J. URBAN, J. RYBAK

TAJEMNICE MILITARNEGO DZIWNOWA

Pierwszy przewodnik turystyczny oparty na relacjach komandosów.

Warszawa 2020

ROZDZIAŁ 1

KOMANDOSI ZIMNEJ WOJNY

Wraz z zakończeniem II wojny światowej przestały istnieć wszystkie polskie jednostki specjalne: walczące na froncie zachodnim, sformowane w ZSRR oraz funkcjonujące w konspiracji w okupowanym kraju.

Pierwsze dwa oddziały do zadań specjalnych utworzono w 1951 r. Miały ściśle współpracować z wywiadem wojskowym. Liczyły zaledwie po 37 żołnierzy. Komandosi przechodzili szkolenie spadochronowe, z bytowania – dziś napisalibyśmy – survivalu, rozpoznania, dywersji oraz ze skrytego przenikania przez tereny zajęte przez przeciwnika. Trenowali walkę wręcz, topografię, długotrwałe marsze na azymut. W tygodniu mieli po trzy godziny nauki języka niemieckiego i angielskiego. Zdecydowaną większość zadań wykonywali w nocy. Promień działania tych jednostek ograniczały radiostacje o zasięgu do 300 km.

Z czasem te jednostki zmieniały miejsca stacjonowania, struktury i nazwy. W 1961 r. w krakowskiej dywizji czerwonych beretów utworzono 26. Batalion Rozpoznawczy. Liczył ponad 200 żołnierzy. Trzy lata później wydzielono go z tej dywizji i przeniesiono do Dziwnowa. Nowa jednostka została przemianowana na 1. Batalion Szturmowy i otrzymała – obowiązujący następców – numer 4101.

Podejmowanie skoczka po wodowaniu w Bałtyku.

– Gdy przywieziono nas z Krakowa, poniemieckie koszary stały zaniedbane. Wojsko używało tylko część obiektów. Na placach i drogach rosły chaszcze, budynki trzeba było doprowadzać do porządku – przed laty opowiadał nam st. chor. Tadeusz Nowak (+), którego syn jest oficerem Jednostki Wojskowej Komandosów i – kultywując pamięć o ojcu i jego towarzyszach broni – współorganizuje kolejne edycje „Festynu Komandosa”.

– Miejsce było dla nas idealne. Koszary otoczone przez wodę i grzęzawiska, lądowisko, możliwość wyjścia w morze i na wody śródlądowe, strzelnica na terenie koszar. Od razu mogliśmy prowadzić intensywne szkolenie. Do tego teren był wyludniony, od Dziwnowa dzieliła nas szeroka rzeka, pozwalająca zachować dyskrecję – dodawał st. sierż. sztab. Franciszek Pozorski (+), który w jednostkach specjalnych służył przez dwie dekady.

Trzeba przyznać, że stratedzy Układu Warszawskiego przygotowali sprawną machinę do przeprowadzenia wielkiej wojny z państwami NATO. Naszą część Europy podzielili na trzy fronty: Nadmorski (czyli Polski), Zachodni i Południowo-Zachodni. Mieliśmy przygotować „front polski”. Z planów wynikało, że będzie się składał z dwóch armii utworzonych z jednostek Okręgów Wojskowych: Pomorskiego oraz Śląskiego. Armię rezerwową wystawić miał Warszawski Okręg Wojskowy. Do tej koncepcji dostosowano strukturę jednostek specjalnych.

Skok wywoływał wielkie emocje u żołnierzy, ale był dopiero początkiem zadania.

Działania na rzecz dowódcy frontu, najdalej na tyłach przeciwnika, mieli prowadzić komandosi z Dziwnowa. O nich jest ta książka.

Jednostki specjalne były głęboko utajnione. Nazwiska żołnierzy wpisywano na listy płac nieraz bardzo oddalonych garnizonów. Oddziały stacjonowały w koszarach, ukryte wśród innych jednostek wojskowych. 1. Batalion miał numer 4101, a stacjonująca w tych samym kompleksie koszarowym jednostka rozpoznania radioelektronicznego – 1401.

