Lee Seung-U

Pieśń ziemi

Z języka koreańskiego przełożyła

Katarzyna Różańska

Rozdział 1

Inskrypcje ścienne z Cheonsan

1.

Inskrypcje ścienne z Klasztoru Cheonsan rozsławiły się drogą przypadku. Słowa te można by zinterpretować tak, że gdyby inskrypcje te posiadały własną wolę, to z pewnością nie chciałyby zyskać rozgłosu właśnie w ten sposób. Nie ma jednocześnie powodu, aby zaprzeczyć, że rozsławienie przez przypadek było przeznaczeniem tychże inskrypcji ściennych. A to dlatego że niełatwo jest przedstawić inną, nieprzypadkową drogę do popularności inskrypcji z tego klasztoru. Niezależnie od tego, jaka to była droga, musiała być drogą przypadku. Nie da się również ustalić, że jedna przypadkowa droga jest bardziej lub mniej przypadkowa od innej. Żaden przypadek nie rodzi się z przypadku. Przeznaczenie rodzi się z czyjegoś pragnienia. Zatem nie ma powodu, dla którego nie można by powiedzieć, że inskrypcje ścienne z Klasztoru Cheonsan gorąco pragnęły uznania, niezależnie w jaki sposób miałyby to osiągnąć.

Na niebezpiecznym i stromym szczycie stał opuszczony, zrujnowany budynek, w miejscu, do którego raczej nie można było dotrzeć przez przypadek bez podjęcia śmiałej decyzji, co więcej – góra ta wcale nie zachęcała, aby na nią wchodzić. Budynek ten znany był jako klasztor, w którym dawno temu przedstawiciele pewnej grupy religijnej o szczególnym wyznaniu żyli ze sobą we wspólnocie. Nadanie mu nazwy Klasztor Cheonsan było zatem wygodne. Ludzie po prostu używali nazwy, którą zapisał w swoich notatkach pisarz-podróżnik, który przedstawił ten klasztor światu. W jego zapiskach pojawiły się też określenia Hebron i Niebiański Dom. Lecz zanim miejsce to popadło w ruinę, ludzie z wioski u podnóża góry nazywali tamtejszych mieszkańców po prostu „ludźmi z góry”.

Pisarz-podróżnik, który rozsławił to miejsce, nazywał się Kang Young-ho. Napisał on książkę Gdzie jeszcze nie byłeś, a mógłbyś pojechać, a Klasztor Cheonsan przedstawił w ostatnim rozdziale jako jedno spośród piętnastu nieznanych miejsc na odludziach Korei. Tak dokładnie to nie on napisał ostatni rozdział, co wcale nie oznaczało, że nie była to książka Kang Young-ho. W tej historii były dodatkowe okoliczności.

Człowiekiem, który zainteresował się miejscem, gdzie nie można było dotrzeć przez przypadek bez podjęcia śmiałej decyzji, i wspiął się na górę, która wcale nie zachęcała, żeby na nią wchodzić, był pracujący już dziesiąty rok w zagranicznej korporacji czterdziestoośmioletni Kang Sang-ho. Przygotowywał pośmiertną publikację zmarłego rok wcześniej starszego brata Kang Young-ho. Wieść o tym, że jego brat niespodziewanie odszedł z tego świata, zastała go w jednym z miast Ameryki Południowej, podczas drugiego roku pracy na kontrakcie zagranicznym.

Jego starszy brat zmarł w ciągu zaledwie siedmiu miesięcy od postawienia diagnozy raka płuc. Lekarz, który najpierw powiedział, że operacja się powiodła, po przeprowadzeniu badania kontrolnego postawił diagnozę, że komórki rakowe pojawiły się w innej części organizmu. Powiedział, że tempo wzrostu komórek rakowych jest bardzo szybkie i druga operacja jest raczej niemożliwa, że nawet jeśli podda się operacji, komórki rakowe zabawią się w ciuciubabkę, że nie można bezsensownie bawić się w ciuciubabkę, to otwierając, to zamykając na przemian pacjenta.

Zgodnie z oceną i zaleceniami lekarza zamiast operacji poddano go silnej chemioterapii, lecz siły szybko opuściły Kang Young-ho i nie udało mu się przezwyciężyć intensywnej terapii. Ostatecznie stał się częstym bywalcem pokoju septycznego pod wpływem morfiny. Zmarł w agonii trzy dni przed swoimi pięćdziesiątymi piątymi urodzinami.

