Recenzenci

Dr hab. Wojciech Dziedziak

Dr hab. Włodzimierz Fehler, prof. UPH

Wydawca

Edyta Kunowska

Projekt okładki i stron tytułowych

Grafos

Ilustracja na okładce

denis_pc/Fotolia

Produkcja

Mariola Grzywacka

Monografia współfinansowana przez Fundację Prowadzenia Badań Naukowych (FPBN) w ramach grantu Ustalanie treści praw człowieka z perspektywy prawnej i politologicznej

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA, 2018

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2018 r., (wyd. I)

Warszawa 2020

ISBN: 978-83-01-21005-2

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: mobisfera.pl

Spis treści

Wykaz skrótów

Wstęp

Rozdział 1. Odpowiedzialna wypowiedź i środki jej rozpowszechniania

1.1. Wypowiedź odpowiedzialna

1.1.1. Wybrane elementy składowe wolności wypowiedzi

1.1.2. Odpowiedzialność za wypowiedź

1.1.2.1. Problem autoryzacji w kontekście odpowiedzialności za treść opublikowanej wypowiedzi

1.1.2.2. Odpowiedzialność cywilna

1.1.2.3. Odpowiedzialność karna

1.2. Środki rozpowszechniania wypowiedzi

1.2.1. Prasa

1.2.2. Inne środki rozpowszechniania wypowiedzi w społeczeństwie informacyjnym

1.3. Wnioski

Rozdział 2. Wolność wypowiedzi w świetle Konstytucji i zewnętrznych zobowiązań państwa

2.1. Ograniczenia wolności wypowiedzi zawarte w Konstytucji

2.2. Wolność wypowiedzi w świetle zewnętrznych zobowiązań Polski

2.2.1. Reguły ustanawiania międzynarodowej ochrony praw człowieka

2.2.2. Typy interakcji między wolnością wypowiedzi a innymi prawami człowieka

2.2.3. Regulacje kluczowe dla ochrony wolności wypowiedzi

2.3. Wnioski

Rozdział 3. Wypowiedź dziennikarza w świetle ustawodawstwa zwykłego

3.1. Pojęcie „dziennikarz”

3.1.1. Pojęcie „dziennikarz” w prawie prasowym

3.1.2. Rodzaje dziennikarstwa

3.2. Podstawowe obowiązki i uprawnienia dziennikarza na gruncie prawa prasowego

3.2.1. Katalog podstawowych obowiązków i uprawnień dziennikarza

3.2.2. Etyka dziennikarska

3.2.3. Szczególna staranność i rzetelność

3.2.4. Zachowanie tajemnicy dziennikarskiej oraz dbałość o dobra osobiste i uprawnione interesy

3.2.5. Dbałość o poprawność języka i unikanie używania wulgaryzmów

3.2.6. Przestrzeganie zasad współżycia społecznego

3.3. Cenzura prewencyjna w stanach nadzwyczajnych

3.4. Wnioski

Rozdział 4. Konflikt między wolnością wypowiedzi a prawem do prywatności

4.1. Istota prawa do prywatności z perspektywy konstytucyjnej i zewnętrznych zobowiązań państwa

4.1.1. Doktrynalne zróżnicowanie pojęć dotyczących prywatności

4.1.2. Prywatność innej osoby jako przedmiot wypowiedzi

4.1.3. Status jednostki w społeczeństwie a zakres ochrony prywatności

4.2. Wypowiedź krytyczna jako ingerencja w prawo do prywatności

4.2.1. Kilka uwag o pojęciu „krytyka”

4.2.2. Prawo do krytyki w świetle prawa prasowego

4.2.3. Prawo do krytyki osób wykonujących funkcje publiczne

4.3. Wnioski

Zakończenie

Bibliografia

1. Akty prawne i dokumenty polityczne

2. Opracowania

3. Orzecznictwo

3.1. Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i Europejskiej Komisji Praw Człowieka oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

3.2. Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

3.3. Orzecznictwo Sądu Najwyższego

3.4. Orzecznictwo sądów powszechnych

Wykaz skrótów

1. Akty prawne

EKPC, Konwencja Praw Człowieka – Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2 (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

Karta – Karta praw podstawowych (tekst skonsolidowany Dz.Urz. UE C 202 z 7.06.2016 r.)

k.c. – ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1025)

k.k. – ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2204 ze zm.)