– Wielu do dziś zachodzi w głowę czy to przypadek, czy celowe działanie mające zmylić szpiegów – mówi ppłk Witold Brzozowski (spacerując według wskazówek zawartych w trzecim rozdziale książki, będziecie mogli osobiście poznać osoby, które oznaczyliśmy grubszą czcionką). Jako dowódca grupy specjalnej trafił do batalionu w 1971 r. Do cywila odszedł pełniąc obowiązki dowódcy jednostki, gdy przenoszono ją do Lublińca.

Niektórzy do dziś uważają, że 10. Pułk Rozpoznania Radioelektronicznego umieszczono w tych samych koszarach, żeby szkolił się w namierzaniu radiostacji grup specjalnych.

– Nieprawda. Myśmy namierzali zachodnie samoloty, a nie grupy specjalne. Radary skanowały niebo w promieniu setek kilometrów. Piloci wiedzieli, że muszą uważać na to, co mówią w kabinie, więc często nas pozdrawiali, a rozmowy ograniczali do niezbędnych meldunków. Myśmy notowali treść rozmów i oddawali dyżurnemu – wspomina sierż. sztab. Zbigniew Polecki, który w Dziwnowie służył między 1985 a 1998 r. Obecnie prowadzi kawiarnię „Cafe Rosa”.

W rzeczywistości namierzaniem radiostacji zajmował się radiokontrwywiad, którego główna siedziba mieściła się w Skierniewicach. Posterunki rozlokowano zaś w różnych miejscach kraju. Kiedy dwie stacje radiolokacyjne namierzyły działającą radiostację, wystarczyło na mapie wyznaczyć linie w kierunku wykrytego urządzenia. W miejscu przecięcia obu kresek znajdowało się urządzenie nadawcze.

W czasie pokoju radiokontrwywiad wykrywał radiostacje żołnierzy z Dziwnowa, w czasie wojny miał odnajdować nadajniki grup specjalnych armii NATO, które byłyby przerzucane na teren Polski. Namierzenie było równoznaczne ze zlokalizowaniem grupy. To zaś oznaczało śmiertelne zagrożenie dla komandosów, a tym samym pozbawienie własnego dowództwa informacji o ruchach przeciwnika.

Dlatego komandosi szkolili się w „szybkiej telegrafii”, czyli łączności radiowej, o której żołnierze w jednostkach regularnych, nie mówiąc już o fanach krótkofalarstwa, nie mieli zielonego pojęcia. Na wyposażeniu specjednostek znajdowały się radiostacje wykorzystywane przez szpiegów Układu Warszawskiego, działających na Zachodzie. Dzięki nim najdłuższy meldunek można było przesłać w zaledwie kilkanaście sekund. Taka radiostacja, obsługiwana przez dobrze wyszkolonego żołnierza, była nie do namierzenia.

W ciągu ponad dwudziestu lat istnienia 1. Batalionu zmieniała się jego struktura. Ale można przyjąć, że dowódcą najmniejszej komórki – grupy specjalnej – był oficer lub chorąży. Pozostali jej członkowie to: pomocnik dowódcy – kapral oraz czterech zwiadowców – żołnierzy służby zasadniczej. Na czas wykonania zadania dołączał do nich radiotelegrafista, niekiedy płetwonurek bojowy.

Trzy grupy tworzyły pluton. Dwa plutony – kompanię. Trzeci miał być stworzony w czasie wojny z żołnierzy rezerwy. Batalion składał się z dwóch kompanii specjalnych. Trzecią miano rozwinąć na czas „W”. Do tego dochodziły kompanie płetwonurków i łączności oraz plutony zaopatrzenia, remontowy, szkoła podoficerska i sztab. W czasie „W” jednostka miała liczyć ok. 700 żołnierzy.

Dysponowali najnowszym wyposażeniem. Jako jedni z pierwszych dostali nowoczesne pistolety P-64 i pistolety maszynowe PM-63, dysponowali noktowizorami i tłumikami dźwięku.

Miała rozmiar niewielkiej walizki, ważyła kilka kilogramów. Radziecka radiostacja R-350M używana przez szpiegów i komandosów. Miała zasięg kilku tysięcy kilometrów.

O budowie takiego sprzętu, szyfrowaniu i przesyłaniu depesz można przeczytać w ebooku "COMMANDO Nieznana historia 62. Kompanii Specjalnej WP".