O tym, że brat jest w trakcie leczenia, że operacja się powiodła i że wraca do zdrowia, Kang Sang-ho usłyszał na drugiej półkuli. Był w szoku, że jego brat, pełen energii i będący w o wiele lepszej kondycji niż inni, a do tego ledwie pięćdziesięcioczterolatek, zachorował na raka. Kang Sang-ho zawierzył obiecującym prognozom na rychły powrót do zdrowia po udanej operacji. Mimo to nie był w stanie dzwonić w obawie, że usłyszy złe wiadomości.

Podczas gdy Kang Young-ho przechodził przez mękę, zmagając się z komórkami rakowymi w organizmie oraz z silną chemioterapią, która wysysała z niego całą energię, on w tym samym czasie, specjalnie wynajdując sobie zajęcia, jeździł od miasta do miasta w Ameryce Południowej. Pragnął być tak zajęty, żeby nie mieć czasu na myślenie o śmiertelnie chorym bracie, i faktycznie tak żył. A kiedy dotarła do niego wiadomość, że Kang Young-ho zmarł, Kang Sang-ho nie odczuwał smutku – przez zapchany rozkład zajęć nie udało mu się nawet złapać samolotu do Korei.

Pierwszą rzeczą, którą Kang Sang-ho zajął się po zakończeniu kontraktu zagranicznego i powrocie do kraju było uporządkowanie rzeczy brata. Może dobrze się stało, że bratowa zostawiła pokój Kang Young-ho w nienaruszonym stanie. Po śmierci męża, żeby zarobić na czesne i koszty utrzymania dwójki dzieci, jednego na studiach, drugiego w szkole średniej, zajęła się prowadzeniem sklepu z kanapkami i kawą w dzielnicy handlowej w okolicy stacji metra niedaleko domu. Zajmowała się kuchnią, ladą i salą, a z pomocy dorywczej korzystała tylko w godzinach szczytu, kiedy panował największy ruch. Miała raczej sporo klientów, pewnie dlatego że wielu ludzi podróżowało. Zdaniem młodszego brata nie ruszyła pokoju Kang Young-ho po części dlatego, że uprzątanie rzeczy noszących ślady zmarłego sprawiłoby jej przykrość, ale chyba jeszcze bardziej dlatego, że nie pojawiła się ku temu odpowiednia okazja. W każdym razie Kang Sang-ho, który dzięki temu miał styczność z rzeczami po Kang Young-ho, był wdzięczny za daną mu szansę na ukojenie, choćby w niewielkim stopniu, rozpaczy po bracie.

W pokoju brata Kang Sang-ho odkrył gruby segregator z uporządkowanymi tematycznie licznymi zdjęciami w środku. Z nagłówkami w takim oto stylu: „1) Stacja Dogyeongri (Gangwon-do, Samcheok-si, Miro-myeon, Dogyeong-dong)”, „3) Przed Jeongnamjin, Wyspa Boleści (Jeollanam-do, Jangheung-gun, Gwansan-eup, Sindong-ri)”. Pod każdym nagłówkiem zebrano maksymalnie do dziesięciu fotografii, do których dodano objaśnienia. Większość opisów zdjęć zamykała się w jednym–dwóch zdaniach, ale były też całkiem długie:

Budynek na szczycie Cheonsan, wybudowany dzięki wyznawcom wyjątkowej religii, obecnie popadł w ruinę. Nazywali to miejsce Hebronem. Kim byli ludzie, którzy wpadli na pomysł, żeby zbudować domy na szczycie góry i tam zamieszkać?

W segregatorze znajdowało się pogrupowanych blisko dwadzieścia obiektów historycznych, położonych na kompletnym odludziu, nieznanych przeciętnemu Koreańczykowi, które wraz z upływem czasu albo przestały istnieć, albo popadały w całkowitą ruinę i zapomnienie. Nie było wśród nich ani jednego miejsca, które by znał Kang Sang-ho. Wydawało mu się oczywiste, że w segregatorze zebrano wyjątkowe cele podróży, dotąd prawie nieznane światu. A kiedy na komputerze brata odkrył plik tekstowy zawierający takie same nagłówki, jak strony w segregatorze ze zdjęciami, zyskał pewność, że brat przygotowywał jakąś publikację.

Sang-ho zapytał się bratowej, czy Young-ho miał plany wydawnicze. Na co odpowiedziała obojętnie:

– Czy on kiedykolwiek w swoim życiu mówił mi o takich sprawach?

