Krzysztof Stasiak

Aplikacja kuratorska

Egzamin wstępny na aplikację.
Aplikacja. Egzamin kuratorski

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2019

Wydawca: Joanna Ablewicz

Recenzja: prof. zw. dr hab. Teodor Szymanowski

Projekt okładki: Robert Rogiński

© Wydawnictwo C.H.Beck 2019

Informacje wydawcy
redakcja nie ponosi odpowiedzialności za zmiany wynikające
z nowelizacji powoływanych w książce przepisów.
Będziemy wdzięczni za wszelkie uwagi i sugestie skierowane
na adres: joanna.ablewicz@beck.pl

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: CK Studio
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-8158-786-0

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r.

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy

KRSU

ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym

KurSądU

ustawa z 27.7.2001 r. o kuratorach sądowych

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych

PrUSP

ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych

UPN

ustawa z 26.10.1982 r. – o postępowaniu w sprawach nieletnich

WynKurR

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 23.12.2002 r. w sprawie wynagrodzeń kuratorów zawodowych i aplikantów kuratorskich

2. Organy i instytucje

ETPCz

Europejski Trybunał Praw Człowieka

ETS

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dawniej: Europejski Trybunał Sprawiedliwości)

KRRP

Krajowa Rada Radców Prawnych

KRS

Krajowy Rejestr Sądowy

MS

Minister Sprawiedliwości

NRA

Najwyższa Rada Adwokacka

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

SN(7)

Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów

WKD

Wyższa Komisja Dyscyplinarna

WSA

Wojewódzki Sąd Administracyjny

WSD

Wyższy Sąd Dyscyplinarny (Adwokatury)

ZUS

Zakład Ubezpieczeń Społecznych

3. Publikatory i czasopisma

AUL

Acta Universitatis Lodziensis

Biul. SN

Biuletyn Sądu Najwyższego

CBOSA

Centralna Baza Orzeczeń Sądu Administracyjnego

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz.

Dziennik Urzędowy

MoP

Monitor Prawniczy

ONSA

Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego

OSNAPiUS

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

OSNC

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna

OSNP

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Pracy

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

PiP

Państwo i Prawo

PiZS

Praca i Zabezpieczenie Społeczne

PJOC

The Polish Journal of Criminology

Prz. Pol.

Przegląd Politologiczny

Prz. Sejm.

Przegląd Sejmowy

PS

Przegląd Sądowy

PWP

Przegląd Więziennictwa Polskiego

SIL

Studia Iuridica Lublinensia

4. Inne skróty

adw.

adwokat

art.

artykuł

itp.

i tym podobne

lit. 

litera

m.in.

między innymi

n.

następny (-a, -e)

niepubl.

niepublikowany (-a, -e)

np.

na przykład

Nr

numer

orz.

orzeczenie

pkt

punkt

post.

postanowienie

poz.

pozycja

r.

rok

rozp.

rozporządzenie

s.

strona

t.j. 

tekst jednolity

tj. 

to jest

tzn.

to znaczy

tzw.

tak zwany (-a, -e)

uchw.

uchwała

uchw. (7)

uchwała 7 sędziów

UE

Unia Europejska

w zw.

w związku

ww.

wyżej wymieniony

wyr.

wyrok

z.

zeszyt

zd. 

zdanie

ze sprost.

ze sprostowaniem

ze zm.

ze zmianami

zob.

zobacz

Bibliografia

Antkowiak P., Polskie i europejskie standardy wykonywania wolnych zawodów, Prz. Pol. 2013, Nr 1

Arct M., Słownik wyrazów obcych, Warszawa 1921

Armstrong M., Zarządzanie ludźmi. Praktyczny przewodnik dla menedżerów liniowych, Poznań 2007

Baran K., Kodeks pracy. Komentarz, Warszawa 2018

Cybulska H., Organizacja sieci szkolenia kuratorów sądowych dla nieletnich, Biuletyn Kuratorów Sądowych dla Nieletnich, 1953, Nr 5

