Aneta Heliosz

Aplikacja od ogółu do szczegółu

Akty normatywne w pigułce

11. wydanie

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2020

Stan prawny: luty 2020 r.

Zmiany w aktach prawnych do września 2020 r. 

będą zamieszczane na stronie www.aktualizacje.beck.pl

Wydawca: Joanna Ablewicz

Korekta: Alicja Krzesińska

© Wydawnictwo C.H.Beck 2020

Informacje Wydawcy

Opracowanie stanowi jedynie pomoc dla kandydatów przy przygotowaniach do egzaminów konkursowych na aplikacje prawnicze.

Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za zmiany wynikające z nowelizacji powoływanych w książce przepisów.

Będziemy wdzięczni za wszelkie uwagi i sugestie skierowane na adres:

redakcja@beck.pl

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: IDENTIA

Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-8198-595-6

Słowo wstępne

Drogi Czytelniku, niniejsza książka powstała w ramach moich przygotowań do egzaminu wstępnego na aplikację radcowską. Jest ona rodzajem streszczenia podstawowych, a zarazem najważniejszych wiadomości zaczerpniętych z 56 aktów normatywnych, w tym Konstytucji, kodeksów i ustaw, czyli zawiera omówienie najistotniejszych dziedzin prawa w przystępnej i zrozumiałej formie.

Adresowana jest przede wszystkim do absolwentów prawa, osób przygotowujących się do egzaminu wstępnego na aplikacje, zarówno adwokacką, jak i radcowską. Może być również pomocna dla prawników, którzy – poszukując pracy – przystępują do konkursów, np. na asystenta sędziego oraz osób przygotowyjących się do konkursu na aplikację uzupełniającą sędziowską i prokuratorską.

Treść książki oraz jej forma ułatwia naukę, a zarazem powtórkę materiału.

Nowością w tym wydaniu są dodane statystyki pytań oraz wyróżnione w treści książki fragmenty, które stanowiły podstawę opracowania pytań egzaminacyjnych z lat ubiegłych.

W opracowaniu uwzględniono stan prawny na luty 2020 r. Aktualizacje będą dostępne na stronie: www.aktualizacje.beck.pl, do września 2020 r.

Pragnę w tym miejscu podziękować wszystkim osobom, bez których pomocy książka ta nie ukazałaby się, a w szczególności mojej rodzinie i przyjaciołom ze studiów.

Aneta Heliosz

Wykaz najważniejszych skrótów

1. Akty prawa krajowego

KC |  | ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny
KK |  | ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny
KKS |  | ustawa z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy
Konstytucja |  | ustawa zasadnicza z 2.4.1997 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej
KP |  | ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy
KPA |  | ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego
KPC |  | ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
KPK |  | ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego
KPW |  | ustawa z 24.8.2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia
KRO |  | ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
KSH |  | ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych

2. Inne skróty

ABW

Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego

AW

Agencja Wywiadu

bhp

bezpieczeństwo i higiena pracy

CBA

Centralne Biuro Antykorupcyjne

CEIDG

Centralna Ewidencja i Informacja o Działalności Gospodarczej

dm3

decymetr sześcienny

EBI

Europejski Bank Inwestycyjny

ENA

Europejski Nakaz Aresztowania

END

Europejski Nakaz Dochodzeniowy

FRD

Fundusz Rezerwy Demograficznej

FUS

Fundusz Ubezpieczeń Społecznych

ha

hektar

IPN

Instytut Pamięci Narodowej

km

kilometr

KRejSąd

Krajowy Rejestr Sądowy

KRP

Krajowa Rada Prokuratorów

KRRiT

Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji

KRRP

Krajowa Rada Radców Prawnych

KRS

Krajowa Rada Sądownictwa

m2

metr kwadratowy

mg

miligram

m.in.

między innymi

m.st.

miasto stołeczne

NBP

Narodowy Bank Polski

NIK

Najwyższa Izba Kontroli

np. 

na przykład

Nr 

numer

NRA

Naczelna Rada Adwokacka

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

OC

odpowiedzialność cywilna

OIRP

Okręgowa Izba Radców Prawnych

ORA

Okręgowa Rada Adwokacka

PKD

Polska Klasyfikacja Działalności

poz. 

pozycja

r.

rok

RIO

regionalna izba obrachunkowa

RPO

Rzecznik Praw Obywatelskich

RPP

Rada Polityki Pieniężnej

SKO

samorządowe kolegium odwoławcze

SN

Sąd Najwyższy

sp. z o.o.

spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

sprost.

sprostowanie

t.j.

tekst jednolity

tj. 

to jest

TK

Trybunał Konstytucyjny

TS

Trybunał Stanu

UFG

Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny

UOKiK

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

USC

Urząd Stanu Cywilnego

WSA

wojewódzki sąd administracyjny

WSD

Wyższy Sąd Dyscyplinarny

ze zm.

ze zmianami

zł

złoty

ZUS

Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Statystyki pytań

1. Statystyka pytań egzaminacyjnych z roku 2010

2. Statystyka pytań egzaminacyjnych z roku 2011

3. Statystyka pytań egzaminacyjnych z roku 2012

4. Statystyka pytań egzaminacyjnych z roku 2013

5. Statystyka pytań egzaminacyjnych z roku 2014

6. Statystyka pytań egzaminacyjnych z roku 2015

7. Statystyka pytań egzaminacyjnych z roku 2016

8. Statystyka pytań egzaminacyjnych z roku 2017

9. Statystyka pytań egzaminacyjnych z roku 2018

10. Statystyka pytań egzaminacyjnych z roku 2019

11. Statystyka pytań z poszczególnych ustaw z lat 2010–2019

Ustawa

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

W sumie

Adwokatura
3
3
3
3
3
3
3
3
3
4
31

CEIDG
0
0
0
0
0
0
0
0
0
1
1

Dochodzenie roszczeń w postępowaniu grupowym
0
0
0
0
0
0
0
0
0
1
1

Dostęp do informacji publicznej
0
0
0
0
0
1
0
0
0
0
1

Drogi publiczne
0
0
0
0
0
2
1
0
0
0
3

Gospodarka nieruchomościami
0
0
2
2
0
1
1
1
2
1
10

Fundacje
0
0
0
1
1
0
0
0
0
0
2

Funkcjonowanie Unii Europejskiej
2
2
2
2
2
2
3
2
2
2
21

Kodeks cywilny
14
19
18
20
20
21
20
23
20
21
196

Kodeks karny
13
13
11
10
9
9
10
12
13
7
107

Kodeks karny skarbowy
2
2
2
2
2
2
1
1
1
4
19

Kodeks postępowania administracyjnego
4
4
5
9
9
7
9
8
6
6
67

Kodeks postępowania cywilnego
15
15
15
15
15
15
14
14
14
8
140

Kodeks postępowania karnego
15
15
15
15
14
13
13
12
12
9
133

Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia
2
2
2
2
2
2
2
1
1
1
17

Kodeks pracy
4
3
3
3
4
3
2
3
2
4
31

Kodeks rodzinny
5
5
5
5
5
5
5
5
5
6
51

Kodeks spółek handlowych
8
8
8
8
8
9
7
10
8
8
82

Kodeks wykroczeń
2
2
2
2
2
2
2
2
2
7
25

Konstytucja RP
8
8
8
5
4
4
4
4
4
5
54

Koszty sądowe w sprawach cywilnych
1
2
2
2
2
3
2
2
2
2
20

Krajowa Rada Sądownictwa
0
0
0
0
0
0
0
0
0
1
1

Krajowy Rejestr Sądowy
0
1
2
1
2
1
2
1
2
1
13

Księgi wieczyste i hipoteka
2
1
1
1
2
1
2
2
1
2
15

Nabywanie nieruchomości przez cudzoziemców
1
1
1
1
0
1
0
0
0
0
5

Ochrona konkurencji i konsumentów
0
3
2
3
2
2
2
1
1
2
18

Ochrona praw lokatorów
2
1
1
1
0
1
1
1
1
2
11

Ochrona środowiska
0
0
0
0
0
0
0
1
0
0
1

Odwrócony kredyt hipoteczny
0
0
0
0
0
1
1
0
0
0
2

Planowanie i zagospodarowanie przestrzenne
1
1
1
1
1
1
1
0
0
0
7

Postępowanie przed sądami administracyjnymi
6
6
6
6
7
6
8
8
9
8
70

Prawo autorskie
0
0
0
0
0
0
0
1
1
1
3

Prawo budowlane
1
1
1
1
1
1
1
0
0
0
7

Prawa konsumenta
0
0
0
0
0
2
1
1
0
1
5

Prawa pacjenta
0
0
0
0
0
0
1
0
0
0
1

Prawo o stowarzyszeniach
1
0
0
2
1
1
1
1
2
1
10

Prawo restrukturyzacyjne
0
0
0
0
0
0
0
1
1
1
3

Prawo prasowe
0
0
0
0
1
1
0
0
0
0
2

Prawo przedsiębiorców
0
0
0
0
0
0
0
0
3
4
7

Prawo spółdzielcze
2
1
1
2
0
1
2
1
1
1
12

Prawo upadłościowe
1
2
2
2
2
1
2
1
3
1
17

Prawo wekslowe
2
1
1
0
0
1
1
1
2
1
10

Prokuratura
2
1
1
1
1
1
2
1
1
2
13

Przeciwdziałanie narkomanii
0
0
0
0
0
0
0
1
1
0
2

Przeciwdziałanie nieuczciwym praktykom rynkowym
0
0
0
0
0
0
1
1
5
0
2

Radcowie prawni
3
3
3
3
3
3
2
1
2
4
26

Roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa konkurencji, sprawy o naprawienie szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa konkurencji
0
0
0
0
0
0
0
0
1
1
2

Rozwiązywanie sporów zbiorowych
0
0
0
0
0
0
1
0
1
1
3

Rozwiązywanie z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników
0
0
0
0
0
0
0
0
0
1
1

Rzecznik Praw Obywatelskich
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
10

Samorząd gminny
1
1
1
2
1
1
1
2
1
1
12

Samorząd powiatowy
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
10

Samorząd wojewódzki
0
1
1
1
1
1
1
1
1
1
9

Sąd Najwyższy
0
1
1
1
0
1
1
0
0
1
6

Sądownictwo powszechne
1
2
3
2
3
3
1
2
1
1
19

Spółdzielnie mieszkaniowe
2
1
1
0
1
0
1
1
1
1
9

Swoboda działalności gospodarczej
0
2
3
2
3
2
2
3
0
0
17

System ubezpieczeń społecznych
0
1
1
0
1
2
2
2
1
1
11

Świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa
0
0
0
0
0
0
0
0
1
1
2

Terminy zapłaty w transakcjach handlowych
0
0
0
0
0
0
0
0
1
1
2

Unia Europejska – traktat
3
1
2
2
2
2
2
2
2
2
20

Ustawa o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym
0
0
0
0
0
0
0
0
2

2

Ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych
0
0
0
0
0
0
0
0
1
0
1

Ustrój sądów administracyjnych
1
2
1
0
0
1
0
1
1
1
8

Własność lokali
2
1
1
1
2
1
1
1
1
1
12

Własność przemysłowa
0
0
0
0
0
0
1
1
0

2

Wojewoda i administracja rządowa w województwie
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
10

Zamówienia publiczne
2
0
0
0
0
2
2
1
0
0
7

Zasady rozwiązywania z pracownikami stosunku pracy
1
1
1
1
1
0
1
0
2
0
8

Zastaw rejestrowy
2
1
1
1
1
2
1
1
1
1
12

Zwalczanie nieuczciwej konkurencji
0
0
0
0
0
0
0
1
0
0
1

Związki metropolitarne
0
0
0
0
0
0
1
0
0
0
1

I. Prawo konstytucyjne

1. Konstytucja

Ustawa zasadnicza z 2.4.1997 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Rzeczpospolita:

• demokratyczne państwo prawne;

• władza zwierzchnia – Naród;

• Konstytucja – najwyższe prawo Rzeczypospolitej Polskiej. Stosowana bezpośrednio, chyba że sama Konstytucja stanowi inaczej;

• władza ustawodawcza – Sejm i Senat;

• władza wykonawcza – Prezydent i Rada Ministrów;

• władza sądownicza – sądy i trybunały;

• partie polityczne zrzeszają się na zasadzie dobrowolności i równości obywateli polskich;

• decentralizacja władzy publicznej;

• w drodze ustawy tworzy się samorządy zawodowe;

• ustrój gospodarczy – społeczna gospodarka rynkowa;

• wywłaszczenie – na cele publiczne, za słusznym odszkodowaniem;

• wolność działalności gospodarczej ograniczona tylko w ustawie i ze względu na ważny interes publiczny;

• podstawą ustroju rolnego jest gospodarstwo rodzinne.

Wolności, prawa, obowiązki człowieka i obywatela:

• przyrodzona i niezbywalna godność podstawą praw i wolności;

• ograniczenie z korzystania z wolności i praw tylko w ustawie, ze względu na: bezpieczeństwo, porządek publiczny, ochronę środowiska, zdrowie, moralność publiczną, wolności i prawa innych osób;

• obywatelstwo polskie nabywa się przez urodzenie z rodziców Polaków. Nie można utracić obywatelstwa polskiego, chyba że obywatel sam się go zrzeknie.

Wolności i prawa osobiste:

• nietykalność i wolność osobista – każdy pozbawiony wolności nie na podstawie wyroku ma prawo odwołać się do sądu w celu zbadania legalności pozbawienia wolności. Każdy zatrzymany niezwłocznie powinien zostać poinformowany o przyczynach zatrzymania i w terminie 48 godzin od zatrzymania przekazany do dyspozycji sądu. Powinien zostać zwolniony, jeżeli w terminie 24 godzin od przekazania go sądowi nie zostało doręczone mu postanowienie sądu o tymczasowym aresztowaniu wraz z zarzutami;

• prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Wyłączenie jawności rozprawy z powodu: moralności, bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego, ochrony prywatności stron, innego ważnego interesu prywatnego;

• przepadek rzeczy tylko w sytuacjach określonych w ustawie i tylko na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu;

• obywatela polskiego nie można wydalić z kraju ani zakazać mu powrotu do kraju;

• ekstradycja obywatela polskiego jest zakazana. Wyjątki – ekstradycji można dokonać na wniosek innego państwa, sądowego organu międzynarodowego, gdy wynika to z ratyfikowanej przez Polskę umowy międzynarodowej lub ustawy, która wykonuje akt prawa stanowionego przez organizację międzynarodową, której Polska jest członkiem, pod warunkiem, że czyn, którego ekstradycja dotyczy:

1) nie został popełniony w Polsce

2) i stanowił lub stanowiłby przestępstwo według prawa polskiego zarówno w czasie jego popełnienia, jak i w chwili złożenia wniosku;

• warunki nie muszą być spełnione w przypadku: zbrodni ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkości, zbrodni wojennej lub zbrodni agresji. Zakaz ekstradycji – osoba jest podejrzana o popełnienie, bez użycia przemocy, przestępstwa z przyczyn politycznych lub gdy ekstradycja naruszy konstytucyjnie chronione wolności i prawa. O dopuszczalności ekstradycji orzeka sąd;

• cudzoziemcy mogą uzyskać w Polsce prawo azylu lub status uchodźcy (ochrona przed prześladowaniem).

Wolności i prawa polityczne:

• wolność zrzeszania się – zakazane są zrzeszenia, których cel bądź działalność są sprzeczne z Konstytucją lub ustawami. Sąd orzeka o odmowie rejestracji albo zakazie działania;

• obywatele polscy posiadający pełnię praw publicznych mają prawo dostępu do służby publicznej na jednakowych zasadach;

• prawo do informacji – obywatel ma prawo do uzyskiwania informacji o działalności zarówno organów władzy publicznej, jak i osób pełniących funkcje publiczne. Prawo do uzyskiwania informacji obejmuje dostęp do dokumentów oraz wstęp na posiedzenia kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących z powszechnych wyborów, z możliwością rejestracji dźwięku lub obrazu;

• prawo wyborcze – obywatel polski ma prawo do udziału w referendum i wyborach, jeżeli najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat i na podstawie prawomocnego orzeczenia sądowego nie został ubezwłasnowolniony, pozbawiony praw publicznych lub praw wyborczych;

• prawo składania petycji, wniosków i skarg – w interesie publicznym, własnym lub innej osoby za jej zgodą.

Wolności i prawa ekonomiczne, socjalne oraz kulturalne:

• każdy ma prawo do własności, innych praw majątkowych i dziedziczenia – ograniczenie własności tylko w ustawie i w sposób nienaruszający istoty tego prawa;

• wolność wyboru i wykonywania zawodu, wolność wyboru miejsca pracy – obowiązek pracy może nałożyć tylko ustawa, zakaz stałego zatrudniania dzieci do lat 16;

• prawo do nauki – nauka do 18. roku życia jest obowiązkowa, nauka w szkołach publicznych jest bezpłatna, jednakże ustawa może określić odpłatność niektórych usług szkół wyższych, zapewnia się autonomię szkół wyższych;

• każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją.

Środki ochrony wolności i praw:

• prawo do wynagrodzenia szkody wyrządzonej przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej;

• prawo każdej ze stron do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w I instancji;

• prawo do wniesienia skargi konstytucyjnej przez każdego, czyje konstytucyjnie chronione wolności lub prawa zostały naruszone (wnosi się ją do Trybunału Konstytucyjnego, który sprawdza zgodność z Konstytucją ustawy, innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd albo organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach, prawach bądź obowiązkach jednostki);

• prawo wystąpienia do Rzecznika Praw Obywatelskich z wnioskiem o pomoc w ochronie swoich wolności lub praw naruszonych przez organy władzy publicznej.

Obowiązki:

• wierność Rzeczypospolitej Polskiej i troska o dobro wspólne (dotyczy obywatela polskiego);

• przestrzeganie prawa;

• ponoszenie ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków;

• obrona Ojczyzny (dotyczy obywatela polskiego);

• dbałość o stan środowiska.

Źródła prawa

Powszechnie obowiązujące źródła prawa:

• Konstytucja;

• ustawy;

• ratyfikowane umowy międzynarodowe;

• rozporządzenia;

• akty prawa miejscowego ustanawiane przez organy samorządu terytorialnego i terenowe organy administracji rządowej.

Ratyfikacja i wypowiedzenie umowy międzynarodowej wymagają uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie, jeżeli umowa dotyczy:

• pokoju, sojuszy, układów politycznych lub wojskowych;

• wolności, praw, obowiązków obywatelskich;

• członkostwa Polski w organizacji międzynarodowej;

• znacznego obciążenia Polski pod względem finansowym;

• spraw uregulowanych w ustawie bądź co do których Konstytucja wymaga ustawy.

Polska, na podstawie umowy międzynarodowej, może przekazać kompetencje organów władzy państwowej w niektórych sprawach organizacji lub organowi międzynarodowemu. Sejm podejmuje uchwałę bezwzględną większością głosów w obecności 1/2 ustawowej liczby posłów w sprawie trybu wyrażenia zgody na ratyfikację:

1) tryb I – ustawa wyrażająca zgodę na ratyfikację uchwalana przez Sejm i Senat większością 2/3 głosów w obecności 1/2 ustawowej liczby posłów i senatorów;

2) tryb II – zgoda wyrażona w drodze ogólnokrajowego referendum.

Ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, staje się częścią krajowego systemu prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że dla jej stosowania konieczne jest wydanie ustawy.

Rozporządzenia wydają organy wskazane w Konstytucji, na podstawie szczegółowego upoważnienia zawartego w ustawie, w celu jej wykonania. Zakaz przekazywania kompetencji do wydania rozporządzeń innemu organowi.

Uchwały Rady Ministrów i zarządzenia Premiera oraz ministrów to akty prawa wewnętrznego obowiązujące tylko jednostki organizacyjnie podległe. Nie mogą stanowić podstawy decyzji wobec obywateli.

Organy samorządu terytorialnego oraz terenowe organy administracji rządowej, na podstawie i w granicach upoważnień zawartych w ustawie, ustanawiają akty prawa miejscowego obowiązujące na obszarze działania tych organów.

Sejm i Senat:

• Sejm kontroluje działalność rządu w zakresie wyznaczonym przez Konstytucję i ustawy;

• Sejm – 460 posłów wybieranych w wyborach: powszechnych, równych, bezpośrednich, proporcjonalnych i w głosowaniu tajnym. Posłem może być wybrany obywatel polski mający prawo wybierania i ukończone 21 lat (w dniu wyborów);

• Senat – 100 senatorów wybranych w wyborach: powszechnych, bezpośrednich i w głosowaniu tajnym. Senatorem może zostać obywatel polski mający co najmniej 30 lat;

• posłem i senatorem nie może być osoba skazana prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego;

• kadencja Parlamentu – 4 lata (początek – dzień zebrania się Sejmu na pierwsze posiedzenie, koniec – dzień poprzedzający dzień zebrania się Sejmu następnej kadencji).

Wybory do Parlamentu:

• zarządza Prezydent, nie później niż na 90 dni przed upływem kadencji i wyznacza dzień wyborów na dzień przypadający w terminie 30 dni przed upływem kadencji;

• Sejm może skrócić kadencję Parlamentu uchwałą podjętą większością 2/3 głosów ustawowej liczby posłów;

• Prezydent, po zasięgnięciu opinii Marszałka Sejmu i Senatu, może, w przypadkach wskazanych w Konstytucji, zarządzić skrócenie kadencji Sejmu i jednocześnie zarządzić wybory, które wyznacza na dzień przypadający w terminie 45 dni od dnia zarządzenia skrócenia kadencji. Zwołuje też pierwsze posiedzenie w terminie 15 dni od wyborów.

Ważność wyborów do Parlamentu stwierdza Sąd Najwyższy. Wyborcy przysługuje prawo zgłoszenia do Sądu Najwyższego protestu przeciwko ważności wyborów na zasadach określonych w ustawie.

Mandatu posła nie można łączyć z funkcją:

• senatora;

• Prezesa NBP i jego zastępcy;

• Prezesa NIK i jego zastępcy;

• Rzecznika Praw Obywatelskich i jego zastępcy;

• Rzecznika Praw Dziecka i jego zastępcy;

• członka Rady Polityki Pieniężnej;

• członka Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji;

• ambasadora;

• wiążącą się z zatrudnieniem w Kancelarii Sejmu, Senatu, Prezydenta;

• wiążącą się z zatrudnieniem w administracji rządowej;

• sędziego lub prokuratora;

• urzędnika służby cywilnej;

• żołnierza w czynnej służbie wojskowej;

• funkcjonariusza Policji albo służby ochrony państwa.

Zakaz nie dotyczy członków Rady Ministrów i sekretarzy stanu w administracji rządowej. Odmowa złożenia ślubowania przed Sejmem oznacza zrzeczenie się mandatu.

Odpowiedzialność posła:

• cywilna – posła nie można pociągnąć do odpowiedzialności za jego działalność wykonywaną w ramach mandatu (ani w czasie sprawowania mandatu, ani po jego wygaśnięciu), gdyż poseł odpowiada wyłącznie przed Sejmem. Gdy poseł naruszy prawa osób trzecich, może odpowiadać przed sądem tylko za zgodą Sejmu;

• karna – od dnia ogłoszenia wyników wyborów do dnia wygaśnięcia mandatu posła, bez zgody Sejmu nie można pociągnąć go do odpowiedzialności karnej. Postępowanie karne wszczęte przed wyborami ulega zawieszeniu na żądanie Sejmu do czasu wygaśnięcia mandatu. Posła nie można zatrzymać ani aresztować bez zgody Sejmu, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa i jeżeli zatrzymanie jest konieczne dla zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu zawiadamia się Marszałka Sejmu, który może nakazać natychmiastowe zwolnienie.

Poseł nie może prowadzić działalności gospodarczej, osiągając korzyść z majątku Skarbu Państwa, samorządu terytorialnego, ani też nabywać takiego majątku. Złamanie zakazu powoduje podjęcie przez Sejm – na wniosek Marszałka – uchwały o pociągnięciu posła do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu, który może pozbawić go mandatu.

Sejm wybiera Marszałka (który przewodniczy obradom, strzeże praw Sejmu i reprezentuje go na zewnątrz) i wicemarszałków. Sejm powołuje komisje stałe oraz może powołać komisje nadzwyczajne i komisję śledczą.

Zgromadzenie Narodowe – w przypadkach określonych w Konstytucji, Sejm i Senat obradują wspólnie pod przewodnictwem Marszałka Sejmu (w jego zastępstwie Marszałka Senatu). Zgromadzenie Narodowe uchwala swój regulamin.

Premier i członkowie rządu mają obowiązek udzielenia odpowiedzi na interpelacje i zapytania poselskie w terminie 21 dni.

Sejm decyduje, w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, o stanie wojny i o zawarciu pokoju. Uchwała o stanie wojny może zostać podjęta:

• w razie zbrojnej napaści na terytorium Polski;

• gdy z umowy międzynarodowej wynika zobowiązanie do wspólnej obrony przeciwko agresji.

Prezydent postanawia o stanie wojny, jeżeli Sejm nie może zebrać się na posiedzenie.

Procedura ustawodawcza:

• inicjatywa ustawodawcza przysługuje: posłom, Senatowi, Prezydentowi, Radzie Ministrów i grupie 100 000 obywateli mających prawo wyborcze;

• pierwszy etap – Sejm:

1) rozpatruje projekt ustawy w 3 czytaniach,

2) poprawki do projektu mogą wnieść: wnioskodawca, posłowie, rząd,

3) Marszałek może odmówić poddania pod głosowanie poprawki, która nie została wcześniej przedłożona komisji,

4) wnioskodawca może wycofać projekt do czasu zakończenia drugiego czytania,

5) uchwala ustawy zwykłą większością głosów w obecności 1/2 ustawowej liczby posłów, chyba że Konstytucja przewiduje inną większość;

• drugi etap – Senat:

1) Marszałek Sejmu przekazuje uchwaloną ustawę Senatowi,

2) w terminie 30 dni od przekazania ustawy może ją przyjąć bez zmian, odrzucić w całości lub uchwalić poprawki (a jeżeli nic nie zrobi, to przyjmuje się, że została uchwalona w pierwotnym brzmieniu),

3) uchwała Senatu może zostać odrzucona przez Sejm bezwzględną większością głosów co najmniej 1/2 ustawowej liczby posłów;

• trzeci etap – Prezydent:

1) Marszałek Sejmu przedstawia uchwaloną ustawę do podpisu Prezydentowi,

2) Prezydent podpisuje ustawę w terminie 21 dni od dnia przedstawienia i zarządza jej ogłoszenie w Dzienniku Ustaw,

3) przed podpisaniem może wystąpić do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o zbadanie zgodności ustawy z Konstytucją,

4) przed podpisaniem może również wystąpić do Sejmu z umotywowanym wnioskiem w sprawie ponownego rozpatrzenia ustawy przez Sejm. W takiej sytuacji Sejm ponownie uchwala ustawę, ale większością 3/5 głosów w obecności co najmniej 1/2 ustawowej liczby posłów. Wtedy Prezydent musi, w terminie 7 dni, podpisać ustawę i ogłosić ją bez możliwości wnioskowania do Trybunału Konstytucyjnego.

Projekt pilny:

• Rada Ministrów może uznać uchwalony przez siebie projekt ustawy za pilny i wtedy Senat musi go rozpatrzeć w ciągu 14 dni, a Prezydent podpisać w ciągu 7 dni;

• pilnym projektem nie mogą być: ustawa podatkowa; ustawa wyborcza dotycząca Prezydenta, Sejmu, Senatu, organów samorządu terytorialnego; ustawa regulująca ustrój i właściwość władz publicznych; kodeksy.

Referendum ogólnokrajowe:

• w sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa;

• zarządzone przez: Sejm (bezwzględną większością 1/2 ustawowej liczby posłów) albo Prezydenta za zgodą Senatu (bezwzględną większością głosów 1/2 ustawowej liczby senatorów);

• wynik wiążący tylko gdy wzięła w nim udział więcej niż połowa uprawnionych do głosowania;

• ważność referendum stwierdza Sąd Najwyższy.

Prezydent RP:

• najwyższy przedstawiciel Rzeczypospolitej Polskiej, gwarant ciągłości władzy państwowej;

• czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji, stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa Polski, nienaruszalności i niepodzielności terytorium.

Prezydent wyłaniany jest w wyborach: powszechnych, równych, bezpośrednich, tajnych na 5-letnią kadencję i może być ponownie wybrany tylko raz. Kandydat musi być: obywatelem polskim, co najmniej 35-letnim, posiadającym pełnię praw wyborczych. Zgłasza go grupa 100 000 obywateli. Wybrany zostaje ten kandydat, który otrzymał więcej niż połowę oddanych głosów. Jeżeli nikomu to się nie udało, 14 dni po pierwszym głosowaniu przeprowadza się drugą turę, którą wygrywa ten z dwóch kandydatów, który otrzyma więcej głosów. Jeżeli którykolwiek z tych dwóch kandydatów wycofa zgodę na kandydowanie, utraci prawo wyborcze lub umrze, w jego miejsce do wyborów w ponownym głosowaniu dopuszcza się kandydata, który otrzymał kolejno największą liczbę głosów w pierwszym głosowaniu.

Wybory Prezydenta zarządza Marszałek Sejmu na dzień przypadający między 100. a 75. dniem przed upływem kadencji urzędującego Prezydenta. W razie opróżnienia urzędu zarządza się wybory w terminie 14 dni i wyznacza się dzień wyborów w terminie 60 dni od ich zarządzenia.

Kadencja Prezydenta rozpoczyna się w dniu objęcia przez niego urzędu, po złożeniu przysięgi wobec Zgromadzenia Narodowego.

Zastępstwo:

• gdy Prezydent nie może przejściowo sprawować urzędu, zawiadamia o tym Marszałka Sejmu, który tymczasowo przejmuje jego obowiązki;

• gdy Prezydent nie jest w stanie powiadomić Marszałka, to o stwierdzeniu przeszkody w sprawowaniu urzędu rozstrzyga Trybunał Konstytucyjny, na wniosek Marszałka i jemu powierza tymczasowe wykonywanie obowiązków Prezydenta.

Marszałek Sejmu (gdy nie może, to Marszałek Senatu) tymczasowo (do czasu wyboru nowego Prezydenta) wykonuje obowiązki Prezydenta w razie:

• śmierci Prezydenta;

• zrzeczenia się przez niego urzędu;

• stwierdzenia nieważności jego wyboru;

• uznania przez Zgromadzenie Narodowe trwałej niezdolności do sprawowania urzędu przez Prezydenta ze względu na stan zdrowia (uchwała podjęta większością 2/3 liczby głosów ustawowej liczby członków Zgromadzenia Narodowego – 560);

• złożenia urzędu na podstawie orzeczenia Trybunału Stanu.

Prezydent jako reprezentant Rzeczypospolitej Polskiej w stosunkach zewnętrznych:

• ratyfikuje i wypowiada umowy międzynarodowe (zawiadamiając o tym Parlament);

• mianuje i odwołuje przedstawicieli Rzeczypospolitej Polskiej w innych państwach i przy organizacjach międzynarodowych;

• przyjmuje listy uwierzytelniające i odwołujące akredytowanych przedstawicieli dyplomatycznych innych państw i organizacji międzynarodowych.