Rozumiał niezadowolenie bratowej z męża, który nieustannie gdzieś znikał. Z tego, co sam o nim wiedział, Young-ho nie był człowiekiem rodzinnym ani liczącym się z innymi. Od trzydziestego roku życia kilkanaście lat spędził, przechodząc z jednego wydawnictwa czasopism do drugiego, a ostatnie dziesięć lat pracował jako wolny strzelec, wysyłając swoje teksty, gdzie popadnie. Czy to pracował w wydawnictwach, czy też jako wolny strzelec, większość czasu spędzał poza domem, często go nie było, a kiedy już się pojawiał, nie lubił opowiadać, czym się właśnie zajmuje. Może taki miał charakter. Kiedy podejrzewał już, ile czasu mu pozostało na ziemi, musiała pojawić się u niego chęć uporządkowania swoich spraw, a wtedy – choćby nie wiadomo, jak skrytym byłby człowiekiem – wydawało się, że powiadomiłby rodzinę o swoich planach. Tak przypuszczał Kang Sang-ho.

Pod naciskiem bratowa przypomniała sobie, że wprawdzie mąż nie opowiadał o swoich planach, ale wśród żałobników na pogrzebie był ktoś, kto mówił, że pracowali wspólnie nad czymś i że to, co się stało, jest dla niego zaskoczeniem, że żałuje i że jest mu przykro. Jej myśli zaprzątało wtedy coś zgoła innego, poza tym wydawało jej się, że ta osoba mówiła to tylko przez uprzejmość, dlatego nie słuchała z należytą uwagą, nie zachowała ich w pamięci. Naturalnie nie mogła też wiedzieć, kim był ten człowiek ani gdzie pracował. Na pytanie szwagra, czy nie zostawił wizytówki albo numeru kontaktowego, przypomniało jej się o wizytówkach, które otrzymała od gości przybyłych na pogrzeb. Wśród czterech wizytówek wciśniętych między karty księgi gości znaleźli taką, która należała do redaktora naczelnego Wydawnictwa Ziarno.

Redaktor naczelny Wydawnictwa Ziarno potwierdził tylko przypuszczenia Kang Sang-ho. Gdyby brat nie zmarł, tekst i zdjęcia, które odkrył w jego pokoju, zostałyby wykorzystane do publikacji książki. Redaktor naczelny polecił działać Kang Young-ho wokół konceptu „podróż po odludziach Korei”. W Korei także są miejsca, do których się nie jeździ. A wśród nich są takie, które warto odwiedzić.

– Mieliśmy plan opracowania i przedstawienia miejsc, do których warto się udać, ale które pozostają nieznane szerzej opinii publicznej – wyjaśnił. – Umówiliśmy się na przekazanie gotowego rękopisu do końca zeszłego roku. Young-ho zawsze dotrzymywał obietnic, był profesjonalistą, lepszym od innych, i miał silne poczucie odpowiedzialności, dlatego ufałem mu i czekałem cierpliwie na rękopis, ale któż mógł przewidzieć, że przytrafi się coś takiego? Naprawdę jestem w szoku. Ale cóż z tego, nic na to nie poradzimy. Któż z nas ma wpływ na ludzkie życie? Wygląda na to, że dla tej książki nie nadszedł jeszcze odpowiedni moment na opublikowanie.

Kang Sang-ho odpowiedział bez zwłoki, że książka jest już prawie gotowa do wydania. W momencie kiedy wypowiadał te słowa, poczuł ścisk w gardle i jakby zalewała go jakaś fala, ponieważ naszła go myśl, że tekst brata czeka na niego, żeby to właśnie on dokończył nad nim pracę. Poczuł obecność brata tuż obok siebie i zawołał go cicho po imieniu: „Young-ho”. Redaktor naczelny milczał, nie rozumiejąc, o co chodzi. Kang Sang-ho opowiedział mu o tekście i zdjęciach, które brat przygotował przed śmiercią. Wydawnictwo przystało na przejrzenie rękopisu, a Kang Sang-ho wysłał mu fragment tekstu razem z zeskanowanymi zdjęciami.

Wydawnictwo postanowiło odwiedzić miejsca, które Kang Young-ho opisał, żeby je dokładnie zbadać. Wtedy też zaproponowano Sang-ho, żeby im towarzyszył. Kang Sang-ho nie był w stanie objechać wszystkich, blisko dwudziestu, miejsc, ale wziął trzy dni wolnego i zdecydował się na wspólną podróż do paru z nich. Wypadało zrobić dla brata chociaż tyle. Kang Sang-ho, wraz z młodym pracownikiem wydawnictwa, odbył podróż śladami brata trwającą łącznie z niedzielą trzy noclegi i cztery dni. Do Klasztoru Cheonsan dotarli około południa ostatniego dnia.

2.