Cybulska H., Rozwój, organizacja i działalność zespołowa instytucji sądownictwa dla nieletnich, Biuletyn inspektorów społecznych, kuratorów sądowych i pracowników zakładów dla nieletnich, 1960, Nr 2

Ejchart M., Kosowicz K., Rekomendacja Nr R (92) 16 (…). Komentarz, PWP 2011, Nr 72–73

Ejchart M., Kosowicz K., Wprowadzenie, PWP 2011, Nr 72–73

Florek L., Europejskie prawo pracy, Warszawa 2005

Florek L., Kodeks pracy. Komentarz, Warszawa 2017

Florek L., Zieliński T., Prawo pracy, Warszawa 1997

Garlicki L., Zubik M. (red.), Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz. Tom I, Warszawa 2016

Gersdorf M., Rączka K., Raczkowski M., Kodeks pracy. Komentarz, Warszawa 2010

Giętkowski R., Odpowiedzialność dyscyplinarna w prawie polskim, Gdańsk 2013

Gromek K., Kuratorzy sądowi. Komentarz do ustawy z 27 lipca 2001 r., Warszawa 2002

Góral Z., Stosunki pracy z mianowania z perspektywy 40 lat obowiązywania Kodeksu pracy, SIL 2015, Nr XXIV, 3

Górski A. (red.), Prawo o ustroju sądów powszechnych. Komentarz, Lex 2013

Gudowski J., Ereciński T., Iwulski J. (red.), Prawo o ustroju sądów powszechnych. Komentarz, Warszawa 2009

Hoffman E., Ocena psychologiczna pracowników, Gdańsk 2008

Hołda Z., Hołda J., Migdał J., Żórawska B., Prawo karne wykonawcze, Warszawa 2017

Izdebski H., Uwarunkowania instytucjonalnoprawne ustanowienia zawodu pracownika socjalnego zawodem zaufania społecznego, Trzeci Sektor (Praca socjalna w organizacjach pozarządowych), Numer Specjalny 2012/2013

Jackowiak U. (red.), Kodeks pracy z komentarzem, Gdańsk 1997

Jamka B., Dobór zewnętrzny i wewnętrzny pracowników. Teoria i praktyka, Warszawa 2001

Janus-Dębska A., Współpraca kuratorów sądowych z osobami organizującymi i nadzorującymi prace skazanych w ramach kary ograniczenia wolności w świetle badań własnych, Probacja, 2015, Nr 3

Jaśkowski K., Maniewska E., Komentarz aktualizowany do ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, LEX/el. 2018

Jedynak T., Stasiak K., Funkcjonowanie polskiej kurateli sądowej w świetle regulacji prawnych. Zadania kuratorów, Warszawa 2007

Jedynak T., Stasiak K., Ustawa o kuratorach sądowych. Komentarz, Warszawa 2014

Konopczyński M., Kwadrans Ł., Stasiak K. (red.), Polska kuratela sądowa na przełomie wieków – nadzieje, oczekiwania, dylematy, Kraków 2016

Kosowicz K., Rekomendacja Rec (2000) 22 (…). Komentarz, PWP 2011, Nr 72–73

Kozłowski P., Stasiak K., Ośrodek kuratorski. Ujęcie prawne, organizacyjne i metodyczne, Warszawa 2018

Krasnowolski A., Zawody zaufania publicznego, zawody regulowane oraz wolne zawody. Geneza, funkcjonowanie i aktualne problemy, Kancelaria Senatu, Warszawa 2013

Król H., A. Ludwiczyński (red.), Zarządzanie zasobami ludzkimi. Tworzenie kapitału ludzkiego organizacji, Warszawa 2014

Kuczyński T., Właściwość sądu administracyjnego w sprawach stosunków służbowych, Wrocław 2000

Kupisiewicz Cz., Podstawy dydaktyki, Warszawa 2005

Kwieciński A. (red.), Teoretyczne i praktyczne aspekty wykonywania kary ograniczenia wolności, Wrocław 2016

Lelental S., Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Warszawa 2017

Liszcz T. (red.), Prawo urzędnicze, Lublin 2010

Makowski K. (red.), Zarządzanie pracownikami. Instrumenty polityki personalnej, Warszawa 2001

