Dane oryginału
William Walters, Jens Henrik Haahr

Governing Europe. Discourse, Governmentality and European Integration

Copyright © 2005 William Walters Jens Henrik Haahr

All Rights Reserved

Authorised translation from the English language edition published by Routledge, a member of the Taylor & Francis Group

Projekt okładki i stron tytułowych

Dominika Raczkowska

Redaktorzy inicjujący

Ewelina Szyszkowska

Halina Bukowiecka

Redaktor

Teresa Piotrkiewicz-Błazik

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA
Warszawa 2011

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2011 r., (wyd. I)
Warszawa 2019

ISBN 978-83-01-20709-0

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: mobisfera.pl

Przedmowa i podziękowania

Przy całym zróżnicowaniu i bogactwie studiów politologicznych nad integracją europejską możemy wskazać przynajmniej jedną cechę wspólną dla większości z nich. Chodzi o swego rodzaju realizm. Badacze na ogół starają się nakreślić aktualne konfiguracje sił społecznych, struktur, instytucji, a ostatnio także idei, aby wyjaśnić poszczególne decyzje, wyniki polityk i kierunek decyzji podejmowanych wewnątrz Unii Europejskiej. Badania dotyczące politycznych marzeń, racjonalności, założeń i technik, mających swoje źródła w różnych próbach zarządzania Europą, są znacznie rzadsze. Mamy nadzieję, że nasza książka będzie wkładem do takiego właśnie projektu.

Podejmuje ona tematykę europejskich eksperymentów w rządzeniu. Jej kształt i wymowa ewoluowały w procesie pisania w wyniku wielu rozmów i reakcji na referaty wygłaszane przez nas w wielu miastach na całym świecie, m.in. na zjeździe International Studies Association w Los Angeles (2000), podczas First Pan-European Conference on EU Politics na Uniwersytecie w Bordeaux (2002), na zjeździe International Political Science Association w Durbanie w RPA (2003), w University Association for Contemporary European Studies Annual Research Conference w Newcastle, w Wielkiej Brytanii (2003) na European Consortium for Political Research, podczas półrocznej konferencji w Marburgu w Niemczech (2003), a także Annual Meeting of Danish Society for European Research w Aalborgu w Danii (2003). Jesteśmy wdzięczni wielu uczestnikom i dyskutantom tych spotkań za ich krytycyzm i poparcie. Szczególne podziękowania należą się Thomasowi Diezowi i Véronique Mottier za ich komentarze na temat wczesnej wersji pierwszego rozdziału, a także Andrew Barry’emu, Christinie Gabriel, Barry’emu Hindessowi, Knudowi Erikowi Jørgensenowi i Wendy Lerner za ich zaangażowanie we wczesnej fazie naszego projektu. Dziękujemy również bardzo Heidi Bagtazo i Grace McInnes z wydawnictwa Routledge, którzy od samego początku niezwykle nas wspierali i cierpliwie pracowali nad edycją książki.

Nasz projekt jako przedsięwzięcie prawdziwie transatlantyckie nie byłby możliwy bez różnych form wsparcia.

William Walters chciałby szczególnie podziękować Social Sciences and Humanities Research Council of Canada (Standard Research Grants Program) i Faculty of Public Affairs and Managment za ich hojne wsparcie finansowe. Wiele zawdzięcza też pomocy badawczej ze strony Todda Alwaya, Andreasa Janza i Oguz Kolasin. Pragnie także podziękować Wydziałowi Historii i Cywilizacji Uniwersytetu Europejskiego we Florencji, gdzie gościł wiosną 2004 r. i mógł dopracować niektóre rozdziały tej książki. W końcu, chciałby także podziękować Christianie Gabriel za jej bezwarunkowe wsparcie i cierpliwość, kiedy on poświęcał zbyt wiele czasu temu projektowi.

Jens Henrik Haahr pragnie podziękować Danish School of Journalism za hojne wsparcie podczas konferencji w Bordeaux, Durbanie i Marburgu w latach 2002–2003 oraz za umożliwienie mu niezwykle efektywnej wizyty badawczej w Departament of Political Science na Uniwersytecie Carleton w Ottawie w maju 2003 r. oraz na Uniwersytecie Europejskim we Florencji w marcu 2004 r.

Wcześniejsza wersja szóstego rozdziału ukazała się pod tytułem Open Coordination as Advanced Liberal Government w „Journal of European Public Policy” 11(2), s. 209–230. Jesteśmy bardzo wdzięczni za zgodę Taylor and Francis (patrz strona internetowa www.tandf.co.uk) za możliwość wprowadzenia zmian i umieszczenie tej pracy w naszej książce.