Jak już zostało napisane, Kang Young-ho zmarł, nie dokończywszy swojego tekstu o Klasztorze Cheonsan. Kilka zdjęć i parę linijek opisów to wszystko, co po sobie zostawił. Wydawnictwo było zdania, że nawet po opuszczeniu tego rozdziału objętość rękopisu będzie wystarczająca do publikacji. Pojawiła się też opinia, żeby nadać książce charakteru pośmiertnego wydania, więc byłoby sensowne zachować te kilka linijek, które napisał Kang Young-ho na temat Klasztoru Cheonsan, i nic więcej nie dopisywać. Kang Sang-ho nie mógł być innego zdania. Zdjęcia przedstawiające zrujnowane budynki, zupełnie jakby były częścią przyrody, porzucone na pastwę deszczu, wiatru i słońca, domy z kamienia oraz podziemia i pomieszczenia znajdujące się tam, wypełnione po brzegi inskrypcjami, opisane przez Young-ho wzbudzały ciekawość. Gdyby to miejsce nie zostało ujęte w plan wizyty, Sang-ho pewnie sam z siebie nie przyjechałby tu.

Oto notatki Young-ho, które zainteresowały Sang-ho:

Klasztor Cheonsan. Szczyt Cheonsan wznosi się 890 m n.p.m, ze szczytu rozpościera się widok na Morze Żółte. Prowadząca do niego droga jest stroma i niebezpieczna. Żeby chcieć tu wybudować domostwa i zamieszkać… Co tych ludzi do tego skłoniło?

Budynki ułożone w kształcie dwóch symboli ㄹ. Długi korytarz wijący się niczym wąż. Niezliczona liczba dużych i małych pomieszczeń. Są tam pomieszczenia przywodzące na myśl izolatki, są też takie o rozmiarach boiska. Nie ma obaw, że zgubi się drogę, choć miejsce to sprawia wrażenie labiryntu.

Hebron albo Niebiański Dom. Ale ludzie z wioski u stóp góry nazywali tutejszych mieszkańców po prostu „ludźmi z góry”.

Podaje się, że w czasach świetności ponad tysiąc osób zamieszkiwało to miejsce, lecz wątpliwym jest, żeby wszystkie budynki tego obiektu były w stanie pomieścić aż tysiąc osób.

Zajmowano się uprawą, hodowlą bydła i drobiu oraz sadzeniem leczniczych ziół. Miejsce to było też znane z tego, że nie korzystano tu z żadnych dobrodziejstw cywilizacyjnych, od elektryczności począwszy.

To pewne, że ludzie z gór mieszkali tu do początku lat 70. XX wieku. Kiedy i w jaki sposób zniknęli? Hipoteza: czyżby masowa migracja ludności zaczęła się po konflikcie w 1992 roku wokół Traktatu o rzeczach ostatecznych? A może fundamentalna doktryna religijna, niebiorąca pod uwagę zmian pokoleniowych oraz przestarzały styl życia, sprawiły, że ludzie opuścili górę? Albo jak to często bywa, pojawił się wewnętrzny konflikt po śmierci przywódcy religijnego? Nieznane są dokładne okoliczności wewnętrzne i nigdy nie poznamy faktów kryjących się za tym wydarzeniem. Jeśli nie było ludzi przybywających na nowo, pierwsi mnisi starzeli się i umierali, a co za tym idzie, naturalnie… Nigdy się tego nie dowiemy.

Notatki Kang Young-ho bardzo drobiazgowo, bez najmniejszej pomyłki, wskazywały drogę wiodącą do celu. Góra Cheonsan położona jest około pięć kilometrów w głąb lądu od trasy wzdłuż wybrzeża. To znaczy, że znajduje się w znacznej odległości od morza.

Towarzysz Kang Sang-ho podjechał samochodem do miejsca, do którego był w stanie. Musso, rocznik 2005, wspięło się zwinnie po stromej i niebezpiecznej górskiej dróżce, rozrzucając żwir na boki. Nie dało się jednak wjechać na górę, rozbijając skały i ścinając drzewa. Kang Sang-ho i pracownik wydawnictwa założyli plecaki i przez następne dwie i pół godziny wspinali się na szczyt. Drogę zastępowały im przerośnięte trawy i gałęzie. Na pewnym odcinku natknęli się na ścieżkę ze spadkiem sięgającym blisko dziewięćdziesiąt stopni. Musieli często przystawać, żeby złapać oddech.

