Recenzenci

Prof. dr hab. Alina Kolańczyk

Prof. dr hab. Magdalena Marszał-Wiśniewska

Wydawca

Edyta Kunowska

Redaktor

Monika Pujdak-Brzezinka

Projekt okładki i stron tytułowych

Grafos

Zdjęcie na okładce

Marek Langda/CAF/PAP

Zdjęcie przedstawia fanów bawiących się na koncercie The Rolling Stones, który odbył się 13 kwietnia 1967 r. w Sali Kongresowej w Warszawie

Produkcja

Mariola Grzywacka

Publikacja finansowana ze środków Narodowego Centrum Nauki (przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2012/07/D/HS6/00947) i Uniwersytetu Łódzkiego

Copyright © by Uniwersytet Łódzki, 2016

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2016 r., (wyd. I)

Warszawa 2020

ISBN: 978-83-01-21006-9

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: mobisfera.pl

Rodzicom

Spis treści

Wprowadzenie

Rozdział 1. Uczucia są zaraźliwe, czyli jak to się dzieje, że czuję się tak jak Ty

1.1. Od wiedzy potocznej do badań naukowych

1.2. Zarażanie afektywne – istota zjawiska

1.2.1. Transfer stanów afektywnych pomiędzy ludźmi – w poszukiwaniu idealnego terminu

1.2.2. Czym zarażanie afektywne różni się od empatii?

1.3. Mechanizmy zarażania afektywnego

1.3.1. Klasyczny dwuetapowy model zarażania afektywnego

1.3.1.1. Emocjonalna mimikra

1.3.1.2. Sprzężenie zwrotne z ekspresji emocjonalnej

1.3.1.3. Emocjonalna mimikra i sprzężenie zwrotne – dwa etapy zarażania afektywnego?

1.3.2. Alternatywne mechanizmy zarażania afektywnego

1.3.2.1. Ucieleśniona symulacja

1.3.2.2. Ocena społeczna

1.3.3. Jak zidentyfikować mechanizm leżący u podłoża zarażania afektywnego?

1.4. Nowe perspektywy w badaniach nad zarażaniem afektywnym

Rozdział 2. Uczucia muszą być zaraźliwe, czyli jaką funkcję w relacjach między ludźmi pełni zarażanie afektywne

2.1. Społeczny wymiar zarażania afektywnego – perspektywa ewolucyjna

2.2. Komunikacyjna funkcja zarażania afektywnego

2.2.1. Zarażanie afektywne a komunikacja w grupie

2.2.2. Zarażanie afektywne a wywieranie wpływu na procesy myślowe i zachowanie odbiorcy

2.3. Zarażanie afektywne a budowanie i podtrzymywanie więzi w diadzie i grupie

2.4. Społeczne funkcje zarażania afektywnego a relacja pomiędzy nadawcą a odbiorcą

Rozdział 3. Uczucia mogą być mniej lub bardziej zaraźliwe, czyli jakie czynniki po stronie nadawcy i odbiorcy moderują przebieg zarażania afektywnego

3.1. Selektywny charakter zarażania afektywnego

3.2. Moderatory zarażania afektywnego leżące po stronie odbiorcy

3.2.1. Pomiar w podatności na zarażanie afektywne

3.2.2. Osobowościowe i temperamentalne moderatory podatności na zarażanie afektywne

3.2.3. Płeć odbiorcy jako moderator podatności na zarażanie afektywne

3.3. Moderatory zarażania afektywnego leżące po stronie nadawcy

3.3.1. Właściwości ekspresji emocjonalnej nadawcy a zarażanie afektywne

3.3.1.1. Intensywność ekspresji emocjonalnej nadawcy a zarażanie afektywne

3.3.1.2. Znak i jakość ekspresji emocjonalnej nadawcy a zarażanie afektywne

3.3.1.3. Autentyczność ekspresji emocjonalnej nadawcy a zarażanie afektywne

3.3.2. Moralne i sprawnościowe cechy nadawcy jako moderatory zarażania afektywnego

3.3.3. Wygląd zewnętrzny nadawcy jako moderator zarażania afektywnego

Rozdział 4. Uczucia mogą być mniej lub bardziej zaraźliwe, czyli jakie czynniki relacyjne moderują przebieg zarażania afektywnego

