Tytuł oryginału

ELASTIC

Flexible Thinking in a Time of Change

Copyright © 2018 by Leonard Mlodinow

All rights reserved

Projekt okładki

Paweł Panczakiewicz

Redaktor prowadzący

Adrian Markowski

Redakcja

Joanna Popiołek

Korekta

Małgorzata Denys

ISBN 978-83-8169-752-1

Warszawa 2019

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Dla Donny Scott

Wprowadzenie

Oczekiwanie zmian

Szóstego lipca 2016 roku czterdziestoosobowy start-up Niantic, firma założona przez byłych pracowników oddziału „Geo” Google’a, wprowadził na rynek Pokémon Go, grę działającą w systemie tak zwanej rozszerzonej rzeczywistości1. Użytkownicy za pomocą telefonów starali się złapać wirtualne stworzenia, które pojawiały się na ekranach i wyglądały tak, jak gdyby istniały w rzeczywistym świecie. W ciągu dwóch dni aplikacja została zainstalowana na ponad 10 procentach wszystkich telefonów korzystających w Stanach Zjednoczonych z systemu Android. Po dwóch tygodniach miała już 30 milionów użytkowników. Wkrótce właściciele iPhone’ów poświęcali w ciągu dnia więcej czasu na grę Pokémon Go niż na przeglądanie Facebooka, Snapchata, Instagrama czy Twittera. Co jeszcze bardziej imponujące, kilka dni po premierze gry hasło Pokémon Go było wyszukiwane w Google częściej niż słowo porn (pornografia).

Jeśli ktoś nie gra w gry, to być może też wywraca oczami lub wzrusza ramionami. Z biznesowego punktu widzenia trudno jednak to wydarzenie po prostu zignorować. W związku z korzystaniem z tej gry tylko amerykańscy użytkownicy produktów firmy Apple przynosili dziennie aż 1,6 miliona dolarów przychodów. Co równie ważne, taki stan rzeczy spowodował, że Niantic w zasadzie z dnia na dzień zyskała na wartości 7,5 miliarda dolarów, a w ciągu miesiąca jej akcje wyceniano dwukrotnie wyżej niż akcje Nintendo, czyli właściciela praw do marki Pokémon.

W ciągu pierwszego pół roku istnienia gry aplikację Pokémon Go pobrało ponad 600 milionów ludzi. Wyniki te mocno kontrastują z najbardziej spektakularnymi sukcesami początku pierwszej dekady XXI wieku. Facebook rozpoczął działalność w 2004 roku, ale 30 milionów użytkowników zgromadził dopiero w 2007 roku. Niezwykle popularna gra World of Warcraft, której premiera również przypadła na 2004 rok, potrzebowała aż sześciu lat, aby osiągnąć szczytowy poziom 12 milionów subskrybentów. Wzrost, który wówczas wydawał się imponujący, dziesięć lat później należałoby już uznać za wolny. Nikt nie jest w stanie przewidzieć, co będzie następnym wielkim hitem, ale ekonomiści i socjologowie spodziewają się, że w przewidywalnej przyszłości społeczeństwo będzie przeobrażać się coraz szybciej.

Błędem byłoby jednak skupianie się tylko i wyłącznie na tempie wzrostu popularności Pokémon Go. Wielkiego sukcesu tej gry być może nie dało się przewidzieć, ale też nie było to zjawisko przypadkowe. Tworząc aplikację, ludzie z firmy Niantic podjęli kilka innowacyjnych i nowatorskich decyzji dotyczących zastosowania technologii, w szczególności wykorzystania potencjału systemu GPS oraz kamer zamontowanych w telefonach. Umożliwiło to korzystanie z już istniejącej infrastruktury i szybki wzrost skali zjawiska. Gra w bezprecedensowym stopniu wykorzystała też specyfikę sprzedaży aplikacji, czyli model biznesowy, który jeszcze nie istniał, gdy na rynku pojawiała się gra World of Warcraft. Dziś jest dla nas zupełnie oczywiste, że dostęp do gry uzyskuje się za darmo, a jej właściciel zarabia na sprzedaży dodatków i aktualizacji. Wyzwaniem okazało się również utrzymanie strumienia przychodów. W branży interaktywnej rozrywki tak to już jest, że gra może początkowo zyskać wielką popularność, ale też może się zestarzeć w tempie właściwym dla świeżej ostrygi. Aby tego uniknąć, firma Niantic wdrożyła zaskakująco długą kampanię agresywnych aktualizacji, dzięki którym pojawiały się znaczące nowe funkcjonalności i treści. Skutek był taki, że rok po premierze gry nadal grało w nią każdego miesiąca 65 milionów ludzi, a przychody sięgały 1,2 miliarda dolarów.

Zanim pojawiła się Pokémon Go, uważano powszechnie, że nikt nie będzie zainteresowany grą wymagającą fizycznej aktywności i interakcji ze światem zewnętrznym. Niezależnie od całej innowacyjności Doliny Krzemowej twórcy Pokémon Go nieraz mieli okazję usłyszeć, że gracze „chcą siedzieć i grać”2. Nic sobie z tego nie robiąc, twórcy gry znaleźli nowe zastosowanie dla już istniejących technologii i zmienili podejście graczy. Z historii Pokémon Go zdaje się też płynąć wniosek, że jeśli firma nie wykazuje się zręcznością myślenia, to może łatwo osiąść na dnie. Weźmy choćby firmy takie jak BlackBerry, Blockbuster, Borders, Dell, Eastman Kodak, Encyclopaedia Britannica, Sun Microsystems, Sears czy Yahoo. Ta lista to oczywiście tylko czubek góry lodowej. W 1958 roku przeciętna długość życia firmy z listy S&P 500 wynosiła 61 lat3. Dzisiaj wartość ta jest bardziej zbliżona do 20.

W codziennym życiu stykamy się z bardzo podobnymi wyzwaniami natury intelektualnej. Dzięki najróżniejszym mediom przyswajamy przeciętnie w ciągu dnia nowe informacje obejmujące aż 100 tysięcy słów, co stanowi odpowiednik trzystustronicowej książki4. Dziesięć lat temu wskaźnik ten wynosił zaledwie 28 tysięcy słów. Za sprawą innowacyjnych produktów i technologii, a także szybkiego tempa obiegu informacji realizacja względnie prostego zadania często wymaga dziś pokonania przerażająco skomplikowanej trasy wiodącej przez gąszcz najróżniejszych możliwości.

Kiedyś gdy się planowało podróż, zaglądało się do jednego lub dwóch przewodników, kupowało się mapy i dzwoniło do biura linii lotniczych czy do hoteli. Można też było porozmawiać z przedstawicielem jednego z 18 tysięcy biur podróży działających w kraju. Dzisiaj w związku z planowaniem wakacji ludzie przeglądają przeciętnie 26 stron internetowych i muszą poddać ocenie masę różnych ofert i rozwiązań alternatywnych, przy czym ceny zmieniają się nie tylko w zależności od terminu podróży, ale również od momentu, w którym się je sprawdza. Gdy się już podejmie decyzję, trzeba ostatecznie sfinalizować transakcję, co ostatnio przypomina swego rodzaju pojedynek między firmą a klientem, ponieważ każdy stara się zawrzeć umowę na warunkach dla siebie najkorzystniejszych. Skutek jest taki, że po zakończeniu procesu planowania człowiek nawet bardziej potrzebuje wakacji, niż zanim zaczynał o nich myśleć.

Wszyscy mamy dziś łatwy dostęp do większej liczby różnych możliwości, ale z drugiej strony musimy na każdym kroku rozwiązywać problemy, które dziesięć czy dwadzieścia lat temu w ogóle nie zaprzątały naszej uwagi. Kiedyś na przykład wyjechaliśmy z żoną z kraju. Moja córka Olivia, wówczas piętnastoletnia, dała gospodyni wychodne. Do nas wysłała wiadomość z pytaniem, czy mogłaby zaprosić „kilkoro” przyjaciół. W tym przypadku „kilkoro” oznaczało 363 osoby – tyle zaproszeń zostało rozesłanych na telefony komórkowe za pośrednictwem serwisu Instagram. Jak się okazało, nie była to do końca jej wina – wiadomość została zamieszczona przez jedną z jej nadgorliwych przyjaciółek – ale jeszcze kilka lat wcześniej, gdy jej bracia byli w podobnym wieku, coś takiego po prostu nigdy by się nie zdarzyło.

Zmiany dotykają obecnie nawet najbardziej podstawowych funkcji społeczeństwa, co rodzi niekiedy przytłaczające wyzwania. Wielu z nas musi dziś tworzyć nowe struktury dla swojego życia osobistego, żeby jakoś poradzić sobie z faktem, że na skutek istnienia technologii cyfrowej jesteśmy stale dostępni dla naszych pracodawców. Musimy szukać nowych metod radzenia sobie z coraz bardziej wyszukanymi atakami cyberprzestępców i coraz wymyślniejszymi metodami kradzieży tożsamości. Musimy umiejętnie zarządzać tak zwanym wolnym czasem, którego mamy coraz mniej, ale którego potrzebujemy na kontakty z przyjaciółmi i rodziną, na lekturę, ćwiczenia i odpoczynek. Musimy uczyć się rozwiązywać problemy z oprogramowaniem, z którego korzystamy w domu, na telefonach i na komputerach. Każdego dnia i na każdym kroku stykamy się z rzeczywistością i z wyzwaniami, które dziesięć czy dwadzieścia lat temu po prostu nie istniały.