Kiedy byli u podnóża góry, dostrzegali jedynie strome skały, nie widać było budynków. Podczas wspinaczki od czasu do czasu spoglądali, czy nie widać już klasztoru, ale nic nie dojrzeli. Nawet zaczęli się martwić, czy przypadkiem nie pomylili góry. Dopiero po dojściu na szczyt zrozumieli dlaczego. Teren był raczej płaski i rozciągał się szeroko, a otaczające okolicę skały o przedziwnych kształtach odgradzały budynki, tworząc naturalny mur ochronny. To była doskonała pustelnia. Jeśli ktoś zapragnąłby uciec przed światem i gdzieś się zaszyć, to trudno byłoby mu znaleźć bardziej odpowiednie miejsce. Morze rozpościerające się daleko aż po horyzont mieniło się blikami, odbijając promienie słoneczne, a porozrzucane gdzieniegdzie wyspy w kształcie małż odwróconych muszlą do góry wyglądały, jakby wierciły się, usiłując przewrócić się na drugą stronę.

Walące się budynki rozciągnięte w kształcie dwóch przylegających do siebie symboli ㄹ były zaniedbane i wyglądały nieatrakcyjnie. Chwasty porastały nie tylko ogród, ale również ogrodzenie, wdzierały się nawet do przedsionków. Dało się odszukać ślady ludzkiego bytowania – były bardzo stare. Po obu stronach korytarza w kształcie symbolu ㄱ lub ㄴ wybudowano pokoje. Niektóre pomieszczenia były tak duże, że można by w nich zorganizować duże zgromadzenie. Z kolei cele były tak ciasne, że nikt nie mógłby w nich mieszkać nawet w pojedynkę. W pokoju na rogu znajdowały się schody prowadzące do podziemi. Wybudowano tam pomieszczenia wzdłuż korytarza. W odróżnieniu od tych na powierzchni były jednakowej wielkości. Nie były większe od najmniejszego pokoju nad ziemią.

W tych ciemnych i wilgotnych podziemnych celach Kang Sang-ho rozpoznał ścianę zapisaną od góry do samego dołu, tę samą, która pojawiła się na fotografiach pozostawionych przez brata. Litery rozciągały się równomiernie w pionowych i poziomych wersach, większość z nich była czarnego koloru, ale gdzieniegdzie pojawiły się barwy czerwieni, zieleni i żółci. Były też takie litery, które wyróżniały się przyozdobione kolorami lub puchnące od dekoracji. W pierwszej chwili Kang Sang-ho pomyślał sobie, że to tapeta o unikalnym wzorze. Po dokładniejszej inspekcji okazało się jednak, że to nie tapeta, tylko litery wykaligrafowane bezpośrednio na ścianie z gliny.

Otwierał kolejne drzwi – wszystkie ściany w podziemnych pomieszczeniach pokryte były pismem. Niektóre litery przypominały groty strzał gęsto ściśniętych na ścianach, inne kojarzyły się z kurami zamkniętymi za kratami kurnika. Groty strzał wyglądały, jakby miały zaraz wystrzelić do środka celi i ugodzić stojących w niej ludzi. Kurczaki zaś sprawiały wrażenie, jakby miały zaraz rozerwać druciane ogrodzenie i uciec. Sang-ho przeczytał zdania, które były w zasięgu jego wzroku. Były tam fragmenty zamazane i zatarte, ale ciągle możliwe było ich rozszyfrowanie. Przeczytał takie zdanie:

Niech ci przyprowadzą czerwoną krowę bez skazy, na którą jeszcze nie wkładano jarzma. (Lb 19, 2)1

I takie:

Bo Ja jestem Pan, który wyprowadził was z ziemi egipskiej, abym był waszym Bogiem. Bądźcie więc świętymi, bo Ja jestem święty! (Kpł. 11, 45)

I jeszcze takie:

„...to nie chyżym bieg się udaje i nie waleczni w walce zwyciężają. Tak samo nie mędrcom chleb się dostaje w udziale ani rozumnym bogactwo, ani też nie uczeni cieszą się względami. (Koh 9, 11)

Kang Sang-ho bez trudu odgadł, że były to fragmenty przepisane z Pisma Świętego. Ze zdumienia nie mógł zamknąć ust, podobnie jak pracownik wydawnictwa.

– Co to jest? Kto to zrobił? – wykrzykiwał raz po raz Kang Sang-ho, naciskając jednocześnie migawkę aparatu.

– To prawda, słyszałem już o malowidłach ściennych w kościołach albo obrazach na sufitach, ale coś takiego oglądam po raz pierwszy, czegoś takiego raczej nie znajdzie się nigdzie indziej. Jak to nazwać, to nie malowidła ścienne, raczej zapiski na ścianie, więc może kaligrafia ścienna? – To mówiąc, młody pracownik wydawnictwa nieprzerwanie naciskał migawkę aparatu.