Mazurczak-Jasińska E., Rozwiązanie stosunku pracy z mianowania, Warszawa 2010

Mogilnicki A., Zasady walki z przestępczością dzieci, Gazeta Administracji i Policji Państwowej, 1925, Nr 9, oraz 1925, Nr 11

Muszalski K. (red.), Kodeks pracy. Komentarz, Warszawa 2017

Muszalski W. (red.), Kodek pracy. Komentarz, Warszawa 2003

Niemierko B., Pomiar wyników kształcenia, Warszawa 2004

Niemierko B., W poszukiwaniu technologii pisania zadań testów sprawdzających osiągnięcia uczniów, Neodidagmata 1991/20

Okoń W., Wprowadzenie do dydaktyki ogólnej, Warszawa 2003

Opora R., Rola sędziów i kuratorów w resocjalizacji nieletnich, Gdańsk 2006

Ostrihanska Z., Greczuszkin A., Praca z indywidualnym przypadkiem w nadzorze rodzinnego kuratora sądowego, Lublin 2005

Pawlak Z., Personalna funkcja firmy, procesy i procedury kadrowe, Warszawa 2003

Pisarczyk Ł., Stępień R., Kodeks pracy 2016. Umowy terminowe, Warszawa 2016

Rycak A. (red.), Zatrudnianie pracowników sądów z perspektywy prawa pracy i zarządzania, Warszawa 2014

Sanetra W., Uwagi w kwestii zakresu podmiotowego kodeksu pracy, [w:] Prawo pracy a wyzwania XXI wieku. Księga Jubileuszowa Profesora Tadeusza Zielińskiego, Warszawa 2002

Seretny A., Lipińska E., Trafność i rzetelność testu jako miary jego poprawności, czyli o błędach w konstruowaniu językowych testów osiągnięć, AUL 2015, Nr 22

Sękara M., Status prawny zawodowych kuratorów sądowych, Prz. Sąd. 2003, Nr 4

Słownik Języka Polskiego, Warszawa 1996

Słownik wyrazów obcych, PWN, Warszawa 1980

Stańdo-Kawecka B., Rezolucja (70) 1 (…). Komentarz, PWP 2011, Nr 72–73

Stasiak K. (red.), Kuratela rządowa w Polsce. Analiza systemu. Księga pamiątkowa dedykowana doktorowi Tadeuszowi Jedynakowi, Toruń 2018

Stasiak K., Wpływ stosunku pracy sądowego kuratora zawodowego na efektywne zarządzanie kuratorską służbą sądową, Gdańsk 2016, praca doktorska niepubl., Biblioteka UG

Stasiak K., The use of precautionary measures in Poland as a form of protection of society against certain perpetrators. The role of a probation officer in their enforcement, PJOC, 2018, No 1

Stasiak K. (red.), Zarys metodyki pracy kuratora sądowego, Warszawa 2018

Stasiak K., Wirkus Ł., Kozłowski P., Jedynak T. (red.), Dziewięćdziesięciolecie kurateli sądowej w Polsce. Historia–Teraźniejszość–Przyszłość, Kraków 2010

Stasiorowski S., Odpowiedzialność porządkowa i dyscyplinarna sądowego kuratora zawodowego – o potrzebie zmian, Probacja 2012, Nr 3

Stelina J., Charakter prawny stosunków zatrudnienia konstytucyjnoprawnego, Gdańskie SP 2014, t. XXXI

Stelina J., Charakter prawny stosunku pracy z mianowania, Gdańsk 2005

Stelina J., Glosa do wyroku SN z dnia 7 lipca 2005 r., II PK 351/04, GSP PO 2007, Nr 2

Stelina J. (red.), Prawo pracy, Warszawa 2016

Stępniak P., Funkcjonowanie kurateli sądowej. Teoria i rzeczywistość, Poznań 1992