Funkcje Prezydenta:

• jest najwyższym zwierzchnikiem Sił Zbrojnych, w czasie pokoju zwierzchnictwo realizuje za pośrednictwem Ministra Obrony Narodowej, mianuje Szefa Sztabu Generalnego i dowódców Sił Zbrojnych, a także w czasie wojny, na wniosek Premiera, mianuje i odwołuje Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych. Nadaje też stopnie wojskowe na wniosek Ministra Obrony Narodowej. Organem doradczym Prezydenta w zakresie zewnętrznego i wewnętrznego bezpieczeństwa Polski jest Rada Bezpieczeństwa Narodowego;

• na wniosek Premiera zarządza powszechną lub częściową mobilizację i użycie Sił Zbrojnych w wypadku bezpośredniego, zewnętrznego zagrożenia państwa;

• w sprawach szczególnej wagi może zwołać Radę Gabinetową (tworzy ją rząd obradujący pod przewodnictwem Prezydenta, niemający jednak kompetencji Rady Ministrów);

• wydaje rozporządzenia i zarządzenia, a także postanowienia w zakresie realizacji swoich pozostałych kompetencji;

• nadaje statut Kancelarii Prezydenta, która jest organem pomocniczym oraz powołuje i odwołuje Szefa Kancelarii.

Akty urzędowe Prezydenta wymagają dla swojej ważności podpisu, czyli kontrasygnaty Premiera, który w ten sposób ponosi odpowiedzialność przed Sejmem.

Nie dotyczy to jednak prerogatyw Prezydenta, czyli:

• zarządzenia wyborów parlamentarnych;

• zwołania pierwszego posiedzenia nowo wybranego Sejmu;

• skracania kadencji Parlamentu;

• występowania z inicjatywą ustawodawczą;

• zarządzania referendum ogólnokrajowego;

• podpisywania bądź odmowy podpisywania ustawy;

• zarządzania ogłoszenia ustaw, umów międzynarodowych w Dzienniku Ustaw;

• występowania z orędziem do Sejmu, Senatu, Zgromadzenia Narodowego;

• wnioskowania do Trybunału Konstytucyjnego;

• wnioskowania o kontrolę do Najwyższej Izby Kontroli;

• desygnowania i powoływania Premiera;

• przyjmowania dymisji rządu i powierzania mu tymczasowego pełnienia obowiązków;

• wnioskowania do Sejmu o pociągnięcie do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu członka rządu;

• odwoływania ministra, któremu Sejm wyraził wotum nieufności;

• zwoływania Rady Gabinetowej;

• nadawania orderów i odznaczeń;

• powoływania sędziów;

• stosowania prawa łaski (nie względem skazanych przez Trybunał Stanu);

• nadawania obywatelstwa i wyrażania zgody na zrzeczenie się go;

• powoływania Pierwszego Prezesa SN i prezesów SN;

• powoływania Prezesa i wiceprezesa TK;

• powoływania Prezesa i wiceprezesów NSA;

• składania wniosku do Sejmu o powołanie Prezesa NBP;

• powoływania członków Rady Polityki Pieniężnej;

• powoływania i odwoływania członków Rady Bezpieczeństwa Narodowego;

• powoływania członków Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji;

• nadawania statutu Kancelarii Prezydenta, powoływania i odwoływania jej Szefa;

• wydawania zarządzeń;

• zrzeczenia się urzędu.

Odpowiedzialność Prezydenta:

• za naruszenie Konstytucji, ustawy lub popełnienie przestępstwa odpowiada przed Trybunałem Stanu;

• postawienie go w stan oskarżenia następuje na podstawie uchwały Zgromadzenia Narodowego (większość 2/3 głosów ustawowej liczby Zgromadzenia Narodowego – 560) na wniosek co najmniej 140 jego członków;

• podjęcie uchwały powoduje zawieszenie Prezydenta w sprawowaniu jego urzędu.

Rząd i administracja rządowa

Funkcje rządu:

• prowadzenie polityki wewnętrznej i zagranicznej Polski;

• kierowanie administracją rządową;

• zapewnianie wykonywania ustaw;

• wydawanie rozporządzeń;

• ochrona interesów Skarbu Państwa;

• uchwalanie projektu budżetu państwa i kierowanie wykonaniem budżetu;

• zapewnianie bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego Polski;

• sprawowanie ogólnego kierownictwa w zakresie relacji z innymi państwami i organizacjami międzynarodowymi;

• zawieranie umów międzynarodowych wymagających ratyfikacji, zatwierdzanie i wypowiadanie innych umów;

• sprawowanie ogólnego kierownictwa z zakresu obronności kraju (określanie liczby obywateli powoływanych do wojska).

Rada Ministrów składa się z: Premiera, wiceprezesów Rady Ministrów i ministrów. Premier i wicepremierzy mogą też pełnić funkcje ministrów. W skład rządu mogą wchodzić również przewodniczący komitetów określonych w ustawach.

Funkcje Premiera:

• reprezentuje rząd i kieruje jego pracami;

• wydaje rozporządzenia;

• zapewnia wykonanie polityki rządu;

• kontroluje pracę członków rządu;

• sprawuje nadzór nad samorządem terytorialnym;

• jest zwierzchnikiem służbowym pracowników administracji rządowej.

Podmioty wydające rozporządzenia:

• Prezydent;

• rząd;

• Premier;

• minister kierujący działem administracji rządowej.

Rząd, na wniosek Premiera, może uchylić rozporządzenie lub zarządzenie ministra. Premier, wicepremierzy i ministrowie składają przysięgę wobec Prezydenta. Przedstawicielem rządu w województwie jest wojewoda. W urzędach administracji rządowej działa korpus służby cywilnej, którego zwierzchnikiem jest Premier i który odpowiedzialny jest za zawodowe i politycznie neutralne wykonywanie zadań państwa.

Procedura powołania rządu:

• Prezydent desygnuje Premiera, który proponuje skład rządu. Następnie powołuje Premiera i członków rządu w terminie 14 dni od pierwszego posiedzenia Sejmu lub przyjęcia dymisji poprzedniego rządu i odbiera od nich przysięgę. Premier w terminie 14 dni od powołania przedstawia Sejmowi program działania rządu z wnioskiem o wotum zaufania, które Sejm uchwala bezwzględną większością w obecności 1/2 ustawowej liczby posłów;

• Sejm, po upływie powyższych terminów i niepowołaniu rządu lub nieudzieleniu mu wotum zaufania w terminie 14 dni, wybiera Premiera i proponowanych przez niego członków rządu bezwzględną większością w obecności 1/2 ustawowej liczby posłów. Prezydent powołuje tak wybraną Radę Ministrów;

• Prezydent, w razie niepowołania Rady Ministrów przez Sejm, w terminie 14 dni powołuje Premiera i na jego wniosek pozostałych członków rządu. Natomiast Sejm w terminie 14 dni od powołania rządu udziela mu wotum zaufania większością głosów w obecności 1/2 ustawowej liczby posłów. W razie nieudzielenia wotum zaufania Prezydent skraca kadencję Sejmu i zarządza wybory.

Odpowiedzialność członków rządu:

• przed Trybunałem Stanu, za naruszenie Konstytucji lub ustaw, za przestępstwa popełnione w związku z zajmowanym stanowiskiem;

• uchwałę o pociągnięciu do odpowiedzialności podejmuje Sejm większością 3/5 ustawowej liczby posłów, na wniosek Prezydenta lub 115 posłów;

• członkowie rządu odpowiadają solidarnie przed Sejmem za działalność Rady Ministrów oraz indywidualnie za sprawy należące do ich kompetencji lub powierzone im przez Premiera.

Wotum nieufności:

• Sejm wyraża je rządowi większością ustawowej liczby posłów, na wniosek 46 posłów, którzy jednocześnie wskazują kandydata na nowego Premiera. Głosowanie nad wnioskiem może się odbyć po upływie 7 dni od jego zgłoszenia. Powtórny wniosek może zostać zgłoszony po upływie 3 miesięcy od dnia złożenia poprzedniego (wcześniej, tylko gdy złoży go co najmniej 115 posłów);

• Sejm może wyrazić je ministrowi większością ustawowej liczby posłów, na wniosek 69 posłów i wtedy Prezydent go odwołuje.

Premier może wnioskować do Sejmu o wyrażenie rządowi wotum zaufania. Udzielenie wotum następuje większością głosów w obecności co najmniej 1/2 ustawowej liczby posłów. Prezydent na wniosek Premiera dokonuje zmian w składzie rządu.

Dymisja Rady Ministrów:

• Premier składa dymisję rządu na pierwszym posiedzeniu nowo wybranego Sejmu;

• w razie nieuchwalenia przez Sejm wotum zaufania dla Rady Ministrów;

• w przypadku wyrażenia rządowi wotum nieufności przez Sejm;

• w przypadku rezygnacji Premiera.

Prezydent, przyjmując dymisję rządu, powierza mu dalsze sprawowanie obowiązków do czasu powołania nowej Rady Ministrów. Prezydent może odmówić przyjęcia dymisji rządu tylko w razie rezygnacji Premiera.

Samorząd terytorialny:

• wykonuje zadania publiczne niezastrzeżone dla innych organów władzy publicznej przez Konstytucję lub ustawy;

• podstawową jednostką samorządu terytorialnego jest gmina, która wykonuje wszystkie zadania samorządu terytorialnego niezastrzeżone dla innych jednostek;

• jednostki samorządu terytorialnego posiadają osobowość prawną, przysługuje im prawo własności i inne prawa majątkowe.

Zadania publiczne:

• zadania własne – służą zaspokojeniu potrzeb wspólnoty samorządowej i wykonywane są przez jednostki samorządu terytorialnego;

• zadania zlecone – jednostki samorządu terytorialnego wykonują też inne zadania publiczne wynikające z uzasadnionych potrzeb państwa, określonych w ustawie.

Spory kompetencyjne między organami samorządu terytorialnego i administracją rządową rozstrzygają sądy administracyjne.

Dochodami jednostek samorządu terytorialnego są:

• dochody własne;

• subwencje ogólne;

• dotacje celowe z budżetu państwa.

Jednostki samorządu terytorialnego mogą ustalać wysokość podatków i opłat lokalnych. Wykonują one zadania za pośrednictwem organów stanowiących i wykonawczych. Wybory do organów stanowiących są: powszechne, równe, bezpośrednie i tajne. Ustrój wewnętrzny jednostek samorządu terytorialnego określają ich organy stanowiące w granicach ustawowych.

Działalność samorządu terytorialnego podlega nadzorowi pod względem legalności. Organami nadzoru są:

• Premier;

• wojewodowie;

• regionalne izby obrachunkowe – w sprawach finansowych.

Sejm na wniosek Premiera może rozwiązać organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego, jeżeli rażąco narusza on Konstytucję lub ustawy.

Jednostki samorządu terytorialnego mają prawo zrzeszania się (mogą przystępować do międzynarodowych zrzeszeń społeczności lokalnych i regionalnych oraz współpracować ze społecznościami lokalnymi i regionalnymi innych państw).

Sądy i Trybunały

Wymiar sprawiedliwości sprawują:

• Sąd Najwyższy;

• sądy powszechne;

• sądy administracyjne;

• sądy wojskowe;

• sąd wyjątkowy lub tryb doraźny może być ustanowiony tylko w czasie wojny;

• postępowanie sądowe jest dwuinstancyjne;

• sądy powszechne sprawują wymiar sprawiedliwości we wszystkich sprawach niezastrzeżonych dla właściwości innych sądów;

• sędziowie są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji i ustawom;

• sędzia nie może: należeć do partii politycznej, związku zawodowego, nie może też prowadzić działalności publicznej niedającej się pogodzić z niezależnością sądów i niezawisłością sędziów;

• sędziowie są powoływani przez Prezydenta, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, na czas nieoznaczony.

Sędziowie są nieusuwalni, jednak:

• złożenie sędziego z urzędu, zawieszenie w urzędowaniu, przeniesienie do innej siedziby lub na inne stanowisko – wbrew jego woli – może nastąpić tylko na mocy orzeczenia sądu, w przypadkach określonych w ustawie;

• sędziego można przenieść w stan spoczynku, jeżeli choroba lub utrata sił uniemożliwia mu sprawowanie urzędu;

• sędziego można też przenieść do innego sądu lub w stan spoczynku (z pełnym uposażeniem) w razie zmiany ustroju sądów lub granic okręgów sądowych.

Sędzia – bez zgody sądu – nie może być pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności, zatrzymany lub aresztowany, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa, jeżeli zatrzymanie go jest niezbędne dla prawidłowego toku postępowania. Jednak o zatrzymaniu sędziego informuje się prezesa właściwego miejscowo sądu, który może nakazać natychmiastowe zwolnienie.

Sąd Najwyższy:

• sprawuje nadzór nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie orzekania;

• wykonuje inne czynności określone w Konstytucji i innych ustawach.

Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego powołuje Prezydent na 6-letnią kadencję spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Najwyższego.

Naczelny Sąd Administracyjny:

• Naczelny Sąd Administracyjny i inne sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, w tym orzekają o zgodności z ustawami uchwał organów samorządu terytorialnego i aktów normatywnych terenowych organów administracji rządowej;

• Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego powołuje Prezydent na 6 lat spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Krajowa Rada Sądownictwa:

• stoi na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów, może wystąpić do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o zbadanie zgodności z Konstytucją aktów normatywnych w zakresie niezależności sądów i niezawisłości sędziów;

• składa się z 25 członków: Pierwszego Prezesa SN, Ministra Sprawiedliwości, Prezesa NSA, osoby powołanej przez Prezydenta, 15 osób wybranych spośród sędziów Sądu Najwyższego, a także sądów: powszechnych, administracyjnych i wojskowych, 4 osób wybranych przez Sejm spośród posłów i 2 osób wybranych przez Senat spośród senatorów;

• Krajowa Rada Sądownictwa wybiera ze swego grona przewodniczącego i 2 wiceprzewodniczących, a jej kadencja trwa 4 lata.

Trybunał Konstytucyjny:

• orzeka w sprawach:

1) zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją,

2) zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, których ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie,

3) zgodności przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy państwowe z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami,

4) zgodności z Konstytucją celów, działalności partii politycznych,

5) skargi konstytucyjnej,

6) sporów kompetencyjnych między centralnymi konstytucyjnymi organami państwa;

• orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego:

1) mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne,

2) podlegają niezwłocznemu ogłoszeniu w organie urzędowym, w którym akt normatywny był ogłoszony (a jeżeli nie był ogłoszony, to orzeczenie ogłasza się w Dzienniku Urzędowym Rzeczpospolitej Polskiej „Monitor Polski”),

3) wchodzą w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego (maksymalnie 18 miesięcy – ustawa, 12 miesięcy – inny akt normatywny),

4) stwierdzają o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową i ustawą aktu normatywnego, na podstawie których wydano prawomocne orzeczenie sądowe lub ostateczną decyzję administracyjną, są podstawą do wznowienia postępowania bądź uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania,

5) zapadają większością głosów;

• z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego mogą wystąpić:

1) Prezydent, Marszałkowie Sejmu i Senatu, Premier, 50 posłów, 30 senatorów, Pierwszy Prezes SN, Prezes NSA, Prokurator Generalny, Prezes NIK, Rzecznik Praw Obywatelskich,

2) Krajowa Rada Sądownictwa,

3) organy stanowiące jednostek samorządu terytorialnego,

4) ogólnokrajowe: organy związków zawodowych, władze organizacji pracodawców i organizacji zawodowych,

5) kościoły i inne związki wyznaniowe,

6) każdy, czyje prawa zostały naruszone,

7) każdy sąd (może przedstawić pytanie prawne co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową, ustawą, jeżeli od odpowiedzi na nie zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem);

• składa się z:

1) 15 sędziów wybieranych indywidualnie przez Sejm na 9 lat, ponowny wybór jest niedopuszczalny,

2) Prezesa i wiceprezesa Trybunału Konstytucyjnego, których powołuje Prezydent spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału Konstytucyjnego,

3) sędziów, którzy są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji;

• odpowiedzialność sędziów Trybunału Konstytucyjnego: bez zgody Trybunału Konstytucyjnego nie mogą być pociągnięci do odpowiedzialności karnej, pozbawieni wolności, w tym zatrzymani, czy też aresztowani, z wyjątkiem ujęcia na gorącym uczynku przestępstwa, jeżeli zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu zawiadamia się Prezesa Trybunału Konstytucyjnego, który może nakazać zwolnienie sędziego.

Trybunał Stanu:

• odpowiedzialność konstytucyjną za naruszenie Konstytucji czy ustawy, w związku z zajmowanym stanowiskiem lub w zakresie swojego urzędowania, ponoszą:

1) Prezydent,

2) Premier,

3) członkowie Rządu,

4) osoby, którym Premier powierzył kierowanie ministerstwem,

5) Prezes NBP,

6) Prezes NIK,

7) członkowie KRRiT,

8) Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych,

9) posłowie i senatorowie (tylko za prowadzenie działalności gospodarczej z osiąganiem korzyści z majątku Skarbu Państwa lub samorządu terytorialnego oraz za nabywanie tego majątku);

• składa się z przewodniczącego, 2 zastępców przewodniczącego i 16 członków wybieranych przez Sejm spoza grona parlamentarzystów na 4 lata (czyli Trybunał Stanu liczy 19 członków). Zastępcy przewodniczącego i co najmniej połowa składu powinni mieć kwalifikacje sędziowskie. Przewodniczącym jest Pierwszy Prezes SN, członkowie Trybunału Stanu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji i ustawom;

• odpowiedzialność sędziów – bez zgody Trybunału Stanu nie mogą być pociągnięci do odpowiedzialności karnej, pozbawieni wolności, zatrzymani lub aresztowani, z wyjątkiem ujęcia na gorącym uczynku przestępstwa, jeżeli zatrzymanie jest niezbędne dla prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu informuje się przewodniczącego Trybunału Stanu, który może nakazać natychmiastowe zwolnienie.

Organy kontroli państwowej i ochrony prawa

Najwyższa Izba Kontroli:

• jest naczelnym organem kontroli państwowej, podlega Sejmowi i działa na zasadzie kolegialności;

• kontroluje działalność:

1) organów administracji rządowej, Narodowego Banku Polskiego, państwowych osób prawnych, innych państwowych jednostek organizacyjnych z punktu widzenia legalności, gospodarności, celowości i rzetelności,

2) organów samorządu terytorialnego, komunalnych osób prawnych, innych komunalnych jednostek organizacyjnych z punktu widzenia legalności, gospodarności, rzetelności,

3) innych jednostek organizacyjnych i podmiotów gospodarczych, które wykorzystują majątek lub środki państwowe albo komunalne oraz wywiązują się z zobowiązań finansowych na rzecz państwa, z punktu widzenia legalności i gospodarności;

• przedkłada Sejmowi:

1) analizę wykonania budżetu państwa i założeń polityki pieniężnej,

2) opinię dotyczącą absolutorium dla Rządu,

3) informacje o wynikach kontroli,

4) coroczne sprawozdanie ze swej działalności;

• Prezes NIK jest powoływany przez Sejm za zgodą Senatu na 6 lat i może zostać ponownie wybrany tylko raz. Nie może zajmować innego stanowiska, należeć do partii politycznej, związku zawodowego, prowadzić działalności publicznej niedającej pogodzić się z jego urzędem, z wyjątkiem stanowiska profesora szkoły wyższej, ani wykonywać innych zajęć zawodowych;

• odpowiedzialność Prezesa NIK – bez zgody Sejmu nie może być pociągnięty do odpowiedzialności karnej, zatrzymany, aresztowany, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa i jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu zawiadamia się Marszałka Sejmu, który może nakazać jego zwolnienie.

Rzecznik Praw Obywatelskich:

• stoi na straży wolności i praw człowieka, obywatela, określonych w Konstytucji oraz innych aktach normatywnych;

• powoływany jest przez Sejm za zgodą Senatu na 5 lat, nie może należeć do partii politycznej, związku zawodowego, prowadzić działalności publicznej niedającej się pogodzić z godnością jego urzędu, zajmować innego stanowiska (z wyjątkiem stanowiska profesora szkoły wyższej), ani wykonywać innych zajęć zawodowych;

• w swojej działalności jest niezawisły, niezależny od innych organów państwowych i odpowiada jedynie przed Sejmem;

• bez zgody Sejmu nie może zostać pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności, zatrzymany ani aresztowany, z wyjątkiem ujęcia na gorącym uczynku i jeżeli zatrzymanie jest niezbędne dla prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu niezwłocznie powiadamia się Marszałka Sejmu, który może nakazać natychmiastowe zwolnienie;

• corocznie informuje Sejm i Senat o swojej działalności oraz o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka, obywatela.

Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji:

• stoi na straży: wolności słowa, prawa do informacji, interesu publicznego w radiofonii i telewizji;

• wydaje rozporządzenia, a w sprawach indywidualnych podejmuje uchwały;

• członkowie Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji powoływani są przez: Sejm, Senat i Prezydenta;

• członkowie nie mogą należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej niedającej się pogodzić z godnością pełnionej funkcji.

Finanse publiczne

Nie wolno zaciągać pożyczek lub udzielać gwarancji i poręczeń finansowych, w następstwie których państwowy dług publiczny przekroczy 3/5 wartości rocznego produktu krajowego brutto.

Tylko w drodze ustawy można:

• nakładać podatki i inne daniny publiczne;

• określać podmioty i przedmioty opodatkowania oraz stawki podatkowe;

• ustalać zasady przyznawania ulg i umorzeń oraz kategorie podmiotów zwolnionych od podatków.

Budżet państwa:

• uchwala Sejm na rok budżetowy w formie ustawy budżetowej. W wyjątkowych sytuacjach dochody i wydatki państwa w okresie krótszym niż rok może określać ustawa o prowizorium budżetowym. Jeżeli żadna z tych ustaw nie weszła w życie w dniu rozpoczęcia roku budżetowego, Rada Ministrów prowadzi gospodarkę finansową na podstawie przedłożonego projektu ustawy;

• zwiększenie wydatków lub ograniczenie dochodów planowanych przez Rząd nie może powodować ustalenia przez Sejm większego deficytu budżetowego niż przewidywany w projekcie ustawy budżetowej. Nie można też pokrywać deficytu budżetowego przez zaciąganie zobowiązań w centralnym banku państwa;

• inicjatywa ustawodawcza w zakresie:

1) ustawy budżetowej,

2) ustawy o prowizorium budżetowym,

3) zmiany ustawy budżetowej,

4) zmiany ustawy o zaciąganiu długu publicznego,

5) zmiany ustawy o udzielaniu gwarancji finansowych przez państwo,

przysługuje wyłącznie Radzie Ministrów;

• procedura ustawodawcza:

1) Rząd przedkłada Sejmowi projekt ustawy budżetowej najpóźniej na 3 miesiące przed rozpoczęciem roku budżetowego (w wyjątkowych przypadkach może to zrobić później),

2) po uchwaleniu ustawy przez Sejm, Senat może uchwalić do niej poprawki w terminie 20 dni,

3) Prezydent podpisuje ustawę w terminie 7 dni od przedstawienia jej przez Marszałka Sejmu. Jeżeli Prezydent wnioskował do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności z Konstytucją ustawy budżetowej, Trybunał orzeka w tej sprawie w terminie 2 miesięcy od złożenia wniosku,

4) jeżeli w terminie 4 miesięcy od przedłożenia Sejmowi projektu ustawy budżetowej nie zostanie ona przedstawiona Prezydentowi do podpisu, Prezydent może w terminie 14 dni skrócić kadencję Parlamentu;

5) Rząd w terminie 5 miesięcy od zakończenia roku budżetowego przedkłada Sejmowi sprawozdanie z wykonania ustawy budżetowej i informacje o stanie zadłużenia państwa. Sejm po ich analizie i zapoznaniu się z opinią Najwyższej Izby Kontroli, w terminie 90 dni od złożenia sprawozdania, podejmuje uchwałę o udzieleniu absolutorium lub odmowie udzielenia rządowi absolutorium.

Narodowy Bank Polski:

• jest centralnym bankiem Rzeczypospolitej Polskiej;

• ma wyłączne prawo emisji polskiego pieniądza, ustalania i realizowania polityki pieniężnej, odpowiada też za wartość polskiego pieniądza;

• organami Narodowego Banku Polskiego są: Prezes NBP, Rada Polityki Pieniężnej, Zarząd NBP;

• Prezes NBP powoływany jest na 6 lat przez Sejm na wniosek Prezydenta. Nie może należeć do partii politycznej, związku zawodowego, prowadzić działalności publicznej niedającej się pogodzić z godnością jego urzędu;

• Rada Polityki Pieniężnej składa się z: Prezesa NBP jako przewodniczącego i osób wyróżniających się wiedzą z zakresu finansów, powoływanych na 6 lat, w równej liczbie przez Prezydenta, Sejm, Senat. Ustala ona coroczne założenia polityki pieniężnej i informuje o tym Sejm równocześnie z projektem ustawy budżetowej. W terminie 5 miesięcy od zakończenia roku budżetowego składa sprawozdanie z wykonania założeń polityki pieniężnej.

Stany nadzwyczajne

W sytuacjach szczególnego zagrożenia, jeżeli zwykłe środki konstytucyjne są niewystarczające, może zostać wprowadzony odpowiedni stan nadzwyczajny:

• stan wojenny,

• stan wyjątkowy,

• stan klęski żywiołowej.

Te stany mogą być wprowadzone tylko na podstawie ustawy, w drodze rozporządzenia, które podlega dodatkowo podaniu do publicznej wiadomości. Działania podjęte w ramach stanu nadzwyczajnego muszą odpowiadać stopniowi zagrożenia i zmierzać do jak najszybszego przywrócenia normalnego funkcjonowania państwa. W czasie stanu nadzwyczajnego nie można zmieniać: Konstytucji, ustaw wyborczych i ustawy o stanach nadzwyczajnych. W czasie stanu nadzwyczajnego i w ciągu 90 dni po jego zakończeniu nie można: skrócić kadencji Sejmu, przeprowadzić referendum ogólnokrajowego ani wyborów.

• stan wojenny – wprowadza Prezydent na wniosek Rady Ministrów na całości lub części terytorium w razie: zewnętrznego zagrożenia państwa, zbrojnej napaści na Polskę lub gdy z umowy międzynarodowej wynika zobowiązanie do wspólnej obrony przeciwko agresji;

• stan wyjątkowy – wprowadza Prezydent na wniosek Rady Ministrów na czas oznaczony, maksymalnie 90 dni (przedłużenie tego stanu może nastąpić tylko raz, za zgodą Sejmu i na czas nie dłuższy niż 60 dni) w razie: zagrożenia konstytucyjnego ustroju państwa, bezpieczeństwa obywateli lub porządku publicznego;

• rozporządzenie o wprowadzeniu stanu wojennego lub wyjątkowego Prezydent przedstawia Sejmowi w terminie 48 godzin od jego podpisania. Sejm może je uchylić bezwzględną większością głosów w obecności 1/2 ustawowej liczby posłów;

• stan klęski żywiołowej – wprowadza Rada Ministrów na czas oznaczony, maksimum 30 dni (przedłużenie możliwe za zgodą Sejmu), w celu zapobieżenia skutkom katastrof naturalnych lub awarii technicznych noszących znamiona klęski żywiołowej albo w celu ich usunięcia.

Jeżeli w czasie stanu wojennego Sejm nie może zebrać się na posiedzenie, Prezydent na wniosek rządu wydaje rozporządzenia z mocą ustaw (podlegają one zatwierdzeniu przez Sejm na najbliższym posiedzeniu i są źródłami powszechnie obowiązującego prawa).

Zmiana Konstytucji:

• projekt ustawy o zmianie Konstytucji może złożyć:

1) grupa co najmniej 1/5 ustawowej liczby posłów,

2) Senat,

3) Prezydent;

• zmiana Konstytucji następuje w drodze ustawy uchwalonej w jednakowym brzmieniu przez Sejm i w terminie 60 dni przez Senat;

• pierwsze czytanie może odbyć się nie wcześniej niż 30. dnia od złożenia Sejmowi projektu;

• ustawę o zmianie Konstytucji Sejm uchwala większością 2/3 głosów w obecności 1/2 ustawowej liczby posłów oraz Senat bezwzględną większością w obecności 1/2 ustawowej liczby senatorów;

• jeżeli zmienione mają być rozdziały: Rzeczpospolita, Prawa i wolności oraz Zmiana Konstytucji, w terminie 45 dni od uchwalenia ustawy przez Senat można zażądać przeprowadzenia referendum zatwierdzającego. Wniosek o referendum składają te same podmioty, które mogą złożyć projekt ustawy o zmianie Konstytucji. Marszałek Sejmu zarządza referendum w ciągu 60 dni od złożenia wniosku.

2. Krajowa Rada Sądownictwa

Ustawa z 12.5.2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa

Do kompetencji KRS należy w szczególności:

• rozpatrywanie i ocena kandydatów do pełnienia: urzędu sędziego w SN, sądach powszechnych, administracyjnych i wojskowych oraz stanowiska asesora sądowego w sądach administracyjnych;

• przedstawianie Prezydentowi RP wniosków o powołanie: sędziów w SN, sądach powszechnych, administracyjnych i wojskowych oraz asesorów sądowych w sądach administracyjnych;

• przedstawianie Prezydentowi RP wniosków o mianowanie egzaminowanych aplikantów aplikacji sędziowskiej i aplikacji prokuratorskiej na stanowiska asesorów sądowych w sądach powszechnych;

• uchwalanie zbioru zasad etyki zawodowej sędziów i asesorów sądowych oraz czuwanie nad ich przestrzeganiem;

• opiniowanie projektów aktów normatywnych dotyczących sądownictwa, sędziów i asesorów sądowych, a także przedstawianie wniosków w tym zakresie;

• podejmowanie uchwał w sprawach wystąpienia do TK o zbadanie zgodności z Konstytucją aktów normatywnych w zakresie, w jakim dotyczą one niezależności sądów i niezawisłości sędziów;

• rozpatrywanie wniosków o przeniesienie sędziego w stan spoczynku oraz wystąpień sędziów w stanie spoczynku o powrót na stanowisko sędziowskie;

• wybieranie rzecznika dyscyplinarnego sędziów sądów powszechnych i asesorów sądowych oraz rzecznika dyscyplinarnego sędziów sądów wojskowych;

• wyrażanie opinii w sprawie odwołania prezesa albo wiceprezesa sądu powszechnego oraz prezesa albo zastępcy prezesa sądu wojskowego;

• zarządzenie przeprowadzenia wizytacji sądu albo jego jednostki organizacyjnej a także lustracji w sądzie;

• sprawowanie nadzoru nad przetwarzaniem danych osobowych przez TK. TS, SN, NSA oraz sądy apelacyjne w ramach prowadzonych przez nie postępowań.

Członkostwo w KRS:

• Pierwszy Prezes SN, Prezes NSA i Minister Sprawiedliwości są członkami Rady przez okres pełnienia tych funkcji;

• osoba powołana przez Prezydenta RP pełni swoje funkcje w Radzie bez oznaczania okresu kadencji i może być odwołana w każdym czasie. Jednakże mandat tej osoby wygasa najpóźniej w ciągu 3 miesięcy po zakończeniu kadencji Prezydenta RP albo opróżnieniu jego urzędu;

• na okres 4 lat Sejm wybiera spośród posłów 4 członków Rady natomiast Senat wybiera spośród senatorów 2 członków. Tak wybrane osoby pełnią swoje funkcje do czasu wyboru nowych członków;

• Sejm wybiera spośród sędziów: SN, sądów powszechnych, administracyjnych i wojskowych 15 członków Rady na wspólną 4-letnią kadencję;

• sędzia może pełnić funkcję wybieranego członka Rady tylko 2 kadencje.