O rosnącym tempie zmian napisano już wiele. Proces ten wiąże się w dużej mierze z globalizacją i szybkością powstawania innowacji technologicznych. Ta książka dotyczy jednak zagadnienia, któremu nie poświęcono aż tak wiele uwagi, a mianowicie konieczności dostosowania sposobu myślenia do zwariowanego tempa naszych czasów. W firmach, w działalności profesjonalnej, w sferze politycznej oraz w naszym prywatnym otoczeniu zachodzą szybkie zmiany, a nasz sukces i szczęście zależą od tego, czy będziemy w stanie za nimi nadążyć.

Pomóc nam w tym mogą pewne specyficzne uzdolnienia i określone umiejętności w zakresie rozumowania, które zawsze się przydawały, ale teraz stają się niezbędne, takie jak choćby gotowość do rozstawania się z bliskimi nam koncepcjami oraz przyzwyczajenie do niejednoznaczności i sprzeczności; umiejętność wyjścia poza schematy konwencji i zadawania zupełnie nowych pytań; zdolność do odejścia od swoich podstawowych założeń i otwarcie się na nowe paradygmaty; chęć polegania w równym stopniu na wyobraźni co na logice, a także zdolność do tworzenia i praktycznego wykorzystywania bardzo różnorodnych pomysłów; gotowość do podejmowania eksperymentów i umiejętność akceptacji niepowodzeń. Choć mowa tu o uzdolnieniach bardzo różnorodnych, to psychologowie i neurobiolodzy wiedzą już całkiem sporo na temat procesów, które za nie w mózgu odpowiadają, a w związku z tym przedstawiają te wszystkie kompetencje jako różne aspekty pewnego spójnego stylu poznawczego, który ja będę nazywać myśleniem elastycznym.

Myślenie elastyczne zapewnia nam możliwość rozwiązywania nowych problemów i przezwyciężania barier neuronowych i psychologicznych utrudniających nam rozpatrywanie zagadnienia w porządku innym niż ten dobrze nam znany. Na kolejnych stronach będę omawiać dokonania naukowców, którym udało się ostatnio poczynić znaczące postępy w zakresie wyjaśniania istoty zdolności mózgu do elastycznego myślenia oraz możliwości wspomagania go w tym procesie.

Z całego tego ogromu badań jeden wniosek wyróżnia się na tle pozostałych. Otóż w przeciwieństwie do rozumowania analitycznego myślenie elastyczne opiera się na procesach, które naukowcy zwykli określać mianem oddolnych. Mózg potrafi prowadzić obliczenia myślowe na podobnej zasadzie jak komputer, to znaczy od góry do dołu, podporządkowując się w tym zakresie zaawansowanym strukturom pełniącym funkcje zarządcze. Z uwagi jednak na swoją wyjątkową architekturę potrafi również prowadzić obliczenia w kierunku przeciwnym, od dołu do góry. W tym modelu przetwarzania informacji neurony aktywują się w ramach pewnego skomplikowanego układu niezależnie od wytycznych ośrodka zarządzającego, za to w znacznym stopniu podlegając ośrodkom odpowiedzialnym za emocje (będziemy to zagadnienie omawiać szerzej). Taki proces ma charakter nieliniowy i może prowadzić do rodzenia się pomysłów, które na pozór nie mają ze sobą zbyt wiele wspólnego – i które nigdy by nie powstały w drodze etapowego rozumowania charakterystycznego dla myślenia analitycznego.

Myślenie elastyczne to zdolność, której nie ma żaden komputer i która występuje tylko u nielicznych zwierząt – między innymi stanowi właściwość ludzkiego mózgu. To właśnie dzięki niej twórcy gry Pokémon Go byli w stanie zepchnąć na dalszy plan ośrodki zarządcze swoich mózgów, wyjść poza granice tego, co „oczywiste”, i wziąć pod uwagę zupełnie nowe możliwości. Im więcej wiemy na temat myślenia elastycznego i oddolnych mechanizmów powstawania takich myśli, tym skuteczniej możemy je wykorzystywać w obliczu wyzwań, z którymi się stykamy w naszym życiu osobistym i w naszym środowisku pracy. Niniejsza książka ma na celu poddanie analizie tych procesów myślowych i omówienie istotnych dla ich przebiegu czynników psychologicznych. Nade wszystko zaś ma przedstawiać praktyczne strategie, które pomogą nam na te procesy oddziaływać.

Poziom wyżej niż nicienie

Każde zwierzę dysponuje zbiorem narzędzi, za pomocą których radzi sobie z codzienną rzeczywistością i w pewnym zakresie przystosowuje się do zmian, jakich doświadcza. Weźmy na przykład mało zaawansowane w rozwoju nicienie, choćby C. elegans. To jeden z najbardziej prymitywnych znanych nam biologicznych systemów przetwarzania informacji. Nicień stający w obliczu wyzwania egzystencjalnego może albo rozwiązać problem z wykorzystaniem sieci złożonej z zaledwie 302 komórek, między którymi istnieje zaledwie 5000 chemicznych synaps, albo zginąć5.

Z bodaj największym wyzwaniem nicień musi się mierzyć wtedy, gdy w jego środowisku zaczyna brakować mikrobów, którymi się żywi. Cóż robi ten biologiczny komputer w przypadku rozpoznania takiej sytuacji? Otóż wpełza wówczas do wnętrzności ślimaka i liczy na to, że następnego dnia zostanie wydalony wraz produktami przemiany materii w zupełnie innym miejscu6. Mało spektakularne życie ma nicień! Z naszej perspektywy plan taki wydaje się jednocześnie genialny i obrzydliwy, nicień jednak tak tego nie ocenia, ponieważ kilkaset neuronów tworzących jego układ nerwowy nie jest w stanie ani rozwiązywać skomplikowanych problemów, ani odczuwać tak złożonych emocji. W przypadku nicienia podróż wśród odchodów ślimaka nie jest rozpaczliwym aktem twórczym. To prosta ewolucyjna odpowiedź na brak środków do życia, którą wszystkie nicienie mają zakodowaną automatycznie, ponieważ w swoim środowisku regularnie borykają się z problemem niedoboru pożywienia.

Nawet wśród zwierząt bardziej zaawansowanych ewolucyjnie znaczna część zachowań ma charakter skryptu. Chodzi tu o zachowania wstępnie zaprogramowane czy też automatyczne, które zostają uruchomione pod wpływem pewnego określonego bodźca środowiskowego. Weźmy choćby gęś, stworzenie o dość zaawansowanym mózgu7. Wyobraźmy sobie, że gęś wysiaduje jaja i nagle stwierdza, że jedno z nich wypadło z gniazda. W takim przypadku gęś skupi całą uwagę na tym jednym zgubionym jaju, uniesie się i będzie wyciągać szyję, starając się ostrożnie wtoczyć je z powrotem. Może się wydawać, że oto obserwujemy przejawy rozsądku i troski typowe dla matki, w rzeczywistości jednak chodzi tu prosty automatyczny mechanizm, zupełnie jak w przypadku nicieni.

Skrypty poznawcze to jeden ze skrótów myślowych stosowanych przez naturę. To skuteczny mechanizm rozwiązywania problemów, który zazwyczaj prowadzi do uzyskania oczekiwanego rezultatu. Skrypty mogą mieć charakter wrodzony, ale mogą też być nabywane jako nawyki – często tak to właśnie wygląda, jeśli chodzi o poszukiwanie partnera, wysiadywanie jaj czy zabijanie w przypadku drapieżników. Warto mieć jednak świadomość, że choć zachowania tego typu zwykle dobrze się sprawdzają w sytuacjach rutynowych, gdy prowadzą do pewnej z góry określonej reakcji, to już w obliczu zmiany czy zjawiska zupełnie nowego okazują się nieskuteczne.

Załóżmy więc na przykład, że jajo zostaje zabrane w momencie, gdy gęś wyciąga po nie szyję. Czy ptak się dostosuje do nowej sytuacji i porzuci swój pierwotny plan? Nie, będzie dalej sięgać po jajo, zupełnie jak gdyby ono nadal znajdowało się w jego zasięgu. Trochę jak mim, gęś zacznie wtaczać z powrotem do gniazda jajo, którego już nie ma. Co więcej, da się wyzwolić u gęsi podobną reakcję, podkładając jej dowolny przedmiot o zaokrąglonym kształcie, na przykład puszkę z piwem albo piłkę baseballową. Najwyraźniej z ewolucyjnego punktu widzenia rozsądniejsze było wyposażenie matki gęsi w automatyczne zachowanie, które prawie zawsze jest adekwatne do sytuacji, niż zdawać się w kwestii ratowania jaja na subtelniejsze, a zatem bardziej złożone procesy myślowe.

Ludzie również realizują skrypty. Powiedziałbym, że zastanawiam się nad własnym postępowaniem częściej niż przeciętna gęś (choć pewnie niektórzy moi znajomi mogliby się z tym nie zgodzić), a mimo to nieraz zdarza mi się zupełnie bezwiednie wyjąć garść migdałów z szafki z przekąskami, tylko dlatego, że obok niej przechodzę – zupełnie bez refleksji nad tym, czy rzeczywiście w danym momencie mam ochotę coś zjeść. Gdy córka mnie pyta, czy może nie iść danego dnia do szkoły, i skarży się, że coś ją „bierze”, ja odruchowo odpowiadam „nie”, zamiast poważnie potraktować jej prośbę i dopytać o szczegóły. Doszedłem też do wniosku, że gdy jadę w jakieś dobrze mi znane miejsce, to podążam zawsze tą samą trasą, w ogóle się nad tym wyborem nie zastanawiając.

