groza życia: groza poranka, kiedy perspektywa nadchodzących godzin „życia do przeżycia” odbiera siłę, by wstać z łóżka, groza niedającego się odpędzić przeczucia, że bieg spraw, w którym uczestniczymy, musi się skończyć jakąś katastrofą. A więc horror w wykonaniu Anny Marii Wybraniec to taki specyficzny rodzaj grozy, która zmierza w stronę literatury pięknej i zamiast nas po prostu zaszokować, ma na celu poprzez szok przede wszystkim nas uwrażliwić: właśnie na to, czego nie dostrzegamy w naszym otoczeniu, a być może w nas samych.

To, co jest przedmiotem tego uwrażliwienia, decyduje też o wyjątkowości tej twórczości na mapie współczesnej polskiej literatury grozy. Postaci Wybraniec w jakimś sensie cały czas uciekają, albowiem trudno traktować te wszystkie ptasio-owadzie projekcje inaczej niż jako formę ucieczki przed własnym, przygniatającym byciem. „Uciekanie jest potrzebą wyjścia z samego siebie, to jest zerwania najbardziej radykalnych kajdan – faktu, że Ja jest sobą samym” – pisał Emmanuel Levinas1. Paradoks takiego ujęcia sprawy w kontekście literatury grozy polega na tym, że horror jako gatunek literacki gra przede wszystkim na naszym strachu o istnienie. Potwory, zjawy, demony, maniakalni mordercy – ta cała niesamowita menażeria dąży do unicestwienia postaci, czy to w wymiarze fizycznym (śmierć), czy umysłowym (obłęd). Opowiadania Wybraniec odwracają ten wzorzec, rozgrywając – znów możemy tu sięgnąć do Levinasa – nie strach o istnienie, ale strach przed istnieniem. Te dwa oblicza fundamentalnego strachu są w gruncie rzeczy równoważne, są dwoma rewersami jednej monety ludzkiego życia. Tymczasem z jakiegoś powodu horror jako gatunek literacki ochoczo koncentruje się na tym pierwszym rodzaju grozy, nader często ignorując ten drugi – bo przecież walka o przeżycie albo o zachowanie zdrowego rozsądku wymaga tego, by przymknąć oko na fakt, że bycie sobą – żywym, takim, jakim się jest – może samo w sobie być źródłem udręczenia.

Fakt, że ten strach – artykułowanie tego strachu – jest kulturowym tabu w świecie, który na każdym kroku usiłuje nas przekonać, że bycie jest dobre, a „bycie sobą” (o ile jest to bycie sobą w „akceptowalnych granicach”, o czym przekona się bohater Lelkobicia) najważniejsze, niejako decydujące o naszym egzystencjalnym sukcesie – tak jakby kategorię sukcesu należało również zaadaptować do zjawiska egzystencji – jest powodem dramatu, i to dwójnasób: uniemożliwia zarówno w pełni świadome rozpoznanie własnej trwogi, jak i w przypadku tego rozpoznania – uniemożliwia innym zrozumienie jej natury. Innymi słowy, wykluczenie z życia strachu przed życiem (czy byciem) – uczynienie z niego czegoś monstrualnego, na co spogląda się z odrazą, tak u innych, jak i u siebie – upośledza empatię, nawet jeśli monstrualność jest zawsze kategorią pracującą w służbie porządku. Tak powstaje samonapędzający się mechanizm udręczenia: udręka z samym sobą powiększona o samotność w udręczeniu albo wykluczenie z jego powodu.

Jeśli istnieje coś takiego jak „społeczna odpowiedzialność” literatury, to powinno być nią przede wszystkim nie zapewnianie nam bezrefleksyjnej rozrywki i odwracanie uwagi od życia, ale naprawianie tej wielkiej usterki: uczenie nas o rozmaitych odcieniach istnienia, także takich, które z powodu jakiejś niepisanej umowy społecznej wydają się nam nieakceptowalne, nawet jeśli sami zmagamy się z ich wpływem na nasze życie. Takie są właśnie te odcienie, które ignorujemy: jak drobne ptaki, jak owady. Niezauważalne, może nieestetyczne. Czasami przemknie za oknem ich rozmazany kształt, czasami coś zabzyczy obok ucha. Ale czasami musimy się z nimi zetknąć, przyjrzeć z bliska i być może zmierzyć. Warto wówczas sięgnąć po książki takie jak Niebo, ptaki i robaki – być może niepokojące, być może dziwne, być może straszne, ale przez wzgląd na ich potencjał w przebudzaniu naszej wrażliwości – szlachetne. A także – to już uwaga na marginesie – wybornie napisane.