Procedura wyboru członka KRS:

• Marszałek Sejmu, nie wcześniej niż na 120 i nie później niż na 90 dni przed upływem kadencji członków Rady wybranych spośród sędziów, obwieszcza w Monitorze Polskim o rozpoczęciu procedury zgłaszania kandydatów;

• podmiotami uprawnionymi do zgłoszenia kandydata na członka Rady jest grupa co najmniej:

1) 2000 obywateli RP, którzy ukończyli 18 lat, mają pełną zdolność do czynności prawnych i korzystają z pełni praw publicznych,

2) 25 sędziów, z wyłączeniem sędziów w stanie spoczynku;

• kandydata zgłasza się Marszałkowi Sejmu, w terminie 30 dni od dnia obwieszczenia;

• zgłoszenia kandydatów Marszałek Sejmu niezwłocznie przekazuje posłom i podaje do publicznej wiadomości a następnie zwraca się do klubów poselskich o wskazanie, w terminie 7 dni, kandydatów na członków Rady;

• jeśli łączna liczba kandydatów wskazanych przez kluby poselskie jest mniejsza niż 15, Prezydium Sejmu wskazuje kandydatów w liczbie brakującej do 15;

• Sejm wybiera członków Rady większością 3/5 głosów w obecności co najmniej 1/2 ustawowej liczby posłów, głosując na listę kandydatów, ustaloną przez właściwą komisję sejmową. W przypadku niedokonania wyboru członków Rady w tym trybie, Sejm wybiera członków Rady bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej 1/2 ustawowej liczby posłów.

Mandat wybranego członka KRS wygasa przed upływem kadencji w razie:

• śmierci,

• zrzeczenia się mandatu,

• wygaśnięcia mandatu posła albo senatora,

• wygaśnięcia albo rozwiązania stosunku służbowego sędziego,

• przejścia lub przeniesienia sędziego w stan spoczynku.

Organy KRS:

• Przewodniczący Rady,

• Prezydium Rady.

Rada wybiera ze swego grona Przewodniczącego, 2 wiceprzewodniczących oraz 3 członków Prezydium Rady. Kadencja każdego z członków Prezydium Rady trwa 4 lata. Członkowie Prezydium Rady nie mogą sprawować swoich funkcji dłużej niż 2 kadencje.

Prezydium Rady kieruje pracami Rady oraz zapewnia właściwe jej funkcjonowanie między posiedzeniami plenarnymi, a w szczególności przygotowuje projekty porządku posiedzeń plenarnych.

Przewodniczący reprezentuje Radę oraz organizuje jej pracę, przede wszystkim zwołuje posiedzenia Rady, przewodniczy obradom i czuwa nad ich przebiegiem oraz wykonuje czynności zlecone przez Radę.

KRS powołuje ze swego składu stałe komisje:

• do spraw odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów i asesorów sądowych,

• budżetową,

• do spraw wizytacji i lustracji,

• do spraw etyki zawodowej sędziów i asesorów sądowych.

KRS może powoływać inne komisje problemowe.

KRS obraduje na posiedzeniach plenarnych, które zwołuje Przewodniczący Rady w miarę potrzeb, co najmniej raz na 2 miesiące. Ponadto posiedzenia zwołuje się na wniosek co najmniej 1/3 jej członków oraz Ministra Sprawiedliwości.

Do ważności uchwał KRS potrzebna jest obecność co najmniej 1/2 jej składu. KRS podejmuje uchwały bezwzględną większością głosów, w głosowaniu jawnym. Na żądanie członka Rady głosowanie jest tajne. W uzasadnionych przypadkach Przewodniczący Rady może zarządzić przeprowadzenie głosowania w trybie obiegowym za pośrednictwem poczty elektronicznej.

Postępowanie przed KRS:

• w celu przygotowania sprawy indywidualnej do rozpatrzenia na posiedzeniu Rady, Przewodniczący wyznacza zespół. W skład zespołu wchodzi 3 członków Rady. W uzasadnionych przypadkach Przewodniczący może wyznaczyć zespół liczący więcej członków;

• członkami zespołu nie mogą być wyłącznie:

1) sędziowie,

2) posłowie i senatorowie;

• członkami zespołu nie mogą być sędziowie sądu, z którego działalnością sprawa jest związana oraz sądu działającego w tym samym okręgu sądowym;

• przygotowując do rozpatrzenia i oceny na posiedzeniu Rady kandydatów na stanowiska sędziowskie lub asesorskie, zespół przyjmuje stanowisko bezwzględną większością głosów w obecności wszystkich swoich członków. Stanowisko zespołu wymaga uzasadnienia. Głosowanie jest jawne, chyba że zespół większością głosów podejmie uchwałę o głosowaniu tajnym;

• jeśli na stanowisko sędziowskie albo asesorskie zgłosił się więcej niż jeden kandydat, zespół opracowuje listę rekomendowanych kandydatów. Przy ustalaniu kolejności kandydatów na liście zespół kieruje się przede wszystkim oceną kwalifikacji kandydatów, a ponadto uwzględnia: doświadczenie zawodowe, w tym doświadczenie w stosowaniu przepisów prawa, dorobek naukowy, opinie przełożonych, rekomendacje, publikacje i inne dokumenty dołączone do karty zgłoszenia a także opinię kolegium właściwego sądu oraz ocenę właściwego zgromadzenia ogólnego sędziów;

• uchwały KRS w sprawach indywidualnych wymagają uzasadnienia, które sporządza się w terminie 1 miesiąca od jej podjęcia, a następnie doręcza się je uczestnikom postępowania wraz z uzasadnieniem i pouczeniem o sposobie wniesienia odwołania do SN;

• uczestnik postępowania może odwołać się do SN z powodu sprzeczności uchwały KRS z prawem, o ile przepisy odrębne nie stanowią inaczej. Odwołanie nie przysługuje w sprawach indywidualnych dotyczących powołania do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego SN;

• uchwała KRS staje się prawomocna, jeżeli nie przysługuje od niej odwołanie;

• KRS przedstawia Prezydentowi RP uchwałę zawierającą wniosek o powołanie do pełnienia urzędu sędziego albo asesora sądowego wraz z uzasadnieniem i informacją o pozostałych kandydatach na stanowisko sędziowskie bądź asesorskie wraz z oceną wszystkich kandydatów.

3. Krajowy Rejestr Sądowy

Ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym

Krajowy Rejestr Sądowy:

• składa się z:

1) rejestru przedsiębiorców,

2) rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej,

3) rejestru dłużników niewypłacalnych;

• wchodzi w skład systemu integracji rejestrów;

• prowadzony jest w systemie teleinformatycznym przez sądy rejonowe (sądy gospodarcze), zwane sądami rejestrowymi. Czynności związane z prowadzeniem tego rejestru, które polegają na zapewnieniu zainteresowanym: wglądu do Polskiej Klasyfikacji Działalności (PKD), urzędowych formularzy wniosków umożliwiających rejestrację spółek jawnych, dostępu do informacji o wysokości opłat, sposobie ich uiszczania oraz o właściwości miejscowej sądów rejestrowych wykonują gminy, jako zadania zlecone;

• Minister Sprawiedliwości utworzył Centralną Informację Krajowego Rejestru Sądowego, z oddziałami przy sądach rejestrowych, której zadaniem jest: prowadzenie zbioru informacji Rejestru oraz elektronicznego katalogu dokumentów spółek, udzielanie informacji z Rejestru oraz przechowywanie i udostępnianie kopii dokumentów z katalogu, utworzenie i eksploatacja połączeń Rejestru i katalogu w systemie teleinformatycznym, utworzenie i eksploatacja połączeń Rejestru z systemem integracji rejestrów;

• katalog obejmuje następujące dokumenty spółek z ograniczoną odpowiedzialnością, akcyjnych, komandytowo-akcyjnych i spółek europejskich:

1) akty założycielskie, umowy oraz statuty, jeżeli są oddzielnymi aktami, a także uchwały o ich zmianie,

2) teksty jednolite dokumentów wyżej wymienionych,

3) uchwały o zmianie wysokości kapitału zakładowego, jeżeli nie wymagały jednoczesnej zmiany umowy lub statutu,

4) o powołaniu i odwołaniu członków organów spółek oraz oświadczenia o ich rezygnacji,

5) roczne sprawozdania finansowe, roczne skonsolidowane sprawozdania finansowe grup kapitałowych, odpisy uchwał o zatwierdzeniu tych sprawozdań i podziale zysku albo pokryciu straty, a także sprawozdania z badania i sprawozdania z działalności jednostek, sprawozdania z płatności na rzecz administracji publicznej oraz sprawozdania skonsolidowane z płatności na rzecz administracji publicznej, jeżeli obowiązek ich sporządzenia wynika z przepisów szczególnych;

• repozytorium dokumentów finansowych prowadzi się w systemie teleinformatycznym dla każdego podmiotu obowiązanego do składania dokumentów finansowych do Rejestru. Każdy ma prawo przeglądania repozytorium. Dokumenty z repozytorium udostępniane są bezpłatnie;

• do postępowania przed sądami rejestrowymi stosuje się przepisy KPC o postępowaniu nieprocesowym, chyba że ustawa stanowi inaczej;

• rejestr jest jawny, czyli każdy ma prawo dostępu do danych zawartych w nim za pośrednictwem Centralnej Informacji KRejSąd oraz każdy ma prawo otrzymać z niego poświadczone odpisy, wyciągi, zaświadczenia i informacje;

• dane zawarte w KRejSąd nie mogą być z niego usunięte, chyba że ustawa stanowi inaczej. Natomiast wpisy do rejestru podlegają obowiązkowi ogłoszenia w Monitorze Sądowym i Gospodarczym, chyba że ustawa stanowi inaczej;

• od dnia ogłoszenia w Monitorze Sądowym i Gospodarczym nikt nie może zasłaniać się nieznajomością ogłoszonych wpisów. Jednakże w odniesieniu do czynności dokonanych przed upływem 16. dnia od ogłoszenia, podmiot wpisany do rejestru nie może powoływać się na wpis wobec osoby trzeciej, jeżeli ta udowodni, że nie mogła wiedzieć o treści wpisu. W przypadku rozbieżności między wpisem do rejestru a ogłoszeniem w Monitorze Sądowym i Gospodarczym, obowiązuje natomiast wpis. Pomimo tego, osoba trzecia może powoływać się na treść ogłoszenia, chyba że podmiot wpisany do rejestru udowodni, że osoba trzecia wiedziała o treści wpisu;

• domniemywa się, że dane wpisane do KRejSąd są prawdziwe. Jeżeli dane wpisano niezgodnie ze zgłoszeniem podmiotu lub bez tego zgłoszenia, podmiot ten nie może zasłaniać się wobec osoby trzeciej działającej w dobrej wierze zarzutem, że dane te nie są prawdziwe, jeżeli zaniedbał wystąpić niezwłocznie z wnioskiem o sprostowanie, uzupełnienie bądź wykreślenie wpisu;

• podmiot wpisany do rejestru ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną zgłoszeniem nieprawdziwych danych, jeżeli podlegały obowiązkowi wpisu na jego wniosek, a także niezgłoszeniem danych podlegających obowiązkowi wpisu w ustawowym terminie, chyba że szkoda nastąpiła wskutek siły wyższej albo wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, za którą nie ponosi odpowiedzialności;

• wpis do KRejSąd jest dokonywany na wniosek, chyba że przepis szczególny przewiduje wpis z urzędu;

• wpis do KRejSąd polega na wprowadzeniu do systemu teleinformatycznego danych zawartych w postanowieniu sądu rejestrowego niezwłocznie po jego wydaniu. Wpis jest dokonany z chwilą zamieszczenia danych w rejestrze. Wpisem jest również wykreślenie;

• wnioski składane drogą elektroniczną są opatrzone kwalifikowanym podpisem elektronicznym albo podpisem zaufanym bądź osobistym;

• wniosek o wpis sąd rejestrowy rozpoznaje nie później niż w terminie 7 dni od daty jego wpływu do sądu, a jeżeli rozpoznanie wniosku wymaga wysłuchania uczestników postępowania albo przeprowadzenia rozprawy, należy rozpoznać go nie później niż w ciągu miesiąca;

• wniosek o wpis informacji o zawieszeniu wykonywania działalności gospodarczej oraz wniosek o wpis informacji o wznowieniu wykonywania działalności gospodarczej jest zwolniony z opłat sądowych. Wpisy dokonane w wyniku rozpoznania takich wniosków nie podlegają ogłoszeniu w Monitorze Sądowym i Gospodarczym. W sytuacji niezłożenia wniosku o wpis informacji o wznowieniu wykonywania działalności gospodarczej przed upływem okresu 24 miesięcy od dnia zawieszenia wykonywania tej działalności wpis informacji o wznowieniu wykonywania działalności gospodarczej następuje w dniu kolejnym po upływie okresu 24 miesięcy od dnia zawieszenia wykonywania tej działalności przez automatyczne zamieszczenie jej w rejestrze przedsiębiorców;

• wniosek o wpis powinien być złożony nie później niż w terminie 7 dni od zdarzenia uzasadniającego dokonanie wpisu, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej;

• w razie stwierdzenia, że wniosek o wpis do rejestru lub dokumenty, których złożenie jest obowiązkowe, nie zostały złożone pomimo upływu terminu, sąd rejestrowy wzywa obowiązanych do ich złożenia, wyznaczając dodatkowy 7-dniowy termin. Wezwań dokonuje się pod rygorem zastosowania grzywny. Sąd może ponawiać grzywnę. Poza tym w przypadkach uzasadnionych bezpieczeństwem obrotu sąd może dokonać z urzędu wykreślenia danych niezgodnych z rzeczywistym stanem rzeczy lub wpisu danych odpowiadających temu stanowi, jeśli dokumenty będące podstawą wpisu albo wykreślenia znajdują się w aktach rejestrowych, a dane te są istotne.

Rejestr przedsiębiorców:

• obejmuje następujące podmioty: spółki jawne, europejskie zgrupowania interesów gospodarczych, spółki partnerskie, komandytowe, komandytowo-akcyjne, z ograniczoną odpowiedzialnością, akcyjne, proste spółki akcyjne*, spółki europejskie, spółdzielnie, spółdzielnie europejskie, przedsiębiorstwa państwowe, instytuty badawcze i instytuty działające w ramach Sieci Badawczej Łukasiewicz, towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych, towarzystwa reasekuracji wzajemnej, inne osoby prawne, jeżeli wykonują działalność gospodarczą i podlegają obowiązkowi wpisu do rejestru, oddziały przedsiębiorców zagranicznych działających na terytorium Polski, główne oddziały zagranicznych zakładów ubezpieczeń i reasekuracji, instytucje gospodarki budżetowej.

Rejestr stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej:

• wpisy do tego rejestru nie podlegają obowiązkowi ogłaszania w Monitorze Sądowym i Gospodarczym;

• do tego rejestru wpisuje się także organizacje pożytku publicznego, jeżeli nie mają, z innego tytułu, obowiązku dokonania wpisu do KRejSąd. Z wpisem nie wiąże się nabycie osobowości prawnej przez taką organizację. W razie gdy podmiot wpisany do rejestru podejmuje działalność gospodarczą, podlega obowiązkowi wpisu także do rejestru przedsiębiorców, z wyjątkiem samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej.

Rejestr dłużników niewypłacalnych:

• wpisy w rejestrze dłużników niewypłacalnych nie podlegają obowiązkowi ogłoszenia w Monitorze Sądowym i Gospodarczym;

• sąd rejestrowy z urzędu wykreśla wpisy w razie uchylenia lub zmiany postanowienia, na którego podstawie wpisy były dokonane. Wpisy te nie podlegają ujawnieniu;

• wpisy z rejestru dłużników niewypłacalnych mogą być również wykreślone z urzędu lub na wniosek, gdy po dokonaniu wpisu zapadło orzeczenie sądowe lub decyzja administracyjna, z których wynika, że wpisana do tego rejestru należność nie istnieje albo wygasło zobowiązanie, z którego ona wynika. Wygaśnięcie zobowiązania powinno być stwierdzone orzeczeniem lub zaświadczeniem właściwego organu lub oświadczeniami dłużnika i wierzyciela;

• sąd rejestrowy z urzędu dokonuje wykreślenia wpisów, gdy uchylono orzeczenie o ogłoszeniu upadłości, albo na wniosek osoby wpisanej do rejestru dłużników niewypłacalnych, gdy tytuł wykonawczy, który stanowił podstawę wpisu, został prawomocnym orzeczeniem sądu pozbawiony wykonalności;

• sąd rejestrowy z urzędu dokonuje wykreślenia wpisu dotyczącego osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej, której upadłość ogłoszono, jeżeli zobowiązania tej osoby zostały umorzone prawomocnym orzeczeniem sądu;

• wpisy wykreślone w całości nie podlegają ujawnieniu;

• wpisy do rejestru dłużników niewypłacalnych są wykreślane automatycznie po upływie 7 lat od dnia dokonania wpisu. Wpisy osób, które zostały pozbawione przez sąd upadłościowy prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika w spółce handlowej, przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszeniu, są automatycznie wykreślane po upływie 10 lat od ich dokonania, a jeżeli w orzeczeniu sądu upadłościowego został oznaczony krótszy termin zakazu, wykreślenie może nastąpić na wniosek dłużnika po upływie tego terminu.

4. Sądownictwo powszechne

Ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych

Zasady ogólne:

• sądami powszechnymi są: rejonowe, okręgowe, apelacyjne. Sądy te sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie nienależącym do sądów administracyjnych, wojskowych i SN;

• sądy powszechne wykonują również inne zadania z zakresu ochrony prawnej, powierzone w drodze ustaw lub przez wiążące Rzeczpospolitą Polską prawo międzynarodowe lub prawo stanowione przez organizację międzynarodową, jeżeli z wiążącej Rzeczpospolitą Polską umowy ją konstytuującej wynika, że jest ono stosowane bezpośrednio;

• zadania z zakresu wymiaru sprawiedliwości wykonują sędziowie;

• poza tym w sądach rejonowych zadania z zakresu wymiaru sprawiedliwości wykonują także asesorzy sądowi, z wyłączeniem: stosowania tymczasowego aresztowania w postępowaniu przygotowawczym wobec zatrzymanego przekazanego do dyspozycji sądu wraz z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania, rozpoznawania zażaleń na postanowienia o odmowie wszczęcia śledztwa lub dochodzenia, na postanowienia o umorzeniu śledztwa lub dochodzenia i na postanowienia o umorzeniu dochodzenia i wpisaniu sprawy do rejestru przestępstw, rozstrzygania spraw z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego, spraw dotyczących demoralizacji i czynów karalnych nieletnich, leczenia osób uzależnionych od alkoholu oraz od środków odurzających i psychotropowych oraz spraw należących do sądu opiekuńczego na podstawie odrębnych ustaw;

• natomiast zadania z zakresu ochrony prawnej, inne niż wymiar sprawiedliwości, wykonują referendarze i starsi referendarze sądowi;

• sędziowie tworzą samorząd sędziowski. Organami samorządu są: zgromadzenie ogólne sędziów apelacji, zgromadzenie ogólne sędziów okręgu i zebranie sędziów danego sądu;

• przed sądami w I instancji przy rozstrzyganiu spraw mogą brać udział ławnicy (posiadają równe prawa z sędziami i asesorami sądowymi);

• osoby pozostające ze sobą w stosunku: pokrewieństwa i powinowactwa w linii prostej, przysposobienia, małżonkowie, rodzeństwo nie mogą być sędziami, asesorami sądowymi ani referendarzami w tym samym wydziale sądu;

• nadzór nad działalnością sądów w zakresie orzekania sprawuje SN. Wewnętrzny nadzór administracyjny nad działalnością sądów sprawują prezesi sądów. Natomiast zewnętrzny nadzór administracyjny sprawuje Minister Sprawiedliwości przez służbę nadzoru, którą stanowią sędziowie delegowani do Ministerstwa Sprawiedliwości.

Organizacja sądów:

• sąd rejonowy tworzy się dla jednej lub większej liczby gmin. Poza tym sąd rejonowy tworzy się dla obszaru jednej bądź kilku gmin zamieszkałych przez co najmniej 50 000 mieszkańców, jeśli łączna liczba spraw cywilnych, karnych oraz rodzinnych i nieletnich wpływających do istniejącego sądu z obszaru tej gminy lub gmin wynosi minimum 5000 w ciągu roku kalendarzowego. Natomiast sąd rejonowy może zostać zniesiony, jeżeli łączna liczba ww. spraw wpływających w ciągu kolejnych 3 lat nie przekracza 5000 w każdym roku kalendarzowym. Sąd okręgowy powstaje dla obszaru właściwości minimum 2 sądów rejonowych (zwanego okręgiem sądowym). Sąd apelacyjny tworzy się dla obszaru właściwości minimum 2 okręgów sądowych (zwanego obszarem apelacji);

• sądy gospodarcze rozpoznają sprawy gospodarcze oraz inne sprawy z zakresu prawa gospodarczego i cywilnego należące do ich właściwości z mocy przepisów odrębnych. Sądami gospodarczymi są powołane do tego wydziały sądów powszechnych;

• sądy dzielą się na wydziały. Wydziałem kieruje przewodniczący wydziału, którym jest prezes, wiceprezes lub inny sędzia. W przypadkach szczególnie uzasadnionych, biorąc pod uwagę racjonalne wykorzystanie kadr sądownictwa powszechnego oraz potrzeby wynikające z obciążenia zadaniami, funkcję przewodniczącego wydziału można powierzyć asesorowi sądowemu. Przewodniczącym wydziału ksiąg wieczystych, wydziału gospodarczego do spraw rejestru zastawów oraz wydziału gospodarczego do spraw Krajowego Rejestru Sądowego jest referendarz sądowy. Funkcję przewodniczącego wydziału powierza prezes sądu. Przed powierzeniem funkcji przewodniczącego wydziału w sądzie apelacyjnym prezes sądu zasięga opinii kolegium sądu apelacyjnego. Przed powierzeniem funkcji przewodniczącego wydziału w sądzie okręgowym i rejonowym prezes sądu zasięga opinii kolegium sądu okręgowego. Funkcję przewodniczącego wydziału powierza się, co do zasady, na czas określony, nie dłuższy niż 3 lata;

• w sądzie rejonowym można tworzyć wydziały:

1) cywilny,

2) karny,

3) rodzinny i nieletnich,

4) pracy, ubezpieczeń społecznych albo pracy i ubezpieczeń społecznych,

5) gospodarczy,

6) ksiąg wieczystych;

7) egzekucyjny;

• w sądzie okręgowym można tworzyć wydziały:

1) cywilny,

2) karny,

3) pracy, ubezpieczeń społecznych albo pracy i ubezpieczeń społecznych,

4) gospodarczy,

5) kontroli danych telekomunikacyjnych, pocztowych i internetowych;

• Minister Sprawiedliwości, w drodze zarządzenia, wskazuje wydział sądu okręgowego rozpoznający środki odwoławcze w elektronicznym postępowaniu upominawczym;

• sąd apelacyjny dzieli się na wydziały:

1) cywilny,

2) karny,

3) pracy i ubezpieczeń społecznych;

• Minister Sprawiedliwości, w drodze zarządzenia, tworzy i znosi wydziały oraz wydziały i ośrodki zamiejscowe sądów;

• Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Sądownictwa, w drodze rozporządzenia m.in.: tworzy i znosi sądy, ustala ich siedziby i obszary właściwości; może przekazać jednemu sądowi okręgowemu rozpoznawanie spraw z zakresu prawa pracy, ubezpieczeń społecznych, spraw gospodarczych z właściwości innych sądów okręgowych, działających na obszarze tej samej apelacji, a jednemu sądowi rejonowemu – rozpoznawanie spraw z zakresu prawa pracy, ubezpieczeń społecznych lub spraw gospodarczych z właściwości innych sądów rejonowych, działających w tym samym okręgu sądowym, może także przekazać jednemu sądowi rejonowemu rozpoznawanie spraw w elektronicznym postępowaniu upominawczym należących do właściwości innych sądów rejonowych, wyznacza jeden sąd okręgowy właściwy do rozpoznawania spraw z zakresu ochrony unijnych znaków towarowych i wzorów wspólnotowych (sąd unijnych znaków towarowych i wzorów wspólnotowych);

• Minister Sprawiedliwości, mając na względzie racjonalne wykorzystanie kadr sądownictwa powszechnego, potrzeby wynikające z obciążenia zadaniami poszczególnych sądów, przydziela nowe stanowiska sędziowskie i asesorskie poszczególnym sądom.

Organy sądów:

• w sądzie rejonowym – prezes i dyrektor sądu;

• w sądzie okręgowym – prezes, kolegium oraz dyrektor sądu;

• w sądzie apelacyjnym – prezes, kolegium oraz dyrektor sądu.

• w sądzie rejonowym można powołać dyrektora sądu, jeśli uzasadniają to względy organizacyjne, w szczególności wielkość sądu mierzona liczbą stanowisk sędziowskich, asesorskich i referendarskich oraz zatrudnionych w nim pracowników lub odległość od sądu okręgowego. W sądzie rejonowym, w którym nie powołano dyrektora sądu, jego zadania wykonuje dyrektor przełożonego sądu okręgowego, który przejmuje także prowadzenie gospodarki finansowej tego sądu. Minister Sprawiedliwości jest zwierzchnikiem służbowym dyrektora sądu.

Prezes sądu:

• kieruje sądem i reprezentuje go na zewnątrz, z wyjątkiem spraw należących do kompetencji dyrektora sądu, w szczególności: kieruje działalnością administracyjną sądu, co najmniej raz w roku określa potrzeby sądu konieczne dla zapewnienia warunków prawidłowego funkcjonowania i sprawnego wykonywania zadań, jest zwierzchnikiem służbowym sędziów, asesorów sądowych, referendarzy sądowych, asystentów sędziów danego sądu, kierownika i specjalistów opiniodawczego zespołu sądowych specjalistów, powierza sędziom, asesorom sądowym i referendarzom pełnienie funkcji i zwalnia z ich pełnienia, dokonuje analizy orzecznictwa wydawanego w sądzie;

• prezes sądu apelacyjnego w sądzie apelacyjnym po zasięgnięciu opinii kolegium sądu apelacyjnego,  prezes sądu okręgowego w sądzie okręgowym po zasięgnięciu opinii kolegium sądu okręgowego oraz prezes sądu rejonowego w sądzie rejonowym, po zasięgnięciu opinii kolegium właściwego sądu okręgowego ustalają podział czynności, który określa: przydział sędziów, asesorów sądowych i referendarzy do wydziałów sądu oraz zakres ich obowiązków, plan dyżurów oraz zastępstw sędziów, asesorów sądowych i referendarzy;

• prezesa sądu apelacyjnego powołuje Minister Sprawiedliwości spośród sędziów sądu apelacyjnego albo okręgowego. Po powołaniu prezesa sądu apelacyjnego Minister Sprawiedliwości przedstawia go właściwemu zgromadzeniu ogólnemu sędziów apelacji. Wiceprezesa sądu apelacyjnego powołuje Minister Sprawiedliwości spośród sędziów danego sądu apelacyjnego albo okręgowego, na wniosek prezesa tego sądu;

• prezesa sądu okręgowego powołuje Minister Sprawiedliwości spośród sędziów sądu apelacyjnego, okręgowego albo rejonowego. Po powołaniu prezesa sądu okręgowego Minister Sprawiedliwości przedstawia go właściwemu zgromadzeniu ogólnemu sędziów okręgu. Wiceprezesa sądu okręgowego powołuje Minister Sprawiedliwości spośród sędziów sądu apelacyjnego, okręgowego albo rejonowego na wniosek prezesa tego sądu;

• prezesa sądu rejonowego powołuje Minister Sprawiedliwości, spośród sędziów sądu okręgowego albo rejonowego. Po powołaniu prezesa sądu rejonowego Minister Sprawiedliwości albo prezes przełożonego sądu apelacyjnego bądź okręgowego przedstawia go zebraniu sędziów danego sądu rejonowego. Wiceprezesa sądu rejonowego powołuje Minister Sprawiedliwości spośród sędziów sądu okręgowego albo rejonowego, na wniosek prezesa tego sądu;

• prezes i wiceprezes sądu apelacyjnego oraz okręgowego są powoływani na 6 lat. Prezes i wiceprezes sądu rejonowego są powoływani na 4 lata;

• prezes i wiceprezes sądu mogą być odwołani przez Ministra Sprawiedliwości w toku kadencji w przypadku:

1) rażącego lub uporczywego niewywiązywania się z obowiązków służbowych,

2) gdy dalszego pełnienia funkcji nie da się pogodzić z innych powodów z dobrem wymiaru sprawiedliwości,

3) stwierdzenia szczególnie niskiej efektywności działań w zakresie pełnionego nadzoru administracyjnego lub organizacji pracy w sądzie lub sądach niższych,

4) złożenia rezygnacji z pełnionej funkcji;

• odwołanie prezesa albo wiceprezesa sądu następuje po zasięgnięciu opinii kolegium właściwego sądu. Pozytywna opinia kolegium upoważnia Ministra Sprawiedliwości do odwołania prezesa albo wiceprezesa. Niewydanie opinii w terminie 30 dni od dnia przedstawienia przez Ministra Sprawiedliwości zamiaru odwołania prezesa albo wiceprezesa sądu nie stoi na przeszkodzie odwołaniu. Natomiast jeśli opinia kolegium właściwego sądu w przedmiocie odwołania jego prezesa albo wiceprezesa jest negatywna, Minister Sprawiedliwości może przedstawić zamiar odwołania Krajowej Radzie Sądownictwa. Negatywna opinia KRS dotycząca odwołania prezesa sądu jest dla Ministra Sprawiedliwości wiążąca, jeżeli uchwała w tej sprawie została podjęta większością 2/3 głosów. Niewydanie opinii przez KRS w terminie 30 dni od dnia przedstawienia przez Ministra Sprawiedliwości zamiaru odwołania prezesa albo wiceprezesa sądu nie stoi na przeszkodzie odwołaniu;

• w przypadku złożenia przez prezesa albo wiceprezesa sądu rezygnacji z pełnionej funkcji w toku kadencji, Minister Sprawiedliwości odwołuje go bez zasięgania opinii.

Kolegium sądu:

• kolegium sądu apelacyjnego składa się z 5 członków wybieranych przez zebranie sędziów sądu apelacyjnego spośród sędziów tego sądu oraz z prezesa sądu apelacyjnego, który jest przewodniczącym kolegium. Kadencja trwa 3 lata. Zbiera się ono nie rzadziej niż raz na kwartał na posiedzenie, które zwołuje prezes. W posiedzeniach uczestniczy z głosem doradczym dyrektor sądu apelacyjnego;

• kolegium sądu okręgowego składa się z: prezesa sądu okręgowego, najstarszego służbą wiceprezesa sądu okręgowego, przedstawicieli sądów rejonowych z obszaru właściwości sądu okręgowego, wybranych przez zebrania sędziów spośród sędziów danego sądu rejonowego, po 1 z każdego sądu rejonowego, 2 przedstawicieli sądu okręgowego wybranych przez zebranie sędziów spośród sędziów tego sądu.