Szymanowska A., Rekomendacja Nr R (97) 12 (…). Komentarz, PWP 2011, Nr 72–73

Szymanowski T., Prawo karne wykonawcze, Warszawa 2017

Święcicki M., Prawo pracy, Warszawa 1968

Tkaczyk E., Samorząd zawodowy w świetle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Prz. Sąd. 2011, Nr 6

Trought T.W., Probation in Europe, Oxford 1927

Wagner B. (red.), Kodeks pracy. Komentarz, Gdańsk 2011

Wirkus Ł., Stres w pracy kuratora sądowego. Studium teoretyczno-empiryczne, Kraków 2015

Wojtczak K., Reglamentacja form wykonywania zawodów zaufania publicznego w rozwiązaniach prawa polskiego i państw Unii Europejskiej, [w:] Zawody zaufania publicznego a interes publiczny – korporacyjna reglamentacja versus wolności wykonywania zawodu, Warszawa 2002

Wójcik D. (red.), Kuratela sądowa. Sukcesy i porażki, Warszawa 2010

Zagórski J. (red.), Wykonywanie środków probacji i readaptacji skazanych w Polsce, Warszawa 2008

Zieliński T., Sądowa kontrola decyzji administracyjnych w sprawach zatrudnienia, PiZS 1981, Nr 4

Zięba-Załucka H., Samorząd zawodowy w świetle Konstytucji RP, MoP 2005, z. 10

Wprowadzenie

Ustawa o kuratorach sądowych1 (KurSądU), która została uchwalona w 2001 r., dokonała reformy polskiej kurateli sądowej i objęła różne sfery jej funkcjonowania – określono: jej rolę w wymiarze sprawiedliwości, wymagania, które należy spełnić, aby móc zostać kuratorem, prawa i obowiązki pracownicze kuratora zawodowego, strukturę organizacyjną kurateli i kompetencje osób funkcyjnych, a ponadto wprowadzono: samorząd zawodowy, odrębną odpowiedzialność dyscyplinarną za przewinienia służbowe, zmieniony tryb przygotowywania do zawodu kuratora sądowego (aplikację kuratorską) oraz szczegółowo uregulowano warunki powoływania, odwoływania kuratora społecznego oraz zasady korzystania z jego pracy.

Do najważniejszych zmian, które zostały wprowadzone wymienionym aktem prawnym, trzeba zaliczyć te dotyczące trybu naboru kandydatów do zawodu kuratora sądowego i zasad ich przygotowania do pracy. Już twórcy ustawy podkreślali, że kuratorzy „to ludzie, od których wymaga się wysokich kwalifikacji, którzy wykonują pracę niesłychanie odpowiedzialną (…)”2. Procedura wyboru kandydata do tego rodzaju pracy powinna zatem zapewniać zatrudnianie osób, które podołają tak wysokim wymaganiom. Znaczenie tego procesu dla sprawnego funkcjonowania każdej organizacji często jest podkreślane w literaturze3, a także jest dostrzegane przez praktyków.

Sam proces doboru pracowników jest działaniem wieloetapowym i składa się z: rekrutacji i selekcji kandydatów oraz adaptacji nowo zatrudnionych pracowników4. W niniejszej publikacji zostaną przedstawione wszystkie te etapy – wszystkie są bowiem równie ważne i dlatego nie powinno się bagatelizować żadnego z nich.

Niniejsza publikacja powstała przede wszystkim dlatego, że do tej pory nikt szerzej nie zajął się tą problematyką. Co prawda, w różnych opracowaniach pojawiał się temat aplikacji kuratorskiej, jednak były w nich poruszane jedynie wybrane jej aspekty, szczególnie te wynikające ze stosunku pracy aplikanta kuratorskiego.

W okresie obowiązywania KurSądU uwidoczniło się wiele problemów z jej stosowaniem, w tym także w zakresie przeprowadzania naboru na stanowisko aplikanta kuratorskiego i przygotowywania aplikanta do wykonywania zawodu kuratora sądowego. Problemy te są w poszczególnych okręgach sądowych różnie rozwiązywane, co skłoniło mnie do szczegółowej analizy tej instytucji, aby móc zaproponować pewne schematy postępowania w różnych, problematycznych sytuacjach. Być może pozwoli to ujednolicić stosowane w tym względzie praktyki, a na pewno może przyczynić się do ułatwienia pracy osobom uczestniczącym w procesie naboru na stanowisko aplikanta kuratorskiego i przygotowania wybranej osoby do wykonywania zawodu kuratora sądowego.

