Chi Zijian

Łkające ryby

i inne opowiadania

Z języka chińskiego przełożyła

Magdalena Stoszek-Deng

Wstęp

Urodzona w 1964 roku Chi Zijian (oryg. 迟子建) jest chińską pisarką pochodzącą z powiatu Mohe, położonego w prowincji Heilongjiang, najbardziej na północ wysuniętego punktu Państwa Środka, położonego tuż przy granicy z Rosją. Heilongjiang, która to nazwa jest również chińskim określeniem Amuru (tłum. Rzeka Czarnego Smoka), to jedna z trzech prowincji wchodzących w skład historycznej Mandżurii, obecnie znanej jako Dongbei (Chiny Północno-Wschodnie). Są to peryferia Chin, gdzie „cesarz jest daleko”, silne natomiast są wpływy pobliskiej Rosji i Mongolii. Region ten tradycyjnie zamieszkany był przez barwną mieszankę mniejszości etnicznych: Mandżurów, Nanajów, Oroków, Ewenków, Koreańczyków i wielu innych, podczas gdy największy exodus Chińczyków Han nastąpił dopiero w drugiej połowie XIX wieku, zwłaszcza z biednych, rolniczych regionów Hebei i Shandongu. Mandżuria była obszarem poszukiwań bogactw naturalnych – złota, żeń-szenia czy pantów (poroża), a także terenem działań lokalnych watażków.

Wszystkie te czynniki zadecydowały o unikatowości i kolorycie tego regionu. Przepiękna tajga, będąca ostoją tygrysów syberyjskich, bogactwo zasobów naturalnych, a jednocześnie stosunkowo małe zaludnienie, niewielkie wioski zagubione w lesie, życie często w warunkach surowej, północnej zimy, tworzą tło dla losów bohaterów opowieści Chi Zijian.

Stolicą prowincji Heilongjiang jest miasto Harbin (założone, co ciekawe, przez Polaków). Rozgrywa się tu akcja niektórych utworów autorki, większość jej tekstów osadzona jest jednak na wsiach, w małych miasteczkach lub wśród tamtejszych mniejszości etnicznych – takich jak uhonorowana prestiżową nagrodą Mao Duna przepiękna powieść The Last Quarter of the Moon (oryg. 额尔古纳河右岸), której akcja toczy się wśród Ewenków, zamieszkujących pasmo górskie Wielkiego Chinganu. W twórczości Chi można odnaleźć piękno tego wyjątkowego regionu, ale i nostalgię za tym, co powoli odchodzi w przeszłość, a co autorce udaje się uchwycić i utrwalić – miejsca i postaci, które wymykają się współczesności, a tradycyjny sposób życia i myślenia nieuchronnie przemijają. Utwory zawierają wiele wątków autobiograficznych, a ich tłem jest środowisko, w którym dorastała Chi i które wywarło ogromny wpływ na jej twórczość.

W nieprzetłumaczonych jeszcze na język polski esejach Chi często wspomina ojca – szlachetnego człowieka o łagodnym usposobieniu i dużym poczuciu humoru. Sięga pamięcią do wypraw w góry po drewno wraz z rodzeństwem, podczas których kochający przyrodę ojciec, w przeciwieństwie do innych mieszkańców, wzbraniał się przed wycinaniem zdrowych okazów i cennych gatunków drzew. Wraca myślami do przewożenia opału do domu – latem na wózkach, zimą na saniach – przerywanego często obserwacją leśnej przyrody, która była codziennym elementem ich życia – począwszy od podpatrywania dzięciołów, po okazjonalne napotkanie wilka czy niedźwiedzia. Wspomina również ziemniaki pieczone w lesie podczas tych wypraw.

Zima w północnych Chinach jest długa i ciężka, ziemię okrywają połacie śniegu, a temperatury sięgają minus czterdziestu kilku stopni Celsjusza. Co ciekawe, większość opowiadań rozgrywa się właśnie o tej porze roku. Podczas długich, zimowych miesięcy obchody noworoczne były dla Chi czasem szczególnym. To jeden z motywów, który przewija się w jej utworach wyjątkowo często. Ona sama wspomina przyklejanie noworocznych obrazków nianhua czy sklejanie papierowych ozdobnych lampionów jako wyjątkowo ciepły, rodzinny czas, któremu towarzyszyły wielogodzinne partie gry w karty, przerywane przegryzaniem zielonej rzodkwi.

Chociaż jej dzieciństwo upłynęło w skromnych warunkach (region ten do dziś pozostał peryferyjny i niezamożny), to jednak ze wspomnień przebija nostalgia za radosnym, beztroskim czasem, spędzonym w bezpiecznej atmosferze kochającej rodziny. Zimowe wieczory wypełnione były opowieściami dziadków, obserwacją dymów snujących się z wioskowych kominów czy ognia, dzięki któremu kang (spało na nim zazwyczaj kilka osób) emanował przyjemnym ciepłem.