Dyrektor sądu:

• m.in. kieruje działalnością administracyjną sądu, jest zwierzchnikiem służbowym i dokonuje czynności z zakresu prawa pracy oraz reprezentuje sąd w tym zakresie wobec pracowników sądu, z wyłączeniem sędziów, asesorów sądowych, referendarzy sądowych, kuratorów zawodowych, asystentów sędziów oraz kierowników i specjalistów opiniodawczych zespołów sądowych specjalistów;

• zatrudnia się go na podstawie powołania, przy czym powołuje i odwołuje go Minister Sprawiedliwości, który może również powołać zastępcę dyrektora sądu, jeżeli przemawiają za tym szczególne względy, w tym wielkość sądu i zakres jego zadań.

Samorząd sędziowski:

• Zgromadzenie Ogólne Sędziów Apelacji składa się z sędziów sądu apelacyjnego, przedstawicieli sędziów sądów okręgowych i przedstawicieli sędziów sądów rejonowych działających na obszarze apelacji. Przewodniczącym zgromadzenia jest prezes sądu apelacyjnego. W razie nieobecności prezesa jego obowiązki pełni najstarszy służbą wiceprezes tego sądu. Sędziowie niebędący członkami zgromadzenia mogą brać udział w jego posiedzeniach, ale bez prawa głosu i wyboru. Zgromadzenie zbiera się co najmniej raz w roku i jeżeli miałoby liczyć więcej niż 126 członków, jego funkcje wykonuje zgromadzenie przedstawicieli sędziów apelacji. Zgromadzenie Ogólne Sędziów Apelacji m.in.: opiniuje kandydatów na stanowiska sędziów sądu apelacyjnego oraz sędziów sądów okręgowych, działających na obszarze apelacji;

• Zgromadzenie Ogólne Sędziów Okręgu składa się z sędziów sądu okręgowego oraz przedstawicieli sędziów sądów rejonowych w okręgu sądowym, w liczbie odpowiadającej liczbie sędziów sądu okręgowego. Zgromadzenie zbiera się co najmniej raz w roku, a posiedzenia zwołuje prezes sądu okręgowego. Jeśli zgromadzenie miałoby liczyć więcej niż 126 członków, jego funkcje wykonuje zgromadzenie przedstawicieli sędziów okręgu. Zgromadzenie Ogólne Sędziów Okręgu wysłuchuje informacji prezesa sądu okręgowego o działalności sądów oraz wyraża opinię w tym zakresie;

• zebranie sędziów danego sądu składa się z wszystkich sędziów tego sądu. Zebraniu przewodniczy prezes sądu, natomiast w razie jego nieobecności, najstarszy służbą wiceprezes, a w jego braku, najstarszy służbą przewodniczący wydziału w tym sądzie. W zebraniu sędziów sądu rejonowego mogą uczestniczyć asesorzy sądowi tego sądu, bez prawa udziału w głosowaniu. Zebranie sędziów danego sądu wysłuchuje informacji prezesa o działalności sądu oraz wyraża opinię w tym zakresie.

Nadzór nad działalnością administracyjną sądów:

• czynności z zakresu wewnętrznego nadzoru administracyjnego prezes sądu może powierzyć sędziemu wizytatorowi, jak również wiceprezesowi, przewodniczącemu wydziału, a także w uzasadnionych przypadkach innemu wyznaczonemu sędziemu albo referendarzowi sądowemu. Prezes sądu uchyla czynności administracyjne niezgodne z prawem, naruszające sprawność postępowania sądowego bądź z innych przyczyn niecelowe;

• prezes sądu apelacyjnego sprawuje wewnętrzny nadzór administracyjny nad działalnością sądu apelacyjnego oraz sądów okręgowych i rejonowych, działających na obszarze apelacji. Prezes sądu okręgowego sprawuje wewnętrzny nadzór administracyjny nad działalnością sądu okręgowego oraz sądów rejonowych, działających w okręgu sądowym. Natomiast prezes sądu rejonowego sprawuje wewnętrzny nadzór administracyjny nad działalnością administracyjną sądu rejonowego;

• sędziego wizytatora w sądzie apelacyjnym powołuje prezes sądu apelacyjnego, a w sądzie okręgowym – prezes sądu okręgowego, na okres 4 lat, spośród sędziów posiadających co najmniej 7-letni staż pracy na stanowisku sędziego. Przed powołaniem sędziego wizytatora prezes właściwego sądu zasięga opinii Ministra Sprawiedliwości;

• Minister Sprawiedliwości sprawuje zewnętrzny nadzór administracyjny, czyli m.in. dokonuje oceny informacji rocznych o działalności sądów, ustala ogólne kierunki wewnętrznego nadzoru administracyjnego, wykonywanego przez prezesów sądów apelacyjnych i kontroluje wykonywanie obowiązków nadzorczych przez prezesów sądów apelacyjnych oraz wydaje stosowne zarządzenia. W razie stwierdzenia istotnych uchybień w działalności administracyjnej sądu Minister Sprawiedliwości może również zarządzić przeprowadzenie lustracji sądu, wydziału albo działalności nadzorczej prezesa sądu. Poza tym Minister Sprawiedliwości może zwrócić prezesowi lub wiceprezesowi sądu apelacyjnego uwagę na piśmie, jeśli stwierdzi uchybienia w zakresie kierowania sądem, sprawowania wewnętrznego nadzoru administracyjnego albo wykonywania innych czynności administracyjnych i żądać usunięcia jego skutków.

Czynności sądów:

• sądy wydają wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej;

• sądy rozpoznają i rozstrzygają sprawy w postępowaniu jawnym. Rozpoznanie sprawy w postępowaniu niejawnym lub wyłączenie jawności postępowania jest dopuszczalne jedynie na podstawie przepisów ustaw;

• sąd może pełnić czynności poza swoją siedzibą, a także poza obszarem swojej właściwości, ze względu na dobro wymiaru sprawiedliwości lub w celu zmniejszenia kosztów;

• sądy obowiązane są udzielać pomocy sądowej na żądanie sądów zagranicznych, jeżeli wzajemność jest zapewniona. Żądanie pomocy sądowej, pochodzące od Ministra Sprawiedliwości, jest wiążące dla sądu wezwanego;

• sędziego albo asesora sądowego w jego czynnościach może zastąpić sędzia lub asesor sądowy tego samego sądu, a także sędzia delegowany;

• w składzie sądu może brać udział tylko jeden sędzia innego sądu. Sędzia sądu niższego nie może być przewodniczącym składu, z wyłączeniem spraw rozpoznawanych w składzie jednego sędziego i dwóch ławników albo w składzie jednego sędziego;

• prezes sądu może zarządzić przydzielenie jednego albo 2 dodatkowych sędziów lub asesorów sądowych do sprawy, jeżeli istnieje prawdopodobieństwo, że będzie ona trwać dłuższy czas. Dodatkowy sędzia lub asesor sądowy bierze udział w naradzie i głosowaniu, jeżeli jeden z sędziów lub asesorów sądowych nie może uczestniczyć w składzie;

• sprawy są przydzielane sędziom i asesorom sądowym losowo, w ramach poszczególnych kategorii spraw, chyba że sprawa podlega przydziałowi sędziemu pełniącemu dyżur. Przydział spraw w ramach poszczególnych kategorii jest równy, chyba że został zmniejszony z uwagi na pełnioną funkcję, uczestniczenie w przydziale spraw innej kategorii lub z innych przyczyn przewidzianych ustawą. Zmiana składu sądu może nastąpić tylko w przypadku niemożności rozpoznania sprawy w dotychczasowym składzie albo długotrwałej przeszkody w rozpoznaniu sprawy w dotychczasowym składzie;

• przewodniczący składu sądu może upomnieć osobę, która narusza powagę, spokój lub porządek czynności sądowych, a po bezskutecznym upomnieniu może ją usunąć z sali rozpraw. Sąd może usunąć z sali rozpraw osobę biorącą udział w sprawie, gdy mimo uprzedzenia jej o skutkach nieobecności przy czynnościach sądowych nadal zachowuje się niewłaściwie oraz publiczność z powodu jej niewłaściwego zachowania;

• w razie naruszenia powagi, spokoju lub porządku czynności sądowych albo ubliżenia sądowi, innemu organowi państwowemu bądź osobom uczestniczącym w sprawie sąd może ukarać winnego karą porządkową grzywny do 3000 zł lub karą pozbawienia wolności do 14 dni. Postanowienie o ukaraniu karą porządkową jest natychmiast wykonalne. Od tego postanowienia przysługuje zażalenie do sądu bezpośrednio przełożonego (gdy wydał je sąd apelacyjny – do SN). Ukaranie karą porządkową nie uchyla odpowiedzialności karnej i dyscyplinarnej za ten sam czyn;

• zarządzeń porządkowych przewodniczącego i kar porządkowych sądu nie stosuje się do: sędziów, asesorów sądowych i ławników należących do składu orzekającego, prokuratora, radcy Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, biorących udział w sprawie. Kary pozbawienia wolności nie stosuje się do: obrońcy, pełnomocnika (którymi są: adwokat, aplikant adwokacki, radca prawny, aplikant radcowski uprawniony do występowania przed sądem);

• akta sprawy przechowywane są w sądzie przez okres niezbędny ze względu na rodzaj i charakter sprawy, terminy przedawnienia, interesy osób biorących udział w postępowaniu oraz znaczenie materiałów zawartych w aktach jako źródła informacji. Po okresie przechowywania w sądzie akta są przekazywane do właściwych archiwów państwowych.

Sędziowie:

• sędziów sądów powszechnych do pełnienia urzędu powołuje Prezydent na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa , w terminie miesiąca od dnia przesłania tego wniosku;

• zgłoszenie kandydatury na wolne stanowisko sędziowskie oraz inne czynności w toku tego postępowania kandydat dokonuje za pośrednictwem systemu teleinformatycznego, dostępnego na stronie internetowej Krajowej Rady Sądownictwa;

• kandydaturę na wolne stanowisko sędziego sądu rejonowego zgłasza się prezesowi właściwego sądu okręgowego, natomiast na wolne stanowisko sędziego sądu okręgowego i apelacyjnego – prezesowi sądu apelacyjnego;

• prezes sądu, po stwierdzeniu spełnienia przez kandydata warunków i wymogów formalnych zgłoszenia, zarządza, w terminie nie dłuższym niż 7 dni od dnia zgłoszenia, dokonanie oceny kwalifikacji kandydata przez wyznaczonego sędziego. Następnie prezes sądu apelacyjnego przedstawia kandydaturę na wolne stanowisko sędziego sądu apelacyjnego albo okręgowego wraz z oceną kwalifikacji oraz ewentualnymi uwagami kandydata do zaopiniowania kolegium sądu apelacyjnego, a później zgromadzeniu ogólnemu sędziów apelacji. Natomiast prezes sądu okręgowego przedstawia kandydaturę na stanowisko sędziego sądu rejonowego wraz z wyżej wymienioną oceną i ewentualnymi uwagami kolegium sądu okręgowego, a następnie zgromadzeniu ogólnemu sędziów okręgu;

• prezes właściwego sądu przedstawia Krajowej Radzie Sądownictwa, za pośrednictwem systemu teleinformatycznego, kandydatury zaopiniowane przez właściwe zgromadzenie ogólne sędziów i kolegium sądu wraz z oceną kwalifikacji oraz informacją uzyskaną od komendanta wojewódzkiego Policji albo Komendanta Stołecznego Policji, jak również inne dokumenty dotyczące danego postępowania w sprawie powołania do pełnienia urzędu na stanowisku sędziowskim;

• Krajowa Rada Sądownictwa rozpatruje kandydatury na stanowiska sędziów sądów powszechnych;

• na stanowisko sędziego sądu rejonowego może być powołany ten, kto:

1) posiada wyłącznie obywatelstwo polskie, pełnię praw cywilnych i obywatelskich, a także nie był prawomocnie skazany za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe,

2) jest nieskazitelnego charakteru,

3) ukończył wyższe studia prawnicze, ma tytuł magistra,

4) jest zdolny, ze względu na zdrowie, do pełnienia obowiązków sędziego,

5) ukończył 29 lat,

6) złożył egzamin sędziowski bądź prokuratorski,

7) zajmując stanowisko asesora sądowego, pełnił obowiązki sędziego co najmniej przez 3 lata.

• wymagania określone w pkt 6 i 7 nie dotyczą tego, kto:

1) zajmował stanowisko sędziego sądu administracyjnego lub sądu wojskowego,

2) pracował jako prokurator,

3) pracował m.in. w szkole wyższej albo w Polskiej Akademii Nauk, mając tytuł profesora lub doktora habilitowanego nauk prawnych,

4) wykonywał zawód adwokata, radcy prawnego, notariusza przez minimum 3 lata,

5) zajmował stanowisko prezesa, wiceprezesa, radcy w Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej przez 3 lata;

• na stanowisko sędziego sądu okręgowego może być powołany: sędzia sądu rejonowego lub wojskowego sądu garnizonowego, prokurator (4-letni okres pracy na tych stanowiskach), a także adwokat, radca prawny, notariusz (wykonywał ten zawód przez minimum 6 lat), prezes, wiceprezes, radca w Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej (przez 6 lat), zatrudniony w szkole wyższej profesor lub doktor habilitowany nauk prawnych, sędzia sądu administracyjnego lub wojskowego sądu okręgowego;

• na stanowisko sędziego sądu apelacyjnego można powołać: sędziego sądu powszechnego lub sądu wojskowego, który posiada co najmniej 10-letni okres pracy na stanowisku sędziego lub prokuratora, a także prokuratora, który minimum 10 lat pracował jako sędzia lub prokurator, adwokata, radcę prawnego, notariusza (z 10-letnim stażem pracy), prezesa, wiceprezesa, radcę Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej (z 10-letnim stażem pracy), profesora lub doktora habilitowanego nauk prawnych, jak również sędziego sądu administracyjnego;

• stosunek służbowy sędziego nawiązuje się po doręczeniu mu aktu powołania. Sędzia powinien zgłosić się w celu objęcia pierwszego stanowiska w terminie 14 dni od otrzymania powołania, gdyż w razie nieusprawiedliwionego nieobjęcia stanowiska w terminie powołanie traci moc, co stwierdza Minister Sprawiedliwości. Przy powołaniu sędzia składa ślubowanie wobec Prezydenta;

• stosunek służby rozwiązuje się z mocy prawa, jeżeli sędzia zrzekł się urzędu (zrzeczenie jest skuteczne po upływie 3 miesięcy od złożenia oświadczenia na ręce Ministra Sprawiedliwości, który o tym fakcie zawiadamia Krajową Radę Sądownictwa i Prezydenta). Stosunek służbowy wygasa z chwilą uprawomocnienia się wyroku sądu dyscyplinarnego o złożeniu sędziego z urzędu oraz orzeczenia przez sąd środka karnego pozbawienia praw publicznych lub zakaz zajmowania stanowiska sędziego. Takie orzeczenie lub wyrok pociągają z mocy prawa utratę urzędu i stanowiska. Stosunek służbowy wygasa też z dniem utraty przez sędziego obywatelstwa polskiego;

• sędzia przechodzi w stan spoczynku z dniem ukończenia 65. roku życia, chyba że nie później niż na 6 miesięcy i nie wcześniej niż na 12 miesięcy przed ukończeniem tego wieku oświadczy Krajowej Radzie Sądownictwa wolę dalszego zajmowania stanowiska i przedstawi zaświadczenie stwierdzające, że jest zdolny, ze względu na stan zdrowia, do pełnienia obowiązków sędziego. Krajowa Rada Sądownictwa może wyrazić zgodę na dalsze zajmowanie stanowiska sędziego, jeżeli jest to uzasadnione interesem wymiaru sprawiedliwości lub ważnym interesem społecznym, w szczególności jeśli przemawia za tym racjonalne wykorzystanie kadr sądownictwa powszechnego lub potrzeby wynikające z obciążenia zadaniami poszczególnych sądów. Uchwała Krajowej Rady Sądownictwa jest ostateczna. Sędzia przechodzi w stan spoczynku na swój wniosek, gdy ma 55 lat (kobieta) i przepracowane 25 lat na stanowisku sędziego lub prokuratora albo gdy ma 60 lat (mężczyzna) i 30-letni staż pracy. Poza tym sędzia będący kobietą przechodzi na swój wniosek w stan spoczynku po ukończeniu 60 lat, niezależnie od okresu przepracowanego na stanowisku prokuratora lub sędziego. Sędzia może zajmować stanowisko nie dłużej niż do ukończenia 70. roku życia;

• sędziego przenosi się w stan spoczynku na jego wniosek lub wniosek kolegium sądu, jeżeli z powodu choroby, utraty sił lekarz orzecznik ZUS uznał go za trwale niezdolnego do pełnienia obowiązków sędziego. Sędzia może być przeniesiony w stan spoczynku na wniosek Ministra Sprawiedliwości w razie zmiany ustroju sądów, granic okręgów sądowych (gdy nie został przeniesiony do innego sądu);

• w sprawie przeniesienia sędziego w stan spoczynku (z powodu zmiany granic okręgów sądowych, rocznego urlopu na poratowanie zdrowia lub trwałej niezdolności do pracy) decyzję podejmuje Krajowa Rada Sądownictwa na wniosek: sędziego, kolegium lub Ministra Sprawiedliwości. Od decyzji Krajowej Rady Sądownictwa przysługuje odwołanie do SN. Odwołanie wnosi się za pośrednictwem Krajowej Rady Sądownictwa w terminie miesiąca od dnia doręczenia skarżącemu decyzji. Odwołanie przysługuje sędziemu, prezesowi właściwego sądu oraz Ministrowi Sprawiedliwości, a w sprawach, w których wniosek został złożony przez kolegium właściwego sądu – także temu kolegium;

• przeniesienie sędziego na inne miejsce służbowe może nastąpić tylko za jego zgodą. Zgoda nie jest wymagana, gdy:

1) zniesiono: stanowisko, sąd, wydział zamiejscowy, przeniesiono siedzibę sądu z powodu zmian w organizacji sądownictwa,

2) niedopuszczalność zajmowania stanowiska w danym sądzie spowodowana jest małżeństwem lub powinowactwem,

3) wymaga tego wzgląd na powagę stanowiska w związku z orzeczeniem sądu dyscyplinarnego,

4) przeniesienie wynika z kary dyscyplinarnej. W tych sytuacjach decyzję podejmuje Minister Sprawiedliwości, a odwołanie rozpatruje SN;

• Minister Sprawiedliwości może delegować sędziego, za jego zgodą, do pełnienia obowiązków sędziego lub czynności administracyjnych:

1) w innym sądzie równorzędnym lub niższym albo wyższym,

2) w Ministerstwie Sprawiedliwości lub innej jednostce organizacyjnej podległej MS,

3) w Kancelarii Prezydenta (na wniosek Prezydenta),

4) w urzędzie obsługującym ministra do spraw zagranicznych (na wniosek tego ministra),

5) w SN (na wniosek Pierwszego Prezesa SN albo Prezesa SN kierującego pracą Izby Dyscyplinarnej w odniesieniu do sędziów delegowanych do tej izby),

6) w sądzie administracyjnym (na wniosek Prezesa NSA)

   – na czas określony, maksimum 2 lata albo na czas nieokreślony. Świadczenia i należności (zwrot kosztów podróży i dojazdów) nie przysługują, gdy odległość od miejscowości, w której sędzia delegowany ma miejsce stałego zamieszkania od miejscowości delegowania, nie przekracza 60 km;

• prezes sądu apelacyjnego może delegować sędziego sądu rejonowego, okręgowego albo apelacyjnego do pełnienia obowiązków sędziego w sądzie równorzędnym lub niższym na obszarze apelacji, po uzyskaniu zgody sędziego i kolegium sądu okręgowego właściwego ze względu na siedzibę sądu, do którego ma nastąpić delegowanie, na okres nie dłuższy niż 6 miesięcy w ciągu roku;

• sędzia nie może być zatrzymany ani pociągnięty do odpowiedzialności karnej bez zezwolenia właściwego sądu dyscyplinarnego. Nie dotyczy to zatrzymania na gorącym uczynku przestępstwa, jeżeli zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania (utracił moc 10.4.2015 r. w zakresie, w jakim nie obejmuje odpowiedzialności za złożenie niezgodnego z prawdą oświadczenia lustracyjnego). O zatrzymaniu sędziego powiadamia się prezesa sądu apelacyjnego właściwego ze względu na miejsce zatrzymania, natomiast prezes zawiadamia Krajową Radę Sądownictwa, Ministra Sprawiedliwości i Pierwszego Prezesa SN. Jeżeli wniosek o zezwolenie na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej nie spełnia wymogów formalnych pisma procesowego lub jest oczywiście bezzasadny, prezes sądu dyscyplinarnego odmawia jego przyjęcia. Na zarządzenie przysługuje zażalenie do sądu dyscyplinarnego właściwego do rozpoznania wniosku. Za wykroczenia sędzia odpowiada tylko dyscyplinarnie, jednakże może wyrazić zgodę na pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej za wykroczenie przeciwko bezpieczeństwu i porządkowi w komunikacji poprzez przyjęcie mandatu karnego albo uiszczenie grzywny, w razie ukarania go mandatem karnym zaocznym.

Prawa i obowiązki sędziego:

• sędzia na rozprawie i posiedzeniu z udziałem stron, odbywającym się w budynku sądu, używa stroju urzędowego, czyli togi, a przewodniczący nakłada na kołnierz togi łańcuch z wizerunkiem orła;

• sędzia obowiązany jest zachować w tajemnicy okoliczności sprawy, o których dowiedział się ze względu na swój urząd, poza jawną rozprawą sądową. Obowiązek ten ustaje, gdy sędzia zeznaje jako świadek, chyba że ujawnienie tajemnicy zagraża dobru państwa lub ważnemu interesowi prywatnemu, który nie jest sprzeczny z celami wymiaru sprawiedliwości. W tych przypadkach od obowiązku zachowania tajemnicy może zwolnić sędziego Minister Sprawiedliwości;

• sędzia nie może podejmować dodatkowego zatrudnienia, z wyjątkiem pracy dydaktycznej, naukowej, w łącznym wymiarze nieprzekraczającym pełnego wymiaru czasu pracy pracowników zatrudnionych na tych stanowiskach, jeżeli nie przeszkadza to w pełnieniu obowiązków sędziego. Prezes właściwego sądu w stosunku do sędziego, a Minister Sprawiedliwości w stosunku do prezesa sądu apelacyjnego i prezesa sądu okręgowego, wydaje decyzję o sprzeciwie wobec zamiaru podjęcia zatrudnienia na stanowisku dydaktycznym, badawczo-dydaktycznym lub badawczym w szkole wyższej, jeżeli uzna, że będzie ono przeszkadzało w pełnieniu obowiązków sędziego, oraz wobec podejmowania lub kontynuowania innego zajęcia, które przeszkadza w pełnieniu obowiązków sędziego, osłabia zaufanie do jego bezstronności lub przynosi ujmę godności urzędu sędziego;

• sędziowie i dyrektorzy sądów oraz ich zastępcy są obowiązani złożyć oświadczenie o swoim stanie majątkowym. Oświadczenie o stanie majątkowym dotyczy majątku osobistego oraz objętego małżeńską wspólnością majątkową. Oświadczenie sędziowie składają właściwemu terytorialnie prezesowi sądu apelacyjnego, zaś dyrektorzy sądów i ich zastępcy – Ministrowi Sprawiedliwości. Prezesi sądu apelacyjnego składają oświadczenie Krajowej Radzie Sądownictwa;

• sędziemu przysługuje corocznie urlop dodatkowy w wymiarze: 6 dni roboczych – po 10 latach pracy, 12 dni roboczych – po 15 latach pracy. Urlop dla poratowania zdrowia nie może przekroczyć 6 miesięcy. Urlopu tego udziela Minister Sprawiedliwości;

• jednorazowe odszkodowanie przyznaje, ustala wysokość i wypłaca, w drodze decyzji:

1) prezes sądu apelacyjnego – z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej sędziego sądu rejonowego, okręgowego, apelacyjnego;

2) Minister Sprawiedliwości – gdy wypadek bądź choroba dotyczy prezesa sądu apelacyjnego i sędziego delegowanego do Ministerstwa Sprawiedliwości, Kancelarii Prezydenta oraz urzędu obsługującego ministra do spraw zagranicznych. Od decyzji sędziemu, uprawnionym członkom rodziny sędziego przysługuje odwołanie do sądu okręgowego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych;

• sędzia powinien mieszkać w miejscowości będącej siedzibą sądu, w którym pełni służbę. Prezes sądu okręgowego w stosunku do sędziego sądu rejonowego oraz sędziego sądu okręgowego, prezes sądu apelacyjnego w stosunku do sędziego tego sądu, a Minister Sprawiedliwości w stosunku do prezesa sądu okręgowego i prezesa sądu apelacyjnego, w uzasadnionych przypadkach, może wyrazić zgodę na zamieszkanie sędziego w innej miejscowości;

• sędziemu ubiegającemu się o mandat posła, senatora albo radnego udziela się urlopu bezpłatnego na czas kampanii wyborczej. Sędzia mianowany bądź wybrany do organów państwowych, samorządu terytorialnego, służby dyplomatycznej, organów organizacji międzynarodowych jest obowiązany zrzec się swojego urzędu, chyba że przechodzi w stan spoczynku. Tych przepisów nie stosuje się w razie powołania sędziego na stanowisko podsekretarza stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości (sędzia jest delegowany do Ministerstwa Sprawiedliwości).

Asesorzy sądowi:

• na stanowisko asesora sądowego może być mianowany ten, kto:

1) posiada obywatelstwo polskie oraz pełnię praw cywilnych i obywatelskich,

2) jest nieskazitelnego charakteru,

3) ukończył wyższe studia prawnicze i uzyskał tytuł zawodowy magistra,

4) jest zdolny, ze względu na stan zdrowia, do pełnienia obowiązków sędziego,

5) ukończył aplikację w Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury,

6) złożył egzamin sędziowski lub prokuratorski;

• asesorów sądowych mianuje Prezydent RP na czas nieokreślony, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. Stosunek służbowy asesora nawiązuje się po doręczeniu mu aktu mianowania;

• asesor sądowy w sprawowaniu swojego urzędu jest niezawisły i podlega tylko Konstytucji oraz ustawom;

• asesor sądowy jest nieusuwalny. Jednakże stosunek służbowy asesora wygasa w razie:

1) niezłożenia przez asesora wniosku o powołanie do pełnienia urzędu na stanowisku sędziowskim – z upływem okresu, na jaki powierzono asesorowi pełnienie obowiązków sędziego,

2) powołania do pełnienia urzędu na stanowisku sędziowskim – z dniem poprzedzającym powołanie na to stanowisko,

3) nieprzedstawienia przez KRS wniosku o powołanie asesora sądowego do pełnienia urzędu na stanowisku sędziowskim – z dniem uprawomocnienia się uchwały KRS.

Poza tym jego stosunek służbowy rozwiązuje się z mocy prawa, jeśli zrzekł się urzędu;

• przeniesienie asesora sądowego na inne miejsce służbowe następuje w drodze decyzji Ministra Sprawiedliwości;

• Minister Sprawiedliwości może udzielić asesorowi sądowemu płatnego urlopu dla poratowania zdrowia, w celu przeprowadzenia zaleconego leczenia, jeżeli leczenie to wymaga powstrzymania się od pełnienia służby. Wyżej wymieniony urlop nie może przekraczać 6 miesięcy;

• strojem urzędowym asesora sądowego jest strój urzędowy sędziego;

• asesor sądowy nie może być zatrzymany ani pociągnięty do odpowiedzialności karnej bez zezwolenia właściwego sądu dyscyplinarnego. Nie dotyczy to jednak zatrzymania w razie ujęcia na gorącym uczynku przestępstwa, jeśli zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania. Jednakże o zatrzymaniu asesora niezwłocznie powiadamia się prezesa sądu apelacyjnego właściwego ze względu na miejsce zatrzymania, który może nakazać jego natychmiastowe zwolnienie.

Odpowiedzialność dyscyplinarna sędziów i asesorów sądowych:

• za przewinienia służbowe, oczywistą i rażącą obrazę przepisów prawa, uchybienie godności urzędu (przewinienie dyscyplinarne), swoje postępowanie przed objęciem stanowiska, jeżeli przez nie uchybił obowiązkowi piastowanego wówczas urzędu państwowego lub okazał się niegodnym urzędu sędziego bądź urzędu asesora sądowego;

• po upływie 5 lat od chwili popełnienia czynu nie można wszcząć postępowania dyscyplinarnego. W razie wszczęcia postępowania dyscyplinarnego, przed upływem powyższego terminu, przedawnienie dyscyplinarne następuje z upływem 8 lat od chwili popełnienia czynu;

• karami dyscyplinarnymi są:

1) upomnienie,

2) nagana,

3) obniżenie wynagrodzenia zasadniczego o 5%–50% na okres od 6 miesięcy do 2 lat,

4) usunięcie z zajmowanej funkcji,

5) przeniesienie na inne miejsce służbowe,

6) złożenie sędziego z urzędu.

Wymierzenie kary określonej w pkt 2–5 pociąga za sobą pozbawienie możliwości awansowania na wyższe stanowisko sędziowskie przez okres 5 lat, niemożność udziału w tym okresie w kolegium sądu, orzekania w sądzie dyscyplinarnym oraz objęcia w sądzie funkcji prezesa sądu, wiceprezesa sądu lub kierownika ośrodka zamiejscowego sądu.