4.1. Relacyjne moderatory zarażania afektywnego

4.1.1. Przynależność grupowa nadawcy i odbiorcy a zarażanie afektywne

4.1.2. Podobieństwo między nadawcą a odbiorcą a zarażanie afektywne

4.1.3. Bliskość relacji między nadawcą a odbiorcą a zarażanie afektywne

4.1.4. Rywalizacja versus współpraca między nadawcą i odbiorcą a zarażanie afektywne

4.1.5. Status nadawcy względem odbiorcy a zarażanie afektywne

4.2. Na czym polega rola relacyjnych moderatorów zarażania afektywnego?

Rozdział 5. Lubię Cię i czuję się tak jak Ty, czyli czy lubienie sprawia, że uczucia są bardziej zaraźliwe?

5.1. Cel i założenia badań własnych

5.2. Materiały eksperymentalne

5.2.1. Emocjonalnie Zaraźliwe Filmy – wersja poprawiona

5.2.2. Emocjonalnie Zaraźliwe Zdjęcia

5.3. Osoby badane, schemat badań i pomiar zmiennych

5.4. Badanie 1: Cechy charakteru nadawcy a zarażanie afektywne

5.5. Badanie 2: Atrakcyjność fizyczna nadawcy a zarażanie afektywne

5.6. Badania 3–6: Podobieństwo nadawcy i odbiorcy a zarażanie afektywne

5.7. Badanie 7: Bliskość relacji pomiędzy nadawcą i odbiorcą a zarażanie afektywne

5.8. Podsumowanie

Zakończenie

Bibliografia

O Autorce

Wprowadzenie

Człowiek to istota społeczna – to stwierdzenie, tak często otwierające publikacje z zakresu psychologii społecznej, stanowi idealny początek również tej książki. Jak postaram się pokazać na jej kolejnych stronach, zjawisko zarażania afektywnego, któremu jest poświęcona, ma na wskroś społeczny charakter. Co ważne, charakter ten nie sprowadza się do prostego stwierdzenia, że zarażanie afektywne zachodzi w relacjach społecznych. Jego społeczna natura wynika bowiem głównie z tego, że proces ten w istotny sposób te relacje kształtuje, a jego przebieg (a nawet to, czy w ogóle wystąpi) zależy od rodzaju tych relacji.

Czym zatem jest zarażanie afektywne? Najprościej mówiąc, jest to zjawisko, które tłumaczy, dlaczego emocje i nastroje jednej osoby (nazywanej zwykle nadawcą) udzielają się innej osobie (nazywanej zwykle odbiorcą). Przez długi czas zarażanie afektywne usuwane było w cień empatii, której poświęcano większość publikacji dotyczących transferu emocji w relacjach społecznych. Wydawało się bowiem, że reagowanie na stany afektywne nadawcy wynika przede wszystkim z próby empatycznego zrozumienia, co ten nadawca odczuwa. Innymi słowy, kiedy nadawca smucił się czy weselił, odbiorca próbował wejść w stan nadawcy, aby lepiej wyobrazić sobie jego położenie czy też obdarzyć go odpowiednim wsparciem (Davis, 1994; Eisenberg, 2000). Jak się jednak okazuje, odbiorcy reagują afektywnie na uczucia nadawców nie tylko po to, aby lepiej je zrozumieć. Często bowiem emocje i nastroje okazywane przez nadawcę pomagają odbiorcom w regulacji ich własnych stanów afektywnych, a odbiorcy mogą nawet nie być świadomi, że ich własne uczucia są efektem „zarażania się” uczuciami nadawców (Eisenberg, 2000; Hatfield, Cacioppo i Rapson, 1994). Różnica ta, choć subtelna, stanowi o istocie zarażania afektywnego.