William Walters
Jens Henrik Haahr

Ottawa i Århus, maj 2004

I
Rządzenie[1] Europą

15 lutego 2000 r. przewodniczący Komisji Europejskiej, Romano Prodi (2000), wygłosił w Parlamencie Europejskim przemówienie, w którym podkreślił, że jego kadencja zbiegła się z „początkiem nowego tysiąclecia”. Prodi wyjaśniał, jak postrzega najważniejsze sprawy, których rozwiązanie przypadło właśnie na jego prezydencję. Stwierdził, że od początku procesu integracji europejskiej wiele już zdziałano, a największym osiągnięciem jest bez wątpienia 50 lat bezprecedensowego pokoju i dobrobytu. Dzięki powstaniu wspólnego rynku i wprowadzeniu waluty euro Unia Europejska (UE) została dobrze przygotowana do sprostania temu, co Prodi nazwał „wyzwaniami globalizacji”. Mimo tych godnych uwagi sukcesów UE spotyka się jednak w dalszym ciągu z obawami i sceptycyzmem ze strony „obywateli Europy”. Ludzie stracili wiarę w europejskie instytucje – ubolewał Prodi – i ich zdolność do zaprojektowania lepszej przyszłości Europy. Aby odnieść sukces w trzecim milenium, projekt europejski musiałby sprostać dwóm rodzajom „potrzeb”. Pierwsze z nich to potrzeby Europy, które obejmują „energiczny i zrównoważony wzrost”, „zewnętrzne i wewnętrzne bezpieczeństwo”, większe „poczucie celu i znaczenia integracji europejskiej” oraz bardziej skuteczne występowanie w charakterze „globalnej siły obywatelskiej”, działającej w imię dobra społeczności światowej. Drugi rodzaj potrzeb dotyczył samej Unii. Gwarancją realizacji wspomnianych potrzeb Europy byłoby wcześniejsze zaspokojenie potrzeb UE. Wśród najbardziej palących potrzeb UE – jak postrzega ten problem Prodi – znajdują się: usprawniony i czytelniejszy proces podejmowania decyzji w instytucjach europejskich oraz między nimi a krajami członkowskimi, większa przejrzystość instytucji oraz zreformowanie polityk Unii w wielu dziedzinach.

Bez wątpienia Prodi wielokrotnie powtarzał te same kwestie przy okazji swoich licznych wystąpień. Wielu innych, którzy wyrażali obawy na temat obecnego stanu europejskiego projektu, również podziela jego poglądy. Nie ma wątpliwości, że niektórzy analitycy podkreślają także i inne potrzeby – jak choćby potrzeba spójnej konstytucji, większego wzrostu gospodarczego, lepszego międzykulturowego zrozumienia albo bezpieczniejszych granic zewnętrznych. Europa i zarządzające nią instytucje mają wiele potrzeb, o czym będą nieustannie przypominać nam eksperci od unijnych polityk.

Przedmiotem tej książki nie jest jednak określanie ważności i wyznaczanie kolejności realizacji tych potrzeb. Chcemy natomiast dowiedzieć się, co ludzie mają na myśli, mówiąc, że Europa ma jakieś potrzeby. Przemówienie Prodiego pociąga za sobą pewien sposób mówienia, który stał się już do pewnego stopnia oczywisty. W tym wystąpieniu – i w niezliczonych innych, podejmujących przywołane tematy w celu albo wyrażenia poparcia, albo sprzeciwu wobec jakiś konkretnych rozwiązań – jest ukrytych wiele ważnych założeń. Przede wszystkim to, że Europa istnieje jako coś, co ma swoje potrzeby, że odpowiednie władze są w stanie je zidentyfikować, a następnie opracować sposoby ich zaspokojenia.

Jak zauważył Robert B.J. Walker, taki sposób mówienia o Europie zakłada, że wiadomo, czym i gdzie jest Europa. Istnieje ona wówczas w „parametrach ilościowych i jakościowych”.

Europa, jak podkreśla wielu analityków, zmienia się, rozrasta się i rozwija. Obecnie często stosuje się odwołania do Nowej Europy: do jakiegoś miejsca – przestrzeni geograficznej albo jakiegoś bytu kulturowego, politycznego, ekonomicznego lub militarnego lub też jakiegoś osiągnięcia czy perspektywy – czegoś, co jest prężne i dynamiczne, co dopracowało się respektowanych tradycji, które są obecnie zabarwione albo przez milenijną aurę, albo globalizacyjną innowację [Walker 2000, s. 14].