Konstytucja – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)

k.p. – ustawa z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 917)

k.p.c. – ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 155 ze zm.)

k.p.k. – ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1904 ze zm.)

MPPOiP, Pakt – Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167)

pr. aut. – ustawa z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 880 ze zm.)

pr. pras. – ustawa z 26 stycznia 1984 r. – Prawo prasowe (Dz.U. Nr 5, poz. 24 ze zm.)

Traktat z Lizbony – Traktat z Lizbony zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, podpisany w Lizbonie dnia 13 grudnia 2007 r. (Dz.Urz. UE C 306 z 17.12.2007 r.)

TUE – Traktat o Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 13)

u.j.p. – ustawa z 7 października 1999 r. o języku polskim (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 931)

u.s.k.ż. – ustawa z 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski żywiołowej (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1897)

ustawa o stanie wojennym – ustawa z 29 sierpnia 2002 r. o stanie wojennym oraz o kompetencjach Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasadach jego podległości konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1932)

ustawa o stanie wyjątkowym – ustawa z 21 czerwca 2002 r. o stanie wyjątkowym (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1928)

ustawa o wyrównywaniu strat – ustawa z 22 listopada 2002 r. o wyrównywaniu strat majątkowych wynikających z ograniczenia w czasie stanu nadzwyczajnego wolności i praw człowieka i obywatela (Dz.U. Nr 233, poz. 1955)

2. Czasopisma i publikatory

Biuletyn SN – Biuletyn Sądu Najwyższego

Dz.U. – Dziennik Ustaw

Dz.Urz. UE – Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

OSA – Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSAW – Orzecznictwo Sądów Apelacji Wrocławskiej

OSNC – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna

OSNKW – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa

OSNwSK – Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych

OSP – Orzecznictwo Sądów Polskich

OTK-A – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, seria A

RJD – Reports of Judgements and Decisions

3. Inne

ECHR – European Court of Human Rights

ETPC – Europejski Trybunał Praw Człowieka

SN – Sąd Najwyższy

TSUE – Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dawniej ETS – Europejski Trybunał Sprawiedliwości)

Wstęp

Każde prawo człowieka jest realizowane w konkretnych okolicznościach, których elementem jest korzystanie ze swoich praw przez innych ludzi. Z tego powodu dochodzi do wielu interakcji. W dobie globalizacji oraz społeczeństwa informacyjnego interakcje wolności wypowiedzi i prawa do prywatności stały się wręcz nagminne. Dlatego celem tej monografii jest ustalenie mechanizmów interakcji występujących między wolnością wypowiedzi a prawem do życia prywatnego w odniesieniu do sytuacji jednoczesnego korzystania z tych praw człowieka przez różne osoby. W konsekwencji podstawowym zadaniem badawczym jest analiza merytorycznych, formalnych, a niekiedy nawet technicznych aspektów praktyki ochrony wolności wypowiedzi oraz prawa do prywatności. Realizacji przedstawionego celu pracy podporządkowano układ monografii.