Początkowe poszukiwania w tym obszarze sprowadzały się do prób udowodnienia, że zjawisko zarażania aktywnego w ogóle istnieje, a także poszukiwania leżących u jego podłoża mechanizmów (Dimberg, 1988; Doherty, Orimoto, Singelis, Hebb i Hatfield, 1995; Hatfield i in., 1994; Lundqvist i Dimberg, 1995). Analizy te często prowadzono w oderwaniu od kontekstu społecznego, pokazując badanym zdjęcia lub filmy przedstawiające nadawców wyrażających różne stany afektywne i sprawdzając, czy badani, pełniący rolę odbiorców, te stany przechwycą. Nie kontrolowano przy tym ani tego, kto pojawia się na zdjęciach czy filmach, ani też jakie wrażenie robi na badanych. Nowsze badania nad zjawiskiem naśladowania cudzej ekspresji emocjonalnej, często wskazywanej jako pierwszy krok do zarażania afektywnego, coraz wyraźniej jednak pokazywały, że pomijanie kontekstu może mieć ogromne znaczenie dla uzyskiwanych wyników i – w konsekwencji – zrozumienia istoty transferu emocji lub nastroju między ludźmi (m.in. Bourgeois i Hess, 2008; Fischer, Becker i Veenstra, 2012; Likowski, Mühlberger, Seibt, Pauli i Weyers, 2008). Najważniejsza sugestia płynąca z tych badań sprowadzała się do tego, że zarażanie afektywne w znacznym stopniu zależy od właściwości kontekstu, w którym zachodzi. Zgodnie z nią, w pewnych kontekstach społecznych (szczególnie w relacjach pomiędzy osobami, które się lubią) zarażanie afektywne powinno występować z dużym prawdopodobieństwem, podczas gdy w innych (szczególnie w relacjach pomiędzy osobami, które się nie lubią) może nie występować w ogóle, a nawet prowadzić do reakcji całkowicie rozbieżnych ze stanem nadawcy.

Sugestia ta stała się główną inspiracją w moich badaniach. Przegląd literatury wskazywał bowiem, że – mimo iż wiele przesłanek wspiera tezę dotyczącą znaczenia postawy odbiorcy wobec nadawcy dla przebiegu zarażania afektywnego – większość z nich ma charakter pośredni. Im dłużej zgłębiałam dostępne dane, tym mniej byłam pewna, czy faktycznie lubienie jest tak ważne dla przebiegu interesującego mnie procesu. Zastanawiało mnie również, na czym dokładnie miałby polegać rola lubienia, a zatem czy emocje i nastroje nadawców nielubianych wzbudzają w odbiorcach jakiekolwiek stany afektywne i – jeśli tak – jaki jest kierunek tej indukcji. Pytanie to podyktowane było często spotykaną w literaturze propozycją, zgodnie z którą postawa odbiorcy wobec nadawcy powinna decydować o kierunku zarażania afektywnego, a ten może być zbieżny lub rozbieżny z tym, co ten nadawca wyraża (Epstude i Mussweiler, 2009; Hatfield i in., 1994; McIntosh, Druckman i Zajonc, 1994). Dostępne wyniki badań jednak rzadko potwierdzały tę propozycję, dlatego postanowiłam zweryfikować możliwość wzbudzania reakcji rozbieżnych we własnych badaniach.