Przeprowadzone w obrębie studiów europejskich badania w większości zakładają, że wiemy, gdzie znajduje się Europa i czym jest. Otóż miałaby być przestrzenią ponadnarodowej wymiany ekonomicznej, w której przepływ kapitału i ludzi rzuca wyzwanie granicom suwerenności państw narodowych i wymusza nowe formy polityki oraz regulacji. Europa staje się przestrzenią wielopoziomowej struktury administracyjnej i politycznej, w której złożone międzyrządowe, międzyregionalne, ponadnarodowe procesy negocjowania pozwalają mówić o nowych wzorcach zarządzania [governance]. Europa jest międzynarodowym graczem, który po zakończeniu zimnej wojny szuka dla siebie należnej roli w światowej polityce; jest ekonomicznym supermocarstwem, które musi wykształcić odpowiedni „polityczny muskuł”, jeśli ma przynieść odrobinę równowagi niebezpiecznie jednobiegunowemu światu.

Jak wyglądałyby jednak badania integracji europejskiej, jeśli nie rozpoczynałyby się od takich właśnie założeń dotyczących Europy, której jeszcze nie ma lub która – w najlepszym razie – dopiero się wyłania? Jak wyglądałyby badania integracji europejskiej, gdyby nie zakładały spójności i obiektywności jej interesów oraz istnienia tożsamości i instytucji determinujących jej ewolucję? Jak moglibyśmy badać integrację europejską, jeśli – jak ujął to Walker – „Europa nie jest tam, gdzie być powinna”? Czego możemy dowiedzieć się z antyesencjalistycznego podejścia do integracji europejskiej?

Denaturalizacja Europy

Przyjmowanie tak rozumianej Europy jako pewnej oczywistości – charakterystyczna cecha wielu dyskursów na temat integracji europejskiej – będzie właśnie przedmiotem tej książki. Jeśli nie można jeszcze założyć, że taka Europa już istnieje, to pojawia się wówczas wiele pytań. Jak to się zatem dzieje, że Europa ma jakieś potrzeby? Na jakiej podstawie stała się ona czymś, o czym można powiedzieć, że doświadcza ekonomicznego „wzrostu” albo cierpi z powodu deficytu „wewnętrznego bezpieczeństwa” czy „demokracji”? Jak Europa stała się czymś, co posiada własną „gospodarkę”? Jak doszło do tego, że pewne postacie, jak choćby Romano Prodi, i instytucje, które reprezentują, zaczęły wydawać autorytatywnie opinie na temat tych potrzeb? Za sprawą jakiego rodzaju polityki i z pomocą jakich środków stało się możliwe składanie propozycji zaspokojenia tych potrzeb?

W poszukiwaniu odpowiedzi na te pytania zwracamy się w stronę jednego z najbardziej ekscytujących osiągnięć w rozwoju poststrukturalistycznej analizy politycznej. Mowa tu o pojawieniu się studiów nad „urządzaniem”[2]. Ten neologizm został stworzony przez Michela Foucaulta jako określenie dziedziny, którą nazwał „racjonalnością rządzenia” (Gordon 1991, s. 1). Pod tym hasłem przeprowadził on badania historii rządzenia, obejmującej okres od starożytnej Grecji aż po wyłonienie się współczesnego neoliberalizmu. Foucault chciał zrozumieć rządzenie nie w instytucjonalnym czy filozoficznym sensie, ale właśnie jako historię sztuki rządzenia.

Przedwczesna śmierć uniemożliwiła Foucaultowi rozwinięcie tego założenia w większy projekt teoretyczny[3]. Wiele z tematów, koncepcji czy hipotez, formułowanych przez francuskiego filozofa, zdobyło jednak ogromne uznanie. Podjęte zostały przez jego współpracowników, a obecnie także przez licznych badaczy tak różnych dyscyplin, jak antropogeografia [human geography], finanse i zarządzanie, antropologia, socjologia, politologia[4]. Jako program badań urządzanie ma szczególne znaczenie w Wielkiej Brytanii, Australii, Kanadzie i Skandynawii. W dziedzinie nauk politycznych urządzanie wiąże się przede wszystkim z analizą liberalizmu i neoliberalizmu jako sztuk rządzenia (Barry i in. 1996a).

W prezentowanej książce postulujemy pogłębienie związku między studiami nad urządzaniem a badaniami integracji europejskiej. Dotychczas niewiele było prób połączenia tych dwóch obszarów badawczych[5]. Uważamy, że jest to niekorzystne i chcemy przedstawić potencjał, jaki może wnieść perspektywa urządzania do problemów i badań integracji europejskiej.