W rozdziale „Odpowiedzialna wypowiedź i środki jej rozpowszechniania” poddano analizie wybrane elementy wolności wypowiedzi oraz – pod kątem praktycznego zastosowania podziału na wypowiedzi wartościujące (zawierające oceny) i wypowiedzi o faktach – dokonano próby kwalifikacji w kategoriach zasadności tego dość rozpowszechnionego w literaturze przedmiotu podziału. W praktyce więcej wątpliwości wiąże się jednak z istnieniem wystarczających podstaw do formułowania sądów wartościujących określonej treści. W takich sytuacjach pojawia się również zagadnienie odpowiedzialności, której istotę jako nieodłącznego elementu wolnej wypowiedzi podkreślają wszelkie źródła naukowe i orzecznicze. Pojęcie odpowiedzialności można rozważać zarówno na gruncie treści ogólnie przypisywanej przez język polski, jak i w świetle prawa cywilnego oraz prawa karnego. Autoryzacja jest z kolei jedną z instytucji prawnych blisko wiążących się z odpowiedzialnością za treść wypowiedzi. W zakresie odpowiedzialności cywilnej przedstawiono zagadnienie naruszenia dóbr osobistych oraz motywacji interesem społecznym jako przesłanki uwalniającej od tej odpowiedzialności, a w zakresie odpowiedzialności karnej – kontratypy, które mogą się pojawić w kontekście popełnienia przestępstw wynikających z przekroczenia ustawowych ograniczeń wolności wypowiedzi.

W rozdziale pierwszym uwagę poświęcono również środkom przekazu – ze szczególnym uwzględnieniem prasy zarówno w tradycyjnej, jak i w jej internetowej formie. Dokonanie rozróżnienia między prasą a innymi środkami rozpowszechniania wypowiedzi jest kluczowym elementem w ustaleniu lub wyłączeniu odpowiedzialności na gruncie prawa prasowego. Reguły odpowiedzialności określone w przedmiotowej ustawie dotyczą bowiem tylko osobowego elementu prasy: dziennikarzy, redaktorów naczelnych i wydawców.

Rozdział drugi dotyczy ograniczeń wolności wypowiedzi w świetle Konstytucji i zewnętrznych zobowiązań państwa obejmujących ratyfikowane przez Polskę umowy międzynarodowe oraz zobowiązania w ramach Unii Europejskiej. Stąd też w publikacji zostały użyte takie określenia, jak: forum międzynarodowe, zobowiązania podejmowane na arenie międzynarodowej, zobowiązania zewnętrzne. Istotnym kontekstem wprowadzania ograniczeń praw człowieka jest konstytucyjna zasada demokratycznego państwa prawnego. Inne zasady konstytucyjne ustanawiają gwarancje wolności wypowiedzi. Ograniczenia zostały wprowadzone zaś postanowieniami rozdziału drugiego Konstytucji. Ograniczenia te odnoszą się nie tylko do wolności wypowiedzi, ale w ogóle do praw człowieka. W tym kontekście interesująco jawi się problematyka interakcji towarzyszących jednoczesnemu korzystaniu z praw człowieka przez różne osoby. Istotne jest przy tym, że państwo w zakresie wolności wypowiedzi dało sobie mniejsze możliwości ingerencji w prawa człowieka, niż przewidują to jego zobowiązania zewnętrzne. Przedstawiane zagadnienia dotyczą zatem nie tyle ochrony wolności wypowiedzi przez powstrzymywanie się państwa od ingerencji (chodzi tu raczej tylko o konstytucyjny zakaz instytucjonalnej cenzury prewencyjnej w zwyczajnych okolicznościach), ile przyjęcia na siebie pewnych obowiązków w postaci pozytywnej – dotyczy to zwłaszcza obowiązków informacyjnych i podejmowania działań w przypadku faktycznego zagrożenia wolności środków społecznego przekazu. Inną trudną kwestią w ograniczaniu wolności wypowiedzi jest właściwe rozumienie reguły proporcjonalności i jej stosowanie.