Skrypty to przydatne skróty, ale większość zwierząt miałaby trudności w przetrwaniu, gdyby polegała wyłącznie na nich. Gdy na przykład lwica dostrzeże w oddali ofiarę, to musi bardzo dobrze ocenić swoje szanse. Z uwagi na charakter otoczenia, istniejące warunki i zachowania tejże ofiary mogą się one przedstawiać bardzo różnie. Żaden stały skrypt zapisany w jej układzie nerwowym nie sprawdzi się więc w przypadku zadania, które polega na poszukiwaniu pokarmu. Lwica musi wykazać się umiejętnością dokonania oceny sytuacji w kontekście konkretnego celu. Musi też zdefiniować plan działania, który pozwoli jej ten cel osiągnąć.

Ponieważ zdarzają się sytuacje, w których przetwarzanie informacji według skryptów nie zaspokaja potrzeb jednostki, ewolucja wyposażyła nas i zwierzęta w dwa inne narzędzia służące do planowania reakcji. Pierwszy z nich to myślenie racjonalne, logiczne czy analityczne, które dla uproszczenia będę w tych rozważaniach określać mianem myślenia analitycznego. Chodzi tu o proces, w którym umysł na podstawie faktów czy wniosków przechodzi krok po kroku od jednej myśli do kolejnej. Drugi mechanizm to myślenie elastyczne. Różne gatunki dysponują tą umiejętnością w różnym stopniu, w największym zaś wydaje się ona rozwinięta u ssaków, zwłaszcza u naczelnych – a wśród naczelnych w szczególności u ludzi.

Myślenie analityczne to forma refleksji, którą współczesne społeczeństwo zdaje się szczególnie wysoko cenić. Świetnie nadaje się do analizy najbardziej podstawowych problemów życiowych i stanowi podstawę edukacji szkolnej. Kompetencje w zakresie tego modelu myślenia ocenia się za pomocą testów IQ i egzaminów na studia, jest on także preferowany u pracowników. Myślenie analityczne to niewątpliwie potężne narzędzie, bo zakłada przetwarzanie informacji zgodnie z założeniami procesu, czyli w sposób liniowy. W ramach myślenia analitycznego, które przebiega pod kontrolą świadomego umysłu, myśli i koncepcje układają się w kolejności, od A do B, a potem do C, przy czym każdy kolejny element następuje po poprzednim zgodnie z pewnymi sztywnymi regułami − regułami logiki – na podobnej zasadzie jak w komputerze. Skutek jest taki, że myślenie analityczne często się nie sprawdza w obliczu zmian i nowych wyzwań.

Właśnie w takich sytuacjach swoją siłę pokazuje myślenie elastyczne. Procesu myślenia elastycznego nie da się sprowadzić do sekwencji A-B-C. Myślenie odbywa się w dużej mierze na poziomie podświadomości i polega na przetwarzaniu informacji w sposób nieliniowy, z uwzględnieniem wielu wątków myślowych, niekiedy prowadzonych równolegle. Wnioski formułowane są zatem oddolnie, pod wpływem drobnych interakcji miliardów neuronów połączonych w sieć, w procesie tak skomplikowanym, że niedającym się opisać w formie prostej sekwencji. Myślenie elastyczne nie charakteryzuje się odgórnym ukierunkowaniem typowym dla procesu analitycznego, za to w dużym stopniu podlega oddziaływaniu emocji, a w związku z tym lepiej się sprawdza, gdy trzeba łączyć ze sobą różnorodne informacje, rozwiązywać zagadki i szukać nowych metod rozwiązywania trudnych problemów. Umożliwia uwzględnianie pomysłów nietypowych lub wręcz dziwacznych, wspomaga kreatywność (która wymaga również myślenia analitycznego, niezbędnego do zrozumienia i rozwijania tych nowych pomysłów).

Umiejętność myślenia elastycznego pojawiła się setki tysięcy lat temu, aby zapewnić nam szansę na przetrwanie w dziczy. Potrzebowaliśmy jej, ponieważ w porównaniu z innymi naczelnymi nie wykazujemy się jakąś szczególną fizyczną sprawnością. Nasz bliski krewny bonobo potrafi skoczyć dwukrotnie wyżej niż my, ma też dwukrotnie silniejsze ramię. Goryl być może mógłby znaleźć jakiś głaz o ostrych kantach, przysiąść na nim i zacząć rozglądać się wokół siebie. Człowiek tymczasem rozsiada się w miękkim fotelu i zakłada na nos okulary. Jeśli fotel okaże się niewygodny, taka przygoda zakończy się bólem pleców. Nasi przodkowie byli z pewnością bardziej wytrzymali niż my, ale od wyginięcia uchroniło nas właśnie myślenie elastyczne, dzięki któremu mogliśmy wykorzystywać współpracę i innowacyjność, aby sprostać wyzwaniom.

Przez ostatnie 10 tysięcy lat ludzie żyli w społeczeństwach, które w pewnym stopniu chroniły ich przed zagrożeniami ze strony dzikiego świata. Dzięki temu mogliśmy wykorzystywać potencjał elastycznego myślenia do ulepszania i udoskonalania naszego codziennego życia. Rudziki nie mają w swoich gniazdach toalet, a wiewiórki nie przechowują żołędzi w sejfach. My, ludzie, żyjemy w środowisku stworzonym niemal w pełni mocą naszej wyobraźni. Nie mieszkamy w jakichś tam zwykłych chatkach, tylko mamy mniejsze i większe domy i mieszkania wybudowane według najróżniejszych projektów, dekorujemy je potem dziełami sztuki. Zamiast po prostu chodzić lub biegać, jeździmy rowerami, podróżujemy samochodami, pływamy łodziami i latamy samolotami (o najróżniejszych segwayach oraz elektrycznych hulajnogach i deskorolkach nie wspominając). O każdym z tych sposobów przemieszczania się można powiedzieć, że kiedyś nie istniał. Każdy był pierwotnie zupełnie nowym i bezprecedensowym rozwiązaniem pewnego stwierdzonego problemu. To samo można powiedzieć o gumkach do ścierania czy spinaczach, które masz na biurku, o butach, które nosisz, czy o szczoteczce do zębów, która stoi w łazience.

Na każdym kroku stykamy się z licznymi wytworami ludzkiego elastycznego umysłu. Myślenie elastyczne nie jest zatem nowym uzdolnieniem przedstawicieli gatunku ludzkiego, ale w dzisiejszej rzeczywistości wysuwa się na pierwszy plan i staje się kluczowe nawet w najbardziej rutynowych sprawach związanych z naszym codziennym życiem zawodowym i osobistym. Przestaje być wyjątkową umiejętnością naukowców specjalizujących się w rozwiązywaniu problemów, wynalazców czy artystów. Dziś zdolność do elastycznego myślenia staje się ważnym czynnikiem rozwoju każdego człowieka.

W przyszłości

Psychologowie i neurobiolodzy właśnie zgłębiają naukowe aspekty myślenia elastycznego. Odkryli, że mózg pracuje zupełnie inaczej, gdy zajmuje się oddolnym myśleniem elastycznym, a inaczej, gdy wytwarza myśli w ramach odgórnego procesu analitycznego. Takie wnioski płyną z niedawnych badań nad mózgiem, które rzucają nowe światło na wiele kwestii związanych z funkcjonowaniem wyjątkowych i specyficznych sieci neuronowych. Na przykład w 2016 roku w ramach Human Connectome Project realizowanego przez NIH zastosowano nowe rewolucyjne techniki obrazowania w wysokiej rozdzielczości oraz najnowszą technologię komputerową i dzięki nim odkryto w mózgu podstruktury, których istnienia nikt wcześniej nie przewidywał. Odkryto między innymi, że jedna z ważnych struktur, tak zwana grzbietowo-boczna kora przedczołowa, składa się tak naprawdę z kilkunastu mniejszych odrębnych elementów. Projekt doprowadził do odkrycia w sumie 97 nowych ośrodków, które różnią się zarówno pod względem budowy, jak i funkcji. Projekt Connectome otworzył przed nami zupełnie nowe perspektywy, a jego znaczenie przyrównuje się do badań w dziedzinie fizyki, na podstawie których ustalono, że atomy składają się z mniejszych elementów: protonów, neutronów i elektronów. W kolejnych rozdziałach będę przywoływał te najnowsze odkrycia neurobiologii i psychologii, aby wyjaśnić mechanizmy myślenia elastycznego. Gdy zaś zrozumiemy już istotę tych procesów, będziemy uczyć się je wykorzystywać i kontrolować, a także wzmacniać je i nimi manipulować.

Pierwsza część książki traktuje o tym, że musimy dostosować sposób myślenia do zachodzących zmian i że nasz mózg dobrze sobie z tym radzi. W części drugiej będę wyjaśniać, w jaki sposób ludzie (a także inne zwierzęta) rejestrują i przetwarzają informacje, aby na ich podstawie tworzyć innowacje niezbędne do przystosowania się do zmian i nowych wyzwań. W części trzeciej zajmiemy się podejściem mózgu do problemów oraz metodami tworzenia nowych pomysłów i rozwiązań. W części czwartej wskażemy przeszkody utrudniające myślenie elastyczne i zastanowimy się, jak je przezwyciężyć.

Na kolejnych kartach tej książki będę analizować czynniki psychologiczne istotne dla procesu myślenia elastycznego, wskazując na ich obecność w naszym życiu. Do takich czynników zalicza się neofilia (upodobanie do nowych rzeczy) oraz schizotypia (zbiór cech obejmujących między innymi skłonność do formułowania nietypowych pomysłów i wierzeń magicznych). Na liście znajdują się również rozpoznawanie prawidłowości, wysuwanie nowych pomysłów i myślenie rozbieżne (to znaczy umiejętność formułowania wielu różnych rozwiązań), a także biegłość (zdolność do szybkiego wymyślania nowych koncepcji), wyobraźnia (zdolność do wymyślania rzeczy dotychczas nieistniejących) oraz myślenie integracyjne (zdolność do uwzględniania, równoważenia i godzenia ze sobą rozbieżnych lub sprzecznych pomysłów). Badania nad rolą mózgu w kształtowaniu się tych cech stanowią obecnie jedną z najbardziej popularnych dziedzin psychologii i neurobiologii.