Odpowiedzi na powyższe pytania poszukiwałam w ramach projektu badawczego zatytułowanego Lubię Cię i czuję się tak jak Ty – o roli atrakcyjności interpersonalnej w procesie zarażania afektywnego, którego realizację umożliwiły mi środki pozyskane z Narodowego Centrum Nauki[1]. Wyniki prowadzonych w jego ramach badań przedstawiam w ostatnim rozdziale tej książki. Ich prezentację poprzedzam szerokim przeglądem literatury, którego celem jest przybliżenie Czytelnikowi samego interesującego mnie procesu. Decyzja o tym, aby nadać tej książce właśnie taką strukturę, podyktowana była tym, że brakuje opracowań, które wyjaśniałyby, czym jest zarażanie afektywne, przedstawiały jego mechanizmy oraz czynniki, które mogą moderować jego przebieg. Wyjątek stanowi opublikowana w 1994 r. książka pt. „Emotional contagion” autorstwa Hatfield, Cacioppo i Rapsona (1994), jednak przedstawione w niej ujęcie niestety w pewnym wymiarze zdezaktualizowało się. Inne propozycje (Dezecache, Eskenazi i Grčzes, w druku; Elfenbein, 2014; Hatfield, Bensman, Thornton i Rapson, 2014a; Hatfield, Carpenter i Rapson, 2014b; McIntosh i in. 1994; Parkinson, 2011; Wróbel, 2008), ze względu na niewielką objętość, nie wychodzą natomiast poza prezentację wybranych aspektów zarażania afektywnego (najczęściej koncentrując się na jego mechanizmach).

Niniejsza książka składa się z pięciu rozdziałów. W pierwszym wyjaśniam, czym jest zarażanie afektywne, odwołując się do współczesnych definicji tego zjawiska. Omawiam również psychologiczne mechanizmy tego procesu, rozpoczynając od klasycznego dwuetapowego modelu zarażania afektywnego, a kończąc na bardziej współczesnych ujęciach. W rozdziale drugim przedstawiam funkcje zarażania afektywnego w relacjach interpersonalnych, wprowadzając tym samym Czytelnika w sygnalizowaną wcześniej społeczną naturę tego procesu. Rozdziały trzeci i czwarty dotyczą z kolei moderatorów zarażania afektywnego. Treść tych rozdziałów została uporządkowana według trzech kategorii, których wyodrębnienie pozwoliło mi nadać strukturę bogatej grupie zmiennych wskazywanych jako czynniki istotne dla przebiegu zarażania afektywnego. Rozdział trzeci omawia zatem czynniki leżące po stronie odbiorcy oraz czynniki leżące po stronie nadawcy, natomiast rozdział czwarty – czynniki mające charakter relacyjny, a zatem zależne od odbiorcy i nadawcy jednocześnie. Przegląd tych czynników, a dokładniej obserwacja, zgodnie z którą zarażanie afektywne powinno być bardziej prawdopodobne w pewnych relacjach niż w innych, stał się bodźcem do moich własnych poszukiwań przedstawionych w rozdziale piątym. Ich wyniki były już publikowane i przedstawiane na konferencjach naukowych, dlatego rozdział ten ma charakter syntezy. Na jej potrzeby niektóre dane poddałam dodatkowym analizom i interpretacjom. Celem syntezy jest przedstawienie najważniejszych ustaleń dokonanych dzięki przeprowadzonym badaniom, a także sformułowanie kolejnych pytań, które nasunęły mi się w toku realizacji projektu.