W przypadku przewinienia dyscyplinarnego lub wykroczenia mniejszej wagi, sąd dyscyplinarny może odstąpić od wymierzenia kary;

• prawomocny wyrok skazujący sądu dyscyplinarnego podaje się do wiadomości publicznej. Sąd dyscyplinarny może odstąpić od podania wyroku do wiadomości publicznej, jeżeli jest to zbędne dla realizacji celów postępowania dyscyplinarnego lub konieczne dla ochrony słusznego interesu prywatnego;

• w sprawach dyscyplinarnych sędziów orzekają:

1) w I instancji:

a) sądy dyscyplinarne przy sądach apelacyjnych w składzie trzech sędziów,

b) Sąd Najwyższy w składzie 2 sędziów Izby Dyscyplinarnej i 1 ławnika Sądu Najwyższego w sprawach przewinień dyscyplinarnych wyczerpujących znamiona umyślnych przestępstw ściganych z oskarżenia publicznego lub umyślnych przestępstw skarbowych lub sprawach, w których Sąd Najwyższy zwrócił się z wnioskiem o rozpoznanie sprawy dyscyplinarnej wraz z wytknięciem uchybienia;

2) w II instancji – Sąd Najwyższy w składzie 2 sędziów Izby Dyscyplinarnej i 1 ławnika Sądu Najwyższego;

• kadencja sędziego sądu dyscyplinarnego przy sądzie apelacyjnym trwa 6 lat;

• prezesa sądu dyscyplinarnego przy sądzie apelacyjnym powołuje spośród sędziów tego sądu dyscyplinarnego Prezes Sądu Najwyższego kierujący pracą Izby Dyscyplinarnej. Kadencja prezesa sądu dyscyplinarnego przy sądzie apelacyjnym trwa 3 lata;

• oskarżycielami przed sądem dyscyplinarnym są: Rzecznik Dyscyplinarny Sędziów Sądów Powszechnych oraz Zastępcy Rzecznika Dyscyplinarnego Sędziów Sądów Powszechnych, a także zastępcy rzecznika dyscyplinarnego działający przy sądach apelacyjnych i zastępcy rzecznika dyscyplinarnego działający przy sądach okręgowych. W sprawach sędziów sądów apelacyjnych oraz prezesów i wiceprezesów sądów apelacyjnych i sądów okręgowych oskarżycielami przed sądem dyscyplinarnym są: Rzecznik Dyscyplinarny Sędziów Sądów Powszechnych oraz Zastępcy Rzecznika Dyscyplinarnego Sędziów Sądów Powszechnych. W sprawach pozostałych sędziów sądów okręgowych, a także prezesów oraz wiceprezesów sądów rejonowych uprawnionym oskarżycielem jest zastępca rzecznika dyscyplinarnego działający przy sądzie apelacyjnym, a w pozostałych sprawach sędziów sądów rejonowych oraz asesorów sądowych – zastępca rzecznika dyscyplinarnego działający przy sądzie okręgowym;

• Rzecznika Dyscyplinarnego Sędziów Sądów Powszechnych oraz 2 Zastępców Rzecznika Dyscyplinarnego Sędziów Sądów Powszechnych powołuje Minister Sprawiedliwości na 4-letnią kadencję;

• przy sądzie okręgowym działa jeden zastępca rzecznika dyscyplinarnego. W sądzie powyżej 60 stanowisk sędziowskich Rzecznik Dyscyplinarny Sędziów Sądów Powszechnych może, po uzyskaniu zgody Ministra Sprawiedliwości, ustalić większą liczbę zastępców rzecznika dyscyplinarnego działających przy sądzie okręgowym, jeżeli jest to uzasadnione interesem wymiaru sprawiedliwości;

• Minister Sprawiedliwości może powołać Rzecznika Dyscyplinarnego Ministra Sprawiedliwości do prowadzenia określonej sprawy dotyczącej sędziego. Powołanie Rzecznika Dyscyplinarnego Ministra Sprawiedliwości wyłącza innego rzecznika od podejmowania czynności w sprawie;

• obwiniony może ustanowić obrońcę spośród sędziów, prokuratorów, adwokatów lub radców prawnych;

• rzecznik dyscyplinarny podejmuje czynności wyjaśniające na żądanie: Ministra Sprawiedliwości, prezesa sądu apelacyjnego lub prezesa sądu okręgowego, kolegium sądu apelacyjnego lub kolegium sądu okręgowego, KRS, a także z własnej inicjatywy, po wstępnym ustaleniu okoliczności koniecznych dla stwierdzenia znamion przewinienia dyscyplinarnego. Czynności wyjaśniające powinny być przeprowadzone w terminie 30 dni od dnia podjęcia pierwszej czynności przez rzecznika dyscyplinarnego. Rzecznik dyscyplinarny w ramach czynności wyjaśniających może wezwać sędziego do złożenia pisemnego oświadczenia dotyczącego przedmiotu tych czynności, w terminie 14 dni od dnia otrzymania wezwania. Niezłożenie oświadczenia przez sędziego nie wstrzymuje dalszego biegu postępowania. Jeżeli po przeprowadzeniu czynności wyjaśniających zachodzą podstawy do wszczęcia postępowania dyscyplinarnego, rzecznik dyscyplinarny wszczyna postępowanie dyscyplinarne i sporządza zarzuty dyscyplinarne na piśmie;

• niezwłocznie po sporządzeniu zarzutów dyscyplinarnych rzecznik dyscyplinarny doręcza je obwinionemu. Doręczając zarzuty rzecznik dyscyplinarny wzywa obwinionego do przedstawienia na piśmie wyjaśnień i wszystkich wniosków dowodowych, w terminie 14 dni od dnia doręczenia zarzutów dyscyplinarnych. W razie uchybienia temu obowiązkowi rzecznik dyscyplinarny może pozostawić bez rozpoznania wnioski dowodowe zgłoszone przez obwinionego po upływie tego terminu, chyba że obwiniony wykaże, iż dowód nie był mu wcześniej znany;

• jednocześnie z doręczeniem zarzutów rzecznik dyscyplinarny zwraca się do Prezesa SN kierującego pracą Izby Dyscyplinarnej o wyznaczenie sądu dyscyplinarnego do rozpoznania sprawy w pierwszej instancji. Prezes SN kierujący pracą Izby Dyscyplinarnej wyznacza ten sąd w terminie 7 dni od dnia otrzymania wniosku;

• jeżeli rzecznik dyscyplinarny nie znajduje podstaw do wszczęcia postępowania dyscyplinarnego, na żądanie uprawnionego organu, wydaje postanowienie o odmowie jego wszczęcia. Odpis postanowienia doręcza się organowi, który złożył wniosek o wszczęcie postępowania, kolegium odpowiednio sądu okręgowego lub apelacyjnego i obwinionemu. Odpis postanowienia doręcza się również Ministrowi Sprawiedliwości, który w terminie 30 dni może złożyć sprzeciw. Wniesienie sprzeciwu jest równoznaczne z obowiązkiem wszczęcia postępowania dyscyplinarnego, a wskazania Ministra Sprawiedliwości, co do dalszego toku postępowania, są wiążące dla rzecznika dyscyplinarnego. Jeżeli postępowanie dyscyplinarne nie dostarczyło podstaw do złożenia do sądu dyscyplinarnego wniosku o rozpoznanie sprawy dyscyplinarnej, rzecznik dyscyplinarny wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania dyscyplinarnego;

• sąd dyscyplinarny rozpoznaje sprawę dyscyplinarną na rozprawie, chyba że wystarczające jest rozpoznanie sprawy na posiedzeniu;

• nieusprawiedliwione niestawiennictwo na rozprawie lub posiedzeniu zawiadomionego obwinionego lub jego obrońcy nie wstrzymuje rozpoznania sprawy. Jeżeli nie można rozpoznać sprawy z powodu usprawiedliwionej nieobecności obwinionego, a nie ma on obrońcy, sąd dyscyplinarny wyznacza mu obrońcę z urzędu, określając termin dla obrońcy do zapoznania się z materiałami sprawy;

• sąd dyscyplinarny, uznając na podstawie materiału zebranego przez rzecznika dyscyplinarnego, że okoliczności czynu i wina obwinionego nie budzą wątpliwości, a wystarczające będzie wymierzenie kary upomnienia, nagany, obniżenia wynagrodzenia zasadniczego lub usunięcia z zajmowanej funkcji, może wydać wyrok nakazowy. Wyrok nakazowy wydaje sąd dyscyplinarny w składzie jednego sędziego. Wyrokiem nakazowym karę obniżenia wynagrodzenia orzeka się w wymiarze od 5% do 10% wynagrodzenia zasadniczego na okres od 6 miesięcy do roku;

• od wyroku nakazowego obwinionemu, rzecznikowi dyscyplinarnemu, Krajowej Radzie Sądownictwa i Ministrowi Sprawiedliwości służy sprzeciw. Sprzeciw wnosi się do sądu dyscyplinarnego, który wydał wyrok nakazowy, w terminie zawitym 7 dni od dnia jego doręczenia;

• postępowanie dyscyplinarne jest jawne. Sąd dyscyplinarny może wyłączyć jawność postępowania dyscyplinarnego ze względu na moralność, bezpieczeństwo państwa i porządek publiczny oraz ze względu na ochronę życia prywatnego stron lub inny ważny interes prywatny;

• w razie rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku służbowego sędziego w toku postępowania dyscyplinarnego, postępowanie to toczy się nadal;

• od wydanego w I instancji wyroku sądu dyscyplinarnego oraz postanowienia i zarządzenia zamykających drogę do wydania wyroku przysługuje odwołanie obwinionemu, rzecznikowi dyscyplinarnemu, a także Krajowej Radzie Sądownictwa i Ministrowi Sprawiedliwości. Termin do wniesienia odwołania wynosi 30 dni i biegnie dla każdego uprawnionego od dnia doręczenia orzeczenia lub zarządzenia. Odwołanie powinno być rozpoznane w terminie 2 miesięcy od dnia wpłynięcia do sądu dyscyplinarnego II instancji;

• od wyroku sądu dyscyplinarnego kasacja nie przysługuje. Od wyroku sądu dyscyplinarnego II instancji służy odwołanie do innego składu tego sądu, jeżeli wyrokiem tym obwinionemu wymierzono karę dyscyplinarną, pomimo wydanego wcześniej przez sąd I instancji wyroku uniewinniającego lub umarzającego postępowanie. Termin do wniesienia odwołania do innego składu sądu dyscyplinarnego II instancji wynosi 30 dni od dnia doręczenia wyroku;

• rozstrzygnięcia zapadające w toku postępowania dyscyplinarnego wymagają z urzędu uzasadnienia na piśmie i doręczenia ich stronom. Wyroki oraz postanowienia i zarządzenia zamykające drogę do wydania wyroku doręcza się także Krajowej Radzie Sądownictwa i Ministrowi Sprawiedliwości;

• sąd dyscyplinarny może zawiesić w czynnościach służbowych sędziego, przeciwko któremu wszczęto postępowanie dyscyplinarne lub o ubezwłasnowolnienie, a także jeżeli wydaje uchwałę zezwalającą na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej. Sąd dyscyplinarny, zawieszając sędziego w czynnościach służbowych, obniża w granicach od 25% do 50% wysokość jego wynagrodzenia na czas trwania tego zawieszenia; nie dotyczy to osób, w stosunku do których wszczęto postępowanie o ubezwłasnowolnienie;

• jeżeli sędziego zatrzymano z powodu schwytania na gorącym uczynku popełnienia przestępstwa umyślnego albo jeżeli ze względu na rodzaj czynu dokonanego przez sędziego powaga sądu lub istotne interesy służby wymagają natychmiastowego odsunięcia go od wykonywania obowiązków służbowych, prezes sądu albo Minister Sprawiedliwości mogą zarządzić natychmiastową przerwę w czynnościach służbowych sędziego aż do czasu wydania uchwały przez sąd dyscyplinarny, nie dłużej niż na miesiąc.

Pracownicy sądów:

• w sądach czynności należące do sądów w zakresie ochrony prawnej, innych niż wymiar sprawiedliwości, wykonują referendarze sądowi i starsi referendarze sądowi. W sądach działają kuratorzy (rodzinni i dla dorosłych), którzy stanowią służbę kuratorską i wykonują czynności wychowawczo-resocjalizacyjne i profilaktyczne. W sądach zatrudnieni są urzędnicy i inni pracownicy oraz asystenci sędziów.

Prezes sądu okręgowego ustanawia biegłych sądowych i prowadzi ich listę.

Referendarze sądowi:

• muszą spełniać następujące wymogi: posiadać obywatelstwo polskie, pełnię praw cywilnych i obywatelskich, nieskazitelny charakter, ukończone wyższe studia prawnicze i tytuł magistra prawa, skończone 24 lata, zdać egzamin referendarski, sędziowski, prokuratorski, notarialny, adwokacki lub radcowski albo ukończyć aplikację sędziowską bądź prokuratorską;

• starszym referendarzem sądowym może zostać ten, kto pracował jako referendarz przez 10 lat, nie był karany za przewinienia dyscyplinarne i uzyskiwał pozytywne okresowe oceny;

• stosunek pracy z referendarzem nawiązuje się na podstawie mianowania (z dniem określonym w akcie mianowania). Referendarza mianuje i rozwiązuje z nim stosunek pracy prezes sądu apelacyjnego. Przed podjęciem po raz pierwszy pracy na tym stanowisku referendarz składa ślubowanie wobec prezesa sądu okręgowego, natomiast referendarz zatrudniony w sądzie apelacyjnym – wobec prezesa tego sądu;

• referendarze zatrudnieni w sądach mających siedziby na obszarze tego samego sądu okręgowego co najmniej raz do roku odbywają zebrania referendarzy okręgu. Zebranie zwołuje prezes sądu okręgowego;

• za naruszenie swoich obowiązków, oczywistą i rażącą obrazę przepisów prawa oraz uchybienie godności urzędu referendarz ponosi odpowiedzialność dyscyplinarną. W sprawach dyscyplinarnych orzekają komisje dyscyplinarne, powoływane przez prezesów sądów okręgowych (rozpatrują sprawy w I instancji). Minister Sprawiedliwości powołuje komisję dyscyplinarną w II instancji. W skład komisji wchodzą referendarze. Za przewinienia mniejszej wagi ponoszą odpowiedzialność porządkową (np. upomnienie od prezesa sądu).

Kuratorzy sądowi:

• pełnią swoje czynności zawodowo (kuratorzy zawodowi) albo społecznie (kuratorzy społeczni).

Asystent sędziego:

• wykonuje czynności zmierzające do przygotowania spraw sądowych do rozpoznania oraz czynności z zakresu działalności administracyjnej sądów, polegające na zapewnieniu właściwego toku wewnętrznego urzędowania sądu, związanego z wykonywaniem zadań w przedmiocie wymiaru sprawiedliwości i ochrony prawnej;

• na tym stanowisku może być zatrudniony: obywatel polski, korzystający z pełni praw cywilnych i obywatelskich, o nieskazitelnym charakterze, ukończonych wyższych studiach prawniczych i mający 24 lata;

• starszym asystentem sędziego może zostać: asystent, który zajmował stanowisko asystenta sędziego przez co najmniej 10 lat i uzyskiwał pozytywne okresowe oceny albo osoba, która złożyła egzamin sędziowski lub prokuratorski;

• w okresie pierwszych 2 lat pracy asystent sędziego odbywa 12-miesięczny staż asystencki organizowany przez prezesa sądu apelacyjnego;

• Minister Sprawiedliwości przydziela nowe stanowiska asystenta sędziego poszczególnym sądom.

Stali mediatorzy:

• osoby fizyczne, które mają pełną zdolność do czynności prawnych i korzystają w pełni z praw publicznych, posiadają wiedzę i umiejętności w zakresie prowadzenia mediacji, ukończyły 26 lat, znają język polski, nie były prawomocnie skazane za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe, a także zostały wpisane na listę stałych mediatorów prowadzoną przez prezesa sądu okręgowego;

• wpisu na listę stałych mediatorów dokonuje prezes sądu okręgowego w drodze decyzji wydawanej na wniosek osoby ubiegającej się o wpis. Od decyzji prezesa w przedmiocie wpisu albo skreślenia z tej listy przysługuje odwołanie do prezesa sądu apelacyjnego.

Ławnicy:

• muszą spełniać następujące wymogi: posiadać obywatelstwo polskie, pełnię praw cywilnych i obywatelskich, nieskazitelny charakter, ukończone 30 lat, być zatrudnionymi, prowadzić działalność gospodarczą lub zamieszkiwać w miejscu kandydowania minimum od roku, nie przekroczyć 70. roku życia, być zdolnymi – ze względu na stan zdrowia – do pełnienia obowiązków ławnika, posiadać co najmniej wykształcenie średnie lub średnie branżowe;

• ławnikami nie mogą być:

1) osoby zatrudnione w sądach, w prokuraturze,

2) osoby wchodzące w skład organów, od których orzeczenia można żądać skierowania sprawy do postępowania sądowego,

3) funkcjonariusze Policji,

4) adwokaci i aplikanci adwokaccy,

5) radcy prawni i aplikanci radcowscy,

6) duchowni,

7) żołnierze w czynnej służbie wojskowej,

8) funkcjonariusze służby więziennej,

9) radni gminy, powiatu i województwa. Nie można być ławnikiem jednocześnie w więcej niż jednym sądzie;

• ławników do sądu okręgowego i rejonowego wybierają rady gmin, których obszar jest objęty właściwością tych sądów, w głosowaniu tajnym. Wybory przygotowują gminy jako zadanie zlecone z zakresu administracji rządowej;

• kandydatów na ławników zgłaszają radom gmin: prezesi sądów, stowarzyszenia, inne organizacje społeczne i zawodowe, które zarejestrowano (z wyłączeniem partii politycznych) oraz co najmniej 50 obywateli posiadających czynne prawo wyborcze, zamieszkujących stale na terenie gminy dokonującej wyboru;

• kadencja ławników trwa 4 lata. Po jej upływie ławnik może brać udział jedynie w rozpoznaniu sprawy rozpoczętej wcześniej z jego udziałem, do czasu jej zakończenia;

• w zakresie orzekania ławnicy są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji i ustawom. Ławnik nie może przewodniczyć rozprawie i naradzie, ani też wykonywać czynności sędziego poza rozprawą, chyba że ustawa stanowi inaczej;

• pracodawca zatrudniający ławnika jest obowiązany zwolnić go od pracy na czas wykonywania czynności w sądzie. Ławnik, za czas pracy w sądzie, otrzymuje rekompensatę pieniężną;

• ławnicy każdego sądu wybierają ze swego grona radę ławniczą, jej przewodniczącego i zastępców. Służy ona do reprezentacji ławników i ma obligatoryjny charakter jako samorząd ławniczy.

5. Prokuratura

Ustawa z 28.1.2016 r. – Prawo o prokuraturze

• Prokuraturę stanowią: Prokurator Generalny, Prokurator Krajowy i pozostali zastępcy Prokuratora Generalnego oraz prokuratorzy powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury, a także prokuratorzy IPN – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Prokurator Generalny jest naczelnym organem prokuratury, a jego urząd sprawuje Minister Sprawiedliwości. Natomiast prokuratorami powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury są prokuratorzy Prokuratury Krajowej oraz prokuratur regionalnych, okręgowych i rejonowych;

• prokuratura wykonuje zadania w zakresie ścigania przestępstw oraz stoi na straży praworządności;

• prokurator przy wykonywaniu czynności określonych w ustawach jest niezależny, jednakże jest obowiązany wykonywać zarządzenia, wytyczne i polecenia prokuratora przełożonego. Poza tym prokurator przełożony uprawniony jest do zmiany lub uchylenia decyzji prokuratora podległego, a także może przejmować sprawy prowadzone przez prokuratorów podległych i wykonywać ich czynności, chyba że przepisy ustawy stanowią inaczej.

Organizacja prokuratury:

• Prokurator Generalny kieruje działalnością prokuratury osobiście lub za pośrednictwem Prokuratora Krajowego oraz pozostałych swoich zastępców, wydając zarządzenia, wytyczne i polecenia. Jest przełożonym prokuratorów powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury i prokuratorów IPN. W razie nieobsadzenia urzędu Prokuratora Generalnego lub jego czasowej niezdolności do wykonywania obowiązków Prokuratora Generalnego zastępuje Prokurator Krajowy;

• Prokuratora Krajowego jako pierwszego zastępcę Prokuratora Generalnego oraz pozostałych zastępców Prokuratora Generalnego powołuje spośród prokuratorów Prokuratury Krajowej i odwołuje z pełnienia tych funkcji Premier na wniosek Prokuratora Generalnego. Powołuje się ich po uzyskaniu opinii Prezydenta, a odwołuje za jego zgodą;

• prokuratora regionalnego, okręgowego i rejonowego powołuje – po przedstawieniu kandydatury właściwemu zgromadzeniu prokuratorów – i odwołuje Prokurator Generalny, na wniosek Prokuratora Krajowego;

• powszechnymi jednostkami organizacyjnymi prokuratury są: Prokuratura Krajowa, prokuratury regionalne, prokuratury okręgowe i prokuratury rejonowe;

• podstawowe zadania Prokuratury Krajowej: zapewnienie obsługi Prokuratora Generalnego i Krajowego, zapewnienie udziału prokuratora w postępowaniach przed TK, SN i NSA, prowadzenie i nadzorowanie postępowań przygotowawczych, sprawowanie nadzoru instancyjnego i służbowego nad postępowaniami prowadzonymi w prokuraturach regionalnych, koordynowanie nadzoru służbowego nad postępowaniami przygotowawczymi prowadzonymi przez pozostałe jednostki organizacyjne prokuratury, prowadzenie wizytacji prokuratur regionalnych, wykonywanie czynności w zakresie obrotu prawnego z zagranicą i prowadzenie centralnej bazy opinii prawnych oraz bazy wytycznych i zarządzeń Prokuratora Generalnego. Prokuraturą Krajową kieruje Prokurator Krajowy, który jest prokuratorem przełożonym prokuratorów tej prokuratury oraz prokuratorów pozostałych powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury;

• prokuraturę regionalną tworzy się dla obszaru właściwości co najmniej 2 prokuratur okręgowych. Podstawowymi zadaniami prokuratury regionalnej są: zapewnienie udziału prokuratora w postępowaniach prowadzonych na podstawie ustawy przed sądami powszechnymi i wojewódzkimi sądami administracyjnymi, prowadzenie i nadzorowanie postępowań przygotowawczych w sprawach ścigania najpoważniejszej przestępczości finansowo-gospodarczej i skarbowej oraz przeciwko obrotowi gospodarczemu względem mienia o wielkiej wartości, sprawowanie nadzoru nad postępowaniami prowadzonymi w prokuraturach okręgowych, a także prowadzenie wizytacji prokuratur okręgowych i rejonowych. Prokuraturą regionalną kieruje prokurator regionalny, który jest prokuratorem przełożonym prokuratorów tej prokuratury, prokuratorów prokuratur okręgowych i rejonowych na obszarze działania prokuratury regionalnej;

• prokuraturę okręgową tworzy się dla obszaru właściwości co najmniej 2 prokuratur rejonowych. Do podstawowych zadań prokuratury okręgowej należy: zapewnienie udziału prokuratora w postępowaniach prowadzonych na podstawie ustawy przed sądami powszechnymi, a w jednostkach, w których utworzono wydziały do spraw wojskowych, także przed sądami wojskowymi, prowadzenie i nadzorowanie postępowań przygotowawczych w sprawach o poważne przestępstwa kryminalne, finansowe i skarbowe, a w jednostkach, w których utworzono wydziały do spraw wojskowych, także w sprawach podlegających orzecznictwu wojskowych sądów okręgowych, sprawowanie nadzoru nad postępowaniami prowadzonymi w prokuraturach rejonowych, a także prowadzenie wizytacji prokuratur rejonowych. Prokuraturą okręgową kieruje prokurator okręgowy, który jest prokuratorem przełożonym prokuratorów tej prokuratury oraz prokuratorów rejonowych i prokuratorów prokuratur rejonowych na obszarze działania prokuratury okręgowej;

• prokuraturę rejonową tworzy się dla 1 lub większej liczby gmin, jednakże w uzasadnionych przypadkach może być utworzona więcej niż 1 prokuratura rejonowa w obrębie tej samej gminy. Podstawowymi zadaniami prokuratury rejonowej są: zapewnienie udziału prokuratora w postępowaniach prowadzonych na podstawie ustawy przed sądami powszechnymi, a w jednostkach, w których utworzono działy do spraw wojskowych, także przed sądami wojskowymi, prowadzenie i nadzorowanie postępowań przygotowawczych, z wyłączeniem spraw zastrzeżonych dla ww. prokuratur, a w jednostkach, w których utworzono działy do spraw wojskowych, także w sprawach podlegających orzecznictwu wojskowych sądów garnizonowych. Prokuraturą rejonową kieruje prokurator rejonowy, który jest prokuratorem przełożonym prokuratorów wykonujących czynności w tej jednostce;

• jednostką organizacyjną prokuratury wyższego stopnia jest w stosunku do:

1) prokuratury rejonowej – właściwa prokuratura okręgowa, prokuratura regionalna i Prokuratura Krajowa,

2) prokuratury okręgowej – właściwa prokuratura regionalna i Prokuratura Krajowa,

3) prokuratury regionalnej – Prokuratura Krajowa,

4) oddziałowej komisji – Główna Komisja,

5) oddziałowego biura lustracyjnego – Biuro Lustracyjne;

• prokuratorami bezpośrednio przełożonymi są w szczególności:

1) Prokurator Generalny – w stosunku do Prokuratora Krajowego i pozostałych swoich zastępców oraz zastępcy Prokuratora Krajowego,

2) Prokurator Krajowy – w stosunku do prokuratorów pełniących czynności w Prokuraturze Krajowej, dyrektorów departamentów Prokuratury Krajowej oraz prokuratorów regionalnych,

3) prokuratorzy regionalni i prokuratorzy okręgowi oraz – w zakresie zleconych czynności, ich zastępcy – w stosunku do prokuratorów pełniących czynności w danej jednostce i w stosunku do kierowników jednostek organizacyjnych prokuratury bezpośrednio niższego stopnia na obszarze działania danej jednostki,

4) prokuratorzy rejonowi oraz, w zakresie zleconych czynności, ich zastępcy – w stosunku do prokuratorów danej prokuratury rejonowej;

• prokuratorem nadrzędnym jest prokurator kierujący jednostką organizacyjną prokuratury wyższego stopnia, a także prokurator tej jednostki lub prokurator delegowany do niej w zakresie zleconych mu czynności. Natomiast w sprawach czynności prowadzonych przez prokuratora w Prokuraturze Krajowej lub w Głównej Komisji prokuratorem nadrzędnym jest Prokurator Generalny;

• Minister Sprawiedliwości, w drodze rozporządzenia, tworzy i znosi m.in. prokuratury regionalne, okręgowe i rejonowe oraz ustala ich siedziby, a także obszary właściwości, mając na względzie skuteczne zwalczanie przestępczości i zapewnienie sprawności postępowań;

• Prokurator Generalny i Prokurator Krajowy mogą korzystać z pomocy doradców, w tym doradców społecznych. Doradcami mogą być prokuratorzy oraz sędziowie w stanie spoczynku.

Krajowa Rada Prokuratorów przy Prokuratorze Generalnym:

• składa się z:

1) Prokuratora Krajowego,

2) 4 przedstawicieli wybranych przez zebranie prokuratorów Prokuratury Krajowej, w tym co najmniej 1 wykonującego czynności w Departamencie do Spraw Przestępczości Zorganizowanej i Korupcji oraz 1 wykonującego czynności w Departamencie do Spraw Wojskowych,

3) przedstawiciela wybranego przez zebranie prokuratorów IPN,

4) przedstawicieli wybranych przez zgromadzenia prokuratorów w prokuraturach regionalnych – po 1 z każdej prokuratury regionalnej,

5) 5 prokuratorów powołanych przez Prokuratora Generalnego, w tym co najmniej 1 w stanie spoczynku;

• przewodniczącym jest Prokurator Generalny. Kadencja trwa 2 lata. Obraduje na posiedzeniach, zwoływanych przez Prokuratora Generalnego z własnej inicjatywy albo na wniosek Prokuratora Krajowego lub 1/3 liczby członków KRP;

• stoi na straży niezależności prokuratorów oraz wyraża opinię w sprawach podejmowanych z własnej inicjatywy lub przedstawionych przez Prokuratora Generalnego, a w szczególności dotyczących:

1) projektów aktów normatywnych odnoszących się do prokuratury i projektów wytycznych Prokuratora Generalnego,

2) stanu i rozwoju kadry prokuratorskiej oraz kierunków szkolenia prokuratorów i asesorów prokuratury,

3) okresowych ocen realizacji zadań prokuratury,

4) kandydatów na Dyrektora Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury, a także

5) ustala ogólną liczbę członków Sądu Dyscyplinarnego przy Prokuratorze Generalnym oraz wskazuje liczbę członków tego sądu wybieranych przez zebranie prokuratorów Prokuratury Krajowej i zgromadzenia prokuratorów w prokuraturach regionalnych;

• opiniuje wnioski o wyrażenie zgody na dalsze zajmowanie stanowiska prokuratora po ukończeniu 65. roku życia;

• uchwala zbiór zasad etyki zawodowej prokuratorów i czuwa nad ich przestrzeganiem.

Samorząd prokuratorski:

• w Prokuraturze Krajowej działa zebranie prokuratorów Prokuratury Krajowej, które składa się z prokuratorów Prokuratury Krajowej, a jego przewodniczącym jest Prokurator Krajowy. Zebranie prokuratorów Prokuratury Krajowej: wysłuchuje informacji Prokuratora Krajowego o działalności Prokuratury Krajowej i pracy prokuratorów oraz wyraża opinię w tym zakresie, wybiera przedstawicieli do KRP, wybiera członków Sądu Dyscyplinarnego przy Prokuratorze Generalnym, wyraża opinie w innych sprawach przedstawionych przez Prokuratora Krajowego;

• w prokuraturze regionalnej działa zgromadzenie prokuratorów, które składa się z delegatów prokuratorów prokuratury regionalnej oraz delegatów prokuratorów prokuratur okręgowych i rejonowych działających na obszarze działania prokuratury regionalnej. Delegatów prokuratorów prokuratury regionalnej wybiera, w liczbie równej 1/2 liczby prokuratorów prokuratury regionalnej, zebranie prokuratorów prokuratury regionalnej. Delegatów prokuratorów prokuratur okręgowych, w liczbie równej 1/3 liczby prokuratorów prokuratury regionalnej, wybierają zebrania prokuratorów prokuratur okręgowych i zebrania prokuratorów prokuratur rejonowych. Delegatów prokuratorów prokuratur rejonowych, w liczbie równej 2/3 liczby prokuratorów prokuratury regionalnej, wybierają zebrania prokuratorów prokuratur rejonowych. Delegatów wybiera się na okres 4 lat. Przewodniczącym zgromadzenia prokuratorów jest prokurator regionalny. Zgromadzenie prokuratorów: wysłuchuje informacji prokuratora regionalnego o działalności prokuratur i pracy prokuratorów oraz wyraża opinię w tym zakresie, wybiera 2/3 liczby członków kolegium prokuratury regionalnej, wybiera przedstawiciela do KRP, wybiera członków Sądu Dyscyplinarnego przy Prokuratorze Generalnym, rozpatruje sprawozdania z działalności kolegium prokuratury regionalnej, wyraża opinie w innych sprawach przedstawionych przez prokuratora regionalnego lub kolegium prokuratury regionalnej;

• kolegium prokuratury regionalnej składa się z 6 lub 9 członków, wybieranych w 2/3 przez zgromadzenie prokuratorów, a w 1/3 powołanych przez prokuratora regionalnego spośród prokuratorów prokuratury regionalnej oraz prokuratur okręgowych i rejonowych z obszaru działania prokuratury regionalnej. Przewodniczącym jest prokurator regionalny, natomiast kadencja kolegium trwa 4 lata. Kolegium prokuratury regionalnej: rozpatruje wnioski wynikające z wizytacji i lustracji prokuratur, wyraża opinię o kandydatach na prokuratorów prokuratury regionalnej i okręgowej, wyraża opinię w przedmiocie odwołania prokuratora prokuratury regionalnej i okręgowej, wyraża opinie w innych sprawach przedstawionych przez prokuratora regionalnego;

• kolegium prokuratury okręgowej składa się z 6 lub 9 członków wybieranych w 2/3 przez zebranie prokuratorów prokuratury okręgowej oraz delegatów prokuratorów prokuratur rejonowych, a w 1/3 powołanych przez prokuratora okręgowego spośród prokuratorów prokuratury okręgowej i prokuratur rejonowych z obszaru działania prokuratury okręgowej. Przewodniczącym jest prokurator okręgowy, a kadencja kolegium trwa 4 lata. Kolegium prokuratury okręgowej: rozpatruje wnioski wynikające z wizytacji i lustracji prokuratur, wyraża opinię o kandydatach na asesorów prokuratorskich i prokuratorów prokuratur rejonowych, wyraża opinię w przedmiocie odwołania prokuratora prokuratury rejonowej, wyraża opinie w innych sprawach przedstawionych przez prokuratora okręgowego.