Ponieważ książka w sposób wieloaspektowy przedstawia aplikację kuratorską, dlatego może być ona wsparciem nie tylko dla osób, które prowadzą nabór i wybierają kandydata do zatrudnienia na stanowisko aplikanta kuratorskiego, ale także dla osób, które podejmują decyzje kadrowe dotyczące aplikanta, czy też które organizują i nadzorują przebieg aplikacji. Również sam aplikant kuratorski znajdzie w niej odpowiedzi na wiele nurtujących go pytań, gdyż zostały w niej omówione uwarunkowania jego stosunku pracy. Celem tej publikacji jest też udzielenie pomocy wszystkim tym, który zamierzają ubiegać się o stanowisko kuratora zawodowego i w tym celu muszą przystąpić do naboru na stanowisko aplikanta kuratorskiego.

Publikacja składa się z czterech rozdziałów. Pierwszy z nich został poświęcony przedstawieniu instytucji aplikacji zawodowej i sposobu, w jaki określono zasady przygotowania wybranej osoby do wykonywania zawodu kuratora sądowego. Omówiono w nim także jaki był, w ujęciu historycznym, rozwój koncepcji naboru i przygotowania wybranej osoby do pracy w charakterze kuratora sądowego.

Drugi rozdział dotyczy przygotowania i przeprowadzenia naboru na stanowisko aplikanta kuratorskiego. W związku z tym wymieniono w nim i szczegółowo przedstawiono etapy tego procesu: kto może zostać aplikantem, w jakim trybie należy przeprowadzać nabór, złożenia jakich dokumentów można oczekiwać od kandydata na aplikanta kuratorskiego, jak przygotować i przeprowadzić konkurs, jakie są zasady wyboru kandydata do pracy?

Kolejny rozdział został poświęcony zatrudnieniu aplikanta i temu, w jaki sposób należy zorganizować aplikację, aby przebiegała sprawnie i efektywnie. W podrozdziałach omówiono prawa i obowiązki aplikanta oraz role poszczególnych osób, które biorą udział w aplikacji (kurator okręgowy, kierownik zespołu, patron).

Ostatni rozdział dotyczy egzaminu kuratorskiego i trybu ewentualnego zatrudnienia aplikanta na stanowisku kuratora zawodowego. Omówiono w nim sposób zorganizowania i przeprowadzenia egzaminu, który jest uwieńczeniem aplikacji kuratorskiej, a jego wynik świadczy nie tylko o tym, jak aplikant się do niego przygotował, ale też o właściwym (bądź też nie) spełnieniu roli przez osoby uczestniczące w aplikacji, w tym w szczególności przez patrona aplikanta. Przedstawiono też zasady zatrudnienia aplikanta na stanowisku kuratora zawodowego.

Integralną częścią publikacji są załączniki, które stanowią propozycję rozwiązań różnego rodzaju kwestii związanych z naborem na stanowisko aplikanta kuratorskiego, czy też organizacją aplikacji kuratorskiej. Do książki został też załączony aneks, w którym znajdują się zestawy pytań testowych, łącznie z prawidłowymi odpowiedziami. Testy te były użyte w czasie egzaminów konkursowych na stanowisko aplikanta kuratorskiego w różnych miejscach w Polsce (blisko 1000 pytań). W aneksie zostały także zamieszczone przykładowe pytania otwarte do części opisowej egzaminu konkursowego pisemnego.

Warto podkreślić, że książka uwzględnia dwie ważne zmiany regulacji prawnych, które na proces naboru na stanowisko aplikanta kuratorskiego mają wpływ. Pierwsza z nich dotyczy zmian przepisów w zakresie ochrony danych osobowym, co zostało spowodowane wejściem w życie rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 (najczęściej zwane RODO). Natomiast druga obejmuje zmiany legislacyjne wynikające z wejścia w życie nowej ustawy o szkolnictwie wyższym.