Wojciech Gunia

1 Emmanuel Levinas, O uciekaniu, tłum. A. Czarnecka, Warszawa 2007.

Aberracja mrozowiska

Kwiecień rozpoczął się jak kiepski żart: wieczorem spadł grad, a w nocy zamarzły wszystkie pszczoły w Obrazie.

– Na szczęście pąki nie ucierpiały ani od gradu, ani od przymrozków. – Odłożyłem słuchawkę, powtórzyłem słowa stryja.

– Dobrze im tak – rzuciła Ola znad owsianki. – Nie lubię pszczół.

– Nie lubisz miodu – poprawiłem ją. – A bez nich nie będzie jabłek. No i pszczoły nie zamarzają. Nie od kwietniowych przymrozków, skoro potrafią utrzymać ciepło w ulu przez całą zimę.

A jednak – wszystkie ule były ciche i martwe, przeżarte szronem.

Z braku pszczół stryj zamówił budki z gniazdami trzmieli. Rozstawiliśmy je w naszym sadzie przed świętami. Ola odsłaniała okrągłe dziurki w pokrywach skrzynek i umykała z piskiem, udając, że boi się użądlenia, choć wielkie trzmiele nie są ani tak jadowite, ani tak agresywne, jak małe pszczoły.

Pierwsze jabłonie zakwitły na Wielkanoc. Stary sad przy gospodarstwie agroturystycznym Janaszka wyglądał jak obsypany śniegiem. Weszliśmy w cienie między rozłożystymi jabłoniami agroturystyki sąsiada. Ola goniła trzmiele, łapała płatki i śmiała się beztrosko; w jasnej sukience, z rozpuszczonymi włosami, wyglądała, jakby trafiła tu z innego, pewnie lepszego świata.

Po świętach pogoda się pogorszyła. Rankami widziałem, jak zimna mgła snuje się między drzewami, a słońce błyszczy na oszronionej trawie. Z niepokojem sprawdzałem temperaturę.

W tym roku nie musiałem pomagać w rozpalaniu ognisk z liści i gałęzi, których wilgotny dym chronił kwiaty przed przymrozkami. Miałem siedzieć w domu i się uczyć. Niepisana umowa między mną a stryjem zakładała, że jesienią wyjadę na studia i zniknę z Obrazy raz a dobrze, a on zajmie się sadem i matką, tak długo, jak będzie trzeba.

Nie wiedzieliśmy tylko, co zrobić z Olą. Nie chciałem zostawiać jej samej. Po wymarznięciu pszczół dzieciaki z okolicy znowu zaczęły przezywać ją lodową wiedźmą.

– Przejdzie im – mówił stryj.

Mógł sobie mówić, ale to ja znałem te dzieciaki.

***

Po ostatnim egzaminie maturalnym poszedłem do domu stryja, by rozeznać się w naszej sytuacji. Stryj westchnął ciężko, prawie teatralnie, i zabrał mnie do sadu. Do sadów, tak właściwie, choć mało kto o tym pamiętał.

– Przymrozki w tym roku są jakieś dziwne. – Westchnął ponownie. – Nie ma ich w całym sadzie, ale trochę tu, trochę tam. No, różnie może być ze zbiorami.

– Wiadomo, co się stało z pszczołami? – zapytałem.

– E, gdzie tam. – Wzruszył ramionami.

Zimne powietrze lepiło się do twarzy jak babie lato. Szliśmy między młodymi, karłowatymi drzewami, które w niczym nie przypominały ilustracji z książek o przyrodzie i zdjęć w reklamowych folderach. Wyglądały raczej jak winorośle.

Stare sady były piękne, ale mało wydajne, a stryj wyznawał zasadę: to nie ma wyglądać, to ma plonować. Podobnie myślał, kiedy wybierał żonę. Ciotka miała płaską, nieciekawą twarz, była zawsze zmęczona i postarzała się przedwcześnie, jakby całe życie przelała w szóstkę ich dzieci.