Po powrocie z wizyty Kang Sang-ho sam napisał tekst o inskrypcjach ściennych z Klasztoru Cheonsan. Pomyślał sobie, że brat pewnie zleciłby mu to zadanie, dlatego nie mógł powierzyć go nikomu innemu. To właśnie dlatego nie przystał na życzliwość redaktora naczelnego Wydawnictwa Ziarno, że sami się tym zajmą. Historia w ostatnim rozdziale tego dziennika podróży została napisana przez niego.

Książka prawie się nie sprzedała, co było do przewidzenia. Nie znalazło się zbyt wielu chętnych czytelników, bo książka była zbyt drobiazgowa, nie nadawała się na przewodnik na letni urlop ani nie przedstawiała słynnych atrakcji turystycznych. Nie stała się popularna, więc Klasztor Cheonsan również nie przedostał się do powszechnej świadomości. Co prawda kilku ciekawskich umieściło recenzje książki na blogach, ale nie skupiali się na inskrypcjach ściennych z Klasztoru Cheonsan. Raczej trudno było oczekiwać, że znajdzie się wiele osób, które po przeczytaniu tego wydania postanowi odszukać Klasztor Cheonsan i obejrzy inskrypcje na własne oczy.

Artykuł opublikowany w jednym z pism chrześcijańskich po upływie kilku miesięcy od wydania tej książki stanowił zatem reakcję, którą z powodzeniem można nazwać wyjątkową. Młody akademik – wykładający historię kościoła katolickiego na uniwersytecie teologicznym, znajdującym się w Bucheon, w prowincji Gyeonggi – porównywał kaligrafię ścienną odkrytą w Klasztorze Cheonsan z egzemplarzem księgi przechowywanej w bibliotece Kolegium Trójcy Świętej w Dublinie.

3.

Rękopis ten, zwany Księgą z Kells, to dekoracyjny egzemplarz Biblii transkrybowany ręcznie po łacinie. Olśniewający, ekstrawagancki, ozdobiony misternymi ilustracjami, został uznany za najpiękniejszą księgę na świecie. Cztery Ewangelie przepisano na pergaminie z cielęcej skóry różnokolorowymi farbami uzyskanymi z rozmaitych składników. Nie wiadomo dokładnie, kto i w jakim celu stworzył tak piękne i subtelne dzieło. Podejrzewa się, że w jednym z klasztorów na Iona jakiś mnich zaczął transkrybować tę księgę. Najbardziej wiarygodna teoria mówiła, że po napadzie wikingów na Iona mnisi rozproszyli się po całej Irlandii i Szkocji, wtedy księgę przeniesiono do klasztoru w Kells, gdzie została przyozdobiona kolorami. W ten sposób powstało dzieło, które znamy dziś.

Naukowcy badający pociągnięcia pędzla oryginału szacują, że w pracach nad księgą brało udział co najmniej trzech skrybów. Nazwa Księga z Kells pochodzi od klasztoru w Kells, gdzie została ukończona i ochroniona przed wikingami. Swego czasu skradziono ją, lecz co najmniej do 1654 roku znajdowała się w Kells. Ewangelie według świętego Mateusza, Marka i Łukasza zachowały się w całości, czwarta Ewangelia według świętego Jana ocalała tylko we fragmentach. Podaje się, że uległa zniszczeniu podczas kradzieży.

Od 1661 roku rękopis nieprzerwanie znajduje się w posiadaniu biblioteki Kolegium Trójcy Świętej w Dublinie. Olśniewające i skomplikowane technicznie pismo, subtelne i mistyczne ilustracje oraz symboliczne wzory, do tego przepiękna i wytworna oprawa – za to wszystko okrzyknięto ją mianem najpiękniejszej księgi na świecie, a obecnie jej dwa egzemplarze są udostępnione publiczności.

Młody akademik, specjalizujący się w historii kościoła, przedstawił pogląd, zgodnie z którym uważał, że tekst Pisma Świętego transkrybowany na ścianach budynków, położonych na odległym szczycie góry, można porównać z Księgą z Kells. W swojej analizie interesujących podobieństw doszukiwał się w okolicznościach powstania i sposobie wyrazu, tożsamości autorów oraz motywach powstania, mimo że tekst z Cheonsan nie miał formy księgi. Naukowiec opisał te zabytki w kontekście dzielących ich różnic.

Księga z Kells została napisana na pergaminie z cielęcej skóry, a inskrypcje ścienne z podziemnych komnat Klasztoru Cheonsan utrwalono na ścianach pokrytych gliną. Wiadomo, że w transkrybowaniu Księgi z Kells brało udział co najmniej trzech skrybów, natomiast co do Klasztoru Cheonsan, potrzebne są jeszcze szczegółowe i dokładne badania oraz analiza, lecz przyjmuje się, że autorem inskrypcji jest jedna osoba. Księga z Kells to zbiór czterech Ewangelii, natomiast inskrypcje ścienne z Cheonsan obejmują wszystkie sześćdziesiąt sześć ksiąg Starego i Nowego Testamentu. Pomijając aspekt dekoracyjny, biorąc pod uwagę skalę, to właśnie odkrycie z Cheonsan można uznać za wybitne.