W książce świadomie pominięto te zagadnienia, które odnoszą się do sposobu wykonywania poszczególnych zadań przez kuratorów sądowych. Postąpiono tak przede wszystkim z dwóch powodów: po pierwsze – są one przedmiotem innych publikacji, w tym przede wszystkim Zarysu metodyki pracy kuratora sądowego, którą to książkę miałem przyjemność redagować; po drugie – poważnie zwiększyłoby to wielkość niniejszej publikacji, co spowodowałoby, iż jej podstawowy zamysł, o którym mowa na początku, stałby się mniej czytelny.

Na koniec chciałbym podziękować kuratorom okręgowym z wielu okręgów, którzy niekiedy kontaktowali się ze mną, aby skonsultować różne sprawy związane z aplikacją kuratorską. Dzięki temu w książce mogłem przedstawić sposób rozwiązania wielu problemów, o których dowiedziałem się z tych rozmów.

Autor

1 Ustawa z 27.7.2001 r. o kuratorach sądowych (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1014).

2 Wypowiedź posła sprawozdawcy M. Markiewicza z 23.5.2001 r., za: T. Jedynak, K. Stasiak, Ustawa o kuratorach sądowych. Komentarz, Warszawa 2014, s. 12.

3 B. Jamka, Dobór zewnętrzny i wewnętrzny pracowników. Teoria i praktyka, Warszawa 2001; Z. Pawlak, Personalna funkcja firmy, procesy i procedury kadrowe, Warszawa 2003, s. 137–185.

4 A. Ludwiczyński, Alokacja zasobów ludzkich organizacji, [w:] Zarządzanie zasobami ludzkimi. Tworzenie kapitału ludzkiego organizacji, H. Król, A. Ludwiczyński (red.), Warszawa 2014, s. 197.

Rozdział I. Charakter instytucji aplikacji zawodowej i jej zastosowanie w przygotowaniu do pracy kuratora sądowego – uwagi ogólne

1. Aplikacja jako forma przygotowania do wykonywania zawodu

Termin „aplikacja” wywodzi się z języka łacińskiego (applicatio), w którym oznacza przykładanie się do czegoś1, a nawet gorliwe przykładanie się2. W słowniku języka polskiego został natomiast zdefiniowany jako „praktyka osoby mającej wyższe studia prawnicze, przygotowująca na stanowisko sędziego, prokuratora, adwokata, notariusza”3. Początkowo takie rozumienie tego terminu było uzasadnione, jednak z czasem zaczęto go także stosować do określania okresu przygotowania do wykonywania innych zawodów niż powyżej wymienione. Ponadto wykonywanie niektórych z nich nie musiało się już wiązać z posiadaniem dyplomu magistra prawa. W konsekwencji, znaczenie tego pojęcia uległo rozszerzeniu i obecnie należy je rozumieć jako okres przygotowania do wybranych zawodów, który ma charakter sformalizowany i na ogół kończy się egzaminem lub inną formą sprawdzenia wiedzy i umiejętności osoby, która ukończyła aplikację.

Aktualnie można wymienić następujące rodzaje aplikacji: administracyjną (przygotowującą do bycia urzędnikiem państwowym)4, adwokacką (przygotowującą do wykonywania zawodu adwokata)5, biegłego rewidenta (przygotowującą przede wszystkim do wykonywania czynności rewizji finansowej)6, dyplomatyczno-konsularną (przygotowującą do pracy w służbie zagranicznej)7, ekspercką (przygotowującą do pracy na stanowisku asesora i eksperta w Urzędzie Patentowym)8, komorniczą (przygotowującą do wykonywania zawodu komornika sądowego)9, kontrolerską (przygotowującą do pracy na stanowisku kontrolera NIK)10, kuratorską (przygotowującą do wykonywania zawodu kuratora sądowego), legislacyjną (przygotowującą do wykonywania zadań związanych z tworzeniem prawa)11, notarialną (przygotowującą do wykonywania zawodu notariusza)12, sędziowską i prokuratorską (przygotowującą do wykonywania zawodu sędziego i prokuratora)13, radcowską (przygotowującą do wykonywania zawodu radcy prawnego)14 oraz rzecznikowską (przygotowującą do wykonywania zawodu rzecznika patentowego)15.