Nic dziwnego, że stryj był łasy na moją ojcowiznę.

W końcu dotarliśmy do miejsca, gdzie przebiegała granica między sadami. Nie wyglądało to aż tak źle – późne odmiany jabłoni jeszcze kwitły, a na wczesnych widziałem zalążki owoców. Trzmiele spisały się zupełnie przyzwoicie.

– No, z połowy to by się rodzina nie utrzymała. To jednak musi być w całości. Braciszek by się zgodził – powiedział stryj.

Od niechcenia oparł się o szopę, postawioną tam jeszcze za życia dziadka, jakby chciał podkreślić, że skoro jedna szopa, to i sad jeden.

– Dobrze zrobiłeś, że zdecydowałeś się szukać szczęścia w mieście. Mądry chłopak.

Poklepał mnie po ramieniu i odszedł, zanim zdążyłem zapytać o coś więcej.

***

Któregoś dnia w drugiej połowie maja Ola zbudziła mnie o świcie.

– Domek, Domek, wstawaj! Muszę ci pokazać coś u Janaszka!

– Rany, Ola, to nie może poczekać? Jest sobota!

– Nie może! – zawołała z przejęciem i wybiegła z pokoju.

Kurwa, pomyślałem rozespany i zwlokłem się z łóżka. Wciągnąłem spodnie, zszedłem z piętra i stanąłem przed domem. Ola niecierpliwie podskakiwała przy furtce.

– No chodź! – powtórzyła.

Dzień zapowiadał się przepiękny. Mała przebiegła na drugą stronę drogi, na skraj starego sadu. Powietrze było rześkie, na trawie nie było śladu po przymrozkach.

– Zobaczysz, spodoba ci się – mówiła podekscytowana.

– Może, skoro to takie fajne, to pokażesz innym dzieciakom? – zapytałem, patrząc na nią kątem oka.

Szkoła zawsze była drażliwym tematem. Ola zwykle nie chciała o niej rozmawiać, a ja nie naciskałem – nawet nie wiedziałem, jak mógłbym jej pomóc w znalezieniu koleżanek.

– Może przyprowadzę tu Ilonę – odpowiedziała po namyśle.

– Ilonę? Nie kojarzę żadnej Ilony. Ktoś nowy w gminie?

Mała energicznie pokiwała głową.

– M-hmm! Przyjechała z Kielc po świętach. Siedzimy w jednej ławce, rozmawiamy na przer… – Zakryła usta dłonią. Rozejrzała się z przestrachem. – Tylko nie mów tego mamie – dodała szeptem, jakby matka czaiła się między drzewami.

– Dobrze, nie powiem – uspokoiłem małą.

Też się rozejrzałem.

Czasem naprawdę nas śledziła.

Przeszliśmy prawie cały sad, zanim zobaczyłem samotną jabłoń rozbieloną kwiatami. Ola aż zaklaskała z radości.

– Co u licha? – Wyciągnąłem rękę w stronę gałęzi. – To nie powinno kwitnąć!

– Nie ruszaj! – wykrzyknęła przerażona.

Zawiał wiatr, posypały się płatki i uderzyła w nas fala chłodu. Kwiaty i gałęzie błyszczały w świetle poranka. Unosiła się z nich para, jak dym oddechu w mroźny dzień, a płatki znikały, zanim opadły na ziemię. Podszedłem bliżej.

Drzewo było pokryte szronem i szadzią.

– Jak to znalazłaś? – zapytałem.

Ola wzruszyła ramionami.

– Przyszłam tu na spacer, póki mama śpi. Piękne, prawda?

– Piękne. Ale chyba nie zdążysz pokazać tego Ilonie, Śnieżynko.

Lód topniał powoli w rozgrzewającym się dniu, a Ola patrzyła na mnie spod grzywki. Miała czarne włosy, niebieskie oczy i porcelanową cerę, więc matka co roku na bal przebierańców przebierała ją za Królewnę Śnieżkę.

– Bałwan – burknęła, ale mocno ściskała moją dłoń swoją zimną łapką.

Wróciliśmy do domu, kiedy jabłoń odtajała.