Jak nasz mózg reaguje na wyzwania, które wiążą się z nową sytuacją lub jakąkolwiek zmianą? Jak tworzymy nowe koncepcje i paradygmaty i jak możemy wzmacniać umiejętności w tym zakresie? Co decyduje o naszym przywiązaniu do starych pomysłów? Jak możemy zyskać większą elastyczność w formułowaniu pytań i problemów? Mamy to szczęście, że dysponujemy dziś ogromnymi zasobami nowych faktów naukowych dotyczących funkcjonowania umysłu w schemacie oddolnym. Dzięki temu potrafimy na te pytania odpowiedzieć. Prezentując odkrycia naukowe dotyczące mechanizmów myślenia oddolnego, mam nadzieję zmienić podejście czytelników do ich własnych procesów myślowych oraz pomóc im zrozumieć schematy myślenia człowieka – a przez to nauczyć się myśleć lepiej, abyśmy mogli odnosić sukcesy w świecie, w którym zdolności przystosowawcze mają większe znaczenie niż kiedykolwiek wcześniej.

1 Historia ta została napisana na podstawie następujących źródeł: Randy Nelson, Mobile Users Are Spending More Time in Pokémon GO Than Facebook, 12 lipca 2016, https://sensortower.com/blog/pokemon-go-usage-data; Randy Nelson, Sensor Tower’s Mobile Gaming Leaders for April 2016, 9 maja 2016, https://sensortower.com/blog/top-mobile-games-april-2016; Andrew Griffin, Pokémon Go Beats Porn on Google as Game Becomes Easily One of the Most Popular Ever, 13 lipca 2006, http://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/pokemon-go-porn-pornography-google-netherlands-uk-canada-a7134136.html; Marcella Machado, Pokémon Go: Top 10 Records, 21 lipca 2016, http://www.chupamobile.com/blog/2016/07/21/pokemon-gotop-10-records; Brian Barrett, Pokemon Go Is Doing Just Fine, „Wired”, 18 września 2016; Sarah Needleman, ‘Pokémon Go’ Adds Starbucks Stores as Gyms and PokéStops, „Wall Street Journal”, 8 grudnia 2016, http://www.wsj.com/articles/pokemon-go-adds-starbucks-stores-as-gyms-and-pokestops-1481224993; Erik Cain, ‘Pokemon Sun’ and ‘Pokemon Moon’ Just Broke a Major Sales Record, „Forbes”, 30 listopada 2016.

2 Andrew McMillen, Ingress: The Friendliest Turf War on Earth, https://www.cnet.com/news/ingress-the-friendliest-turf-war-on-earth/, 17 lutego 2015.

3 Geoff Colvin, Why Every Aspect of Your Business Is About to Change, „Fortune”, 22 października 2015.

4 John Tierney, What’s New? Exuberance for Novelty Has Benefits, „New York Times”, 13 lutego 2012.

5 J.G. White i in., The Structure of the Nervous System of the Nematode Caenorhabditis elegans: The Mind of a Worm, „Philosophical Transactions of the Royal Society” B 314 (1986), s. 1–340.

6 Carola Petersen i in., Travelling at a Slug’s Pace: Possible Invertebrate Vectors of Caenorhabditis Nematodes, „BMC Ecology” 15, nr 19 (2015).

7 Temple Grandin, Mark J. Deesing, Behavioral Genetics and Animal Science, Academic Press, San Diego 1998, rozdział 1.

CZĘŚĆ PIERWSZA

W obliczu zmian

Rozdział 1

Radość zmiany

Zagrożenia i obietnica

W początkach istnienia telewizji na ekranach pojawił program The Twilight Zone (Strefa mroku)8. W jednym z odcinków na Ziemi lądują przedstawiciele rasy Kanamitów, kosmici mający blisko 3 metry wzrostu. Mówią nieznanym ludziom językiem, ale dzięki zdolnościom telepatycznym umieją się porozumieć z ONZ i oficjalnie zadeklarować, że przybyli na Ziemię wyłącznie po to, aby wspomóc ludzkość. Przekazują ludziom księgę napisaną w ich własnym języku, a kryptografowie szybko odczytują jej tytuł jako To Serve Man9. Samego tekstu nie potrafią jednak rozszyfrować.

Z czasem dzięki kanamickiej technologii udaje się przeistoczyć pustynie w żyzne zielone pola uprawne, a w rezultacie rozwiązać problem głodu i biedy. Kilku szczęśliwcom umożliwiono nawet udział w wyprawie na planetę Kanamitów, rzekomo będącą rajem. Właśnie w tym momencie kobiecie z grupy kryptografów udaje się złamać szyfr. Zapoznaje się ona z treścią książki To Serve Man, a następnie w te pędy rusza w kierunku statku, do którego właśnie wsiada jeden z jej przełożonych, Michael Chambers, wytypowany do wycieczki na obcą planetę. „Nie wsiadaj! – krzyczy kobieta do Chambersa. –Ta księga to książka kucharska!”. Książka, w której ludzie stanowią główny składnik dań10.

Kryptografka odkryła, że kosmici przybyli na Ziemię, aby pomóc ludziom – tyle że pomóc im tak, jak rolnicy pomagają indykom w dniach bezpośrednio poprzedzających Święto Dziękczynienia. Najwyraźniej mieli też poczucie humoru, skoro zostawili nam książkę z przepisami, według których zamierzali nas przyrządzać. Chambers próbuje wysiąść, ale za nim stoi trzymetrowy kosmita. Przybysz nie chce stracić ważnego składnika swojego gulaszu, więc uniemożliwia Chambersowi ucieczkę.

Oczywisty morał z tej historii jest taki, że w życiu nie ma nic za darmo – chyba że samemu jest się przedmiotem transakcji. Historia o Kanamitach to jednak również opowieść o zagrożeniach i obietnicach, jakie wiążą się ze zmianą i z nowinkami. Zwierzę, które zapuszcza się na nowe dla siebie terytorium, może tam odkryć źródło pożywienia, ale równie dobrze samo może stać się pożywieniem. Organizmy poszukujące czegoś nowego mogą na obcym terenie doznać krzywdy, stanąć oko w oko z drapieżnikiem, ale z drugiej strony, jeśli będą się starały za wszelką cenę unikać tego, czego nie znają, to nie uda im się odkryć obfitych źródeł pokarmu i umrą z głodu.

Te, które znalazły sobie bezpieczną niszę, niezmienność warunków chroni przed natychmiastową koniecznością badania nowych obszarów lub poszukiwania nowych rozwiązań. Tyle że warunki w końcu się zmieniają, a zwierzęta mają większe szanse na przetrwanie, jeśli wcześniej zdążyły już zgromadzić informacje na temat nowych miejsc żerowania, możliwych dróg ucieczki, dostępnych kryjówek i tak dalej. Biolodzy wskazują, że w takich przypadkach ujawniają się różnice między gatunkami. Psy chętnie badają nowe terytoria, ponieważ są potomkami wyjątkowo śmiałych wilków, które miały odwagę szukać jedzenia w pobliżu obozowisk pradawnych ludzi prowadzących koczowniczy tryb życia11. Ptaki zamieszkujące złożone i zmienne środowiska, a więc żyjące na przykład na obrzeżach lasu, wykazują większe skłonności do badania nowych terenów niż te, które funkcjonują w otoczeniu charakteryzującym się większą stałością.

Dziś to my, ludzie, musimy się przystosowywać – ponieważ nasze fizyczne, społeczne i intelektualne warunki życiowe zmieniają się szybciej niż kiedykolwiek wcześniej. Na przykład zbiór dostępnej wiedzy naukowej rośnie w tempie wykładniczym. Oznacza to, że liczba publikowanych artykułów podwaja się w pewnym stałym tempie, tak samo jak pieniądze inwestowane przy stałej stopie procentowej. Dorobek naukowy rozpatrywany w skali globalnej podwaja się mniej więcej co dziewięć lat. Taki stan rzeczy utrzymuje się już od dłuższego czasu, ale dawniej łatwiej było za tym nadążyć, ponieważ jeśli wartość wyjściowa jest niewielka, to jej podwojenie nie skutkuje powstaniem dużej ilości dodatkowej. Dziś jednak mamy do dyspozycji tak wielki zbiór wiedzy naukowej, że ważna granica została przekroczona. Dziś podwojenie zasobów wiedzy co dziewięć lat oznacza powstanie zbioru faktów, których żaden pojedynczy człowiek nie zdołałby objąć mocą swojego umysłu. Na przykład w 2017 roku ukazały się ponad 3 miliony nowych artykułów naukowych. To tempo przyrostu danych przewyższa nie tylko możliwości poznawcze praktyków danej dziedziny, ale przewyższa również możliwości samych czasopism naukowych. Skutek jest taki, że między 2004 a 2014 rokiem wydawcy stworzyli ponad 5000 nowych tytułów naukowych, aby jakoś pomieścić ten zalew informacji12.