Książka ta nie powstałaby bez pomocy i zaangażowania moich współpracowników i studentów. Specjalne podziękowania chciałabym złożyć Klarze Królewiak, Marii Finogenow i Annie Czarnej za liczne pomysły i wskazówki, które w znacznym stopniu zadecydowały o ostatecznym kształcie omówionych w tej książce badań. Wyrazy wdzięczności należą się także członkom kierowanego przez mnie studenckiego zespołu badawczego – Magdalenie Gawarzyńskiej, Sylwii Jarosz, Aleksandrze Karolak, Magdzie Kowalskiej, Justynie Michalak, Bartoszowi Nesce, Paulinie Rudzińskiej i Alicji Sabat – którzy pomagali mi przy prowadzeniu eksperymentów. Ogromnie dziękuję również recenzentom – Pani Profesor Alinie Kolańczyk i Pani Profesor Magdalenie Marszał-Wiśniewskiej, których wnikliwe i konstruktywne uwagi nie tylko wpłynęły na kształt tej książki, ale też zainspirowały mnie do dalszych badań. Dziękuję także mojemu Partnerowi i Rodzicom za nieustanne wsparcie, jakim obdarzali mnie podczas pisania tej książki, i zarażanie entuzjazmem, w chwilach, gdy mnie samej go brakowało. Wreszcie, dziękuję moim Osobom Badanym za to, że zdecydowały się mi pomóc w poszukiwaniach odpowiedzi na pytanie o rolę lubienia w procesie zarażania afektywnego.

ROZDZIAŁ 1 Uczucia są zaraźliwe, czyli jak to się dzieje, że czuję się tak jak Ty

1.1. Od wiedzy potocznej do badań naukowych

Uczucia są zaraźliwe. To przekonanie, mocno zakorzenione w wiedzy potocznej, znajduje potwierdzenie w codziennych obserwacjach. Kiedy spotykamy osobę, która tryska humorem, możemy zauważyć, że jej radość udziela się także nam. Kontakt z kimś pogrążonym w smutku sprawia natomiast, że sami również możemy poczuć się nie najlepiej. Powyższe obserwacje dobrze odzwierciedla język. Zwroty takie jak „śmiech jest zaraźliwy” czy „entuzjazm jest zaraźliwy” na dobre utrwaliły się w mowie codziennej. Na przykład poszukując w popularnym serwisie YouTube nagrań oznaczonych tagiem „zaraźliwy śmiech”, natrafimy na długą listę filmów przedstawiających śmiejących się ludzi (oglądając je, samemu trudno opanować śmiech). Wpisanie frazy „śmiech jest zaraźliwy” do wyszukiwarki internetowej Google skutkuje natomiast wyświetleniem około 46 tysięcy wyników w języku polskim i ponad 570 tysięcy wyników w języku angielskim (fraza laughter is contagious), włączając w to strony prywatne, blogi oraz fora internetowe[2].

Do popularności poglądu, zgodnie z którym nasze uczucia mogą udzielać się innym, przyczyniły się także opisywane w literaturze, a czasem również nagłaśniane w mediach, przypadki tzw. masowych histerii. Jedna z najbardziej znanych wybuchła w 1962 roku w pewnej szkole w Tanganice (obecnie Tanzania). Rozpoczął ją atak śmiechu kilku dziewcząt, który niczym fala zaczął rozprzestrzeniać się na innych uczniów. Niekontrolowanym napadom śmiechu towarzyszyły inne objawy, takie jak omdlenia czy płacz (Provine, 2000; Rankin i Philip, 1963). Inny znany przykład to epidemia histerii, która wybuchła w 1938 roku w odpowiedzi na słuchowisko wyemitowane przez jedną z amerykańskich stacji radiowych. Według przekazów historycznych wyreżyserowana przez Orsona Wellesa „Wojna światów”, opowiadająca o inwazji kosmitów na Ziemię, miała za sobą pociągnąć falę zbiorowej paniki, ponieważ audycja do złudzenia przypominała program informacyjny. I choć dziś prawdziwość tego wydarzenia jest poddawana w wątpliwość (Pooley i Socolow, 2013), to historia ta, wielokrotnie powtarzana w mediach, wzmocniła przekonanie, że uczucia są zaraźliwe.