Jak z powyższego wynika, istnieje różnorodność zawodów, w których okres przygotowania do ich wykonywania nazwano aplikacją. Mimo to można wyróżnić dla nich kilka wspólnych cech. Praca we wszystkich tych zawodach wiąże się z dużą odpowiedzialnością, gdyż jej wykonywanie wpływa na funkcjonowanie państwa (np. urzędnik państwowy, pracownik służb dyplomatyczno-konsularnych, kontroler NIK), bądź też ingeruje w prawa przysługujące każdemu człowiekowi, a chronione konstytucją (np. sędzia, prokurator, kurator sądowy). Często funkcji tych nie można oddzielić, gdyż łączą się one ze sobą, np. wykonywanie zawodu sędziego.

Kolejną wspólną cechą jest to, że aplikacja, jako etap przygotowania do wykonywania pracy, jest charakterystyczna dla tzw. zawodów zaufania publicznego. Sam termin zawodu zaufania publicznego jest oryginalnym polskim tworem i nie jest spotykany w innych państwach europejskich16. Jego istnienie jest związane z brzmieniem art. 17 Konstytucji RP, który wykonywanie takiego zawodu wiąże z istnieniem samorządu zawodowego17. Odrębny pogląd w tej kwestii wyraził H. Izdebski, który uznał, że z woli ustawodawcy dla jednych zawodów mogą istnieć samorządy zawodowe, zaś inne mogą być go pozbawione18. Jego zdaniem, występowanie samorządu zawodowego nie jest zatem różnoznaczne z zaliczeniem danego zawodu do grupy zawodów zaufania publicznego. Dla prawidłowego rozumienia tego pojęcia z pewnością istotne są dwa orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego: z 7.5.2002 r.19 i z 2.7.2007 r.20 Wynika z nich, że „zawód zaufania publicznego”, to:

1) „zawód polegający na obsłudze osobistych potrzeb ludzkich, wiążący się z przyjmowaniem informacji dotyczących życia osobistego i zorganizowany w sposób uzasadniający przekonanie społeczne o właściwym dla interesów jednostki wykorzystaniu tych informacji przez świadczących usługi;

2) zawód, którego wykonywanie określone jest dodatkowymi normami etyki zawodowej, szczególną treścią ślubowania, tradycją korporacji zawodowej czy szczególnym charakterem wykształcenia wyższego i uzyskanej specjalizacji (aplikacja). Ustawodawca ma prawo uzależniać prawo wykonywania zawodu zaufania publicznego od spełnienia przez zainteresowanego określonych warunków dotyczących np. jego kwalifikacji zawodowych i moralnych, w tym wymagania cech „nieskazitelnego charakteru” i „rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu”;

3) zawód, którego wykonywanie polega nie tylko na objęciu pieczą nad prowadzeniem spraw lub ochroną wartości (dóbr) o zasadniczym i z reguły osobistym znaczeniu dla osób korzystających z usług w sferze zawodów zaufania publicznego. Nie wyczerpuje się też w podejmowaniu ważnych – w wymiarze publicznym – czynności zawodowych, wymagających profesjonalnego przygotowania, doświadczenia, dyskrecji oraz taktu i kultury osobistej”21.

Powszechnie przyjmuje się, że do zawodów zaufania publicznego zalicza się te, które posiadają samorząd zawodowy22. Są nimi zatem zawody: adwokata, aptekarza, architekta, biegłego rewidenta, doradcy podatkowego, diagnosty laboratoryjnego, inżyniera budownictwa, komornika, kuratora sądowego, lekarza i lekarza dentysty, lekarza weterynarza, notariusza, pielęgniarki i położnej, psychologa, radcy prawnego, rzecznika patentowego, sędziego, urbanisty. Wśród nich w blisko połowie zawodów (8 zawodów na 18 wymienionych), okres przygotowania do ich wykonywania został określony mianem aplikacji.