ROZDZIAŁ 2

SPECJALSI XXI WIEKU

Upadek Muru Berlińskiego zakończył podział świata na dwa przeciwstawne bloki. Przestała nam grozić wojna totalna, której główną areną miała być Europa. Te zmiany musiały odbić się na Wojsku Polskim. Oznaczały redukcję armii oraz wypracowanie nowych zadań, struktury, szkolenia i wyposażenia.

W 1994 r. 1. Batalion Szturmowy został rozbudowany i przekształcony w 1. Pułk Specjalny Komandosów. Wzorem dla nowej jednostki stały się amerykańskie jednostki specjalne - popularne Zielone Berety.

Pierwszym poważnym zadaniem jednostki było przygotowanie kontyngentu do Macedonii. Od późnej jesieni 2001 r. przez ponad rok około 25 żołnierzy z Lublińca służyło w tym kraju. Głównym ich zadaniem była ochrona obserwatorów międzynarodowych, monitorujących przestrzeganie porozumień pokojowych między walczącymi nacjami dawnej Jugosławii. – Cały czas było niespokojnie. Dlatego, głównie nocami, patrolowaliśmy okolice, żeby sprawdzać, kto prowokuje walki – opowiada uczestnik ten misji.

Największe wyzwania przyszły później. Były to wojenne misje na Bliskim Wschodzie. Do Iraku komandosi trafili w połowie 2003 r., wraz z pierwszą zmianą Polskiego Kontyngentu Wojskowego. Działaniami specjalnymi zajmowali się przez całe 10 zmian kontyngentu.

Żołnierze z Jednostki Wojskowej Komandosów.

Do 6 kwietnia 2004 r. było w miarę spokojnie. Tego dnia w Karbali Polacy wpadli w pierwszą wielką zasadzkę zorganizowaną przez rebeliantów. Na rutynowy patrol wyjechali ludzie z Lublińca, grupa amerykańskich Zielonych Beretów oraz żołnierze z Bułgarii. Około godz. 15.30 blisko dziesięć pojazdów znalazło się na jednej z głównych ulic miasta. Wzdłuż niej znajdowały się dwu- i trzypiętrowe budynki. Na ostatnich kondygnacjach i dachach zaczaili się napastnicy. Nagle ziemia się zatrzęsła.

– Nie mieliśmy szczęścia. To była dobrze przygotowana zasadzka. Ze wszystkich stron zaczęto do nas strzelać: z granatników, kałasznikowów, obrzucano nas granatami. Wokół świstały kule. Sekundy dłużyły się w nieskończoność – wspomina „Sikor”.

Nagle poczuł dziwne uderzenie w głowę i spływającą krew. Jedną ręką strzelał, drugą odruchowo dotknął krwawiącego ucha. Ale myślał tylko o jednym: „jak najszybciej wyrwać się ze strefy śmierci”. Dopiero w bazie przekonał się, że ucho zraniła kula, która przebiła hełm.

Ranny „Sikor” w drodze do szpitala.

– Szybko dostałem też w bark. To było jak kopnięcie przez konia. Szarpnęło mną do tyłu. Nastąpił chwilowy paraliż. Zdrętwiała mi ręka. Pomyślałem, że chyba mi ją urwało. Czułem krew pod kamizelką kuloodporną – kontynuuje „Sikor”. Już w bazie okazało się, że drugi raz czuwała nad nim Opatrzność. Kula przeszła przez mięśnie. – Nawet nie myślę, co by było, gdyby natrafiła na nerw, tętnicę czy staw barkowy – dopowiada.

Potem, już na spokojnie, specjalsi przeanalizowali zapis z urządzeń GPS. Okazało się, że konwój był ostrzeliwany przez 1,5 km. Ostrzał trwał 5 minut.

– Na filmie „Helikopter w ogniu” pokazano atak na amerykański konwój w podobnym miejscu. Nie podaję tego przykładu bez przyczyny. Jeden z jadących z nami komandosów z Zielonych Beretów był na misji w Somalii. Mówił, że to co przeżył z nami w Karbali, było podobne do tego, co działo się w filmowym Mogadiszu – przekonuje „Sikor”.

W zasadzce ranny został Amerykanin i trzech Bułgarów. Kule trafiły też trzech Polaków. Wszyscy ranni zostali opatrzeni w polskiej bazie w Karbali.