Na ludzką skłonność do zarażania się uczuciami otaczających osób zwracali uwagę już Darwin (1872/2009) i Jung (1935/1970). Systematycznej, zbiorczej analizy zjawiska dokonano jednak dopiero w 1994 roku w monografii zatytułowanej „Emotional contagion” (Hatfield i in., 1994). Jej autorzy, sięgając do źródeł psychologicznych i historycznych, zebrali szereg dowodów potwierdzających, że uczucia są zaraźliwe. Opisali również mechanizmy tego procesu (określanego przez nich terminem „zarażanie emocjonalne”), a także jego moderatory. Książka spowodowała ogromny wzrost zainteresowania tematem, mimo że wiele przedstawionych w niej argumentów miało charakter spekulatywny. Od momentu tej publikacji napisano setki artykułów pokazujących, że transfer stanów afektywnych między ludźmi można obserwować nie tylko w codziennych interakcjach (Anderson, Keltner i John, 2003; Parkinson i Simons, 2009; Rueff-Lopes, Navarro, Caetano i Silva, 2015; Totterdell, 2000), ale też w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych (Barsade, 2002; Lundqvist i Dimberg, 1995; Papousek, Schulter i Lang, 2009; Wild, Erb i Bartels, 2001). Dzięki licznym badaniom, wiele spekulacji, które sformułowali Hatfield i współpracownicy, udało się także potwierdzić empirycznie. Niektóre z ich poglądów, w tym najpopularniejszy na temat dwuetapowej natury omawianego zjawiska (zob. podrozdz. 1.3.1), spotykały się jednak z krytyką (Dezecache i in., w druku; Hess i Blairy, 2001; Hess, Houde i Fischer, 2014). Nie zmienia to faktu, że publikacja „Emotional contagion” była kamieniem milowym w naukowych rozważaniach na temat transferu stanów afektywnych między ludźmi, a od lat dziewięćdziesiątych liczba publikacji na ten temat systematycznie rośnie.

1.2. Zarażanie afektywne – istota zjawiska

Za sprawą monografii Hatfield i współpracowników (1994), proces transferu stanów afektywnych pomiędzy nadawcą (a zatem osobą, która mimicznie, pantomimicznie lub wokalnie wyraża dany stan) a odbiorcą (czyli osobą, która ten stan przejmuje) przyjęło się określać mianem zarażania emocjonalnego. Co ciekawe, Hatfield i współpracownicy użyli tego terminu w szerokim znaczeniu, posługując się nim w odniesieniu do zjawiska, które może przebiegać w oparciu o zróżnicowane mechanizmy. Wśród nich wymienili: (1) przyjmowanie perspektywy (kiedy odbiorca stara się postawić na miejscu nadawcy), (2) warunkowanie (kiedy ekspresja nadawcy wzbudza w odbiorcy skojarzony z tą ekspresją stan afektywny) oraz (3) mimikrę emocjonalną (kiedy odbiorca automatycznie i nieświadomie naśladuje ekspresję emocjonalną nadawcy i w efekcie – za sprawą sprzężenia zwrotnego – zaczyna subiektywnie odczuwać korespondujący z tą ekspresją stan emocjonalny).

Mimo tej szerokiej perspektywy, autorzy „Emotional contagion” skoncentrowali się na zarażaniu emocjami, które przebiega w oparciu o ostatni z wymienionych mechanizmów – mimikrę emocjonalną (pozostałym rodzajom poświęcając zaledwie 3 z 240 stron). Dobrze pokazuje to sformułowana przez nich definicja, zgodnie z którą zarażanie emocjonalne to automatyczna tendencja do dostosowywania własnej ekspresji mimicznej, wokalnej i pantomimicznej do ekspresji innej osoby i – w efekcie – emocjonalnego współbrzmienia z tą osobą (Hatfield i in., 1994, s. 5). Aby podkreślić automatyczny i nieświadomy charakter tej tendencji, a także odróżnić ją od zarażania emocjami przebiegającego w oparciu o inne mechanizmy, Hatfield i współpracownicy (1994; zob. też: Hatfield i in., 2014a, 2014b) nazwali ją prymitywnym zarażaniem emocjonalnym (ang. primitive emotional contagion). W publikacji jednak zwykle pomijają ten epitet, w związku z czym kolejni autorzy stosują termin „zarażanie emocjonalne” najczęściej wyłącznie w odniesieniu do zjawiska bazującego na emocjonalnej mimikrze i sprzężeniu zwrotnym, pomijając inne mechanizmy (np. Kelly, Iannone i McCraty, 2014; Lundqvist i Dimberg, 1995; Parkinson i Simons, 2009; Rueff-Lopes i in., 2015). Odpowiedzią na to zbyt daleko idące uproszczenie są publikacje, w których proponowane są alternatywne określenia odnoszące się do transferu stanów afektywnych pomiędzy nadawcą a odbiorcą oraz alternatywne mechanizmy tego procesu (Bruder, Fischer i Manstead, 2014; Elfenbein, 2014; McIntosh i in., 1994).