Z podobną ekspansją wiedzy mamy również do czynienia w świecie produkcji, w związku z czym funkcjonowanie wielu ważnych branż zależy od dostępu do wiedzy eksperckiej, której jeden człowiek nie jest w stanie sam opanować. Tajniki najróżniejszych zagadnień, od transformatorów prądu przez wtryski paliwa, a na chemii kosmetyków czy produktów do włosów skończywszy, opisuje się dziś w setkach książek, a część tej wiedzy ma charakter autorski i pozostaje tajemnicą konkretnych przedsiębiorstw działających w danej branży. Szczegóły „optymalizacji formowania wtryskowego płynnej gumy silikonowej zgodnie z zasadami logiki rozmytej” mogą nas specjalnie nie interesować, zagadnienie to okazuje się jednak na tyle istotne, że w 2005 roku Firmin Z. Sillo napisał na temat książkę liczącą aż 190 stron.

Jeszcze bardziej dynamiczny przyrost obserwujemy w sferze mediów społecznościowych i internetu. Na przykład liczba stron internetowych podwaja się co dwa-trzy lata. Szybko zmieniają się również postawy społeczne. Wystarczy porównać tempo rozwoju ruchu na rzecz praw obywatelskich z dynamiką globalnej kampanii dotyczącej praw osób homoseksualnych – mimo że w obu przypadkach chodziło o aktywność młodych ludzi.

Każda decyzja o przyjęciu nowinki lub jej odrzuceniu pociąga za sobą określone szanse, ale też określone ryzyko. Ostatnio zmiany zachodzą jednak w tak szybkim tempie, że rachunek korzyści płynących z akceptowania nowinek wygląda dziś zupełnie inaczej. Współczesne społeczeństwo w nadzwyczajnym stopniu nagradza przychylność wobec zmiany, a często też karze ludzi, którzy zmiany nie akceptują – ponieważ bezpieczny grunt stabilności dziś często okazuje się niebezpiecznie grząskim polem stagnacji.

Weźmy choćby historię telefonu. Niektórzy ciągle jeszcze mówią o „nakręcaniu” numeru, ponieważ kiedyś numery telefonu wybierało się poprzez obracanie tarczy numerycznej. Technologia umożliwiająca wybór numeru poprzez naciśnięcie przycisku została wprowadzona przez firmę Bell Telephone w 1963 roku. Nowe rozwiązanie było wygodniejsze niż stare, a na dodatek umożliwiało korzystanie z menu w automatycznych systemach telefonicznych. Technologia okazała się jednak średnio udaną inwestycją, w każdym razie na początku, ponieważ ludzie nie byli skorzy do zmiany przyzwyczajeń i niechętnie się przestawiali na nowe rozwiązania. Woleli korzystać ze starych telefonów, które dobrze znali. Jeszcze 20 lat po wprowadzeniu na rynek aparatów umożliwiających wybieranie tonowe większość klientów nadal korzystała ze starych telefonów tarczowych. Starszy typ telefonów zaczął wychodzić z użycia dopiero w latach dziewięćdziesiątych, czyli 30 lat po wprowadzeniu nowego rozwiązania13.

Warto zestawić tę historię z wydarzeniami, które rozegrały się po wprowadzeniu na rynek w 2007 roku przez firmę Apple pierwszego praktycznego telefonu komórkowego z ekranem dotykowym – jako konkurencję dla istniejących już aparatów z klawiaturą bądź rysikiem. iPhone firmy Apple od razu zyskał sobie wielką popularność i w następstwie tego w ciągu zaledwie kilku lat konkurencyjne technologie zostały niemal całkowicie wyparte z rynku. Inaczej niż w poprzedniej epoce, kiedy to proces przyzwyczajania się do nowinki przebiegał w ślimaczym tempie, w 2007 roku ludzie byli nie tylko gotowi, ale też wręcz chętni do zmiany przyzwyczajeń – z niecierpliwością wyczekiwali każdego nowego typu telefonu i nowych możliwości, które pojawiały się w kolejnych latach.

W połowie XX wieku ludzie potrzebowali kilkudziesięciu lat, aby zmienić banalne przyzwyczajenia związane z wyborem numeru telefonu. Tymczasem w XXI wieku potrzebowali zaledwie chwili, aby zacząć wszędzie nosić ze sobą coś, co w istocie stanowi złożony system komputerowy. Firmy takie jak BlackBerry, które nie przystosowały się natychmiast do tej nowej technologii, szybko zostały zepchnięte na margines. Konieczność adaptacji wystąpiła jednak również w przypadku użytkowników, ponieważ nowe rozwiązania stały się podstawowym narzędziem realizacji własnego potencjału i rozwoju w sferze społecznej.

Odcinek The Twilight Zone o Kanamitach ukazał się na antenie zaledwie na rok przed wprowadzeniem na rynek telefonów z możliwością tonowego wybierania numeru. Pod koniec odcinka Chambers, już z pokładu statku, zwraca się bezpośrednio do kamery i pyta widzów: „A ty? Jesteś jeszcze na Ziemi czy ze mną na statku?”. Wniosek wydawał się taki, że podążanie za nowinkami i odmianą może być śmiertelne w skutkach. Gdy dziś na twoim zawodowym lub towarzyskim podwórku wylądują kosmici, lepiej jednak zaryzykować i wskoczyć na pokład ich statku, żeby się przekonać, co się tak naprawdę święci.

Mit niechęci wobec zmian

A ty? Wsiadłbyś do statku Kanamitów? W naszej kulturze mocno trzyma się mit, że ludzie z niechęcią odnoszą się do zmian i nowinek. Zjawisko zmiany dość często występuje w świecie pracy, a literatura akademicka poświęcona zagadnieniom biznesowym ma na ten temat sporo do powiedzenia14. „Pracownicy instynktownie sprzeciwiają się zmianom”, głosił jeden z artykułów opublikowanych na łamach „Harvard Business Review”. „Dlaczego zmiana jest taka trudna?”, pytał inny. Czy jednak zmiana faktycznie jest taka trudna? Jeśli ludzie rzeczywiście tak niechętnie odnoszą się do zmian, to psychologom musiało to jakoś umknąć, ponieważ w literaturze poświęconej badaniom psychologicznym nie znajdziemy nawet jednej wzmianki o takich postawach.

W tym przypadku w grę wchodzi kwestia percepcyjna, ponieważ wtedy gdy menedżerowie mówią o zmianach i posługują się określeniami takimi jak „restrukturyzacja”, „zwrot” czy „nowy kierunek strategiczny”, pracownicy często słyszą coś innego, a mianowicie „zwolnienia”. Gdy zmiana nieodłącznie kojarzy się z ryzykiem utraty pracy, a nowinki oznaczają wzrost liczby obowiązków zawodowych, ludzie reagują niechęcią i trudno im się dziwić. Tu nie chodzi jednak o niechęć do zmiany. To raczej niechęć do bezrobocia czy do negatywnych konsekwencji.

Pracownik pewnie się wzdraga na myśl, że mógłby zostać wezwany do gabinetu przełożonego i tam – w dużym skrócie – usłyszeć: „Korporacja dąży do osiągnięcia większej wydajności, więc będziemy od pana oczekiwać, że będzie pan pracować 10 procent więcej za to samo wynagrodzenie”. Ten sam pracownik na pewno by się ucieszył, gdyby słyszał: „Korporacja dąży do osiągnięcia mniejszej wydajności, więc będzie pan pracować 10 procent mniej za to samo wynagrodzenie”. Ta sama skala zmiany – a dwie różne reakcje. Propozycje tego drugiego typu oczywiście w praktyce nigdy nie padają, gdyby jednak było inaczej, to tytuły artykułów publikowanych w „Harvard Business Review” brzmiałyby: „Pracownicy instynktownie uwielbiają zmiany” albo „Dlaczego zmiana jest taka łatwa?”.

Unikanie zmian, które mają negatywne konsekwencje, wiążą się z dodatkową pracą lub pociągają za sobą ryzyko wystąpienia którejkolwiek z tych ewentualności, to reakcja całkowicie racjonalna i logiczna. Jeśli jednak chodzi o samą naturę człowieka, to w przypadku braku potencjalnych negatywnych konsekwencji instynkt zwykle podpowiada nam zupełnie odwrotną reakcję: ciągnie nas do zmian i nowinek. Cecha ta, określana mianem „neofilii”, stanowi przedmiot rozważań autorów literatury akademickiej z zakresu psychologii. Właściwie należałoby stwierdzić, że neofilię zalicza się – obok zależności od nagrody, niechęci do krzywdy i wytrwałości – do czterech podstawowych składowych ludzkiego temperamentu.

Ogólny stosunek jednostki do zmiany i nowinek zależy zarówno od jej natury, jak i od wychowania – od genów, ale też od środowiska. Wpływ środowiska najłatwiej zaobserwować, analizując zmiany ludzkiego nastawienia w czasie. Kilkaset lat temu na codzienność człowieka składały się powtarzalne czynności, długie godziny samotności i brak bodźców stymulujących. Nowinki i zmiany stanowiły rzadkość, więc ludzie odnosili się do nich z podejrzliwością – jednocześnie zupełnie dobrze się czując w rzeczywistości, która z naszej perspektywy wydaje się skrajnie nudna. Pragnę zaznaczyć, że określenie „skrajnie nudna” nie odnosi się tu do sytuacji, kiedy za namową dziewczyny chłopak godzi się obejrzeć film o życiu Ala Gore’a. Mam tu na myśli raczej 60 godzin tygodniowo, które poświęca się na rozłupywanie skały, żeby potem z uzyskanych kawałków wznieść jakąś budowlę, ewentualnie na ścinanie i rąbanie za pomocą siekiery piętnastometrowego klonu czy przesiadywanie tygodniami w ciasnym dyliżansie podczas podróży z Nowego Jorku do Ohio.