Urządzanie w naszym rozumieniu nie stanowi jedynego paradygmatu badawczego, zajmującego się konstrukcjami Europy. Przeciwnie, będzie lepiej, jeśli urządzanie usytuujemy obok wielu innych podejść teoretycznych, które w różny sposób przyczyniają się do denaturalizacji idei Europy oraz kształtowania bardziej refleksyjnego i krytycznego podejścia wewnątrz studiów europejskich.

Prawdopodobnie jednym z najbardziej wpływowych kierunków studiów europejskich – przynajmniej w politologii – jest obecnie szybko rozwijający się społeczny konstruktywizm jako perspektywa badawcza skupiająca się na teorii integracji europejskiej. Nabrał on znaczenia w stosunkach międzynarodowych przy okazji prób poszukiwania „pośredniego stanowiska” między – z jednej strony – racjonalistycznymi i pozytywistycznymi podejściami, a z drugiej – postmodernizmem (Adler 1997). Większość teoretyków społecznego konstruktywizmu podkreśla swoje przywiązanie do badania kwestii tożsamości w wyjaśnianiu zmian społecznych. Według redaktorów tomu Social Construction of Europe podejście konstruktywistyczne uwypukla wpływ, jaki na integrację europejską wywierają „ontologie społeczne”, „instytucje społeczne” i „intersubiektywność” (Christiansen i in. 2001; por. Jørgensen 1997).

Należy jednak zauważyć, że istnieje znaczące zróżnicowanie wśród tych, którzy są przywiązani do omawianego podejścia badawczego. Bardziej konwencjonalny kierunek jest zainteresowany badaniem idei i tożsamości jako rodzaju brakującego czynnika, który – zestawiony z badaniami interesów i instytucji – może zyskać wówczas większą moc wyjaśniania przyczyn. Na przykład jest to widoczne w badaniach poświęconych różnym normatywnym koncepcjom Europy, prezentowanych przez elity polityczne w celu wyjaśnienia narodowych rozbieżności w prowadzeniu polityki wokół kwestii takich jak unia gospodarczo-walutowa (Risse i in. 1999). Prowadzone są również badania znacznie bliższe poststrukturalizmowi, w których same studia dotyczące UE postrzega się jako uczestniczące w konstruowaniu Europy. Jak przekonująco dowodzi Thomas Diez (1999, s. 599), w takim stopniu, w jakim aktywnie uczestniczą w definiowaniu Europy, nauki społeczne nie znajdują się poza relacjami władzy, przez co nie są „politycznie niewinne i same mogłyby być przedmiotem analizy”. Mimo tych znaczących epistemologicznych różnic – dzięki zajmowaniu się różnymi koncepcjami Europy, które mobilizują aktorów sceny społecznej – społeczny konstruktywizm rzucił wyzwanie poglądowi, że wiemy, czym i gdzie jest Europa. Przeciwnie, pokazano że jest to idea uwikłana w spory polityczne i tożsamościowe.

Pogląd, że Europa ma stabilną tożsamość, został podważony także z innych stron. Prace teoretyków polityki i historyków, poświęcone idei Europy, są w tym wymiarze godne uwagi (af Malmborg i Stråth 2001; Delanty 1995; Pagden 2002a; Wilson i Van der Dussen 1993). Badania te rozszerzają nasze obecne postrzeganie Europy, zwracając uwagę na bardzo długą historię myślenia o niej, obejmującą średniowieczną, chrześcijańską koncepcję Europy czy napoleońską quasi-imperialną wizję konfederacji państw. W ten sposób pokazują, że UE nie jest Europą per se – argument, często niedostrzegany przez tych, dla których proces poszerzania obszaru polityk UE jest synonimem procesu tzw. europeizacji (Olsen 2003). Stanowi ona jeden z ostatnich politycznych projektów mówiących „w imieniu” Europy. Pod względem zdolności instytucjonalnych i władzy jest to szczególnie udany projekt. Jednakże, podobnie jak papiestwo w XV w. czy Francja za Napoleona, UE określa swoją szczególną partykularną wizję Europy w taki sposób, że jej prawo do reprezentowania takiej Europy wydaje się czymś naturalnym i oczywistym.