Rozdział trzeci poświęcono wypowiedzi dziennikarskiej w świetle prawa prasowego. Nieiluzoryczne zagwarantowanie wolności wypowiedzi właśnie grupie zawodowej dziennikarzy powszechnie jest uważane za jeden z elementów podstawy funkcjonowania demokratycznego państwa, element warunkujący możliwość patrzenia społeczeństwa na ręce władzy. W polskim systemie polityczno-prawnym wdrożono rozwiązanie zbieżne z regulacjami przyjętymi na forum międzynarodowym: wypełnianiu tak istotnej dla społeczeństwa roli musi towarzyszyć odpowiedzialność. Dlatego obok regulacji dających określone uprawnienia i w praktyce ułatwiających pozyskiwanie informacji niezbędnych do formułowania i wyrażania poglądów obowiązują również normy nakładające na dziennikarzy obowiązki. Do obowiązków tych ustawodawca zaliczył w prawie prasowym: postępowanie zgodne z etyką dziennikarską, szczególną staranność i rzetelność, zachowanie tajemnicy dziennikarskiej, dbałość o dobra osobiste i uprawnione interesy innych osób, dbałość o poprawność języka i unikanie używania wulgaryzmów, przestrzeganie zasad współżycia społecznego. Obowiązki te są jednak tylko pochodną obowiązku nałożonego na prasę jako taką – służby społeczeństwu i państwu.

W praktyce wiele rozterek łączy się z wykładnią pojęcia „szczególna staranność” oraz jego stosunku do pojęcia „należyta staranność” występującego w innych niż prawo prasowe aktach normatywnych. Wątpliwości dotyczące etyki dziennikarskiej są natomiast związane przede wszystkim: z wyborem przedmiotu wypowiedzi i właściwych środków wyrazu, z trudnościami w badaniu źródeł informacji, z ramami wyrażania dezaprobaty w kontekście ewentualnego naruszenia dóbr osobistych. Tym bardziej że do obowiązków dziennikarzy należy właśnie poszanowanie dóbr osobistych i uprawnionych interesów innych osób oraz zachowanie w tajemnicy określonych wiadomości. Jednak obowiązki te są znacznie szersze niż tylko nienaruszanie dóbr osobistych przez właściwy sposób formułowania krytyki. Wykonywanie wskazanego obowiązku leży również w interesie samego dziennikarza i pośrednio całego społeczeństwa, a pozwalając zachować poufność źródeł otrzymanych przez dziennikarza informacji – zapewnia tym samym dalszą współpracę informatorów. Obowiązek dbałości o poprawność języka i unikanie używania wulgaryzmów, a także przestrzeganie zasad współżycia społecznego to z kolei powtórzenie w odniesieniu do konkretnej grupy zawodowej obowiązków, które innymi ustawami ustawodawca nałożył na wszystkie podmioty podlegające polskiemu prawu.

Rozdział czwarty zawiera rozważania o konflikcie między wolnością wypowiedzi a prawem do życia prywatnego. Problemy z zapewnieniem ochrony prawa do życia prywatnego wynikają z niemożliwości istnienia jednej, legalnej definicji tego pojęcia. W poszczególnych aktach prawnych występują zaś pojęcia znaczeniowo bardziej lub mniej podobne, ale nie tożsame (np. życie rodzinne, poszanowanie: mieszkania, miru domowego, tajemnicy korespondencji, tajemnicy komunikowania się). Co więcej, funkcjonujące w doktrynie definicje nie są definicjami wyczerpującymi o zamkniętym charakterze. Określanie ich zakresu znaczeniowego przez politologów i prawników nie jest zadaniem prostym z tej racji, że niezbędne okazuje się sięgnięcie do dorobku nauki niepokrewnej – psychologii. Kolejne utrudnienie stanowi powszechnie przyjęte różnicowanie przyznanego zakresu ochrony w zależności od tego, czy dana osoba wykonuje funkcje publiczne, czy też nie, i w zależności od sytuacji, w której następuje ingerencja w życie prywatne. W tak ukształtowanym stanie prawnym ogromna rola odkrywania poszczególnych elementów prawa do życia prywatnego przypada sądom i trybunałom.

Uwagę w tym rozdziale skupiono jednak przede wszystkim na ustaleniu motywów ingerowania w życie prywatne innej osoby oraz jego najczęściej występujących przejawów w konfrontacji z wolnością wypowiedzi – wypowiedzi wyrażającej krytykę. Krytykę rozumianą nie tylko w sposób zawężający to pojęcie do dezaprobaty. Na podstawie analizy literatury wskazującej na zwiększone zainteresowanie społeczeństwa prywatnością osób powszechnie znanych założono przy tym, że dostępny w orzecznictwie materiał badawczy dotyczy wyrażania krytyki pod ich adresem.