Działalność prokuratury:

• prokurator, stosownie do przepisów ustaw, wszczyna i prowadzi postępowanie przygotowawcze albo zleca wszczęcie lub prowadzenie takiego postępowania innemu uprawnionemu organowi, a następnie wykonuje w takich sprawach czynności oskarżyciela publicznego przed sądem, chyba że kierownik nadrzędnej jednostki organizacyjnej prokuratury zarządzi inaczej. Powyższe zadania mogą być realizowane w ramach zespołu prokuratorów, powoływanego zarządzeniem kierownika nadrzędnej jednostki organizacyjnej prokuratury. W skład takiego zespołu mogą wchodzić prokuratorzy powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury różnych stopni, a także funkcjonariusze innych służb państwa;

• prokurator sprawuje nadzór nad postępowaniem przygotowawczym prowadzonym przez inny uprawniony do tego organ. Zarządzenia prokuratora wydane w toku postępowania przygotowawczego są dla tego organu wiążące. Prokurator Generalny może zwrócić się o przeprowadzenie czynności operacyjno-rozpoznawczych podejmowanych przez właściwe uprawnione organy, jeżeli pozostawałyby one w bezpośrednim związku z toczącym się postępowaniem przygotowawczym i zapoznać się z materiałami zgromadzonymi w toku takich czynności;

• wytyczne Prokuratora Generalnego, wydane na wniosek Prokuratora Krajowego, dotyczące metodyki prowadzenia postępowania przygotowawczego, są wiążące dla wszystkich organów uprawnionych do prowadzenia postępowania przygotowawczego;

• postępowania przygotowawcze w sprawach o obszernym materiale dowodowym, a także zawiłych pod względem faktycznym lub prawnym, mogą być prowadzone w Prokuraturze Krajowej albo Głównej Komisji, niezależnie od ogólnej właściwości powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury, wyłącznie w przypadku podjęcia takiej decyzji przez Prokuratora Generalnego, który wydaje w tym celu stosowne zarządzenie;

• prokurator wykonuje czynności oskarżyciela publicznego przed wszystkimi sądami, może również wykonywać je w sprawach wniesionych do sądu przez innych oskarżycieli. W sytuacji gdy wyniki postępowania sądowego nie potwierdzają zarzutów oskarżenia, prokurator może cofnąć akt oskarżenia, informując o tej decyzji prokuratora bezpośrednio przełożonego;

• Prokurator Generalny przedstawia Prezydentowi wnioski w przedmiocie ułaskawienia osób skazanych przez sądy;

• prokurator wnosi środki odwoławcze i zaskarżenia od orzeczeń sądowych;

• gdy wymaga tego ochrona praworządności, prokurator może żądać nadesłania lub przedstawienia akt oraz dokumentów i pisemnych wyjaśnień, przesłuchiwać świadków i zasięgać opinii biegłych, a także przeprowadzać oględziny w celu wyjaśnienia sprawy.

Powołanie i odwołanie prokuratora:

• prokuratorów powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury na stanowisko prokuratorskie powołuje Prokurator Generalny na wniosek Prokuratora Krajowego. Przed powołaniem Prokurator Generalny może zasięgnąć opinii właściwego kolegium prokuratury o kandydacie na stanowisko prokuratorskie i wtedy kolegium przekazuje opinię Prokuratorowi Generalnemu w terminie 30 dni od otrzymania wniosku o wyrażenie opinii. W przypadku nieprzedstawienia opinii w tym terminie przyjmuje się, że opinia jest pozytywna;

• na stanowisko prokuratora może być powołany ten, kto:

1) posiada wyłącznie obywatelstwo polskie oraz korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, a także nie był prawomocnie skazany za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego,

2) jest nieskazitelnego charakteru,

3) ukończył wyższe studia prawnicze i uzyskał tytuł magistra,

4) jest zdolny, ze względu na stan zdrowia, do pełnienia obowiązków prokuratora,

5) ukończył 26 lat,

6) złożył egzamin prokuratorski bądź sędziowski,

7) był zatrudniony na stanowisku asesora prokuratorskiego lub sądowego co najmniej rok albo odbył w wojskowych jednostkach organizacyjnych prokuratury okres służby przewidziany w przepisach o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych,

8) nie pełnił służby zawodowej, nie pracował lub nie był współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa, ani też nie był sędzią, który orzekając, uchybił godności urzędu, sprzeniewierzając się niezawisłości sędziowskiej, co zostało stwierdzone prawomocnym orzeczeniem;

• wymagania, określone w pkt 6, nie dotyczą osoby, która zdała egzamin adwokacki bądź radcowski i:

1) przez co najmniej 3 lata wykonywała czynności związane z tworzeniem albo stosowaniem prawa w urzędach obsługujących organy państwowe lub

2) posiada stopień naukowy doktora nauk prawnych;

• wymagania, o których mowa w pkt 6 i 7, nie dotyczą:

1) profesorów i doktorów habilitowanych nauk prawnych,

2) sędziów,

3) adwokatów, radców prawnych oraz prezesa, wiceprezesa, radcy Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, którzy wykonywali ten zawód lub zajmowali takie stanowisko przez minimum 3 lata;

• na stanowisko prokuratora Prokuratury Krajowej może być powołany ten, kto spełniając warunki do objęcia stanowiska prokuratora, ma co najmniej 8-letni staż na stanowisku prokuratora lub sędziego, w tym nie mniej niż 5-letni okres pracy jako prokurator prokuratury apelacyjnej, regionalnej, okręgowej lub IPN bądź sędzia sądu apelacyjnego, okręgowego, wojskowego sądu okręgowego albo co najmniej przez okres 12 lat przed powołaniem wykonywał zawód adwokata, radcy prawnego, notariusza, zajmował stanowisko prezesa, wiceprezesa, radcy Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej;

• na stanowisko prokuratora prokuratury regionalnej może być powołany ten, kto spełniając warunki do objęcia stanowiska prokuratora, ma co najmniej 6-letni staż na stanowisku prokuratora lub sędziego, w tym nie mniej niż 3-letni okres pracy jako prokurator prokuratury okręgowej, IPN, sędzia sądu okręgowego, wojskowego sądu okręgowego albo co najmniej przez okres 10 lat przed powołaniem wykonywał zawód adwokata, radcy prawnego, notariusza, zajmował stanowisko prezesa, wiceprezesa, radcy Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej;

• na stanowisko prokuratora prokuratury okręgowej może być powołany ten, kto spełniając warunki do objęcia stanowiska prokuratora, ma co najmniej 3-letni okres pracy jako prokurator prokuratury rejonowej, IPN, sędzia sądu rejonowego, wojskowego sądu garnizonowego albo co najmniej przez okres 6 lat przed powołaniem wykonywał zawód adwokata, radcy prawnego, notariusza, zajmował stanowisko prezesa, wiceprezesa, radcy Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej;

• Prokurator Krajowy, po zasięgnięciu opinii Prokuratora Generalnego, przydziela nowe stanowiska prokuratorskie i asesorskie poszczególnym jednostkom organizacyjnym prokuratury, mając na względzie racjonalne wykorzystanie kadr prokuratury;

• w razie podjęcia decyzji o wyłonieniu kandydata na pierwsze stanowisko prokuratorskie w procedurze konkursowej Prokurator Generalny obwieszcza o wolnym stanowisku prokuratora prokuratury rejonowej w Monitorze Polskim. Natomiast kandydaturę zgłasza się prokuratorowi okręgowemu;

• prokurator okręgowy, po stwierdzeniu spełnienia wymogów formalnych zgłoszenia złożonego w terminie i warunków do objęcia przez kandydata stanowiska prokuratora prokuratury rejonowej, przedstawia jego kandydaturę kolegium prokuratury okręgowej, wraz z oceną kwalifikacji sporządzoną przez wizytatora prokuratury okręgowej, a następnie przedstawia Prokuratorowi Krajowemu kandydatury pozytywnie zaopiniowane przez kolegium prokuratury okręgowej;

• stosunek służbowy prokuratora nawiązuje się z chwilą doręczenia zawiadomienia o powołaniu. Prokurator powinien zgłosić się w celu objęcia stanowiska w ciągu 14 dni od otrzymania zawiadomienia o powołaniu, jeśli nie oznaczono innego terminu. W sytuacji nieusprawiedliwionego nieobjęcia stanowiska w ww. terminie powołanie traci moc, a okoliczność tę stwierdza Prokurator Generalny;

• przy powołaniu prokurator składa ślubowanie wobec Prokuratora Generalnego;

• Prokurator Generalny może, na wniosek Prokuratora Krajowego, odwołać prokuratora powszechnej jednostki organizacyjnej prokuratury lub IPN, jeśli prokurator, pomimo dwukrotnego ukarania przez sąd dyscyplinarny karą dyscyplinarną inną niż upomnienie, popełnił przewinienie służbowe, w tym dopuścił się oczywistej obrazy przepisów prawa albo uchybił godności urzędu prokuratora. Przed podjęciem decyzji o odwołaniu Prokurator Generalny wysłuchuje wyjaśnień prokuratora, chyba że nie jest to możliwe, oraz zasięga opinii zebrania prokuratorów Prokuratury Krajowej bądź właściwego zgromadzenia prokuratorów w prokuraturze regionalnej. Poza tym Prokurator Generalny odwołuje prokuratora powszechnej jednostki organizacyjnej prokuratury, który zrzekł się stanowiska prokuratora lub nie spełnia w szczególności wymogu braku współpracy z organami bezpieczeństwa państwa. Stosunek służbowy prokuratora wygasa po upływie 3 miesięcy od doręczenia zawiadomienia o odwołaniu, chyba że na wniosek zainteresowanego prokuratora określono krótszy termin oraz z dniem utraty przez niego obywatelstwa polskiego lub uzyskania obywatelstwa innego państwa;

• przeniesienie prokuratora na inne miejsce służbowe może nastąpić tylko za jego zgodą, jednakże zgoda nie jest wymagana w przypadkach:

1) zniesienia stanowiska wywołanego zmianą w organizacji prokuratury lub zniesienia danej jednostki organizacyjnej prokuratury albo przeniesienia jej siedziby,

2) przeniesienia w wyniku kary dyscyplinarnej,

3) zniesienia bądź zmniejszenia liczby stanowisk prokuratora w wydziale lub dziale właściwym w sprawach podlegających orzecznictwu sądów wojskowych, w którym prokurator do spraw wojskowych pełnił służbę. Przeniesienia dokonuje Prokurator Krajowy.

Obowiązki i prawa prokuratorów:

• prokurator powinien w służbie i poza służbą strzec powagi sprawowanego urzędu i unikać wszystkiego, co mogłoby przynieść ujmę godności prokuratora lub osłabiać zaufanie do jego bezstronności;

• w okresie zajmowania stanowiska prokurator nie może należeć do partii politycznej ani brać udziału w żadnej działalności politycznej;

• czas pracy prokuratora jest określony wymiarem jego zadań;

• prokurator jest obowiązany zachować w tajemnicy okoliczności sprawy, o których powziął wiadomość, ze względu na swoje stanowisko, w postępowaniu przygotowawczym, a także poza jawną rozprawą sądową. Obowiązek zachowania tajemnicy trwa także po ustaniu stosunku służbowego, jednakże ustaje, gdy prokurator składa zeznania jako świadek w postępowaniu przygotowawczym lub przed sądem, chyba że ujawnienie tajemnicy zagraża dobru Państwa albo takiemu ważnemu interesowi prywatnemu, który nie jest sprzeczny z celami wymiaru sprawiedliwości. W takich przypadkach od obowiązku zachowania tajemnicy może zwolnić prokuratora Prokurator Krajowy, a Prokuratora Krajowego – Prokurator Generalny;

• prokurator nie może:

1) być członkiem zarządu, rady nadzorczej lub komisji rewizyjnej spółki prawa handlowego,

2) być członkiem zarządu, rady nadzorczej albo komisji rewizyjnej spółdzielni,

3) być członkiem zarządu fundacji prowadzącej działalność gospodarczą,

4) posiadać w spółce prawa handlowego więcej niż 10% akcji bądź udziały przedstawiające więcej niż 10% kapitału zakładowego,

5) prowadzić działalności gospodarczej na własny rachunek lub wspólnie z innymi osobami, a także zarządzać taką działalnością lub być przedstawicielem bądź pełnomocnikiem w prowadzeniu takiej działalności;

• Prokurator Generalny lub Prokurator Krajowy może delegować prokuratora powszechnej jednostki organizacyjnej prokuratury do innej jednostki organizacyjnej prokuratury. Delegowanie na okres dłuższy niż 6 miesięcy w roku może nastąpić tylko za zgodą prokuratora. Jednocześnie w uzasadnionych przypadkach, z uwagi na potrzeby kadrowe powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury, Prokurator Generalny lub Prokurator Krajowy może delegować prokuratora bez jego zgody na okres 12 miesięcy w roku do prokuratury mającej siedzibę w miejscowości, w której zamieszkuje delegowany albo do prokuratury w miejscowości, w której znajduje się prokuratura będąca miejscem zatrudnienia delegowanego. Natomiast delegowanie na okres do 2 miesięcy w roku może zarządzić również prokurator regionalny lub okręgowy;

• prokurator mianowany, powołany lub wybrany do pełnienia funkcji w organach państwowych, samorządu terytorialnego, służby dyplomatycznej, konsularnej, w organach organizacji międzynarodowych albo ponadnarodowych jest obowiązany zrzec się swojego stanowiska, chyba że przechodzi w stan spoczynku, jednakże nie dotyczy to sytuacji powołania prokuratora na stanowisko podsekretarza stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości, gdyż w takim przypadku na okres pełnienia tego stanowiska prokuratora deleguje się do Ministerstwa Sprawiedliwości;

• Prokurator oraz Prokurator Generalny nie może być pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani tymczasowo aresztowany bez zezwolenia sądu dyscyplinarnego, a zatrzymany – bez zgody przełożonego dyscyplinarnego. Nie dotyczy to zatrzymania na gorącym uczynku popełnienia przestępstwa. W przypadku Prokuratora Generalnego zawiadamia się Prezesa Rady Ministrów. Do czasu rozstrzygnięcia wniosku o zezwolenie na pociągnięcie prokuratora do odpowiedzialności karnej lub łącznego wniosku o zezwolenie na pociągnięcie prokuratora do odpowiedzialności karnej i tymczasowe aresztowanie prokuratora sąd dyscyplinarny może polecić niezwłoczne zwolnienie prokuratora zatrzymanego na gorącym uczynku. Sąd dyscyplinarny wydaje uchwałę zezwalającą na pociągnięcie prokuratora do odpowiedzialności karnej oraz uchwałę zezwalającą na tymczasowe aresztowanie prokuratora, jeżeli zachodzi dostatecznie uzasadnione podejrzenie popełnienia przez niego przestępstwa. Sąd dyscyplinarny rozpoznaje wniosek na posiedzeniu w terminie 14 dni od dnia jego otrzymania. Sąd dyscyplinarny orzeka na podstawie wniosku i dowodów załączonych przez wnioskodawcę, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach może przeprowadzić inne dowody. Sąd dyscyplinarny wzywa prokuratora, którego dotyczy wniosek, do złożenia pisemnego oświadczenia odnoszącego się do wniosku lub do osobistego stawiennictwa celem odebrania od niego ustnego oświadczenia. Jeżeli wniosek o zezwolenie na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej lub tymczasowe aresztowanie dotyczy prokuratora ujętego na gorącym uczynku zbrodni lub występku zagrożonego karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 8 lat, występku, takiego jak: wypadek w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego albo związany ze zbiegiem z miejsca zdarzenia, bądź nietrzeźwości kierowcy i pozostającego nadal zatrzymanym, sąd dyscyplinarny podejmuje uchwałę w przedmiocie wniosku niezwłocznie, nie później niż przed upływem 24 godzin od jego wpłynięcia do sądu dyscyplinarnego. Uchwała zezwalająca na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej lub tymczasowe aresztowanie prokuratora jest natychmiast wykonalna. W terminie 7 dni od dnia doręczenia uchwały odmawiającej zezwolenia na pociągnięcie prokuratora do odpowiedzialności karnej lub tymczasowe aresztowanie wnioskodawcy oraz rzecznikowi dyscyplinarnemu przysługuje zażalenie do sądu dyscyplinarnego drugiej instancji. W tym samym terminie prokuratorowi przysługuje zażalenie na uchwałę zezwalającą na pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej lub tymczasowe aresztowanie. Sąd dyscyplinarny II instancji orzeka na posiedzeniu z udziałem wnioskodawcy, prokuratora, którego dotyczy wniosek, oraz rzecznika dyscyplinarnego. Niestawiennictwo stron nie stanowi przeszkody do rozpoznania sprawy, chyba że sąd postanowi inaczej;

• postępowanie przygotowawcze przeciwko prokuratorowi wszczyna i prowadzi wyłącznie prokurator;

• za przewinienia służbowe, w tym za oczywistą i rażącą obrazę przepisów prawa i uchybienia godności urzędu, prokurator odpowiada dyscyplinarnie (przewinienia dyscyplinarne);

• co do zasady za wykroczenie prokurator odpowiada tylko dyscyplinarnie;

• po upływie 5 lat od chwili czynu nie można wszcząć postępowania dyscyplinarnego, a w razie nieuprawnionego wszczęcia podlega ono umorzeniu;

• karami dyscyplinarnymi są:

1) upomnienie,

2) nagana,

3) usunięcie z zajmowanej funkcji,

4) przeniesienie na inne miejsce służbowe,

5) wydalenie ze służby prokuratorskiej;

• jeżeli przewinienie dyscyplinarne wyczerpuje znamiona przestępstwa, sąd dyscyplinarny wydaje zezwolenie, co nie wstrzymuje biegu postępowania dyscyplinarnego;

• przełożonym dyscyplinarnym jest Prokurator Generalny w stosunku do prokuratorów powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury, prokurator regionalny w stosunku do prokuratorów prokuratury regionalnej, prokuratorów prokuratur okręgowych i prokuratur rejonowych na obszarze działania prokuratury regionalnej, a także prokurator okręgowy w stosunku do prokuratorów prokuratury okręgowej i prokuratorów prokuratur rejonowych na obszarze działania prokuratury okręgowej;

• w sprawach dyscyplinarnych orzekają:

1) w I instancji:

a) Sąd Dyscyplinarny przy Prokuratorze Generalnym w składzie 3 członków,

b) Sąd Najwyższy w składzie 2 sędziów Izby Dyscyplinarnej i 1 ławnika Sądu Najwyższego w sprawach przewinień dyscyplinarnych wyczerpujących znamiona umyślnych przestępstw ściganych z oskarżenia publicznego lub umyślnych przestępstw skarbowych lub w sprawach, w których wniosek złożył Sąd Najwyższy;

2) w II instancji – Sąd Najwyższy w składzie 2 sędziów Izby Dyscyplinarnej i 1 ławnika Sądu Najwyższego;

• przełożony dyscyplinarny może w każdym czasie uchylić zawieszenie prokuratora w czynnościach;

• rzecznikami dyscyplinarnymi są: rzecznik dyscyplinarny Prokuratora Generalnego, pierwszy zastępca rzecznika dyscyplinarnego Prokuratora Generalnego oraz zastępcy rzecznika dyscyplinarnego, po jednym dla każdego okręgu regionalnego. Rzeczników dyscyplinarnych powołuje Prokurator Generalny na okres kadencji, spośród prokuratorów. Kadencja rzecznika dyscyplinarnego Prokuratora Generalnego i pierwszego zastępcy rzecznika dyscyplinarnego Prokuratora Generalnego trwa 6 lat, natomiast kadencja zastępców rzecznika powołanych dla danego okręgu regionalnego trwa 4 lata;

• Minister Sprawiedliwości może powołać Rzecznika Dyscyplinarnego Ministra Sprawiedliwości do prowadzenia określonej sprawy dotyczącej prokuratora. Powołanie Rzecznika Dyscyplinarnego Ministra Sprawiedliwości wyłącza innego rzecznika od podejmowania czynności w sprawie;

• po wpłynięciu wniosku o rozpoznanie sprawy dyscyplinarnej przewodniczący składu orzekającego sądu dyscyplinarnego wyznacza rozprawę, chyba że wystarczające jest wyznaczenie posiedzenia. Pomiędzy dniem wpływu wniosku a terminem rozprawy nie powinno upłynąć więcej niż 30 dni;

• sąd dyscyplinarny, uznając na podstawie materiału zebranego przez rzecznika dyscyplinarnego, że okoliczności czynu i wina obwinionego nie budzą wątpliwości, a wystarczające będzie wymierzenie kary upomnienia, nagany lub usunięcia z zajmowanej funkcji, może wydać wyrok nakazowy. Wyrok nakazowy wydaje sąd dyscyplinarny w składzie jednoosobowym. Od wyroku nakazowego Prokuratorowi Generalnemu, obwinionemu i rzecznikowi dyscyplinarnemu służy sprzeciw. Sprzeciw wnosi się do sądu dyscyplinarnego, który wydał wyrok nakazowy, w terminie zawitym 7 dni od dnia jego doręczenia;

• prawomocny wyrok skazujący sądu dyscyplinarnego podaje się do wiadomości publicznej;

• od orzeczenia sądu dyscyplinarnego II instancji kasacja nie przysługuje.

Asesorzy prokuratury:

• mianowani i zwalniani są przez Prokuratora Generalnego;

• Prokurator Generalny może powierzyć asesorowi prokuratury, na czas określony, nieprzekraczający 3 lat, wykonywanie czynności prokuratorskich bez prawa:

1) udziału w postępowaniu przed sądem apelacyjnym i okręgowym, z wyjątkiem postępowania w I instancji w sprawach, w których prowadził postępowanie przygotowawcze,

2) występowania przed SN, sporządzania środków zaskarżenia i wniosków do SN.

• jednocześnie postanowienia o zawieszeniu postępowania i kończące postępowanie przygotowawcze, akty oskarżenia, środki odwoławcze oraz zaskarżenia sporządzone przez asesora prokuratury podlegają aprobacie prokuratora bezpośrednio przełożonego. Ponadto asesor prokuratury nieposiadający uprawnień do wykonywania czynności prokuratorskich może występować w charakterze oskarżyciela publicznego w sprawach, w których było prowadzone dochodzenie.

Asystenci prokuratorów:

• w powszechnych jednostkach organizacyjnych prokuratury mogą być zatrudnieni asystenci prokuratorów i starsi asystenci prokuratorów;

• w zastępstwie i na podstawie pisemnego upoważnienia prokuratora są uprawnieni do:

1) wykonywania bieżących czynności nadzoru nad dochodzeniem,

2) przeprowadzania w toku postępowania przygotowawczego czynności procesowych takich jak: przesłuchanie świadka, zatrzymanie rzeczy i przeszukanie, oględziny oraz eksperyment;

• wykonują samodzielnie czynności administracyjne związane z prowadzeniem i nadzorowaniem postępowań przygotowawczych oraz z przygotowaniem decyzji kończących te postępowania;

• na stanowisku asystenta prokuratora może być zatrudniony ten, kto:

1) posiada obywatelstwo polskie, korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, a także nie był prawomocnie skazany za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego,

2) jest nieskazitelnego charakteru,

3) ukończył wyższe studia i uzyskał tytuł magistra,

4) ukończył 24 lata;

• na stanowisku starszego asystenta prokuratora może być zatrudniony:

1) asystent, który zajmował stanowisko asystenta prokuratora przez co najmniej 10 lat, i nie był karany za przewinienia dyscyplinarne oraz uzyskiwał pozytywne okresowe oceny, albo

2) osoba, która złożyła egzamin prokuratorski lub egzamin sędziowski;

• asystent prokuratora, który ukończył wyższe studia prawnicze i uzyskał tytuł magistra, po przepracowaniu 5 lat na tym stanowisku może przystąpić do egzaminu prokuratorskiego. Natomiast asystent prokuratora, który złożył egzamin notarialny, adwokacki lub radcowski, może przystąpić do egzaminu prokuratorskiego po przepracowaniu 4 lat na stanowisku asystenta prokuratora.

6. Adwokatura

Ustawa z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze

Adwokatura:

• powołana jest do udzielania pomocy prawnej, współdziałania w ochronie praw i wolności obywatelskich oraz w kształtowaniu i stosowaniu prawa. Stanowi ją ogół adwokatów i aplikantów adwokackich;

• adwokat, wykonując swoje obowiązki zawodowe, podlega tylko ustawom;

• zawód adwokata polega na świadczeniu pomocy prawnej, w szczególności na: udzielaniu porad prawnych, sporządzaniu opinii prawnych, opracowywaniu projektów aktów prawnych oraz występowaniu przed sądami i urzędami, a także sporządzaniu poświadczeń odpisów dokumentów za zgodność z okazanym oryginałem;

• adwokat wykonuje zawód w kancelarii adwokackiej, w zespole adwokackim, w spółce cywilnej, jawnej, partnerskiej, komandytowej albo komandytowo-akcyjnej, przy czym wspólnikami, partnerami bądź komplementariuszami w spółkach mogą być adwokaci, radcowie prawni, rzecznicy patentowi, doradcy podatkowi lub prawnicy zagraniczni wykonujący stałą praktykę w Polsce. Wyłącznym przedmiotem działalności takich spółek jest świadczenie pomocy prawnej;

• adwokat nie może wykonywać zawodu, jeżeli:

1) pozostaje w stosunku pracy (nie dotyczy pracowników naukowych i naukowo-dydaktycznych),

2) został uznany za trwale niezdolnego do wykonywania zawodu,

3) został ubezwłasnowolniony,

4) orzeczono wobec niego karę zawieszenia w czynnościach zawodowych albo tymczasowego zawieszenia w wykonywaniu czynności zawodowych;

• adwokat obowiązany jest zachować w tajemnicy wszystko, o czym dowiedział się w związku z udzielaniem pomocy prawnej, czyli nie można zwolnić go od obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej co do faktów, które poznał, udzielając pomocy prawnej lub prowadząc sprawę. Obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej nie może być ograniczony w czasie, jednak nie dotyczy informacji związanych m.in. z praniem pieniędzy oraz finansowaniem terroryzmu;

• adwokat podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu od odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone przy wykonywaniu czynności zawodowych;

• organami adwokatury są: Krajowy Zjazd Adwokatury, Naczelna Rada Adwokacka, Wyższy Sąd Dyscyplinarny, Rzecznik Dyscyplinarny Adwokatury oraz Wyższa Komisja Rewizyjna. Ich członkami mogą być tylko adwokaci. Naczelna Rada Adwokacka, izby adwokackie i zespoły adwokackie mają osobowość prawną;

• kadencja organów adwokatury i izb adwokackich oraz zespołów adwokackich trwa 4 lata. Nie można łączyć mandatów ustawowych organów samorządu adwokackiego (ograniczenie to nie dotyczy kierownika zespołu adwokackiego);

• Naczelna Rada Adwokacka składa Prezydentowi coroczne sprawozdanie z działalności adwokatury oraz przedstawia informacje problemowe;

• organy adwokatury i izb adwokackich przesyłają Ministrowi Sprawiedliwości odpis każdej uchwały w terminie 21 dni od jej podjęcia. Minister Sprawiedliwości zwraca się do SN o uchylenie sprzecznych z prawem uchwał tych organów w terminie 3 miesięcy od dnia ich doręczenia (jeśli zaskarżona uchwała rażąco narusza prawo, termin ten wynosi 6 miesięcy). Minister Sprawiedliwości może również zwrócić się do Krajowego Zjazdu Adwokatury lub Naczelnej Rady Adwokackiej o podjęcie uchwały w określonej sprawie należącej do ich właściwości;

• opłaty za czynności adwokackie ustala umowa z klientem, jednak Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii NRA i Krajowej Rady Radców Prawnych, określa w rozporządzeniu wysokość opłat za czynności adwokackie podejmowane przed organami wymiaru sprawiedliwości, stanowiące podstawę do zasądzenia przez sądy kosztów zastępstwa prawnego oraz stawki minimalne za te czynności.

Wykonywanie zawodu adwokata:

• zespół adwokacki jest jednostką organizacyjną adwokatury. Jego członkiem może być tylko osoba wpisana na listę adwokatów. O przyjęciu do zespołu decyduje zebranie zespołu adwokackiego;

• adwokat świadczy pomoc prawną z urzędu w okręgu sądu rejonowego, w którym wyznaczył swoją siedzibę zawodową;

• umowę z klientem zawiera kierownik zespołu adwokackiego w imieniu zespołu, natomiast pełnomocnictwa klient udziela konkretnemu adwokatowi;

• kierownik zespołu wyznacza z urzędu zastępcę dla adwokata, który nie może prowadzić sprawy czasowo lub trwale albo który został skreślony z listy adwokatów. Decyzja kierownika stanowi upoważnienie do prowadzenia sprawy i powinna być pisemna;

• adwokat może wypowiedzieć pełnomocnictwo po uzyskaniu zgody kierownika zespołu. Jednocześnie jest obowiązany zawiadomić o tym zainteresowane organy i jeszcze przez 2 tygodnie pełnić swoje obowiązki (chyba, że nastąpiło wcześniejsze objęcie sprawy przez innego adwokata lub zwolnienie z tych obowiązków przez klienta);

• adwokat może odmówić udzielenia pomocy prawnej tylko z ważnych powodów, o których informuje zainteresowanego. Wątpliwości co do udzielenia bądź odmowy udzielenia pomocy prawnej rozstrzyga okręgowa rada adwokacka, a w wypadkach niecierpiących zwłoki – dziekan. W sprawach, w których pomoc prawna świadczona jest z urzędu, zwolnić adwokata od udzielenia tej pomocy może tylko organ, który go wyznaczył, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej;

• koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ponosi Skarb Państwa albo jednostka samorządu terytorialnego, jeżeli przepis szczególny tak stanowi;

• organami zespołu adwokackiego są:

1) zebranie zespołu,

2) kierownik zespołu,

3) komisja rewizyjna w zespołach liczących więcej niż 12 członków, a w zespołach mniejszych, jeżeli zostanie ona powołana uchwałą zebrania zespołu;

• od uchwał zebrania zespołu służy odwołanie do Okręgowej Rady Adwokackiej, a od jej uchwały odwołanie nie przysługuje. Natomiast ORA uchyla lub zmienia uchwałę zebrania zespołu adwokackiego, która jest sprzeczna z prawem;

• kierownika zespołu albo jego zastępcę może odwołać ORA, jeżeli zaniedbują lub naruszają swe obowiązki. W razie odwołania kierownika zespołu ORA powierza czasowo wykonywanie jego czynności jednemu z członków zespołu, któremu nie wolno odmówić przyjęcia tych obowiązków;

• rozwiązanie zespołu następuje na podstawie uchwały zebrania zespołu lub ORA.