Równie godna podkreślenia jest także praca badaczy z dziedziny krytycznej geopolityki i geografii politycznej. Według Johna Agnewa i Gearóida Ó Tuathaila (1992, s. 192) krytyczna geopolityka bada „przestrzenny wymiar polityki międzynarodowej prowadzonej przez główne mocarstwa i hegemoniczne państwa”. Przedmiotem badań w tej dziedzinie są zmieniające się geopolityczne znaczenia i przestrzenne tożsamości Europy (Heffernan 1998). Widać dzięki nim zmiany politycznej przestrzeni Europy, co pokazuje, że w różnych okresach była ona wyobrażana albo jako przestrzeń imperiów, państw, regionów, albo ostatnio także jako przestrzeń sieci (Anderson 1996; Jönsson i in. 2000). Uzmysławiają one również, jak bardzo rozumienie Europy było zawsze kształtowane przez pewien konstytutywny obraz Innego. Unijna wersja Europy nie ma własnej trwałej tożsamość, ale jest konstruowana w obrębie zmieniających się opozycji, których część stanowił ideologiczny Inny w postaci zniewolonej i komunistycznej Europy Wschodniej czy ostatnio wskrzeszony cywilizacyjny i kulturowy Inny, czyli niezachodni i nienowoczesny świat islamski (Neumann 1999; Taylor 1991; Tuanader i in. 1997).

Przedstawiamy trzy przywołane możliwości jako przykłady ekscytujących badań, które rzucają wyzwanie i podważają pogląd, że Europa już powstała. Nie postrzegamy ich jako rywalizujących ze sobą paradygmatów, ale jako intelektualne pola, które w wielu przypadkach są komplementarne wobec perspektywy urządzania. Stawiamy w tej książce na urządzanie z dwóch powodów. Po pierwsze, aby uczynić z niego użytek w badaniach nad UE, dotychczas bowiem taka perspektywa była zastanawiająco niezauważana. Po drugie – w związku z kwestią konceptualnej orientacji i przedmiotu badań urządzania. Może ono być postrzegane – jak dalej argumentujemy – jako forma politycznej analizy. W odróżnieniu jednak na przykład od analizy dyskursu, prezentuje ono orientację konceptualno-empiryczną, którą uważamy za szczególnie cenną. Urządzanie[6] łączy bowiem analizę dyskursu z zainteresowaniem historią rządzenia. Dzięki temu pozwala na usytuowanie badań nad integracją europejską w relacji do znacznie szerszego obszaru historii racjonalności, sztuk i technik rządzenia.

Uwzględniliśmy w prezentowanej książce cztery aspekty studiów nad urządzaniem i nie uważamy naszej wersji za ostateczną. Jest ona otwarta na różnorodne interpretacje i zastosowania (O’Malley i in. 1997). Traktujemy urządzanie bardziej jako skrzynkę z narzędziami niż jako teorię. Są cztery rodzaje narzędzi, z których w tej książce korzystamy. Nasze zastosowanie urządzania sprowadza się do uznania go za: 1) szczególną formę krytycznej i refleksyjnej analizy politycznej, która skupia się na racjonalnościach rządzenia; 2) metodę na uhistorycznienie badań nad zmieniającymi się formami władzy; 3) narzędzie przydatne do badania relacyjności władzy i tożsamości zarządzanych; 4) pojęcie pozwalające zająć się kwestią technologii władzy. Postaramy się omówić po kolei każde jego rozumienie, łącząc je z poszczególnymi problemami badawczymi. Pragniemy podkreślić, że naszym celem nie jest przedstawienie jakiejś systematycznej teorii urządzania – chcemy wyłącznie otworzyć przestrzeń dla użytecznych możliwości nowych badań. Każdy z prezentowanych tematów ilustrujemy krótkimi historycznymi przykładami.

Urządzanie i integracja europejska

Urządzanie jako forma analizy politycznej

Urządzanie może być rozumiane jako krytyczne podejście do badań nad polityką. Bez względu na to, czy chodzi o zajmowanie się walką klasową, zmianami instytucjonalnymi czy jednostkami i racjonalnością ich decyzji, każda poszczególna teoria czy metoda ma swoje szczególne przedmioty badań i zmienne, które preferuje. Studia nad urządzaniem koncentrują się szczególnie na mentalności rządzenia (Dean 1999b, s. 16). Obejmują zainteresowanie zmieniającymi się sposobami, w jakie władza polityczna, lecz także i ci, którzy ją kontestują, zadają pytania: Jak powinno się rządzić? Czym powinno się rządzić? Dlaczego należy rządzić? Bez względu na to, czy się rozpatruje się politykę walki z biedą w XIX w., czy politykę konkurencji ekonomicznej pod koniec XX w., studia nad urządzaniem w sposób szczególny uwzględniają język, mentalność czy sposoby, przez które są wyrażane problemy i aspiracje polityczne. Jaki rodzaj wyzwań ubogi stawiał przed reformatorami społecznymi walczącymi z ubóstwem? Jaki rodzaj gospodarki zachwalają dzisiejsi guru konkurencyjności?