Latem uprawa pól i ogródków warzywnych stanowiła ważny element każdego dnia, a od zebranych plonów zależało przetrwanie zimy. Praca przerywana była raz po raz wyprawami do miasteczka czy pobliskich koszar, gdzie organizowano tymczasowe kino w plenerze. Przede wszystkim jednak życie mieszkańców okolic, jak i Chi i jej rodziny, było uzależnione od zmian pór roku, które mieszkańcy nauczyli się perfekcyjnie obserwować, i do których, chcąc nie chcąc, się dostosowywali.

Pełne przenikliwości opisy przyrody i zmian w niej zachodzących są stałym elementem opowiadań, a ludzie, choć żyjący w trudnych warunkach, nie tracą wrażliwości na jej piękno. Jesienne barwy górskich zboczy stanowią wytchnienie podczas zbiorów ziemniaków, obserwacja zorzy na niebie pomaga przetrwać lodowatą noc na rzece podczas połowu. Motywy pojawiające się w opowiadaniach – zbieranie owoców i grzybów w górach, podczas których zdarzały się zaginięcia ludzi czy ataki niedźwiedzia – wszystko to bierze się z doświadczeń i obserwacji Chi. Opisy kipią od barw, dźwięków i zapachów, a zestrojona z przedstawioną historią przyroda współtworzy nastrój opowieści. Dzięki takim technikom obrazowania opowiadania zyskują niezwykłą nastrojowość.

Oprócz przyrody najważniejszym elementem opowieści są sami ludzie – barwna mieszanka rozmaitych charakterów, szlachetności i podłości, ludzkich dramatów i radości, sąsiedzkich konfliktów, ale i wyrazów solidarności. Całość przesycona jest lokalnym kolorytem, wpisując się poniekąd w nurt xiangtu wenxue (oryg. 乡土文学) „literatury rodzinnych stron”, której tematem jest życie na wsi, a bohaterem hermetyczna społeczność, wyznająca tradycyjną hierarchię wartości oraz pielęgnująca lokalne zwyczaje.

Historie Chi Zijian opisują piękny, wzruszający świat, całkiem odmienny od naszego, który warto przybliżyć polskiemu czytelnikowi, uświadamiając mu, jak ogromnym i różnorodnym krajem są Chiny – i jak bardzo zróżnicowani są ich mieszkańcy. Mam nadzieję, że ich lektura dostarczy czytelnikowi niezapomnianych wrażeń i pozwoli poznać wyjątkowy region Chin Północno-Wschodnich, a być może zachęci do jego odwiedzin.

Przybliżona wymowa pinyin, oficjalnej transkrypcji standardowego języka mandaryńskiego na alfabet łaciński

Nagłosy:

„b” czytamy jak polskie „p”

„c” czytamy jak „c” z przydechem (c’)

„ch” czytamy jak polskie „cz” z lekkim przydechem (cz’)

„d” czytamy jak polskie „t”

„j” czytamy jak polskie „dź”

„k” czytamy jak polskie „k” z przydechem (k’)

„p” czytamy jak polskie „p” z przydechem (p’)

„q” czytamy jak polskie „ć” z lekkim przydechem (ć’)

„r” czytamy w sposób zbliżony do polskiego „ż”

„sh” czytamy jak polskie „sz”

„t” czytamy jak polskie „t” z lekkim przydechem (t’)

„w” czytamy jak polskie „ł”

„x” czytamy jak polskie „ś”

„y” czytamy jak polskie „j”

„z” czytamy jak polskie „dz”

„zh” czytamy jak polskie „dż”

Wygłosy:

„ü” czytane podobnie jak niemieckie „ü”

„ing”, „ang”, „ong”, „eng” czytamy z dźwiękiem nosowym („iŋ, aŋ, uŋ, eŋ”)

„iu” czytamy jak polskie „joł”

„yan” czytamy jak polskie „jen”

„ui” czytamy jak polskie „łej”

„un” czytamy jak polskie „łyn”

Tytuł oryginału: 逝川

Copyright © 2018 by Chi Ziijan

All rights reserved.

This Polish edition was published by Wydawnictwo Kwiaty Orientu in 2019

Tłumaczenie

Magdalena Stoszek-Deng

Redaktor prowadzący

Paweł Wielopolski

Projekt okładki

Justyna Bernacka z Wieloryt

Korekta

Marzena Stefańska-Adams

Skład i łamanie

Studio DTP Wojciech Ciągło

www.dtp-studio.pl

ISBN 978-83-951590-8-4

Wydawnictwo Kwiaty Orientu

ul. Konopnickiej 12/42, 26-110, Skarżysko-Kamienna

Telefon: 41 252 48 70

E-mail: pytanie@kwiatyorientu.com

Strona internetowa: www.kwiatyorientu.com

Sklep internetowy: www.sklep.kwiatyorientu.com