Izby adwokackie:

• izbę adwokacką stanowią adwokaci i aplikanci adwokaccy, mający siedzibę zawodową na terenie izby, której zasięg terytorialny określa NRA;

• organami izby adwokackiej są:

1) zgromadzenie izby składające się z adwokatów wykonujących zawód oraz delegatów pozostałych adwokatów,

2) okręgowa rada adwokacka,

3) sąd dyscyplinarny,

4) rzecznik dyscyplinarny,

5) komisja rewizyjna;

• Zgromadzenie Izby Adwokackiej m.in.: wybiera delegatów na Krajowy Zjazd Adwokatury, a także wybiera dziekana, prezesa sądu dyscyplinarnego, rzecznika dyscyplinarnego, i przewodniczącego komisji rewizyjnej, uchwala budżet izby, udziela okręgowej radzie adwokackiej absolutorium. Zwyczajne zgromadzenie izby zwoływane jest przez okręgową radę adwokacką i odbywa się raz do roku. Nadzwyczajne zgromadzenie zwołuje się na żądanie: Prezydium NRA, ORA, komisji rewizyjnej lub 1/3 adwokatów członków izby;

• Okręgowa Rada Adwokacka składa się z: dziekana, 5–15 członków i 2–4 zastępców członków. Prezydium ORA stanowią: dziekan, 1 wicedziekan lub 2 wicedziekanów, sekretarz, a w razie potrzeby zastępca sekretarza i skarbnik. Prezydium odpowiedzialne jest za przygotowanie posiedzeń rady, która zajmuje się wszystkimi sprawami adwokatury, niezastrzeżonymi dla innych organów, m.in.: prowadzi listy adwokatów i aplikantów adwokackich, występuje do organów rejestrowych lub ewidencyjnych z wnioskiem o wszczęcie postępowania o wykreślenie z rejestru bądź ewidencji podmiotu prowadzącego działalność w zakresie pomocy prawnej niezgodnie z przepisami ustawy, a także może zawiesić w czynnościach zawodowych adwokata, który zalega z zapłatą składki dłużej niż 6 miesięcy. Od uchwały ORA, podjętej w I instancji w sprawach indywidualnych, służy zainteresowanemu odwołanie do Prezydium NRA. Dziekan reprezentuje ORA, kieruje jej pracami, przewodniczy na jej posiedzeniu, poza tym może udzielić adwokatowi albo aplikantowi adwokackiemu ostrzeżenia za dopuszczenie się uchybienia mniejszej wagi (decyzja ta podlega zaskarżeniu do ORA);

• sąd dyscyplinarny wydaje orzeczenia w sprawach dyscyplinarnych członków izby i składa się z: prezesa, wiceprezesa, członków oraz zastępców członków;

• komisja rewizyjna kontroluje: działalność finansową i gospodarczą ORA oraz wykonanie uchwał zgromadzenia izby, a składa się z przewodniczącego i jego zastępcy, 3–5 członków oraz 2 zastępców członków.

Organy adwokatury

Krajowy Zjazd Adwokatury:

• składa się z: delegatów wybranych w proporcji do liczby członków izby, jednak nie mniej niż 6 delegatów z każdej izby, a także uczestniczą w nim – niebędący delegatami – członkowie NRA oraz dziekani okręgowych izb adwokackich;

• odbywa się co 4 lata, a zwołuje go NRA. Zajmuje się m.in.: wyborem prezesa NRA, prezesa i członków Wyższego Sądu Dyscyplinarnego, Rzecznika Dyscyplinarnego Adwokatury oraz przewodniczącego i członków Wyższej Komisji Rewizyjnej; udzielaniem NRA absolutorium; ustalaniem liczby izb adwokackich i liczby członków sądów dyscyplinarnych.

Naczelna Rada Adwokacka:

• składa się z: prezesa NRA, adwokatów wybranych przez Krajowy Zjazd Adwokatury (w liczbie odpowiadającej liczbie dziekanów ORA, nie więcej jednak niż 8 adwokatów z tej samej izby), dziekanów ORA. Siedzibą NRA jest Warszawa;

• do zakresu działania NRA należy: uchylanie sprzecznych z prawem uchwał zgromadzenia izby i ORA; nadzór nad działalnością Prezydium NRA i okręgowych rad adwokackich; ustalanie zasięgu terytorialnego, siedzib i liczby członków organów poszczególnych izb adwokackich; rozpoznawanie odwołań od uchwał ORA; zawieszanie w sprawowaniu funkcji poszczególnych członków organów: izb adwokackich i zespołów adwokackich, z wyjątkiem członków sądów dyscyplinarnych; powołanie Centralnego Zespołu Wizytatorów, jego przewodniczącego i zastępcy;

• prezydium NRA tworzą: prezes, 2 wiceprezesów, sekretarz, zastępca sekretarza, skarbnik oraz 2 członków. Prezydium jest organem wykonawczym NRA.

Wyższy Sąd Dyscyplinarny:

• składa się z członków oraz ich zastępców. W składzie 3 sędziów rozpoznaje jako instancja odwoławcza sprawy rozpatrywane w I instancji przez sądy dyscyplinarne. Prezes Wyższego Sądu Dyscyplinarnego uczestniczy w posiedzeniach NRA oraz składa jej informacje o stanie spraw dyscyplinarnych.

Rzecznik Dyscyplinarny Adwokatury:

• może wykonywać czynności przy pomocy swoich zastępców.

Wyższa Komisja Rewizyjna:

• kontroluje działalność finansową i gospodarczą NRA oraz sprawdza wykonywanie uchwał Krajowego Zjazdu Adwokatury. Składa się z: przewodniczącego, jego zastępcy, 4 członków oraz 2 zastępców członków.

Wpis na listę adwokatów:

• na listę adwokatów może być wpisany ten, kto:

1) jest nieskazitelnego charakteru i daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu adwokata,

2) ma pełnię praw publicznych i pełną zdolność do czynności prawnych,

3) ukończył wyższe studia prawnicze i uzyskał tytuł magistra,

4) odbył aplikację adwokacką i złożył egzamin adwokacki;

• wymogu odbycia aplikacji i złożenia egzaminu adwokackiego nie stosuje się m.in. do: profesorów i doktorów habilitowanych nauk prawnych, osób, które przez 3 lata zajmowały stanowisko Prezesa Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, jej wiceprezesa lub radcy albo wykonywały zawód komornika, osób, które zajmowały stanowisko sędziego, prokuratora lub wykonywały zawód radcy prawnego albo notariusza, jak również osób, które zajmowały stanowisko asesora sądowego przez co najmniej 2 lata;

• natomiast do egzaminu adwokackiego bez odbycia aplikacji adwokackiej mogą przystąpić w szczególności: doktorzy nauk prawnych, osoby, które przez okres co najmniej 4 lat były zatrudnione jako referendarz, starszy referendarz sądowy, asystent sędziego lub prokuratora albo wykonywały zadania odpowiadające czynnościom asystenta sędziego w Sądzie Najwyższym, Trybunale Konstytucyjnym, Trybunale Sprawiedliwości Unii Europejskiej lub Europejskim Trybunale Praw Człowieka, osoby, które zdały egzamin sędziowski, prokuratorski, notarialny bądź komorniczy, a także osoby, które przez co najmniej 4 lata wykonywały wymagające wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego bądź były zatrudnione w urzędach organów władzy publicznej i świadczyły pomoc prawną na rzecz tych urzędów;

• okręgowa rada adwokacka podejmuje uchwałę w sprawie wpisu na listę adwokatów w terminie 30 dni od złożenia wniosku o wpis. Od jej uchwały służy odwołanie do Prezydium NRA w terminie 14 dni od doręczenia uchwały. Natomiast od uchwały Prezydium NRA służy zainteresowanemu odwołanie do Ministra Sprawiedliwości, zgodnie z przepisami KPA. Od ostatecznej decyzji Ministra Sprawiedliwości zainteresowanemu oraz Prezydium NRA służy skarga do sądu administracyjnego w terminie 30 dni od doręczenia decyzji, jak również w wypadku niepodjęcia uchwały zainteresowanemu służy skarga do sądu administracyjnego;

• po uzyskaniu wpisu na listę adwokatów adwokat wyznacza swoją siedzibę zawodową i zawiadamia o tym właściwą okręgową radę adwokacką. Adwokat może przenieść swoją siedzibę zawodową w okręgu tej samej izby adwokackiej lub do okręgu innej izby, z zastrzeżeniem sytuacji, gdy wszczęto przeciwko niemu postępowanie dyscyplinarne, a także może przenieść się do innego zespołu adwokackiego w okręgu tej samej izby, za zgodą tego zespołu. Jednak adwokat może mieć tylko jedną siedzibę zawodową na terytorium Polski.

Skreślenie z listy adwokatów:

• okręgowa rada adwokacka skreśla adwokata z listy w razie:

1) śmierci,

2) wystąpienia z adwokatury,

3) przeniesienia siedziby zawodowej do innej izby adwokackiej,

4) objęcia stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości, organach ścigania bądź rozpoczęcia wykonywania zawodu notariusza, podjęcia zatrudnienia na stanowisku Prezesa Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, jej wiceprezesa, radcy lub referendarza,

5) powołania do wojskowej służby zawodowej,

6) utraty, z mocy wyroku sądowego, praw publicznych lub prawa wykonywania zawodu,

7) orzeczenia wobec niego przez sąd dyscyplinarny kary wydalenia z adwokatury.

Okręgowa Rada Adwokacka może skreślić adwokata z listy adwokatów w związku z czynem popełnionym przed wpisem na listę, jeżeli czyn ten nie był jej znany w chwili wpisu, a stanowiłby przeszkodę do jego dokonania.

Odpowiedzialność dyscyplinarna:

• adwokaci i aplikanci adwokaccy podlegają odpowiedzialności dyscyplinarnej za: postępowanie sprzeczne z prawem, zasadami etyki lub godności zawodu bądź za naruszenie swych obowiązków zawodowych, a adwokaci również za niespełnienie obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia;

• karami dyscyplinarnymi są:

1) upomnienie,

2) nagana,

3) kara pieniężna,

4) zawieszenie w czynnościach zawodowych od 3 miesięcy do 5 lat,

5) wydalenie z adwokatury;

• obok nagany i kary pieniężnej można orzec dodatkowo zakaz wykonywania patronatu od roku do 5 lat, natomiast obok kary zawieszenia w czynnościach zawodowych orzeka się dodatkowo ten zakaz od 2 do 10 lat. Poza tym nagana oraz kara pieniężna pociągają za sobą utratę biernego prawa wyborczego do organu samorządu adwokackiego na 3 lata od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, a kara zawieszenia w czynnościach zawodowych pociąga za sobą utratę biernego i czynnego prawa wyborczego do organu samorządu adwokackiego na 6 lat. Sąd dyscyplinarny może orzec podanie treści orzeczenia do publicznej wiadomości w określony sposób, gdy uzna to za celowe ze względu na okoliczności sprawy, o ile nie narusza to interesu pokrzywdzonego. Karę pieniężną wymierza się w granicach od 1,5-krotności do 12-krotności minimalnego wynagrodzenia za pracę obowiązującego w dacie popełnienia przewinienia dyscyplinarnego. Kara wydalenia z adwokatury pociąga za sobą skreślenie z listy adwokatów, bez prawa ubiegania się o ponowny wpis na wyżej wymienioną listę przez 10 lat od dnia uprawomocnienia się orzeczenia o wymierzeniu tej kary;

• w stosunku do aplikantów adwokackich nie orzeka się kary pieniężnej, a kara wydalenia z adwokatury w stosunku do nich pociąga za sobą skreślenie z listy aplikantów bez prawa ubiegania się o ponowny wpis na listę aplikantów adwokackich bądź o wpis na listę adwokatów przez 5 lat od dnia uprawomocnienia się orzeczenia o zastosowaniu tej kary;

• w razie jednoczesnego ukarania za kilka przewinień dyscyplinarnych sąd dyscyplinarny wymierza karę za poszczególne przewinienia, a następnie karę łączną, stosując następujące zasady:

1) w sytuacji orzeczenia upomnienia i nagany wymierza się łączną karę nagany,

2) upomnienie i nagana nie podlegają łączeniu z karą pieniężną,

3) łączna kara pieniężna nie może przekraczać sumy poszczególnych kar pieniężnych i nie może być niższa od najwyższej z orzeczonych kar,

4) kara zawieszenia w czynnościach zawodowych nie podlega łączeniu z karami upomnienia, nagany i karą pieniężną,

5) przy orzeczonych za kilka przewinień karach rodzajowo różnych i karze wydalenia z adwokatury wymierza się karę łączną wydalenia z adwokatury;

• gdy przewinienie dyscyplinarne jest mniejszej wagi albo w świetle okoliczności sprawy będzie to wystarczającym środkiem dyscyplinującym adwokata lub aplikanta adwokackiego bez potrzeby wymierzenia mu kary dyscyplinarnej, dziekan okręgowej rady adwokackiej, na wniosek rzecznika dyscyplinarnego, może poprzestać na udzieleniu upomnienia dziekańskiego. W takiej sytuacji adwokatowi, aplikantowi adwokackiemu służy prawo odwołania od upomnienia dziekańskiego do właściwego sądu dyscyplinarnego w terminie 7 dni od udzielenia upomnienia. Natomiast od postanowienia sądu dyscyplinarnego w sprawie odwołania nie przysługuje środek zaskarżenia;

• nie można wszcząć postępowania dyscyplinarnego, jeżeli od czasu popełnienia przewinienia upłynęły 3 lata, a w sytuacji nadużycia wolności słowa lub pisma, czyli dopuszczenia się zniewagi albo zniesławienia strony, jej pełnomocnika, obrońcy, kuratora, świadka, biegłego bądź tłumacza – rok. Gdy wszczęto postępowanie dyscyplinarne przed upływem powyższych terminów, karalność przewinienia dyscyplinarnego ustaje, jeśli od czasu popełnienia upłynęło 5 lat, a w razie nadużycia wolności słowa lub pisma, czyli dopuszczenia się zniewagi albo zniesławienia strony, jej pełnomocnika, obrońcy, kuratora, świadka, biegłego bądź tłumacza – 3 lata;

• od orzeczeń i postanowień kończących postępowanie dyscyplinarne odwołanie przysługuje stronom oraz Ministrowi Sprawiedliwości w terminie 14 dni od doręczenia odpisu orzeczenia albo postanowienia wraz z uzasadnieniem oraz pouczeniem o terminie i sposobie wniesienia odwołania;

• sąd dyscyplinarny wszczyna postępowanie na wniosek uprawnionego oskarżyciela. Minister Sprawiedliwości może polecić wszczęcie dochodzenia przeciwko adwokatowi lub aplikantowi adwokackiemu;

• w sprawach dyscyplinarnych orzekają:

1) sąd dyscyplinarny izby adwokackiej (rozpoznaje sprawy jako sąd I instancji),

2) Wyższy Sąd Dyscyplinarny (rozpatruje sprawy jako sąd II instancji, a także jako I instancja sprawy członków NRA i ORA);

• od orzeczenia wydanego przez Wyższy Sąd Dyscyplinarny w II instancji przysługuje: stronom, Ministrowi Sprawiedliwości, RPO oraz Prezesowi NRA kasacja do SN;

• spory o właściwość miejscową sądów dyscyplinarnych izb adwokackich rozstrzyga Wyższy Sąd Dyscyplinarny. Oskarżycielami w postępowaniu przed sądem dyscyplinarnym izby adwokackiej są: rzecznik dyscyplinarny, a przed Wyższym Sądem Dyscyplinarnym – Rzecznik Dyscyplinarny Adwokatury, a także ich zastępcy, wykonujący czynności zlecone przez rzeczników. Obwiniony ma prawo do ustanowienia obrońcy, którym może być adwokat lub radca prawny;

• adwokat lub aplikant adwokacki, przeciwko któremu toczy się postępowanie dyscyplinarne lub karne, może być tymczasowo zawieszony w czynnościach zawodowych przez sąd dyscyplinarny. Postanowienie to wydaje się z urzędu bądź na wniosek stron;

• w sprawach nieuregulowanych powyżej stosuje się odpowiednio przepisy KPK i KK.

7. Radcowie prawni

Ustawa z 6.7.1982 r. o radcach prawnych

Radca prawny:

• jest obowiązany zachować w tajemnicy wszystko, o czym dowiedział się w związku z udzielaniem pomocy prawnej. Obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej nie może być ograniczony w czasie, a radca prawny nie może być z niej zwolniony, co do faktów, o których dowiedział się, udzielając pomocy prawnej lub prowadząc sprawę;

• wykonywanie zawodu radcy prawnego polega na świadczeniu pomocy prawnej;

• jednostkami organizacyjnymi samorządu posiadającymi osobowość prawną są: okręgowe izby radców prawnych i Krajowa Izba Radców Prawnych. Minister Sprawiedliwości sprawuje nadzór nad działalnością samorządu.

Wykonywanie zawodu:

• świadczenie pomocy prawnej przez radcę prawnego polega w szczególności na udzielaniu porad i konsultacji prawnych, sporządzaniu opinii prawnych, opracowywaniu projektów aktów prawnych oraz występowaniu przed urzędami i sądami w charakterze pełnomocnika lub obrońcy. Ponadto radca prawny ma prawo sporządzania poświadczeń odpisów dokumentów za zgodność z okazanym oryginałem;

• radca prawny wykonuje zawód w ramach stosunku pracy, na podstawie umowy cywilnoprawnej, w kancelarii radcy prawnego, w spółce cywilnej, jawnej, partnerskiej, komandytowej albo komandytowo-akcyjnej. Wspólnikami, partnerami albo komplementariuszami mogą być tylko radcowie prawni, adwokaci, prawnicy zagraniczni wykonujący stałą praktykę w Polsce oraz rzecznicy patentowi i doradcy podatkowi. Wyłącznym przedmiotem działania tych spółek jest świadczenie pomocy prawnej;

• pomoc prawna polegająca na występowaniu przez radcę prawnego w charakterze obrońcy w sprawach o przestępstwa i przestępstwa skarbowe może być świadczona w ramach wykonywania przez niego zawodu na podstawie umowy cywilnoprawnej, w kancelarii radcy prawnego oraz w ww. spółce pod warunkiem, że radca prawny nie pozostaje w stosunku pracy (zakaz zatrudnienia nie dotyczy jednak pracowników naukowych i naukowo-dydaktycznych);

• radca prawny wykonujący zawód w ramach stosunku pracy zajmuje samodzielne stanowisko podlegające bezpośrednio kierownikowi jednostki organizacyjnej;

• przy wykonywaniu czynności zawodowych radca korzysta z wolności słowa i pisma. Nadużycie powyższej wolności, stanowiące ściganą z oskarżenia prywatnego zniewagę lub zniesławienie strony, jej pełnomocnika, obrońcy, kuratora, świadka, biegłego albo tłumacza, podlega ściganiu tylko w drodze dyscyplinarnej;

• radca prawny podczas wykonywania czynności zawodowych i w związku z nimi korzysta z ochrony prawnej przysługującej sędziemu, prokuratorowi;

• radca nie jest związany poleceniem co do treści opinii prawnej;

• radca prawny wykonujący zawód w ramach stosunku pracy może być zatrudniony jednocześnie w więcej niż jednej jednostce organizacyjnej i w wymiarze przekraczającym jeden etat;

• do czasu pracy zalicza się czas niezbędny do załatwienia spraw poza lokalem jednostki organizacyjnej (w sądach, innych organach) oraz czas przygotowania się do tych czynności. Natomiast czas pracy w lokalu jednostki organizacyjnej nie może być krótszy niż 2/5 czasu pracy ustalonego w zawartej z radcą prawnym umowie;

• rozwiązanie stosunku pracy za wypowiedzeniem przez jednostkę organizacyjną z powodu nienależytego wykonywania obowiązków może nastąpić po uprzednim zasięgnięciu opinii rady okręgowej izby radców prawnych;

• radca prawny może odmówić udzielenia pomocy prawnej tylko z ważnych powodów. Wypowiadając pełnomocnictwo, umowę zlecenia, umowę o pracę musi wykonać niezbędne czynności, aby ta okoliczność nie wpłynęła negatywnie na dalszy tok sprawy;

• rada okręgowej izby radców prawnych jest uprawniona do kontroli i oceny wykonywania zawodu przez radcę prawnego. Do tych czynności powołuje się wizytatorów;

• koszty pomocy prawnej udzielonej przez radcę z urzędu ponosi Skarb Państwa albo jednostka samorządu terytorialnego jeżeli przepis szczególny tak stanowi;

• radca prawny podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu od odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone przy wykonywaniu czynności.

Uprawnienia do wykonywania zawodu:

• prawo wykonywania zawodu radcy prawnego powstaje z chwilą dokonania wpisu na listę radców prawnych i złożenia ślubowania. Ślubowanie odbiera dziekan rady okręgowej izby radców prawnych;

• na listę radców prawnych może być wpisany ten, kto:

1) ukończył wyższe studia prawnicze i uzyskał tytuł magistra,

2) korzysta z pełni praw publicznych,

3) ma pełną zdolność do czynności prawnych,

4) jest nieskazitelnego charakteru i swym zachowaniem daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego,

5) odbył aplikację radcowską i złożył egzamin radcowski. Wpis osoby, która uzyskała pozytywny wynik z egzaminu, następuje na jej wniosek, na podstawie uchwały rady okręgowej izby radców prawnych właściwej ze względu na miejsce odbycia aplikacji, złożenia wniosku albo miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o wpis;

• wymóg odbycia aplikacji i złożenia egzaminu radcowskiego nie dotyczy m.in.:

1) profesorów i doktorów habilitowanych nauk prawnych,

2) osób, które zajmowały stanowiska: sędziów, prokuratorów, adwokatów lub notariuszy,

3) osób, które przez okres co najmniej 3 lat zajmowały stanowisko Prezesa Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, jej wiceprezesa lub radcy albo wykonywały zawód komornika,

4) osób, które zajmowały stanowisko asesora sądowego przez co najmniej 2 lata,

5) osób, które zdały egzamin sędziowski, prokuratorski lub notarialny i przynajmniej przez 3 lata pracowały m.in. w charakterze asesora prokuratorskiego, referendarza sądowego, starszego referendarza sądowego, aplikanta sądowego, aplikanta prokuratorskiego, asystenta prokuratora, asystenta sędziego albo wykonywały zadania odpowiadające czynnościom asystenta sędziego w Sądzie Najwyższym, Trybunale Konstytucyjnym, Trybunale Sprawiedliwości Unii Europejskiej czy Europejskim Trybunale Praw Człowieka bądź wykonywały na podstawie umowy o pracę lub umowy cywilnoprawnej wymagające wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata, radcę prawnego albo były zatrudnione w urzędach organów władzy publicznej, w państwowych jednostkach organizacyjnych przy czynnościach bezpośrednio związanych z tworzeniem projektów ustaw, rozporządzeń, aktów prawa miejscowego;

• do egzaminu radcowskiego bez odbycia aplikacji radcowskiej mogą przystąpić m.in.:

1) doktorzy nauk prawnych,

2) osoby, które przez co najmniej 4 lata, w okresie nie dłuższym niż 6 lat przed złożeniem wniosku o dopuszczenie do egzaminu, były zatrudnione na stanowisku referendarza lub starszego referendarza sądowego, asystenta prokuratora albo wykonywały czynności asystenta sędziego w Sądzie Najwyższym, Trybunale Konstytucyjnym, czy też Europejskim Trybunale Praw Człowieka,

3) osoby, które po ukończeniu wyższych studiów prawniczych przez minimum 4 lata, w okresie nie dłuższym niż 6 lat przed złożeniem wniosku o dopuszczenie do egzaminu, wykonywały wymagające wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej przez radcę prawnego lub adwokata albo były zatrudnione w urzędach organów władzy publicznej i świadczyły pomoc prawną na rzecz tych urzędów,

4) osoby, które zajmują stanowisko radcy Prokuratorii Generalnej RP;

• osoby wykonujące zawód: sędziego, prokuratora, notariusza, komornika, asesora sądowego, asesora prokuratorskiego i notarialnego albo odbywające aplikację sądową, prokuratorską lub notarialną nie mogą być jednocześnie wpisane na listę radców prawnych ani wykonywać zawodu radcy prawnego;

• zawieszenie prawa do wykonywania zawodu następuje, gdy wykonuje się zawód adwokata, podejmuje pracę w organach wymiaru sprawiedliwości, ścigania, kancelarii notarialnej lub Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej (na stanowisku prezesa, wiceprezesa, radcy lub referendarza);

• jeżeli rada OIRP podejmie uchwałę o zawieszeniu prawa do wykonywania zawodu radcy prawnego, to zainteresowanemu przysługuje odwołanie do Prezydium Krajowej Rady Radców Prawnych. Od uchwały Prezydium KRRP istnieje odwołanie do Ministra Sprawiedliwości. A od ostatecznej decyzji Ministra zainteresowanemu i Prezydium KRRP służy skarga do sądu administracyjnego;

• skreślenie z listy radców prawnych:

1) na wniosek samego radcy,

2) z powodu częściowego ograniczenia zdolności do czynności prawnych,

3) z powodu utraty – na mocy wyroku – praw publicznych,

4) z powodu nieuiszczenia składek członkowskich za okres dłuższy niż rok,

5) z powodu śmierci radcy,

6) z powodu orzeczenia dyscyplinarnego lub wyroku sądowego o pozbawieniu prawa do wykonywania zawodu;

• rada okręgowej izby radców prawnych podejmuje uchwałę w sprawie skreślenia z listy radców prawnych w terminie 30 dni od powzięcia wiadomości o zaistnieniu zdarzenia, które ją uzasadnia;

• w razie niepodjęcia uchwały przez radę OIRP w sprawie wpisu na listę radców prawnych w terminie 30 dni od złożenia wniosku o wpis lub niepodjęcia uchwały przez Prezydium KRRP w terminie 30 dni od doręczenia odwołania, zainteresowanemu służy skarga do sądu administracyjnego;

• rada OIRP przesyła, wraz z aktami osobowymi, do Ministra Sprawiedliwości w terminie 7 dni każdą uchwałę o wpisie na listę radców prawnych, a w terminie 30 dni każdą uchwałę o wpisie na listę aplikantów radcowskich. W tych samych terminach rada OIRP zawiadamia Ministra Sprawiedliwości o każdej uchwale o odmowie wpisu na listę radców prawnych bądź aplikantów radcowskich;

• wpis na listę radców prawnych lub aplikantów radcowskich uważa się za dokonany, jeżeli Minister Sprawiedliwości nie sprzeciwił się mu w terminie 30 dni od otrzymania uchwały i akt osobowych. Sprzeciw zapada w formie decyzji administracyjnej, która może zostać zaskarżona przez zainteresowanego lub organ samorządu do sądu administracyjnego w terminie 30 dni od doręczenia sprzeciwu.

Aplikacja i egzamin radcowski:

• aplikacja trwa 3 lata. Odbywa się ją w kancelarii radcy prawnego, w spółce radców prawnych lub radców i adwokatów albo jednostce organizacyjnej. Wysokość opłaty za aplikację nie może być wyższa niż 6-krotność minimalnego wynagrodzenia;

• uzyskanie przez kandydata pozytywnej oceny z egzaminu wstępnego uprawnia go do złożenia wniosku o wpis na listę aplikantów w terminie 2 lat od doręczenia uchwały o wyniku tego egzaminu. Rada OIRP podejmuje uchwałę w sprawie wpisu na listę aplikantów radcowskich w terminie 30 dni od złożenia wniosku. Od tej uchwały służy odwołanie do Prezydium KRRP w terminie 14 dni od doręczenia uchwały. Natomiast od ostatecznej uchwały odmawiającej wpisu na listę aplikantów radcowskich zainteresowanemu służy skarga do sądu administracyjnego w terminie 30 dni od doręczenia uchwały;

• Minister Sprawiedliwości jest organem wyższego stopnia w stosunku do komisji kwalifikacyjnej, więc, w terminie 14 dni od doręczenia uchwały komisji kwalifikacyjnej ustalającej wynik egzaminu wstępnego, kandydatowi służy odwołanie do Ministra Sprawiedliwości, który rozstrzyga je w formie decyzji administracyjnej;

• obowiązki aplikanta: uczestniczenie w zajęciach teoretycznych, praktycznych, samodzielne pogłębianie wiedzy prawniczej i praktycznych umiejętności, przestrzeganie dyscypliny szkolenia i pracy, przystąpienie do egzaminu radcowskiego w wyznaczonym terminie;

• po 6 miesiącach aplikacji radcowskiej aplikant może zastępować radcę prawnego przed: sądami, organami ścigania, organami państwowymi, samorządowymi i innymi instytucjami, z wyjątkiem SN, NSA, TK i TS. Aplikant może sporządzać i podpisywać pisma procesowe z wyraźnego upoważnienia radcy, z wyjątkiem apelacji, skargi kasacyjnej i skargi konstytucyjnej;

• do egzaminu radcowskiego może przystąpić osoba, która odbyła aplikację i otrzymała zaświadczenie o jej odbyciu. Od uchwały o wyniku egzaminu radcowskiego zdającemu przysługuje odwołanie do komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości w terminie 14 dni od otrzymania uchwały.

Samorząd radców prawnych:

• przynależność radców prawnych i aplikantów radcowskich do samorządu jest obowiązkowa;

• organami samorządu są: Krajowy Zjazd Radców Prawnych, Krajowa Rada Radców Prawnych, Wyższa Komisja Rewizyjna, Wyższy Sąd Dyscyplinarny, Główny Rzecznik Dyscyplinarny, zgromadzenie okręgowej izby radców prawnych, rada okręgowej izby radców prawnych, okręgowa komisja rewizyjna, okręgowy sąd dyscyplinarny oraz rzecznik dyscyplinarny. Członkami organów samorządu mogą być tylko radcowie prawni. Kadencja organów samorządu trwa 4 lata, funkcji nie można sprawować dłużej niż przez 2 następujące po sobie kadencje, jednakże nie dotyczy to sprawowania funkcji członka Wyższego Sądu Dyscyplinarnego, okręgowego sądu dyscyplinarnego, Głównego Rzecznika Dyscyplinarnego i rzecznika dyscyplinarnego;

• radcowie prawni i aplikanci radcowscy zamieszkali na terenie danego okręgu tworzą okręgową izbę radców prawnych. Uchwałę o utworzeniu i terenie działania OIRP podejmuje Krajowa Rada Radców Prawnych;

• organy samorządu przesyłają Ministrowi Sprawiedliwości odpis każdej uchwały w terminie 21 dni od jej podjęcia. Natomiast Minister Sprawiedliwości zwraca się do SN o uchylenie sprzecznych z prawem uchwał organów samorządu w terminie 3 miesięcy od dnia ich doręczenia;

• zadania:

1) zapewnianie warunków do wykonywania ustawowych zadań radców prawnych,

2) reprezentowanie radców prawnych i aplikantów radcowskich,

3) współdziałanie w kształtowaniu i stosowaniu prawa,

4) nadzór nad należytym wykonywaniem zawodu przez radców i aplikantów.

Zgromadzenie Okręgowej Izby Radców Prawnych:

• tworzą wszyscy radcowie prawni należący do danej izby oraz, bez prawa głosu, aplikanci radcowscy tej izby;

• zwołuje rada OIRP raz do roku;

• zadania:

1) wybiera dziekana rady OIRP i pozostałych jej członków,

2) wybiera członków okręgowej komisji rewizyjnej i okręgowego sądu dyscyplinarnego,

3) wybiera rzecznika dyscyplinarnego,

4) uchwala budżet OIRP,

5) wybiera delegatów na Krajowy Zjazd Radców Prawnych.