Dlaczego jednak mielibyśmy zajmować się mentalnością i językiem? Mentalności rządzenia nie są badane po to, by zrekonstruować dokładniej przeszłość, język zaś nie po to, aby ujawnić, jak wypaczył on prawdziwe realia. Przeciwnie, ich badanie jest uzasadnione kwestią politycznego rozumu, którego korzenie tkwią w sposobach, jakimi jesteśmy zarządzani, a także wieloma innymi czynnikami, których istnienia nie jesteśmy do końca świadomi. Urządzanie jest krytyczną i diagnostyczną praktyką, jest bowiem poszukiwaniem sposobów, by uczynić polityczny rozum bardziej czytelnym i przez to bardziej dostępnym dla politycznej praktyki. Władza i rządzenie nigdy nie są uprawiane w uniwersalny sposób. Jak ujął to Foucault (1988, s. 73): „przynajmniej w tym względzie polityczna praktyka przypomina naukową: nie mamy do czynienia z «rozumem uniwersalnym», który jest implementowany, ale zawsze z bardzo specyficznym rodzajem racjonalności”.

Gdzie należy szukać mentalności rządzenia? Jak powinniśmy je badać? Dla naszych rozważań niezwykle ważne jest to, co stwierdzili Nikolas Rose i Peter Miller, mianowicie, że

rządzenie jest czynnością problematyzującą [...]. Ideały rządzenia są nieodłącznie powiązane z problemami, wokół których się poruszają, ułomnościami, które próbują naprawić, chorobami, które chcą wyleczyć. W rzeczy samej, historia rządzenia może być napisana jako historia problematyzowania [Rose i Miller 1992, s. 181; podkreślenie oryginalne].

Mentalności i formy rozumu mogą zostać zidentyfikowane w aktach i momentach problematyzacji. Tak dzieje się we wszystkich miejscach, w których dana polityka czy praktyka jest podawana w wątpliwość, zidentyfikowana jako niewystarczająca, wadliwa, zbyt kosztowna, nieetyczna – to właśnie wtedy mentalności rządzenia najbardziej domagają się badania.

Badania problematyzacji, mentalności i racjonalności pociągają jednak za sobą coś jeszcze. Podtytuł tej książki brzmi Dyskurs, urządzanie i integracja europejska. Zwróćmy uwagę, iż postrzegamy urządzanie jako trwale połączoną z poststrukturalistyczną analizą dyskursu i w rzeczywistości niemożliwą bez niej strategię (Howarth i in. 2000; Laclau i Mouffe 1985; Milliken 1999; Carver i in. 2002). W celu zrekonstruowania pól urządzania, dotarcia do zakorzenionych w nich form politycznego rozumu, należy przyjąć język za nieredukowalne medium. Jak podkreślają teoretycy dyskursu, musimy rozumieć język nie jako coś odzwierciedlającego tkwiący u podstaw „realny” świat, ale jako coś, co jest konstytuującym wymiarem rzeczywistości. Polityczne walki są również konfliktami o nadawanie znaczeń.

Jednocześnie zauważamy, że urządzanie popycha analizę dyskursu w stronę nowych kierunków. Jak już wcześniej zwróciliśmy uwagę, łączy się ona z historią sztuki i praktyk rządzenia. Zapewne jest to jeden z powodów, dla których w studiach nad urządzaniem za źródła uważa się raczej policy papers, oficjalne dokumenty, teksty prawne czy akademickie publikacje, a nie badania mediów czy dyskursu masowego. To jest kierunek, w którym chcemy podążać w naszej książce.

Urządzanie kieruje analizę dyskursu także w stronę zaangażowania w jego techniczne aspekty. Podczas gdy niektóre kierunki analizy dyskursu podkreślają semiotyczne praktyki nadawania znaczenia albo jego zawężania czy pokazywania zależności, to urządzanie koncentruje się na materialności dyskursu. Wskazuje na niezauważany świat zapisów, na wybitnie techniczne sposoby, w jakich świat jest reprezentowany przez mało znaczące wykresy, tabele, grafy, liczby, diagramy, raporty (Rose i Miller 1992). To jest coś więcej niż tylko „nudna efemeryda biurokracji”; to są materiały, dzięki którym świat stał się widoczny, policzalny i podatny na praktyki władzy. Te niezliczone małe praktyki odgrywają, niestety, wciąż zbyt mało dostrzeganą rolę w konstrukcji Europy (Walters 2002b).