Rzeczywistość standardowo była wtedy nudna i to właśnie dlatego sama koncepcja nudy – a w każdym razie angielskie słowo na jej określenie – pojawiło się tak naprawdę dopiero w epoce rewolucji przemysłowej, pod koniec XVIII wieku15. Od tamtej pory dostępność bodźców i nasz apetyt na nie stopniowo rosną, przy czym zjawisko to nabrało szczególnego tempa w XX wieku dzięki upowszechnieniu się elektryczności, radia, telewizji, kina i nowych środków transportu. To samo w sobie zmieniło model naszego życia, a dodatkowo wystawiło nas na kontakt z innymi modelami życia, albowiem zwiększyło naszą mobilność oraz pozwoliło nam poznawać większą liczbę nowych ludzi i miejsc. Dzięki podróżom i środkom przekazu mogliśmy lepiej poznać już nie tylko nasze własne miasto czy miasteczko, ale i cały świat.

W XX wieku w większym stopniu przywykliśmy do nowinek i zmiany, ale prawdziwy skok ewolucyjny dokonał się jednak dopiero za sprawą postępu w ostatnich 20 latach, w szczególności w związku z upowszechnieniem się internetu, poczty elektronicznej, SMS-ów oraz mediów społecznościowych, a także w związku z ogólnym wzrostem tempa rozwoju technologii.

Ewolucja naszego stosunku do świata to forma przystosowania, która niewątpliwie doprowadziła nas do rozkwitu, najwyraźniej bowiem zawsze mieliśmy w sobie potencjał do wielkich zmian. Jak się wkrótce przekonamy, ten potencjał mamy zapisany w genach. Kwestią różnic indywidualnych będziemy się zajmować nieco później, podobnie zresztą jak kierunkami rozwoju zależnymi od uwarunkowań genetycznych, poziomu doświadczenia życiowego oraz wieku, niemniej ludzie ze świata biznesu, którzy narzekają na właściwą człowiekowi niechęć do przystosowywania się do nowej rzeczywistości miejsca pracy, powinni się cieszyć, że nie muszą przekonywać kotów do funkcjonowania w niestandardowych dla nich godzinach ani że nie przyszło im przymuszać szopów praczy do zmiany sposobu zdobywania pożywienia. Należy bowiem podkreślić, że w porównaniu z innymi gatunkami ludzie uwielbiają zmiany i nowinki. „My [ludzie] przeskakujemy granice. Pchamy się na nowe terytoria, nawet jeśli na dotychczasowych nie brakuje nam zasobów. Inne zwierzęta tego nie robią”, mówi Svante Pääbo, dyrektor Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Lipsku16.

Rzeczywistość naszych czasów niewątpliwie rzuca nam bezprecedensowe wyzwanie. Warto jednak mieć świadomość, że tym samym zachęca nas, abyśmy sięgnęli do zasobów, którymi od zawsze dysponowaliśmy – abyśmy wykorzystali jedną z tych cech, która czyni nas ludźmi. Ta książka opowiada właśnie o naszej zdolności i naszym pragnieniu przystosowywania się, poznawania nowych rzeczy i formułowania nowych pomysłów.

Zamiłowanie do poznawania świata

Wczesnym przedstawicielom naszego gatunku nie sposób przypisać neofilii. Nasi przodkowie żyjący 200 tysięcy lat temu w Afryce nie wykazywali chyba specjalnej chęci zapoznawania się z nowymi środowiskami. Załoga statku Star Trek wyruszyła w kosmos z misją „badania nowych, dziwnych światów, znajdowania nowych form życia i nowych cywilizacji oraz śmiałego docierania tam, gdzie żaden człowiek wcześniej nie dotarł”. Gdyby na pokład statku wsiedli pierwsi ludzie, to pewnie bardziej by się cieszyli z misji zdefiniowanej tak: „siedzieć na pniu drzewa, nie ryzykować i zdecydowanie unikać miejsc, których wcześniej nikt nie sprawdził”.

Zmiany w psychice człowieka dokonały się pod wpływem wielkiej katastrofy, prawdopodobnie związanej ze zmianą klimatu, która spowodowała, że 135 tysięcy lat temu liczebność ludzkiej populacji znacząco się zmniejszyła17. Przedstawicieli wszystkich podgatunków obecnie uznawanych za ludzkie zostało zaledwie 600. Dzisiaj tak niska liczebność stanowiłaby przesłankę do wpisania człowieka na listę gatunków zagrożonych – i wreszcie znalazłoby się na niej co najmniej jedno zwierzę, które wszyscy zgodnie uznawaliby za godne uratowania. Dla większości naszych przodków to wymieranie zakończyło się tragicznie, dla nielicznych osobników pozostałych przy życiu okazało się jednak błogosławieństwem.

Obecnie wielu naukowców uważa, że niesprzyjające czynniki środowiskowe zadziałały jak potężny filtr genetyczny i odsiały z ludzkich szeregów osobniki mniej skłonne do przygód, pozostawiając przy życiu tych, którzy wykazywali śmiałość w działaniach eksploracyjnych. Innymi słowy, gdybyśmy żyli w tamtych czasach, to wszyscy ci nasi znajomi, którzy zawsze chodzą do tej samej restauracji i stale zamawiają stek z ziemniakami, wyginęliby, a szanse na przetrwanie mieliby miłośnicy nowych doznań, którzy chętnie zapoznają się z umiejętnościami różnych szefów kuchni i odważnie wybierają z menu zgniłego rekina czy smażone ucho świni.

Swoje wnioski naukowcy opierają na tym, że przez setki tysięcy lat ludzie pozostawali mniej więcej w tym samym miejscu w Afryce. Na podstawie skamieniałości znalezionych na terenie Chin i Izraela stwierdzili ponadto, że w ciągu zaledwie kilku tysięcy lat od wymierania potomkowie tego nielicznego grona ocaleńców zaczęli „nagle” podróżować po odległych regionach świata18. W 2015 roku słuszność tej tezy potwierdziły analizy współczesnego i pradawnego materiału genetycznego. Wynika z nich, że 50 tysięcy lat temu człowiek zamieszkiwał już całą Europę, a 12 tysięcy lat temu można go było spotkać w każdym zakątku globu. Takie tempo kolonizacji należy uznać za bardzo duże, co świadczy o wykształceniu się pewnej zasadniczej cechy charakterystycznej dla naszego gatunku. Neandertalczycy chodzili po świecie przez kilkaset tysięcy lat, ale cały czas trzymali się w obrębie Europy i środkowej oraz zachodniej Azji.

Skoro jednak nasz gatunek uległ zmianie pod wpływem tamtego katastrofalnego wydarzenia – skoro dramatyczny moment w naszej historii dał przewagę tym, którzy wykazywali większą skłonność do ryzyka i poznawania świata – można by przypuszczać, że to pozytywne nastawienie do zmiany będzie znajdowało odzwierciedlenie w naszym kodzie genetycznym. Dzisiejsi przedstawiciele naszego gatunku powinni zatem mieć gen lub zestaw genów, dzięki którym odczuwamy niezadowolenie ze status quo i wykazujemy zainteresowanie tym, co nowe i nieznane. Naukowcy znaleźli taki gen w 1996 roku. Chodzi o gen DRD4 (to skrót od „gen receptora dopaminy D4”)19. Gen ten decyduje o tym, w jaki sposób mózg reaguje na dopaminę.

Dopamina to neuroprzekaźnik, jedno z kilku białek, którymi neurony komunikują się ze sobą. Odgrywa ona szczególną rolę w funkcjonowaniu układu nagrody w naszym mózgu. Zagadnienie to zostanie omówione bardziej szczegółowo w rozdziale 3, na razie chciałbym jedynie zauważyć, że układ nagrody wyzwala uczucie przyjemności, a dopamina w tym pośredniczy. Gdyby układ nagrody nie istniał, dokładnie tak samo reagowalibyśmy na słowa policjanta: „Tym razem tylko upomnienie” oraz na wiadomość na CNN: „Naukowcy odkryli właśnie planetę pozasłoneczną o numerze 4000”.

Gen DRD4 występuje w kilku wariantach opisywanych jako DRD4‒2R, DRD4‒3R i tak dalej. Każdy z nas ma ten gen w tej lub innej wersji, ale tak jak możemy osiągać różny wzrost i mieć oczy różnego koloru, tak samo nasze upodobanie do nowinek zależy od uwarunkowań genetycznych. Niektóre wersje genu, na przykład DRD4‒7R, warunkują szczególną skłonność do badania świata. Ma to związek z faktem, że nosiciele tego genu słabiej reagują na dopaminę działającą w ich układzie nagrody. Skutek jest taki, że aby poczuć dreszczyk w codziennym życiu, potrzebują oni więcej dopaminy niż nosiciele innych wariantów genu – a w rezultacie starają się zapewnić sobie wyższy poziom stymulacji, aby osiągnąć ten sam poziom satysfakcji.

Odkrycie roli genu DRD4 dostarczyło odpowiedzi na niektóre pytania, ale jednocześnie zrodziło też inne. Na przykład takie: skoro nasza skłonność do poznawania świata rzeczywiście ma podłoże genetyczne, to czy wśród grup opuszczających afrykańskie tereny pierwotnie zamieszkane przez człowieka nosicielstwo genu DRD4‒7R było bardziej rozpowszechnione niż w grupach mniej skorych do przygody? Tego właśnie należałoby się spodziewać, gdyby teza dotycząca źródeł naszego upodobania do nowinek miała się potwierdzić.