Wkrótce w naszej strefie zaczęła się prawdziwa wojna. Ciągle powtarzały się ataki. Psychologowie wojskowi opowiadali potem o fatalnym stanie psychicznym wielu żołnierzy. Codziennie po kilkudziesięciu ludzi odmawiało wyjazdów na patrole. „Sikor” przez tydzień leżał w szpitalu. Potem przechodził rekonwalescencję. Przez miesiąc nie brał udziału w działaniach bojowych.

– Nie chciałem wracać do Polski. Przyjechałem z chłopakami z jednostki. Chciałem doczekać do końca zmiany. Niektórzy mówili: „Nie kuś losu, dostałeś już ostrzeżenie”. Inni pukali się w czoło i dziwili się, że nie chcę wracać. Ale to przecież moja praca – przekonuje „Sikor”. Ten podoficer zaliczył potem jeszcze kilka zmian misji w Iraku i Afganistanie. W 2009 r., w uznaniu męstwa, Prezydent powołał go w skład pierwszej kapituły przyznającej Order Krzyża Wojskowego – współczesny odpowiednik orderu Virtuti Militari.

Dziura po kuli w hełmie „Sikora”.

ROZDZIAŁ 3

SPACER PO DZIWNOWIE

W poprzednich rozdziałach poznaliście historię najstarszej specjednostki Wojska Polskiego. Teraz pora zobaczyć miejsca i spotkać ludzi, o którzy Wam o tym opowiadali. Przygotowaliśmy dla Was przewodnik po tajemnicach militarnego Dziwnowa. Trasa podstawowa liczy około 10 kilometrów. Jest łatwa i przyjemna. Można ją pokonać w czasie jednej wycieczki, ale można ją również znacznie rozbudować i rozłożyć na etapy.

Najważniejsze to dobrze zacząć, dlatego idziemy do „Cafe Rosa” (•1); lokal znajduje się przy ul. Mickiewicza 28B. To tam w czasie Festynu Komandosa spotykają się goście honorowi imprezy. Właściciel lokalu Zbigniew Polecki to żołnierz, który w dziwnowskich koszarach przesłużył kilkanaście lat, a po przejściu do cywila otworzył kawiarnię. Sam wypala aromatyczną kawę, piecze legendarne „tiramisu Szefa” oraz robi lody będące niezwykłym połączeniem bananów i pietruszki czy śliwek z rozmarynem.

Plan Dziwnowa

Wzmocnieni kawą wychodzimy z „Cafe Rosa”, jesteśmy na ul. Mickiewicza i skręcamy w prawo. Na wysokości ul. Reymonta kierujemy się w lewo. Po kilkudziesięciu metrach dotrzemy do głównej ulicy w miasteczku, Słowackiego. Po przeciwnej stronie drogi, między marketem a przystankiem autobusowym znajduje się punkt (•2) – Ośrodek Sportów Wodnych (ul. Słowackiego 15).

To miejsce obowiązkowe dla każdego, kto interesuje się nurkowaniem. Prowadzi go Zbigniew Jeszka. Poznaliście go w poprzednich częściach przewodnika. To nazwisko znane każdemu płetwonurkowi. W ośrodku zgromadził małe muzeum pamiątek. Wiele z nich znalazł w czasie nurkowań. Od dużych kadłubów min morskich, bomb głębinowych czy kotwic po zapalniki niemieckich min głębinowych. W „sali tradycji” ma także wyposażenie żołnierzy batalionu: spadochrony, mundury, radiostacje, klucze do nadawania meldunków alfabetem Morse`a. To jednocześnie siedziba III Oddziału Związku Polskich Spadochroniarzy, którego pan Zbigniew jest szefem. Warto więc spróbować namówić gospodarza na krótki seans filmowy z wykonywanych nad Dziwnowem skoków spadochronowych, np. w wykonaniu żołnierzy naszych jednostek specjalnych czy policyjnych antyterrorystów, z którymi gospodarz jest w stałym kontakcie.

Można tam także próbować umówić się na nurkowanie albo przynajmniej zobaczyć magazyn sprzętu nurkowego, o którym gospodarz opowiada z niezwykłym znawstwem. Dowiemy się o służbie w kompanii płetwonurków, rozminowywaniu dna morskiego czy poszukiwaniu topielców. Zbigniew Jeszka to bardzo doświadczony ratownik wodny.