Uważamy, że urządzanie jako podejście badawcze może wiele zaoferować w badaniach nad integracją europejską. Nie zakłada się tu, że wiadomo z wyprzedzeniem, czym i gdzie jest Europa. W zamian stawia się pewne pytania. Na przykład, w jaki sposób Europa była zarządzana: jako przestrzeń rynków, obszar kulturowy albo może jako cywilizacja? Jaka władza została zaproponowana Europie: czy jej podmioty – tj. obywatele państw członkowskich – są zachęcane do korzystania z różnego rodzaju wolności i obowiązków? Czy też są one traktowane niczym surowce? W jakich okolicznościach znajdujemy różne mentalności rządzenia łączące się w złożone wzory?

Problem 1. W jaki sposób Europa była wyobrażana i zarządzana przez poszczególne unijne polityki?

Odpowiedź na to pytanie może ułatwić usytuowanie danej polityki unijnej w historycznym i analitycznym polu urządzenia, które często wykracza poza instytucjonalny obszar Unii Europejskiej. Podobnie jak w przypadku badań komparatystycznych, gdzie UE porównuje się do innych rodzajów państwowości (Caporaso 1996; Schmitter 1996), proponujemy, aby jej konstytutywne praktyki i sztuki rządzenia porównać z adekwatnymi przykładami w historii rządzenia.

Przykład: autorytarna racjonalność europejskiego zarządzania

W XX w. pojawiły się zarówno autorytarne, federalistyczne, jak i funkcjonalistyczne idee i projekty integracji europejskiej (Keegan 1997; Stirk 1996, s. 19). Do takiego wniosku doszli historycy badający opracowany przez narodowych socjalistów projekt Nowego Ładu Gospodarczego i ich szczególną koncepcję ekonomicznej integracji europejskiej. Jak zauważa Keith Tribe, „ruch na rzecz integracji europejskiej, wyrażony jako zamierzona polityka rządu, aby wcielić ją w życie, można dostrzec już w Nowym Ładzie Gospodarczym z 1940 roku” (Tribe 1995, s. 260). Jeśli przez moment rozważymy mentalność rządzenia, w którego ramach nazistowskie Niemcy były wyobrażane jako zjednoczona Europa, to możemy lepiej zrozumieć specyfikę wersji WE/UE, która ostatecznie ją zastąpiła.

Głównym założeniem narodowosocjalistycznego planu integracji europejskiej była idea Gospodarki Wielkiego Obszaru [Grossraumwirtschaft]. Europa była w niej postrzegana jako „poszerzona przestrzeń ekonomiczna”, w której byłyby realizowane nazistowskie marzenia o niemieckiej autarkii ekonomicznej, samowystarczalności i rasowej supremacji. Zgodnie z tą ideą, Niemcy stałyby się centrum produkcyjnym wraz z północno-wschodnią Francją, Belgią i Czechami. Regiony peryferyjne, zwłaszcza wschodnie, aż do Uralu, miały dostarczać nieprzetworzone surowce i artykuły żywnościowe. Gospodarka Wielkiego Obszaru miała stanowić „zorganizowaną przestrzeń ekonomiczną”, zarządzaną nie w imieniu wspólnoty niezależnych i równych państw, ale w imieniu narodu niemieckiego. Wymiana wolnorynkowa miała wyłącznie służyć niemieckiej supremacji. Centralnym punktem tego schematu było zhierarchizowanie ludzi, które później pociągnęło za sobą zbrodnię ludobójstwa.

Narody Europejskiego Obszaru Gospodarczego zostały zhierarchizowane na schodzącej w dół skali: Niemcy, dalej podobne do nich narody Europy Północnej, narody Europy Środkowej i w końcu słowiańskie narody ze Wschodu. W tym schemacie los ludności żydowskiej został wyznaczony w niejasnej przestrzeni na Wschodzie, gdzie ostatecznie zostali oni zgładzeni [Tribe 1995, s. 254].