Powyższe przypuszczenia rzeczywiście okazały się słuszne. Zależności geograficzne zostały po raz pierwszy stwierdzone w 1999 roku, a następnie w sposób bardziej jednoznaczny opisano je w przełomowym artykule z 2011 roku, który nosił nieco mało przystępny tytuł Novelty-Seeking DRD4 Polymorphisms Are Associated with Human Migration Distance Out-of-Africa After Controlling for Neutral Population Gene Structure20. Autorzy donosili, że powszechność występowania odmiany genu DRD4‒7R w populacji rosła wraz z odległością, jaka dzieliła naszych przodków od ich afrykańskich korzeni21. Na przykład Żydzi, którzy przenieśli się do Rzymu czy do Niemiec – czyli daleko od miejsca swojego pochodzenia – częściej okazywali się nosicielami tego wariantu genu niż ich pobratymcy, którzy przeprowadzili się bardziej na południe, czyli do Etiopii czy Jemenu.

Sprowadzanie zagadnienia tak skomplikowanego jak cecha osobowościowa do skutków oddziaływania jednego genu należy jednak uznać za nadmierne uproszczenie. Na skłonność do badania świata i otwartość na nowinki wpływ ma zapewne również wiele innych genów, a i sam czynnik genetyczny stanowi tylko jeden z elementów równania, poza nim trzeba bowiem jeszcze uwzględnić indywidualne doświadczenia życiowe i aktualną sytuację jednostki. Niemniej rolę uwarunkowań genetycznych udało się potwierdzić, a naukowcy szukają obecnie kolejnych genów, które z racji swojego oddziaływania mogłyby ten obraz uzupełnić.

Dobra wiadomość jest taka, że choć w dzisiejszym świecie coraz częściej stykamy się z nowością, a tempo zmian rośnie, to z racji genetycznych skłonności do neofilii większość z nas ma duże szanse poradzić sobie nawet ze zdarzeniami o przełomowym charakterze. Dziś możemy odwoływać się do tych samych cech, które ocaliły nam życie 135 tysięcy lat temu.

Jeszcze lepsza wiadomość – zarówno dla nas, jak i dla całego naszego gatunku – jest taka, że nie tylko geny mogą nam pomóc radzić sobie z nową specyfiką społeczeństwa, ale też społeczeństwo może wpływać na nasze geny. Najnowsze badania w dziedzinie genomiki wskazują, że wbrew powszechnemu przekonaniu cechy człowieka nie wynikają wyłącznie z budowy jego DNA, ale zależą również od tak zwanych czynników epigenetycznych, czyli od tego, jak komórki modyfikują DNA i białka bezpośrednio z nim związane, a tym samym włączają lub wyłączają pewne geny w zależności od okoliczności zewnętrznych. Dopiero zaczynamy poznawać te mechanizmy, przypuszcza się jednak, że zmiany o charakterze epigenetycznym mogą stanowić skutek podejmowania określonych zachowań i kształtowania określonych nawyków oraz że mogą podlegać dziedziczeniu. Jeśli to się potwierdzi, będzie to oznaczało, że przemiany o charakterze społecznym promujące większą otwartość na nowinki mogą stać się czynnikiem wywołującym zmiany adaptacyjne w obrębie naszego gatunku.

Osobista działalność badawczo-rozwojowa i skala neofilii

Kilkanaście lat już minęło, odkąd niejaki Timothy Treadwell zdobył wielki rozgłos w mediach i stał się pupilkiem Hollywood22. Jego inicjatywę miał wesprzeć finansowo Leonardo DiCaprio, a także Pierce Brosnan i różne firmy, między innymi Patagonia. Treadwell walczył o los alaskańskich niedźwiedzi grizzly i zasłynął jako badacz, który przez znaczną część roku mieszka wśród nich.

Psychologowie mają termin, którym określają aktywność ludzi ze skraju skali zamiłowania do nowinek. W takich przypadkach mówią o „pogoni za sensacją”. Treadwell niewątpliwie gonił za sensacją. Zanim pierwszy raz pojechał na Alaskę, mieszkał w Long Beach w stanie Kalifornia i eksperymentował z narkotykami, między innymi z koktajlem typu speedball złożonym z heroiny i kokainy, który o mało go nie zabił. Przy innej okazji pod wpływem LSD wyskoczył z balkonu na drugim piętrze budynku i upadł na twarz, ale szczęśliwie w miękkie błoto. Potem odkrył Alaskę i mieszkające tam grizzly, a wówczas porzucił przygody narkotykowe na rzecz przeżyć w zamieszkanym przez niedźwiedzie Parku Narodowym Katmai. Spędzał tam każde lato, żyjąc w pobliżu niedźwiedzi i nawiązując z nimi kontakty.

Treadwell zachwycał się, że niedźwiedź o masie 450 kilogramów „potrafi biec z prędkością ponad 50 kilometrów na godzinę” i „wyskoczyć na blisko 3,5 metra w górę”. Poza tym niedźwiedź potrafi podążać za swoją ofiarą w niemal całkowitej ciszy i „zabić ją jednym uderzeniem łapy”. Treadwell śmiało i cierpliwie badał zachowania niedźwiedzi, aż w końcu doszedł do wniosku, że odkrył na nie sposób – aby niedźwiedzie unieszkodliwić, należało im śpiewać i mówić im, że się je kocha. „Zwierzęta rządzą, Timothy podbija – mawiał. – Przyjedź i spróbuj zrobić to samo, co ja. Umarłbyś tu, [ale] ja znalazłem sposób na to, aby z nimi przetrwać”. W 2003 roku, krótko po wygłoszeniu tej deklaracji, Treadwell i jego dziewczyna zostali żywcem pożarci.

Niektórzy rozpędzają się na harleyu do 160 kilometrów na godzinę na wiejskiej drodze, inni wolą spokojne popołudnie z książką typu A History of the Metal Lawn Chair (Historia metalowego krzesła ogrodowego). Skrajne zamiłowanie do przygód i aktywności eksploracyjnej może skutkować skróceniem czasu trwania życia (jak w przypadku Treadwella), jest jednak zupełnie niewykluczone, że dzięki takim „pionierom” ogólne szanse na przetrwanie naszej populacji rosną, ponieważ jako grupa mamy możliwość korzystania z odkrywanych przez nich nowych zasobów. Populacja naszego gatunku składa się z osobników o różnych skłonnościach, począwszy od ludzi obawiających się ryzyka, a skończywszy na śmiałkach takich jak Treadwell, którzy strachu w ogóle nie znają.

W dziczy tacy pionierzy z zamiłowaniem do nowinek zajmowali się eksplorowaniem nowych terytoriów bądź, jak Treadwell, poznawaniem zwierząt je zamieszkujących. W naszej współczesnej rzeczywistości podobna motywacja zdaje się stać za aktywnością ludzi, którzy wpadają na nadzwyczajne i oryginalne pomysły w dziedzinie nauki, sztuki czy biznesu. Ich działania dotyczą co prawda innej sfery, ale skutki mają taki sam wpływ na nasze funkcjonowanie w ramach cywilizowanego społeczeństwa, jaki miały w czasach życia w dziczy.

My w naszym życiu również wcielamy się w rolę eksploratorów, przeznaczając czas i pieniądze na różne inicjatywy, które mogą, ale nie muszą się opłacić. To nasza indywidualna wersja korporacyjnej działalności badawczo-rozwojowej. Inicjując kontakt z kimś obcym, badamy możliwość nawiązania nowej znajomości. Zapisując się na wieczorowy kurs umożliwiający zdobycie zupełnie nowej dla nas umiejętności, zapoznajemy się z potencjalnym nowym hobby. Umawiając się na rozmowę w sprawie nowej pracy pomimo posiadania etatu, sprawdzamy dostępne możliwości rozwoju zawodowego. Zakładając nową firmę, wkraczamy na nieznane tereny świata biznesu. Rejestrując się w serwisie Match.com, podejmujemy wysiłek pełniejszego rozpoznania sfery romantycznej.

Podobnie jak w przypadku innych zwierząt, ilość zasobów przeznaczanych na tego typu osobistą działalność badawczo-rozwojową będzie zależeć od kilku czynników, takich jak choćby stopień zadowolenia z aktualnego „środowiska”, sytuacja życiowa czy poziom wrodzonego upodobania do nowinek. Psychologowie opracowali nawet kilka ankiet służących mierzeniu otwartości człowieka na to, co nowe. Poniżej przedstawiam jedną z nich23. Tekst składa się z ośmiu zdań, za pomocą których możesz ocenić własne upodobanie do nowinek. Wystarczy przypisać do każdego zdania ocenę od 1 do 5, a następnie podsumować wyniki. Skala ocen przedstawia się następująco:

1 = zdecydowanie się nie zgadzam

2 = nie zgadzam się

3 = nie mam zdania

4 = zgadzam się

5 = zdecydowanie się zgadzam

Zdania brzmią zaś tak:

1. Chciałbym poznawać dziwne miejsca.

2. Chciałbym wyruszyć w podróż bez uprzedniego planowania trasy i sposobu wykorzystania czasu.

3. Nosi mnie, gdy spędzam za dużo czasu w domu.

4. Wolę znajomych, którzy są w ciekawy sposób nieprzewidywalni.

5. Lubię robić rzeczy przerażające.

6. Chciałbym się przekonać, jak to jest skoczyć na bungee.

7. Lubię szalone przyjęcia.

8. Uwielbiam nowe i fascynujące doświadczenia, nawet jeśli wiążą się one z naruszeniem prawa.

Wynik: _

Rozkład wyników oceny neofilii

Jak pokazuje poniższy wykres, wynik na poziomie 24 punktów plasuje nas pośrodku skali neofilii. Mniej więcej dwie trzecie wszystkich ludzi uzyskuje wyniki odbiegające od tego poziomu o co najwyżej 5 punktów (czyli od 19 do 29). Ja uzyskałem 37, co moja matka uznała za dość oczywiste, zważywszy na to, że w wieku 12 lat skoczyłem z dachu szkoły, żeby się przekonać, jak to jest. (Moja ocena tego doświadczenia poprawiła się po kilku tygodniach, gdy odzyskałem zdolność chodzenia).