W ośrodku można wypożyczyć żaglówkę lub kajak. To wyposażenie niezbędne do pełnego zapoznania się z atrakcjami Dziwnowa. Ale o tym za chwilę. Ośrodek jest zwykle czynny w dni robocze między godz. 9 a 17.

Stojąc na pomoście, przy którym Zbigniew Jeszka urządził basen dla dzieci, po drugiej stronie Dziwny zobaczymy bloki osiedla wojskowego wzniesione w latach 70. oraz spadziste dachy ceglanych budynków. To koszary. Kompleks zbudowano w połowie lat 30. Wtedy Niemcy bardzo intensywnie zaczęli wznosić nowe garnizony.

Ten w Dziwnowie powstał z myślą o niemieckim lotnictwie wojskowym. Budowa wymagała sporych nakładów, bo najpierw należało osuszyć podmokłe tereny, na których miała stanąć jedna z najważniejszych baz lotniczych nad Bałtykiem. Miejsce było idealne. Pozwalało kontrolować spory kawałek Polski, pobliskie wybrzeża krajów Skandynawii oraz panować nad Bałtykiem. Na wyspie Wolin powstała więc baza z tradycyjną nawierzchnią oraz wodne tory do lądowań wodnopłatów.

U Zbigniewa Jeszki warto wypożyczyć żaglówkę lub kajak.

Teren trawiastego lotniska pokrywają obecnie gęste krzewy i grzęzawiska. Ale przed II wojną światową była to supernowoczesna konstrukcja. Podobno pasy startowe były tak zaprojektowane, że w przypadku alarmu przeciwlotniczego wystarczyło niecałe pół godziny, a wysokowydajne pompy zalewały teren niewielką warstwą wody z pobliskiego zalewu. Z lotu ptaka pas niczym nie różnił się od otaczającego wyspę akwenu.

Budowę kompleksu zakończono w 1940 r., ale już trzy lata wcześniej wprowadziła się tam Luftwaffe. Obok koszar wybudowano wielkie hangary dla samolotów, stanowiska obrony przeciwlotniczej oraz strzelnicę do kalibrowania lotniczych karabinów maszynowych, po latach wykorzystywaną przez komandosów.

We wrześniu 1939 r. z Dziwnowa startowały samoloty bombardujące polskie pozycje obronne. Przez większość wojny miasteczko znajdowało się z dala od frontu. Co ciekawe, pierwszego ataku na niemiecki garnizon w Dziwnowie dokonali nie Polacy lub Rosjanie, ale lotnicy amerykańscy. W czerwcu 1944 r. koszary zaatakowały myśliwce P 51 „Mustang” z 8. Armii Powietrznej.

Pomysł: Jarosław Rybak

Korekta: Joanna Urban

Konsultacje: Witold Brzozowski

Projekt mapy: Dominik Pijański

Ilustracja na okładce przedstawia uczestnika Festynu Komandosa.

Autorzy składają podziękowanie osobom oraz instytucjom, które pomogły przy powstaniu publikacji, udostępniły zdjęcia: Stowarzyszeniu Byłych Żołnierzy 1. Batalionu Szturmowego, Witoldowi Brzozowskiemu, Januszowi Tomczakowi, Zbigniewowi Jeszke, Jerzemu Pawlakowi, Markowi Malinowskiemu, Jednostce Wojskowej Komandosów.

Autorzy starali się dochować szczególnej staranności aby ustalić autorów zdjęć. Czytelnicy posiadający informacje o takich osobach, nie wymienionych w powyższym podziękowaniu, proszeni są o kontakt z wydawnictwem.

Bez pisemnej zgody wydawcy żadna część tej publikacji nie może być powielana i rozpowszechniana w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób. Wykorzystanie informacji zawartych w niniejszej książce (włącznie z publikacjami w internecie) wymaga podania źródła!

Podstawa prawna: Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. 1994 nr 24, poz. 83): „Art. 115. 1. Kto przywłaszcza sobie autorstwo albo wprowadza w błąd co do autorstwa całości lub części cudzego utworu albo artystycznego wykonania, podlega karze pozbawienia wolności do lat 2, ograniczenia wolności albo grzywny.”

Koncepcja publikacji zastrzeżona!

Copyright@ Jarosław Rybak

Warszawa 2020

Wydanie pierwsze

Wydawnictwo CreatioPR

www.creatiopr.pl, biuro@creatiopr.pl

ISBN 978-83-932658-1-7