Zdecydowanie największą część artykułu młody wykładowca poświęcił domniemaniom na temat pobudek, które przyczyniły się do narodzin tych dwóch dzieł. Zasadniczo skupiał się na tym, że oba zabytki to święte księgi stworzone w tak samo odizolowanych miejscach przez wyznawców wyjątkowych religii, którzy podjęli się wysiłku przepisywania. Transkrypcja Pisma Świętego to czyste wyznanie wiary, to także rzetelny sposób na praktykowanie wyznania wiary. Częste są przykłady, kiedy pustelnicy odgradzający się od doczesnego świata przepisywali święte teksty w celu oczyszczenia duszy.

Najczęściej podawanym przykładem są Zwoje znad Morza Martwego odkryte w grotach Qumran, w pobliżu Morza Martwego. Skrybowie ci, prowadząc życie w celibacie oparte na bardzo surowych zasadach, oczekiwali na rychłe przyjście Królestwa Bożego. Przepisywanie Pisma Świętego było ich sposobem na oczekiwanie. Z grot Dunhuang w Cheonbuldong wypłynęła ogromna liczba, bo ponad dwadzieścia tysięcy tekstów buddyjskich, prawdopodobnie w celu pozostawienia i przekazania kolejnym pokoleniom cennych źródeł. Czy tylko tym kierowali się skrybowie? Bardziej istotnym – i o znacznie większej wadze niż produkcja wartościowego dorobku – był sam akt przepisywania. Nie inaczej było w przypadku skrybów z Kells i Cheonsan.

Ale dlaczego skrybowie z Kells i Cheonsan zdobili litery, a tekst dekorowali ilustracjami i dodawali kolory? Nie ma zastrzeżeń co do tego, że było to wyznanie wiary. Wszystkim znany jest fakt ornamentacji ołtarzy i śpiewania pieśni jako sposób wyznania wiary przed obiektem kultu. Można uznać, że bogate ornamentacje oraz mistyczne ilustracje wykorzystane w Księdze z Kells i inskrypcjach ściennych z Klasztoru Cheonsan były jednym ze sposobów na oddanie czci Bogu oraz były wyznaniem wiary, zupełnie jak malowidła ścienne czy na sufitach lub ołtarzach w kościołach.

Lecz wyciągając pochopne wnioski, że to już cała historia, łatwo o celowe uproszczenie, a nawet bezwstydne przeinaczenie – pisał wykładowca historii kościoła. – Nie można stwierdzić, że malowidła ścienne czy na sufitach w kościołach służą jedynie pobudzaniu uwielbienia wobec Boga i religijności. W ich obliczu podsycana była nie tylko religijność, ale również zmysł estetyczny. Czasami zmysł estetyczny poprzedza religijność. Jeżeli nie tylko sama dusza dążąca do Boga zaznaje pokrzepienia, ale też zmysł piękna, to dzieje się tak dlatego, że od początku było to motywem lub wewnętrzną intencją twórcy malowideł. Nie da się stwierdzić, czy człowiek malujący lub dekorujący kieruje się intencją piękna. Tak samo jak nie można powiedzieć, że podczas aktu tworzenia obecność takiego motywu jest nieczysta lub pozbawiona świętości. Mówiąc, że coś posiada taką cechę, jaką jest piękno, religijność nie ulega uszkodzeniu. Dążenie do piękna nie powoduje rys na świętości, wręcz przeciwnie, tworzy aureolę świętości. Zaiste, do dodania aureoli świętości potrzebne jest piękno. Wszystkie rzeczy święte stają się jeszcze bardziej uświęcone dzięki pięknu.

Wykładowca historii kościoła spróbował zagłębić się w tajemnicę piękna skrytego w świętości, ludzkiego pragnienia piękna kryjącego się w wyrażaniu wiary w Boga. Siłą pobudzającą do działania mnichów, kiedy w przestrzeniach odizolowanych od świata transkrybowali Pismo Święte, nie była tylko i wyłącznie wiara. Pragnienie piękna było prawdopodobnie równie ważnym bodźcem, co wiara. Ludzie, oddając się praktykom religijnym, mogą jednocześnie się radować. Powszechną prawdą jest, że przede wszystkim wyraża się wiarę, lecz żeby jeszcze lepiej to uczynić, angażuje się do tego zmysł estetyczny.