Rada Okręgowej Izby Radców Prawnych:

• kieruje działalnością OIRP;

• organem wykonawczym rady OIRP jest jej prezydium, które stanowią: dziekan i wybrani przez radę wicedziekani, sekretarz, skarbnik i członkowie.

Okręgowa Komisja Rewizyjna:

• kontroluje działalność finansową rady OIRP.

Okręgowy Sąd Dyscyplinarny:

• rozpatruje sprawy dyscyplinarne członków okręgowej izby radców prawnych wniesione przez rzecznika dyscyplinarnego i odwołania od ostrzeżenia dziekana.

Radcowie prawni i aplikanci radcowscy zamieszkali na terenie kraju tworzą Krajową Izbę Radców Prawnych.

Krajowy Zjazd Radców Prawnych:

• zwołuje Krajowa Rada Radców Prawnych;

• biorą w nim udział delegaci wybrani przez zgromadzenia okręgowych izb radców prawnych oraz Przewodniczący Wyższego Sądu Dyscyplinarnego, Główny Rzecznik Dyscyplinarny i przewodniczący Wyższej Komisji Rewizyjnej oraz członkowie ustępującej Krajowej Rady Radców Prawnych;

• zadania:

1) wybiera prezesa KRRP, Krajową Radę Radców Prawnych, Wyższą Komisję Rewizyjną, Wyższy Sąd Dyscyplinarny oraz Głównego Rzecznika Dyscyplinarnego,

2) uchwala wytyczne działań samorządu,

3) uchwala zasady etyki radców prawnych.

Krajowa Rada Radców Prawnych:

• składa się z prezesa i członków wybranych przez Krajowy Zjazd Radców Prawnych oraz członków wybranych bezpośrednio przez zgromadzenia OIRP, po jednym z każdej izby;

• zadania:

1) rozpatrywanie odwołań od uchwał rad OIRP,

2) uchwalanie regulaminów działalności samorządu i jego organów,

3) uchwalanie regulaminu odbywania aplikacji radcowskiej,

4) tworzenie OIRP,

5) uchwalanie zasad zwalniania aplikantów od ponoszenia w całości lub części opłaty rocznej;

• przedstawia coroczne informacje o funkcjonowaniu samorządu Prezydentowi;

• podejmuje uchwały na wniosek Ministra Sprawiedliwości.

Wyższa Komisja Rewizyjna:

• kontroluje działalność finansową Krajowej Rady Radców Prawnych.

Wyższy Sąd Dyscyplinarny:

• rozpatruje odwołania od orzeczeń okręgowych sądów dyscyplinarnych;

• rozpatruje jako sąd I instancji sprawy członków KRRP i rad OIRP. Odwołania od tych orzeczeń rozpatruje ten sam sąd, ale w innym – 5-osobowym składzie;

• od orzeczeń WSD wydanych w II instancji przysługuje stronom, Ministrowi Sprawiedliwości, RPO, Prezesowi KRRP kasacja do SN;

• kasację wnosi się z powodu rażącego naruszenia prawa lub rażącej niewspółmierności kary dyscyplinarnej. Wnosi się ją do SN za pośrednictwem WSD w terminie 30 dni od doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem.

Odpowiedzialność dyscyplinarna:

• podlegają jej radcowie prawni i aplikanci radcowscy za:

1) postępowanie sprzeczne z prawem, zasadami etyki lub godnością zawodu,

2) naruszenie swych obowiązków zawodowych,

3) niespełnienie obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia (dotyczy tylko radców);

• kary dyscyplinarne:

1) upomnienie,

2) nagana,

3) kara pieniężna (od 1,5-krotności do 12-krotności minimalnego wynagrodzenia za pracę obowiązującego w dacie popełnienia przewinienia dyscyplinarnego),

4) zawieszenie prawa do wykonywania zawodu (od 3 miesięcy do 5 lat) albo zawieszenie w prawach aplikanta (od roku do 3 lat),

5) pozbawienie prawa do wykonywania zawodu (powoduje skreślenie z listy radców prawnych bez prawa ubiegania się o ponowny wpis na tę listę przez 10 lat od uprawomocnienia się orzeczenia o ukaraniu),

6) wydalenie z aplikacji (pociąga za sobą skreślenie z listy aplikantów radcowskich bez prawa ubiegania się o ponowny wpis na listę aplikantów lub o wpis na listę radców prawnych przez 5 lat od uprawomocnienia się orzeczenia o ukaraniu);

• jeśli przewinienie dyscyplinarne jest mniejszej wagi albo w świetle okoliczności sprawy będzie to wystarczającym środkiem dyscyplinującym, dziekan rady okręgowej izby radców prawnych, na wniosek rzecznika dyscyplinarnego, może poprzestać na udzieleniu ostrzeżenia radcy prawnemu lub aplikantowi radcowskiemu. Od takiego ostrzeżenia służy prawo odwołania się do właściwego sądu dyscyplinarnego;

• stronami w dochodzeniu są: obwiniony i pokrzywdzony, a w postępowaniu przed sądem dyscyplinarnym – oskarżyciel, obwiniony i pokrzywdzony. Oskarżycielami są: przed okręgowym sądem dyscyplinarnym – rzecznik dyscyplinarny, a przed WSD – Główny Rzecznik Dyscyplinarny, a także ich zastępcy. Obwinionym jest radca prawny lub aplikant, co do którego wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów;

• nie można wszcząć postępowania dyscyplinarnego, jeżeli od czasu popełnienia przewinienia minęły 3 lata, a w przypadku nadużycia wolności słowa – rok. Jednakże w razie wszczęcia postępowania dyscyplinarnego przed upływem wyżej wymienionego terminu karalność przewinienia dyscyplinarnego ustaje, gdy od czasu jego popełnienia upłynęło 5 lat, a w przypadku nadużycia wolności słowa – 3 lata. Poza tym, jeśli czyn zawiera znamiona przestępstwa, przedawnienie dyscyplinarne następuje dopiero z upływem okresu przedawnienia karalności przestępstwa. Sąd dyscyplinarny orzeka w składzie 3-osobowym;

• usunięcie wzmianki o ukaraniu dyscyplinarnym następuje z urzędu po upływie:

1) 3 lat od uprawomocnienia się orzeczenia o karze upomnienia, nagany bądź kary pieniężnej,

2) 5 lat od upływu okresu zawieszenia prawa do wykonywania zawodu, jeżeli radca w tym czasie nie zostanie ukarany lub nie zostanie przeciwko niemu wszczęte postępowanie dyscyplinarne;

3) 15 lat od uprawomocnienia się orzeczenia o karze pozbawienia prawa do wykonywania zawodu radcy prawnego albo 7 lat i 6 miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia dyscyplinarnego orzekającego karę wydalenia z aplikacji radcowskiej – jeśli radca prawny albo aplikant radcowski nie zostanie w tym czasie ukarany lub nie zostanie wszczęte przeciwko niemu postępowanie dyscyplinarne.

8. Rzecznik Praw Obywatelskich

Ustawa z 15.7.1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich

Rzecznik Praw Obywatelskich:

• stoi na straży wolności, praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji oraz innych aktach normatywnych;

• może nim zostać obywatel polski wyróżniający się: wiedzą prawniczą, doświadczeniem zawodowym, wysokim autorytetem ze względu na moralność i wrażliwość społeczną;

• powołuje go Sejm za zgodą Senatu na wniosek Marszałka Sejmu lub grupy 35 posłów;

• przed przystąpieniem do wykonywania obowiązków składa ślubowanie przed Sejmem;

• kadencja trwa 5 lat, licząc od dnia złożenia ślubowania, a ta sama osoba może wykonywać tę funkcję maksymalnie przez 2 kadencje;

• Sejm odwołuje RPO, jeżeli:

1) zrzekł się wykonywania obowiązków,

2) stał się trwale niezdolny do pełnienia obowiązków na skutek choroby, ułomności lub upadku sił,

3) złożył niezgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne, co zostało stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu. Sejm podejmuje uchwałę o odwołaniu większością 3/5 głosów w obecności 1/2 ustawowej liczby posłów;

• RPO nie może być – bez uprzedniej zgody Sejmu – pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności. Nie może być również zatrzymany lub aresztowany, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa i jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne dla zapewnienia prawidłowego toku postępowania. Jednakże o zatrzymaniu niezwłocznie powiadamia się Marszałka Sejmu, który może nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego;

• podjęcie czynności przez RPO następuje na wniosek: obywateli lub ich organizacji, organów samorządów, Rzecznika Praw Dziecka, Rzecznika Małych i Średnich Przedsiębiorców oraz z własnej inicjatywy. Wniosek kierowany do RPO jest wolny od opłat i nie wymaga zachowania szczególnej formy;

• podejmując sprawę, RPO może:

1) samodzielnie prowadzić postępowanie wyjaśniające,

2) zwrócić się o zbadanie sprawy do właściwych organów, np. prokuratury,

3) zwrócić się do Sejmu o zlecenie NIK przeprowadzenia kontroli;

• po zbadaniu sprawy RPO może:

1) wyjaśnić wnioskodawcy, że nie stwierdził żadnych naruszeń wolności i praw,

2) skierować wystąpienie do organu, instytucji lub organizacji, w których działalności stwierdził naruszenia wolności i praw,

3) żądać wszczęcia postępowania w sprawach cywilnych, wziąć udział w każdym toczącym się postępowaniu (na prawach przysługujących prokuratorowi),

4) żądać wszczęcia przez uprawnionego oskarżyciela postępowania przygotowawczego w sprawie o przestępstwa ścigane z urzędu,

5) zwrócić się o wszczęcie postępowania administracyjnego, wnosić skargi do sądu administracyjnego, uczestniczyć w tych postępowaniach,

6) wystąpić z wnioskiem o ukaranie, uchylenie prawomocnego rozstrzygnięcia w postępowaniu w sprawach o wykroczenia,

7) wnieść kasację od prawomocnego orzeczenia,

8) wystąpić do właściwych organów z wnioskami o podjęcie inicjatywy ustawodawczej bądź o wydanie lub zmianę innych aktów prawnych w sprawach dotyczących wolności i praw człowieka i obywatela,

9) zgłosić udział w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym i brać w nim udział,

10) wystąpić z wnioskami do Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały mającej na celu wyjaśnienie przepisów prawnych budzących wątpliwości w praktyce lub których stosowanie wywołało rozbieżności w orzecznictwie;

• RPO wykonuje swoje zadania przy pomocy biura Rzecznika Praw Obywatelskich. Zadania i organizację biura określa statut nadawany, w drodze zarządzenia, przez RPO;

• RPO może powołać nie więcej niż 3 zastępców rzecznika;

• RPO, za zgodą Sejmu, może ustanowić swoich pełnomocników terenowych.

9. Sąd Najwyższy

Ustawa z 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym

Sąd Najwyższy:

• jest organem władzy sądowniczej, powołanym do:

1) sprawowania wymiaru sprawiedliwości przez:

a) zapewnienie zgodności z prawem i jednolitości orzecznictwa sądów powszechnych i  wojskowych (rozpoznaje środki odwoławcze i podejmuje uchwały rozstrzygające zagadnienia prawne),

b) kontrolę nadzwyczajną prawomocnych orzeczeń sądowych w celu zapewnienia ich zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (rozpoznaje skargi nadzwyczajne);

2) rozpatrywania spraw dyscyplinarnych w zakresie określonym w ustawie;

3) rozpoznawania protestów wyborczych oraz stwierdzania ważności wyborów do Sejmu i Senatu, do Parlamentu Europejskiego, wyboru Prezydenta RP, rozpoznawania protestów przeciwko ważności referendum ogólnokrajowego i  konstytucyjnego oraz stwierdzania ważności referendum;

4) opiniowania projektów ustaw i innych aktów normatywnych, na podstawie których orzekają i funkcjonują sądy, a także innych projektów ustaw w zakresie, w jakim mają one wpływ na sprawy należące do właściwości SN;

5) wykonywania innych czynności określonych w ustawach;

• dzieli się na Izby:

1) Cywilną,

2) Karną,

3) Pracy i Ubezpieczeń Społecznych,

4) Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych,

5) Dyscyplinarną.

Pierwszy Prezes SN corocznie składa Prezydentowi RP oraz KRS informację o działalności SN oraz stwierdzonych w związku z nią istotnych problemach, w tym wynikających z orzecznictwa.

Organy SN:

1) Pierwszy Prezes SN,

2) Prezes SN,

3) Zgromadzenie Ogólne Sędziów SN,

4) zgromadzenie sędziów izby SN,

5) Kolegium SN.

Pierwszy Prezes SN:

• jest powoływany przez Prezydenta RP na 6-letnią kadencję, spośród 5 kandydatów wybranych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów SN i może zostać ponownie powołany tylko raz. Do podjęcia uchwały Zgromadzenia Ogólnego Sędziów SN w sprawie wyboru kandydatów na stanowisko Pierwszego Prezesa SN, wymagana jest obecność co najmniej 2/3 liczby sędziów każdej z izb. Jeżeli uchwały nie podjęto ze względu na brak wymaganego kworum, do podjęcia uchwały na kolejnym posiedzeniu wymagana jest obecność co najmniej 3/5 liczby sędziów SN;

• kieruje pracami SN i reprezentuje go na zewnątrz, w szczególności:

1) powołuje i odwołuje, na wniosek Prezesa SN kierującego pracą danej izby, przewodniczących wydziałów w tej izbie,

2) reprezentuje SN przed TK lub w pracach komisji sejmowych i senackich albo wyznacza inną osobę do reprezentacji SN,

3) opiniuje i przedstawia Prezydentowi RP kandydatów na stanowisko Prezesa SN, wybranych przez zgromadzenie sędziów izby SN.

Prezes SN:

• kieruje pracą danej izby;

• jest powoływany przez Prezydenta RP, po zasięgnięciu opinii Pierwszego Prezesa SN, na 3-letnią kadencję spośród 3 kandydatów wybranych przez zgromadzenie sędziów izby SN i może zostać ponownie powołany tylko dwukrotnie.

Samorząd sędziów SN:

• stanowią wszyscy sędziowie SN w stanie czynnym. W skład samorządu nie wchodzą sędziowie delegowani do pełnienia czynności sędziowskich w Sądzie Najwyższym;

• organami samorządu sędziów SN są:

1) Zgromadzenie Ogólne Sędziów SN,

2) zgromadzenie sędziów izby SN,

3) Kolegium SN.

Zgromadzenie Ogólne Sędziów SN:

• do jego kompetencji należy m.in.:

1) dokonywanie wyboru 5 kandydatów na stanowisko Pierwszego Prezesa SN oraz przedstawianie ich Prezydentowi RP,

2) rozpatrywanie innych spraw z inicjatywy Pierwszego Prezesa SN, Prezesa SN, Kolegium SN lub co najmniej 5 sędziów SN;

• przewodniczy mu Pierwszy Prezes SN.

Zgromadzenie sędziów izby SN:

• do jego kompetencji należą m.in.:

1) dokonywanie wyboru 3 kandydatów na stanowisko Prezesa SN kierującego pracą danej izby,

2) rozpatrywanie projektu informacji o działalności izby oraz stwierdzonych w związku z nią istotnych problemach, w tym wynikających z orzecznictwa izby oraz przyjmowanie tej informacji,

3) opiniowanie przedstawionych przez Prezesa SN kandydatów na stanowiska przewodniczących wydziałów w danej izbie,

4) wybór 2 członków oraz 1 zastępcy członka Kolegium SN;

• przewodniczy mu Prezes SN kierujący pracą danej izby.

Kolegium SN:

• tworzą Pierwszy Prezes SN, Prezesi SN oraz sędziowie wybrani przez zgromadzenia sędziów izby SN na okres 3 lat;

• przewodniczącym jest Pierwszy Prezes SN;

• przygotowuje stanowisko w sprawach związanych z działalnością SN oraz współdziała z Pierwszym Prezesem SN w celu zapewnienia prawidłowego funkcjonowania SN;

• do jego kompetencji należy w szczególności:

1) opiniowanie kandydatów na stanowiska kierownicze w jednostkach administracyjnych SN,

2) uchwalanie projektu dochodów i wydatków SN,

3) ustalanie liczby ławników SN,

4) wybór Rzecznika Dyscyplinarnego SN i jego zastępcy.

Właściwość izb SN:

• Izba Cywilna rozpoznaje: sprawy z zakresu prawa cywilnego, gospodarczego, rodzinnego i opiekuńczego, a także sprawy dotyczące rejestracji przedsiębiorców i rejestracji zastawów;

• Izba Karna zajmuje się sprawami rozpoznawanymi na podstawie KPK, KK, KKS, KPW;

• Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych rozpoznaje: sprawy z zakresu prawa pracy, ubezpieczeń społecznych, o roszczenia twórców wynalazków, wzorów użytkowych i przemysłowych oraz topografii układów scalonych o wynagrodzenie, sprawy rejestrowe, z wyłączeniem spraw dotyczących rejestracji przedsiębiorców i rejestracji zastawów;

• Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych rozpatruje: skargi nadzwyczajne, protesty wyborcze i przeciwko ważności referendum ogólnokrajowego i konstytucyjnego oraz stwierdza ważność wyborów i referendum, inne sprawy z zakresu prawa publicznego, w tym z zakresu ochrony konkurencji, regulacji energetyki, telekomunikacji i transportu kolejowego oraz sprawy, w których złożono odwołanie od decyzji Przewodniczącego KRRiT, a także skargi dotyczące przewlekłości postępowania przed sądami powszechnymi i wojskowymi oraz SN;

• Izba Dyscyplinarna zajmuje się sprawami:

1) dyscyplinarnymi:

a) sędziów SN,

b) prowadzonymi na podstawie ustaw:

– Prawo o adwokaturze,

– o radcach prawnych,

– Prawo o notariacie,

– Prawo o ustroju sądów wojskowych,

– o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu,

– Prawo o ustroju sądów powszechnych,

– Prawo o prokuraturze,

– o komornikach sądowych;

2) z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych dotyczących sędziów SN,

3) z zakresu przeniesienia sędziego SN w stan spoczynku.

Sędzia SN:

• do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego SN powołuje Prezydent RP, na wniosek KRS;

• do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego SN może być powołana osoba, która:

1) posiada wyłącznie obywatelstwo polskie i korzysta z pełni praw cywilnych i publicznych,

2) nie była prawomocnie skazana za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe lub wobec której nie wydano prawomocnego wyroku warunkowo umarzającego postępowanie karne w sprawie popełnienia przestępstwa umyślnego ściganego z oskarżenia publicznego lub umyślnego przestępstwa skarbowego,

3) ukończyła 40 lat,

4) jest nieskazitelnego charakteru,

5) ukończyła wyższe studia prawnicze w RP i uzyskała tytuł magistra lub zagraniczne studia prawnicze uznane w RP,

6) wyróżnia się wysokim poziomem wiedzy prawniczej,

7) jest zdolna, ze względu na stan zdrowia, do pełnienia obowiązków sędziego,

8) posiada co najmniej 10-letni staż na stanowisku sędziego, prokuratora, Prezesa Prokuratorii Generalnej RP, jej wiceprezesa, radcy, albo przez co najmniej 10 lat wykonywała w Polsce zawód adwokata, radcy prawnego lub notariusza,

9) nie pełniła służby, nie pracowała ani nie była współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa;

• stosunek służbowy sędziego SN nawiązuje się z chwilą doręczenia mu aktu powołania. Sędzia zgłasza się w celu objęcia stanowiska w terminie 14 dni od dnia odebrania aktu powołania. W przypadku nieusprawiedliwionego nieobjęcia stanowiska w terminie, powołanie traci moc. Okoliczność tę stwierdza Pierwszy Prezes SN;

• stosunek służbowy sędziego SN wygasa w przypadku:

1) śmierci,

2) zrzeczenia się pełnienia urzędu na stanowisku sędziego SN lub statusu sędziego w stanie spoczynku,

3) prawomocnego wyroku skazującego sędziego za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe lub warunkowo umarzającego postępowanie karne w sprawie popełnienia przestępstwa umyślnego ściganego z oskarżenia publicznego lub umyślnego przestępstwa skarbowego,

4) prawomocnego orzeczenia przez sąd środka karnego w postaci pozbawienia praw publicznych lub zakazu zajmowania stanowiska sędziego,

5) prawomocnego orzeczenia sądu dyscyplinarnego o złożeniu sędziego z urzędu,

6) utraty obywatelstwa polskiego,

7) nabycia obywatelstwa obcego państwa, chyba że sędzia zrzekł się tego obywatelstwa w terminie 30 dni od dnia jego nabycia,

8) stwierdzenia, że pełnił służbę, pracował lub był współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa.

Obowiązki i prawa sędziego SN:

• sędzia jest obowiązany zachować w tajemnicy okoliczności sprawy, o których poza jawną rozprawą sądową powziął wiadomość ze względu na swoje stanowisko. Obowiązek ten trwa także po wygaśnięciu stosunku służbowego. Obowiązek zachowania tajemnicy ustaje, gdy sędzia składa zeznania jako świadek przed sądem, chyba że ujawnienie tajemnicy zagraża dobru państwa albo ważnemu interesowi prywatnemu, który nie jest sprzeczny z celami wymiaru sprawiedliwości. W tych przypadkach od obowiązku zachowania tajemnicy może zwolnić sędziego Pierwszy Prezes SN. Od obowiązku zachowania tajemnicy, o którym mowa w tym przepisie, Pierwszego Prezesa SN może zwolnić Prezydent RP;

• sędzia SN nie może:

1) być członkiem zarządu, rady nadzorczej lub komisji rewizyjnej spółki prawa handlowego,

2) być członkiem zarządu, rady nadzorczej lub komisji rewizyjnej spółdzielni,

3) być członkiem zarządu fundacji prowadzącej działalność gospodarczą,

4) posiadać w spółce prawa handlowego więcej niż 10% akcji lub udziałów przedstawiających więcej niż 10% kapitału zakładowego,

5) prowadzić działalności gospodarczej na własny rachunek lub wspólnie z innymi osobami, a także zarządzać taką działalnością lub być przedstawicielem lub pełnomocnikiem w prowadzeniu takiej działalności;

• sędzia SN nie może być pozbawiony wolności ani pociągnięty do odpowiedzialności karnej bez zezwolenia sądu dyscyplinarnego. Nie dotyczy to ujęcia na gorącym uczynku przestępstwa, jeżeli zatrzymanie sędziego jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu sędziego niezwłocznie zawiadamia się Pierwszego Prezesa SN oraz Prezesa SN kierującego pracą Izby Dyscyplinarnej. Pierwszy Prezes SN może nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego. W terminie 7 dni od dnia doręczenia uchwały odmawiającej zezwolenia na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej przysługuje organowi lub osobie, która wniosła o zezwolenie, oraz Rzecznikowi Dyscyplinarnemu SN zażalenie do sądu dyscyplinarnego II instancji. W tym samym terminie zainteresowanemu sędziemu przysługuje zażalenie na uchwałę zezwalającą na pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej.

Ławnicy SN:

• w szczególności uczestniczą w rozpoznawaniu skarg nadzwyczajnych oraz w innych postępowaniach dyscyplinarnych, w których Sąd Najwyższy jest właściwy na podstawie przepisów odrębnych ustaw;

• jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, Sąd Najwyższy orzeka w składzie 2 sędziów SN i 1 ławnika SN;

• ławnikiem SN może być osoba, która:

1) posiada wyłącznie obywatelstwo polskie i korzysta z pełni praw cywilnych i publicznych,

2) jest nieskazitelnego charakteru,

3) ukończyła 40 lat,

4) w dniu wyboru nie ukończyła 60 lat,

5) jest zdolna, ze względu na stan zdrowia, do pełnienia obowiązków ławnika SN,

6) posiada co najmniej wykształcenie średnie lub średnie branżowe;

• ławnikiem SN nie może być m.in. osoba:

1) zatrudniona w Sądzie Najwyższym i innych sądach oraz prokuraturze,

2) będąca ławnikiem w sądach powszechnych lub wojskowych,

3) będąca funkcjonariuszem Policji oraz pracująca w służbach związanych ze ściganiem przestępstw i wykroczeń,

4) wykonująca zawód dla którego sądem właściwym w sprawach dyscyplinarnych może być Sąd Najwyższy,

5) duchowna,

6) będąca żołnierzem w czynnej służbie wojskowej,

7) będąca posłem, senatorem, posłem do Parlamentu Europejskiego, radnym gminy, powiatu lub województwa,

8) należąca do partii politycznej;

• kadencja ławników SN trwa 4 lata kalendarzowe następujące po roku, w którym dokonano wyborów. Ławników wybiera senat w głosowaniu jawnym. Funkcja ławnika SN wybranego w trakcie kadencji wygasa z upływem kadencji ogółu ławników SN. Po upływie kadencji ławnik SN może brać udział jedynie w rozpoznawaniu sprawy rozpoczętej wcześniej z jego udziałem, do czasu jej zakończenia;

• w zakresie orzekania ławnicy SN są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom. Ławnik SN nie może przewodniczyć rozprawie i naradzie ani też wykonywać czynności sędziego poza rozprawą, chyba że ustawy stanowią inaczej.

Odpowiedzialność dyscyplinarna:

• sędzia SN odpowiada dyscyplinarnie za przewinienia służbowe i uchybienie godności urzędu oraz za swoje postępowanie przed objęciem stanowiska, jeżeli uchybił obowiązkowi piastowanego urzędu państwowego lub okazał się niegodnym urzędu sędziego. Za wykroczenia sędzia może odpowiadać tylko dyscyplinarnie;

• sądami dyscyplinarnymi w sprawach dyscyplinarnych sędziów SN są:

1) w I instancji – Sąd Najwyższy w składzie 2 sędziów Izby Dyscyplinarnej i 1 ławnika SN;

2) w II instancji – Sąd Najwyższy w składzie 3 sędziów Izby Dyscyplinarnej i 2 ławników SN;

• Rzecznika Dyscyplinarnego SN i jego zastępcę wybiera Kolegium SN na okres 4 lat;

• karami dyscyplinarnymi są:

1) upomnienie,

2) nagana,

3) obniżenie wynagrodzenia zasadniczego sędziego o 5–50% na okres od 6 miesięcy do 2 lat,

4) usunięcie z zajmowanej funkcji,

5) złożenie sędziego z urzędu.

Postępowanie przed Sądem Najwyższym:

• orzeka w składzie 3 sędziów, chyba że ustawa stanowi inaczej;

• w Izbie Dyscyplinarnej, w sprawach, w których ustawa nie określa składu, orzeka na posiedzeniu w składzie 1 sędziego, chyba że Prezes kierujący pracą tej izby zarządzi rozpoznanie sprawy w składzie 3 sędziów;

• w składzie orzekającym SN może brać udział tylko 1 sędzia delegowany do pełnienia czynności sędziowskich w Sądzie Najwyższym. Sędzia delegowany nie może być przewodniczącym składu orzekającego;

• jeżeli Sąd Najwyższy, rozpoznając kasację lub inny środek odwoławczy, poweźmie poważne wątpliwości co do wykładni przepisów prawa będących podstawą wydanego rozstrzygnięcia, może odroczyć rozpoznanie sprawy i przedstawić zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów tego sądu;

• jeżeli w orzecznictwie sądów powszechnych, wojskowych lub SN ujawnią się rozbieżności w wykładni przepisów prawa będących podstawą ich orzekania, Pierwszy Prezes SN lub Prezes SN może, w celu zapewnienia jednolitości orzecznictwa, przedstawić wniosek o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego Sądowi Najwyższemu w składzie 7 sędziów lub innym odpowiednim składzie. Z wnioskiem mogą wystąpić również: Prokurator Generalny, RPO oraz, w zakresie swojej właściwości, Prezes Prokuratorii Generalnej RP, Rzecznik Praw Dziecka, Rzecznik Praw Pacjenta, Przewodniczący Rady Dialogu Społecznego, Przewodniczący Komisji Nadzoru Finansowego i Rzecznik Finansowy oraz Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców;

• uchwały pełnego składu SN, składu połączonych izb oraz składu całej izby, z chwilą ich podjęcia, uzyskują moc zasad prawnych. Skład 7 sędziów może postanowić o nadaniu uchwale mocy zasady prawnej;

• jeżeli jakikolwiek skład SN zamierza odstąpić od zasady prawnej, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia składowi całej izby. Odstąpienie od zasady prawnej uchwalonej przez izbę, połączone izby albo pełny skład SN, wymaga ponownego rozstrzygnięcia w drodze uchwały odpowiednio przez właściwą izbę, połączone izby lub pełny skład SN. Jeżeli skład jednej izby SN zamierza odstąpić od zasady prawnej uchwalonej przez inną izbę, rozstrzygnięcie następuje w drodze uchwały obu izb. Izby mogą przedstawić zagadnienie prawne do rozpoznania przez pełny skład SN.

Skarga nadzwyczajna:

• może być wniesiona od prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego lub wojskowego kończącego postępowanie w sprawie, gdy jest to konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, o ile:

1) orzeczenie narusza zasady lub wolności oraz  prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji,

2) orzeczenie w sposób rażący narusza prawo przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,

3) zachodzi oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego – a orzeczenie nie może być uchylone lub zmienione w trybie innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia;

• może być wniesiona przez: Prokuratora Generalnego, RPO oraz – w zakresie swojej właściwości – Prezesa Prokuratorii Generalnej RP, Rzecznika Praw Dziecka, Rzecznika Praw Pacjenta, Przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego, Rzecznika Finansowego, Rzecznika Małych i Średnich Przedsiębiorców i Prezesa UOKiK;

• może być wniesiona w terminie 5 lat od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia została wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna – w terminie roku od dnia ich rozpoznania. Niedopuszczalne jest uwzględnienie skargi nadzwyczajnej na niekorzyść oskarżonego wniesionej po upływie roku od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia została wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna – po upływie 6 miesięcy od dnia jej rozpoznania;

• od tego samego orzeczenia w interesie tej samej strony skarga nadzwyczajna może być wniesiona tylko raz;

• skarga nadzwyczajna nie jest dopuszczalna:

1) od wyroku ustalającego nieistnienie małżeństwa, orzekającego unieważnienie małżeństwa albo rozwód, jeżeli choćby jedna ze stron po uprawomocnieniu się takiego orzeczenia zawarła związek małżeński, oraz od postanowienia o przysposobieniu,

2) w sprawach o wykroczenia i wykroczenia skarbowe;

• w przypadku uwzględnienia skargi nadzwyczajnej, Sąd Najwyższy uchyla zaskarżone orzeczenie w całości lub w części i stosownie do wyników rozprawy orzeka co do istoty sprawy albo przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania właściwemu sądowi, w razie potrzeby uchylając także orzeczenie sądu pierwszej instancji, albo umarza postępowanie. Sąd Najwyższy oddala skargę nadzwyczajną, jeżeli stwierdzi brak podstawy do uchylenia zaskarżonego orzeczenia;

• skargę nadzwyczajną rozpoznaje Sąd Najwyższy w składzie 2 sędziów SN orzekających w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych oraz 1 ławnika SN. Jeżeli skarga nadzwyczajna dotyczy orzeczenia SN, sprawę rozpoznaje 5 sędziów SN orzekających w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych oraz 2 ławników SN.

* Uwaga! Prawdopodobnie przepisy o prostej spółce akcyjnej wejdą w życie dopiero w 2021 r.