Wspominamy o Nowym Ładzie Gospodarczym nie po to, aby zasugerować, że istnieją jakieś jego związki z projektem WE/UE, ale po to, aby pokazać go w innym świetle. Badania nad UE rzadko odwołują się do zdyskredytowanego projektu Gospodarki Wielkiego Obszaru, tej autorytarnej i ludobójczej „innej” próby integracji europejskiej. UE jest natomiast porównywana do innych struktur demokratyczno-liberalnych (np. Stany Zjednoczone) czy regionalnych projektów integracyjnych (np. NAFTA). Przywołane przez nas niekonwencjonalne porównanie pokazuje, że UE jest wyłącznie przygodną formą integracji europejskiej (a nie integracją europejską per se) i, co więcej, wskazuje na przygodny liberalny i polityczny model WE/UE. Jeśli mówimy o mentalności rządzenia na poziomie tego modelu, to jest to model, w którym sztuki i praktyki miękkiego rządzenia są cechą główną.

Warto na przykład zauważyć, że idea Gospodarki Wielkiego Obszaru ukazuje wspólny rynek UE w nowym świetle. Zamiast stanowić bezdyskusyjny i oczywisty wyraz rosnącej współzależności ekonomicznej lub stopniowej, funkcjonalnej integracji, wspólny rynek może być postrzegany jako przygodna forma sztuki rządzenia. Gospodarka Wielkiego Obszaru za pomocą środków politycznych i militarnych szukała sposobów narzucenia „organicznego” i skrajnie hierarchicznego podziału pracy przez kategoryzowanie ludzi i terytoriów (Stirk 1989, s. 133–134). Robiła to, aby osiągnąć cel dziejowy niemieckiego Volku. Wspólny rynek wyraża miękką, liberalną sztukę rządzenia. Konstytuuje samoorganizującą się przestrzeń ekonomiczną, w której polityczna interwencja (np. polityka konkurencji WE/ UE) ma na celu zapobieganie ekonomicznej (i przez implikację także politycznej) dominacji, a w rezultacie osiągnięcie niehierarchicznej europejskiej wspólnoty narodów i obywateli.

Zidentyfikowanie sztuk i mentalności rządzenia jest możliwe na każdej skali czasowej czy politycznej. Porównanie, jakie zaproponowaliśmy, jest abstrakcyjne w tym sensie, że operuje na poziomie historycznych form integracji europejskiej. W naszej książce będziemy się przede wszystkim zajmować przemianami wewnątrz urządzania UE.

Przypisy

Rozdział 1

[1] Słowo governing przetłumaczono jako rządzenie, chociaż termin ten funkcjonuje w języku polskim także w znaczeniu zarządzanie. Podejmując taką decyzję, kierowano się koniecznością odróżnienia słowa governing od słowa management, które również oznacza zarządzanie (przyp. tłum.).

[2] Słowo governmentality (franc. gouvernementalité) przetłumaczono jako urządzanie za Michałem Hererem, tłumaczem wykładów Michela Foucaulta, Bezpieczeństwo, terytorium, populacja (2010a). Słowo to w innych tekstach było dotychczas tłumaczone jako rządomyślność (przyp. tłum.).

[3] Badania Foucaulta na temat urządzania zostały przedstawione głównie w formie serii wykładów zatytułowanych Bezpieczeństwo, terytorium, populacja(Foucault 2010a) oraz Narodziny biopolityki, które wygłosił w Collége de France w 1978/1979 r. Problem politycznej racjonalności patrz Foucault (1988).

[4] Główne zbiory prac: Burchell i in. (1991); Rose i Miller 1992); Barry i in. (1996a); Dean i Hindess (1998); Rose (1999); Dean (1999b); Larner i Walters (2004).

[5] Jest kilka wyjątków od tej konstatacji. Być może główną próbą myślenia na temat urządzania podtrzymującego projekt WE/UE są prace Andrew Barry’ego poświęcone sieciom, komunikacji, harmonizacji i zarządzaniu rozległymi obszarami (Barry 1993, 1994, 1996, 2001). Barry i Walters omawiają zmieniające się technologiczne wyobrażenia Europy. Dyskusje na temat politycznej racjonalności integracji europejskiej patrz Walters (2004a). Porównanie europejskich i azjatyckich urządzeń patrz Beeson i Jayasuriya (1998). Mimo że niedotyczące wprost urządzania, inne prace także wykorzystują Foucaultowski potencjał analityczny w celu rozumienia europejskiego rządzenia; por.: Diez (1999); Jørgensen (1999); Gottweis (1999) oraz Böröcz i Kovács (2001).

[6] Mimo że Michał Herer tłumaczy temin governmentalization jako „urządowienie”, w tej książce przetłumaczono go jako urządzanie, aby zachować związek znaczeniowy z pojęciem governmentality (przyp. tłum.).