***

Przymrozki, niezapowiedziane wieczornym chłodem, nigdy nie obejmowały wszystkich gospodarstw. Stryj i pozostali sadownicy usiłowali zwrócić uwagę mediów na niepokojącą anomalię, ale nie pomogło nawet rozszronienie się jabłonki rosnącej przed urzędem gminy. Dziwny lód wyparował, zanim zaciekawieni dziennikarze zdążyli przyjechać na miejsce, nas oskarżono o fotomontaż i wkrótce już nikt nie chciał o tym słyszeć.

Podejrzewaliśmy jeszcze jakiś wyrafinowany dowcip tych z Grójca, choć jedyny ślad, na jaki trafiliśmy, to przeciągi i pasma chłodu unoszące się w powietrzu. Znikały po paru metrach, jak smugi kondensacyjne po przelocie samolotu.

Wójt zwrócił się z prośbą o pomoc nawet do Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej, ale nic nie wskórał.

– Wie pan dobrze, że klimat się zmienia i pojawiają się anomalie – tłumaczył przez telefon zmęczony urzędnik. – Te wasze mrozowiska się pojawiają co jakiś czas w różnych miejscach, tak? A słyszał pan o tornadach w Polsce dziesięć lat temu? Pewnie nie, a dziś to i kilka rocznie się trafia. A przymrozki były i dziesięć, i dwadzieścia lat temu, a wcześniej to nawet Bałtyk zamarzał. Ubezpieczenie pokryje straty, a za rok wszystko wróci do normy. Zresztą, co mielibyśmy zrobić? My tylko obserwujemy, pogody nie zmienimy, a nasze stacje pomiarowe nawet nie wykazują żadnych anomalii. No a pszczoły? Ktoś się pewnie ze sprayem mrożącym zakradł. W internecie pan wszystko kupisz.

***

– Napaliłbyś w piecu.

Stryj zaglądał do nas coraz częściej, kręcił się po kuchni, odpukiwał w niemalowane drewno. Matka te wizyty traktowała jak duszpasterskie: dłonie składała na podołku, oczy kierowała w niebo i bez słowa czekała, aż sobie pójdzie.

Pewnie nie miał nic złego na myśli, kiedy zapytał Olę:

– A moja Baśka mówiła, że masz w szkole jakąś nową koleżankę. Z Kielc przyjechała, nie? Może pokaż jej budki z trzmielami? Tyle ich lata tego roku. – Pogłaskał ją jak zawsze po włosach i poszedł do siebie.

Kiedy usłyszeliśmy trzask zamykanych drzwi, matka spojrzała na małą.

– Masz koleżankę? Czemu nic o niej nie powiedziałaś? Koniecznie, musisz ją do nas zaprosić! – Uśmiechnęła się ciepło.

Ola nie protestowała, choć widziałem, jak zaciska piąstki.

Nasza matka była we wsi obca, miała piękną twarz i wizję, jak powinno wyglądać nasze życie. Jeżeli rzeczywistość do niej nie przystawała – cóż, tym gorzej dla rzeczywistości.

I dla nas.

Ilona przyszła dwa dni później. Wyrośnięta jak na swój wiek, grubawa i niezbyt bystra, rozglądała się z ciekawością po naszym salonie, gdzie na kawowym stoliku matka wystawiła serwis w różyczki i tacę z piernikami. Ola, poddenerwowana, co chwilę zerkała w stronę kuchni. W końcu jednak usiadły na kanapie, a ja wreszcie mogłem wyjść z domu.

– Wynoś się. Przecież moja piękna córcia nie może zadawać się z taką pokraką!

Wrzask naszej matki wyprzedził mnie w drodze do furtki. Usłyszałem głośny trzask, odwróciłem się do drzwi.

Ilona stała zdezorientowana na dworze, drżąc z zimna lub upokorzenia. Na jej ramieniu czerwienił się ślad dłoni. Na szczęście nie płakała. Wydukałem jakieś przeprosiny, starając się usprawiedliwić zachowanie matki. Odprowadziłem dziewczynkę do domu.

Kiedy wróciłem, Ola siedziała na kanapie, przełykając łzy. Matka patrzyła na nią z głębin fotela. W pokoju było ciemno i zimno.

Poszedłem do siebie; miałem po prostu dość.

Koniec darmowego fragmentu