1.2.1. Transfer stanów afektywnych pomiędzy ludźmi – w poszukiwaniu idealnego terminu

Jak wspomniano, terminem, który zrobił największą „karierę” w literaturze dotyczącej transferu stanów afektywnych między ludźmi, jest zarażanie emocjonalne. Trudno odmówić mu obrazowości, którą Hatfield i in. (1994) osiągnęli dzięki pomysłowemu nawiązaniu do terminologii medycznej. Za pomocą dwóch słów udało im się bowiem uchwycić powszechny charakter zjawiska, które – podobnie jak zarażanie wirusem czy bakterią – przebiega w sposób niezauważalny zarówno dla nadawcy, jak i odbiorcy. Wkrótce potem w literaturze pojawiły się jednak głosy, że stan, jaki podlega transferowi, niekoniecznie musi być – jak sugerowałby zaproponowany przez Hatfield i współpracowników termin – konkretną emocją. Neumann i Strack (2000) w serii eksperymentów, w których prosili badanych o odsłuchanie nagrania wypowiadanego radosnym lub smutnym głosem, zauważyli, że odbiorcy reagowali wyłącznie zmianą ogólnego nastroju, natomiast nie odczuwali zmian w poziomie odmiennych jakościowo emocji. To skłoniło badaczy, by termin „zarażanie emocjonalne” zastąpić określeniem zarażanie nastrojem (ang. mood contagion). Kolejne badania pokazywały jednak, że stan, jaki podlega transferowi, może mieć formę zarówno emocji (Lishner, Cooter i Zald, 2008; Lundqvist i Dimberg, 1995; Papousek i in., 2009), jak i nastroju (Bartel i Saavedra, 2000; Spoor i Kelly, 2009), co związane jest między innymi z intensywnością użytego bodźca czy sposobem pomiaru skutków zarażania (niektóre miary są bowiem znacznie bardziej czułe na „wychwytywanie” zmian w jakościowo zróżnicowanych procesach emocjonalnych, podczas gdy inne zdecydowanie lepiej radzą sobie z pomiarem rozlanego, ogólnego nastroju; Wojciszke i Baryła, 2004). Przyjmując zatem, że emocje i nastroje należą do szerszej kategorii stanów afektywnych (Maruszewski, Doliński, Łukaszewski i Marszał-Wiśniewska, 2008), wydaje się, że terminem, który naturę omawianego zjawiska oddaje pełniej niż „zarażanie emocjonalne” czy „zarażanie nastrojem” jest określenie nadrzędne, mianowicie zarażanie afektywne (ang. affect/affective contagion) (por. Wróbel, 2008). Określeniem tym zresztą chętnie posługują się też inni autorzy (Bareket-Bojmel i Shahar, 2011; Donner i Schonfield, 1975; Klep, Wisse i Van der Flier; 2011; Paukert, Pettit i Amacker, 2008).

Przypisy

[1] Numer projektu: 2012/07/D/HS6/00947.

[2] Stan na 7 maja 2016 r.