Gdybym w wieku 12 lat wykonał ten test, wynik pewnie byłby nawet wyższy, jak bowiem sugerują poniższe wykresy, stopień upodobania do nowinek i sensacji zmienia się w zależności od wieku24. W badaniu z udziałem młodych dorosłych w wieku od 18 do 26 lat średni wynik okazał się o kilka punktów wyższy od średniej dla ogółu dorosłych i wyniósł 27,5. W badaniu młodzieży w wieku od 13 do 17 lat średnia wyniosła 30, czyli o 1 punkt powyżej granicy wysokiego upodobania do nowinek zdefiniowanej dla ogółu dorosłych.

Nie ulega wątpliwości, że większa skłonność do neofilii typowa dla młodszych ludzi wynika po części ze wzrostu tempa zmian typowego dla świata, w którym przyszło im dorastać. Ponieważ jednak przeżywanie nowych wrażeń wiąże się z ryzykiem, zmienność zależna od wieku z pewnością po części wiąże się również z faktem, że – o czym będzie jeszcze mowa później – ośrodki mózgu odpowiedzialne za racjonalne myślenie i unikanie ryzyka rozwijają się w pełni dopiero około dwudziestego piątego roku życia.

Średni wynik oceny neofilii w poszczególnych grupach wiekowych

Poziom neofilii stanowi niewątpliwie ważny wyznacznik otwartości na zmiany i nowinki, ale już sam stosunek do wyzwań związanych z pojawieniem się tego typu czynników zależy od indywidualnego stylu poznawczego, czyli od sposobu formułowania wniosków, podejmowania decyzji i rozwiązywania problemów. Zapewne trudno byłoby znaleźć człowieka o jednoznacznie analitycznym lub jednoznacznie elastycznym stylu poznawczym, na ogół elementy tych stylów mieszają się ze sobą. Dodatkowo zestaw kryteriów zastosowanych w danej sytuacji będzie zależeć nie tylko od indywidualnego usposobienia, ale również od kontekstu, aktualnego nastroju i wielu innych czynników. Co jednak najważniejsze, nad tym nastawieniem umysłu można pracować. Pierwszy krok do uzyskania kontroli nad własnym sposobem myślenia polega na zrozumieniu istoty samego procesu myślenia, różnicy między myśleniem elastycznym a myśleniem analitycznym i stosowaniem stałych procedur przetwarzania informacji, a także czynników decydujących o przebiegu procesów myślowych oraz mechanizmach przetwarzania informacji w mózgu. Tymi zagadnieniami będziemy zajmować się w części drugiej.

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

PEŁNY SPIS TREŚCI:

Wprowadzenie

CZĘŚĆ PIERWSZA. W obliczu zmian

Rozdział 1. Radość zmiany

CZĘŚĆ DRUGA. Jak myślimy?

Rozdział 2. Czym jest myśl?

Rozdział 3. Dlaczego myślimy?

Rozdział 4. Świat wewnątrz naszego mózgu

CZĘŚĆ TRZECIA. Skąd się biorą nowe pomysły

Rozdział 5. Potęga twojego punktu widzenia

Rozdział 6. Myślenie w trakcie niemyślenia

Rozdział 7. O pochodzeniu spostrzeżeń

Rozdział 8. Uwolnić mózg

Rozdział 9. Zamrożona myśl

Rozdział 10. Bariery myślowe i filtry poznawcze

Rozdział 11. Dobry, szalony i dziwny

Rozdział 12. Wyzwolenie

Podziękowania

8 To Serve Man (The Twilight Zone), Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/To_Serve_Man_(The_Twilight_Zone).

9 Co można przetłumaczyć jako Aby służyć człowiekowi (przyp. tłum.).

10 To Serve Man można również przetłumaczyć jako Aby podać człowieka (przyp. tłum.).

11 Claudia Mettke-Hofmann i in., The Significance of Ecological Factors for Exploration and Neophobia in Parrots, „Ethology” 108 (2002), s. 249–272; Patricia Kaulfuss, Daniel S. Mills, Neophilia in Domestic Dogs (Canis familiaris) and Its Implication for Studies of Dog Cognition, „Animal Cognition” 11 (2008), s. 553–556; Steven R. Lindsay, Handbook of Applied Dog Behavior and Training, vol. 1: Adaptation and Learning, Iowa State University Press, Ames 2000. Więcej informacji na temat ewolucji psa domowego można znaleźć w: J. Clutton-Brock, Origins of the Dog: Domestication and Early History, w: J. Serpell (red.), The Domestic Dog: Its Evolution, Behaviour, and Interactions with People, Cambridge University Press, Cambridge 1995; Carles Vilà, Peter Savolainen i in., Multiple and Ancient Origins of the Domestic Dog, „Science” 276, no. 5319 (13 czerwca 1997), s. 1687–1689.

12 Mark Ware, Michael Mabe, The STM Report: An Overview of Scientifc and Scholarly Journal Publishing, International Association of Scientifc, Technical and Medical Publishers, Haga 2015; Bo-Christer Björk i in., Scientific Journal Publishing: Yearly Volume and Open Access Availability, „Information Research: An International Electronic Journal” 14, no. 1 (2009); Richard Van Noorden, Global Scientific Output Doubles Every Nine Years, Nature NewsBlog, 7 maja 2014.

13 Andre Infante, The Evolution of Touchscreen Technology, 31 lipca 2014, http://www.makeuseof.com/tag/evolution-touchscreen-technology.

14 Cytaty zamieszczone w tym fragmencie pochodzą z: Julie Battilana, Tiziana Casciaro, The Network Secrets of Change Agents, „Harvard Business Review”, lipiec–sierpień 2013, s. 1; David A. Garvin, Michael A. Roberto, Change Through Persuasion, „Harvard Business Review”, luty 2005, s. 26.

15 Patricia Meyer Spacks, Boredom: The Literary History of a State of Mind, University of Chicago Press, Chicago 1995, s. 13.

16 David Dobbs, Restless Genes, „National Geographic”, styczeń 2013.

17 Donald C. Johanson, Lucy’s Legacy, Three Rivers Press, Nowy Jork 2009, s. 267; Winifred Gallagher, New: Understanding Our Need for Novelty and Change, Penguin Press, Nowy Jork 2012, s. 18–25.

18 Por. na przykład: Luca Pagani i in., Tracing the Route of Modern Humans Out of Africa by Using 225 Human Genome Sequences from Ethiopians and Egyptians, „American Journal of Human Genetics” 96 (2015), s. 986–991; Huw S. Groucutt i in., Rethinking the Dispersal of Homo sapiens Out of Africa, „Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews” 24 (2015), s. 149–164; Hugo Reyes-Centeno i in., Genomic and Cranial Phenotype Data Support Multiple Modern Human Dispersals from Africa and a Southern Route into Asia, „Proceedings of the National Academy of Sciences” 111 (2014), s. 7248–7253.

19 Richard P. Ebstein i in., Dopamine D4 Receptor (D4DR) Exon III Polymorphism Associated with the Human Personality Trait of Novelty Seeking, „Nature Genetics” 12 (1996), s. 78–80.

20 L.J. Matthews, P.M. Butler, Novelty-Seeking DRD4 Polymorphisms Are Associated with Human Migration Distance Out-of-Africa After Controlling for Neutral Population Gene Structure, „American Journal of Physical Anthropology” 145 (2011), s. 382–389; Chuansheng Chen i in., Population Migration and the Variation of Dopamine D4 Receptor (DRD4) Allele Frequencies Around the Globe, „Evolution and Human Behavior” 20 (1999), s. 309–324.

21 Matthews, Butler, Novelty-Seeking DRD4 Polymorphisms.

22 Ned Zeman, The Man Who Loved Grizzlies, „Vanity Fair”, 2 października 2009.

23 Na podstawie: Rick H. Hoyle i in., Reliability and Validity of a Brief Measure of Sensation Seeking, „Personality and Individual Differences” 32 (2002), s. 401–414. Przedstawiona tu skala została stworzona z myślą o pomiarach skłonności do poszukiwania sensacji, rozumianej jako „tendencja do dążenia do nowych, złożonych i intensywnych doznań i podejmowania związanego z tym ryzyka wyłącznie dla tychże doznań”, ale ta skłonność ma bardzo wiele wspólnego ze skłonnością do poszukiwania nowości. Por. W.F. McCourt i in., Sensation Seeking and Novelty Seeking: Are They the Same?, „Journal of Nervous Mental Disorders” 181 (maj 1993), s. 309–312.

24 Dla przedziału wiekowego 17–75 lat patrz: Peter Eachus, Using the Brief Sensation Seeking Scale (BSSS) to Predict Holiday Preferences, „Personality and Individual Differences” 36 (2004), s. 141–153. Dla przedziału wiekowego 18–26 lat patrz: Richard Charnigo i in., Sensation Seeking and Impulsivity: Combined Associations with Risky Sexual Behavior in a Large Sample of Young Adults, „Journal of Sex Research” 50 (2013), s. 480–488. Dla przedziału wiekowego 13–17 lat patrz: Rick H. Hoyle i in., Reliability and Validity of a Brief Measure of Sensation Seeking, „Personality and Individual Differences” 32 (2002), s. 401–414.