Badania, których wyniki opublikowano w tej książce, były prowadzone z wykorzystaniem metody opisowej, egzegezy aktów prawnych powszechnie obowiązującego prawa i innych dokumentów, a także analizy porównawczej. Dokonanie analizy wskazanych zagadnień powinno doprowadzić do ustalenia mechanizmów interakcji występujących między wolnością wypowiedzi a prawem do życia prywatnego w odniesieniu do sytuacji jednoczesnego korzystania z tych praw człowieka przez różne osoby. Skoro bowiem ustrojodawca założył, że Polska jest demokratycznym państwem prawnym respektującym prawa człowieka, to przeprowadzone badania powinny wskazać, jak państwo zapewnia nieiluzoryczną ochronę wolności wypowiedzi oraz prawa do życia prywatnego.

Bibliografia obejmuje akty prawne, dokumenty polityczne, literaturę oraz orzecznictwo. Wykorzystane akty normatywne i dokumenty polityczne mają zarówno charakter hard, jak i soft law. Literatura składa się z polsko- i anglojęzycznych monografii, artykułów w czasopismach naukowych i zbiorowych opracowaniach, materiałów z konferencji naukowych, tekstów publicystycznych. W monografii wykorzystano również orzecznictwo organów powołanych Europejską Konwencją Praw Człowieka – Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i już nieistniejącej Europejskiej Komisji Praw Człowieka, a także opinie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, jak również orzecznictwo polskiego Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych. Analizie poddano wybrane sprawozdania Komisji Praw Człowieka, ponieważ merytoryczne walory przyjętych przez nią stanowisk są docenianie i potwierdzane w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

ROZDZIAŁ 1 Odpowiedzialna wypowiedź i środki jej rozpowszechniania

1.1. Wypowiedź odpowiedzialna

1.1.1. Wybrane elementy składowe wolności wypowiedzi

Wolność wypowiedzi zazwyczaj jest definiowana przez wskazanie składającej się na nią wiązki uprawnień. Biorąc pod uwagę bliskoznaczność słownikowego znaczenia pojęć „informacja” oraz „idea”, ich rozpowszechnianie i przekazywanie są w gruncie rzeczy pojęciami tożsamymi ze względu na założenie aktywnego i świadomego dzielenia się nimi z innymi podmiotami przez posiadacza tych informacji. Tymczasem co prawda „pozyskiwanie” najczęściej zakłada aktywne działanie, ale pozyskać coś można również przy okazji wykonywania innej czynności, zwłaszcza gdy druga osoba zachowuje się aktywnie taką ideę lub informację przekazując. Przy tym z powodu obecnych uwarunkowań rozwoju technologicznego wszelka aktywność w tym zakresie powinna się odbywać z uwzględnieniem zasad bezpieczeństwa informacji[1]. „Otrzymywanie” informacji wiąże się natomiast raczej z biernością w zachowaniu. W kwestii uprawnień dotyczących poglądów należy stwierdzić, że w państwach demokratycznych władza nie jest w stanie ingerować w samo „posiadanie” poglądów. Kwintesencję tego prawa stanowi „wyrażanie poglądów” i właśnie „wyrażania” dotyczy ewentualna ingerencja władz.

Przypisy

Rozdział 1

[1] Bezpieczeństwo informacji to stan i proces, w ramach którego zapewnia się w całym cyklu życia informacji (powstanie przekazanie, przetworzenie, kopiowanie, wykorzystywanie, przechowywanie, gromadzenie, niszczenie) osiąganie i utrzymywanie – z uwzględnieniem obowiązujących standardów bezpieczeństwa na pożądanym przez dany podmiot poziomie – takich jej fundamentalnych właściwości, jak: dostępność, użyteczność, integralność i poufność – W. Fehler, w: Leksykon bezpieczeństwa wewnętrznego, red. W. Fehler, J.J. Piątek, R. Podgórzańska, Szczecin 2017, s. 70.