Jednakże nie w każdej sytuacji. Mogą być też przypadki odwrotne, kiedy wyrażając piękno, aplikuje się do niego wiarę po to, żeby jeszcze lepiej je przedstawić. Można uznać, że nie ma równie dobrego materiału do wyrażania piękna, co wiara, można także sądzić, że nie ma równie dobrego narzędzia do wyrażania wiary, co piękno. Nie wyraża się czegoś tylko dlatego, że ma się zamiar to coś wyrazić. Zupełnie jak zastosowanie zmysłu estetycznego do wyrażenia wiary krzepi nie tylko samą wiarę, lecz również zmysł estetyczny, tak i aplikowanie wiary do wyrażenia piękna, może nieść pokrzepienie nie tylko pięknu, ale i samej wierze. Dzieje się wtedy tak, że to, co niezamierzone, pęcznieje i przerasta to, co było zamierzone.

W rezultacie polegamy na samych motywach, ale nie są one w stanie kontrolować ostatecznego rezultatu. Mówiąc otwarcie, sprawy te są zagmatwane głęboko we wnętrzu samego twórcy i niemożliwe jest ich rozdzielenie, dlatego też więcej jest takich przypadków, kiedy takie rozdzielenie pozbawione jest sensu. Zresztą sam twórca też może nie zrozumieć od razu motywów kłębiących się w jego wnętrzu. Prawdziwym pragnieniem ludzi obnoszących się z wiarą może być piękno, a prawdziwym motywem ludzi popisujących się pięknem, może być wiara. Mogą zdarzyć się też przypadki, kiedy celowo skrywa się prawdziwe pragnienia, wysuwając na powierzchnię coś zgoła innego, ale jeszcze częstsze są sytuacje, kiedy my sami zostajemy zwiedzeni. Na przykład kiedy, niezależnie od powodu, niedozwolonym jest pokazywanie naszych prawdziwych pragnień czy motywów, albo też kiedy próbujemy je ukryć, bo ujawnione zostaną ocenione niepochlebnie. Możemy uaktywnić wtedy siłę, która sprawi, że nie będziemy w stanie rozpoznać, czego sami pragniemy. Taki człowiek ochoczo obiera nieznaną mu drogę i sprytnie staje się ignorantem.

Młody wykładowca w ten sposób odczytywał psychikę ludzi, którzy podczas przepisywania tekstu ubierają zdania w spektakularne i skomplikowane zdobienia utrudniające dokładne odczytanie treści i jasnego przekazu Pisma Świętego, którego sednem przecież jest dokładna treść i jasny przekaz. Wiara w Boga oraz pogoń za pięknem są podstawowymi, zbliżonymi do instynktu pragnieniami. To, że ludzie, oddając się praktykom religijnym, jednocześnie mogą się radować, że radują się dla uwielbienia, że wielbią dla radości, że powstała Księga z Kells i inskrypcje ścienne z Klasztoru Cheonsan, nie zrodziło się z samej wiary ani też z samego pragnienia piękna.

Ale wykładowca nie potrafił wyjaśnić, dlaczego tę wiarę i piękno trzeba było wyrażać właśnie w taki sposób. Nie poddał analizie tego, jaka wiara popchnęła kogoś do stworzenia czegoś takiego w takim miejscu ani jakie piękno się tego domagało.

1 Wszystkie cytaty z Biblii: Biblia Tysiąclecia, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań, 2003 (biblia.deon.pl).

Tytuł oryginału: 지상의 노래

Copyright @ Lee Seung-u 2012

All rights reserved.

Originally published in Korea by Minumsa Publishing Co., Ltd., Seoul in 2015.

Polish Translation Copyright @ Kwiaty Orientu

Polish translation edition is published by arrangement with Lee Seung-u c/o Minumsa Publishing Co., Ltd.

Publikacja została dofinansowana przez Literature Translation Institute of Korea (LTI Korea)

Tłumaczenie

Katarzyna Różańska

Redaktor prowadzący

Paweł Wielopolski

Projekt okładki

Agata Zarzycka

Korekta

Marzena Stefańska-Adams

Skład i łamanie

Studio DTP Wojciech Ciągło

www.dtp-studio.pl

ISBN 978-83-951590-9-1

Wydawnictwo Kwiaty Orientu

ul. Konopnickiej 12/42, 26-110, Skarżysko-Kamienna

Telefon: 41 252 48 70

E-mail: pytanie@kwiatyorientu.com

Strona internetowa: www.kwiatyorientu.com

Sklep internetowy: www.sklep.kwiatyorientu.com