Drugą wspólną cechą aplikacji, jako okresu przygotowania do wykonywania wskazanego zawodu, jest określenie jej przebiegu i zasad organizacji przez przepisy prawa. W jej trakcie aplikanci są zapoznawani z zasadami wykonywania wybranego zawodu i na ogół są też zobowiązani uczestniczyć w szkoleniu teoretycznym. W każdym z wymienionych rodzajów aplikacji kończy się ona formą sprawdzenia wiedzy i umiejętności aplikanta, która co do zasady ma postać egzaminu. Jedynie aplikacja administracyjna kończy się oceną kwalifikacyjną, zaś odbycie aplikacji na biegłego rewidenta musi być stwierdzone przez odpowiednią komisję.

Długość aplikacji została odrębnie określona dla każdego z wymienionych powyżej zawodów. Można przypuszczać, że prawodawca uzależnił czas jej trwania od stopnia skomplikowania zawodu, do wykonywania którego ona przygotowuje, oraz zakresu wiedzy i umiejętności, które aplikant musi nabyć w czasie jej trwania, a także wyjściowych kwalifikacji tych, którzy określony rodzaj aplikacji rozpoczynają. Stąd najkrótszą aplikacją jest legislacyjna – trwa 10 miesięcy. Najdłuższą jest natomiast aplikacja notarialna, która trwa 3 lata i 6 miesięcy. Najczęściej spotykany okres trwania aplikacji to 3 lata (adwokacka, biegłych rewidentów, ekspercka, sędziowska, prokuratorska, radcowska, rzecznikowska). Aplikacja kuratorska, która trwa rok i jedynie w szczególnych sytuacjach może być przedłużona maksymalnie o 6 miesięcy lub skrócona maksymalnie o 3 miesiące, jest jedną z krótszych.

Kolejną wspólną cechą dla wymienionych aplikacji jest odbywanie ich pod kierunkiem wyznaczonej do tego celu osoby lub osób (niekiedy się one zmieniają). Na ogół osoba taka jest określana mianem patrona. W czasie aplikacji aplikant z reguły jest też oceniany, co między innymi pozwala pracodawcy ustalić, czy posiada on predyspozycje do wykonywania określonego zawodu oraz czy w należyty sposób angażuje się w wykonywanie powierzonych mu do realizacji zadań.

Często aplikant w czasie odbywania aplikacji jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę w podmiocie (u osoby), gdzie aplikację odbywa. Od tej zasady są wyjątki, np. aplikacja legislacyjna (aplikant jest zatrudniony przez podmiot, który skierował go na aplikację). Ponadto niekiedy, przed podjęciem obowiązków służbowych, aplikant jest zobowiązany do złożenia ślubowania.

Wspólną cechą zawodów, do wykonywania których przygotowuje okres nazywany aplikacją, jest pozyskiwanie przez ich przedstawicieli informacji dotyczących życia innych osób. Stąd praca w nich wiąże się z przestrzeganiem wymogu zachowania uzyskanych informacji w tajemnicy (tajemnica zawodowa), np. tajemnica adwokacka, radcowska. Także sądowy kurator zawodowy, na mocy art. 6 ust. 1 KurSądU, jest zobowiązany do zachowania w tajemnicy wszystkich okoliczności, o których uzyskał wiadomość w związku z pełnioną funkcją.

2. Od stażu kuratorskiego do aplikacji kuratorskiej

Wprowadzając w 1919 r. w Polsce instytucję kurateli sądowej, w sposób dosyć enigmatyczny określono wymagania, które musiał spełniać kurator (początkowo opiekun sądowy)23. Kuratorem zatem (opiekunem sądowym) mogła zostać osoba, która w sposób szczególny kwalifikowała się do sprawowania nadzoru nad nieletnimi. Decyzję w tym zakresie podejmował sędzia24. Jednocześnie z przepisów nie wynikało, aby istniał jakiś tryb przygotowywania do wykonywania tego zawodu, dlatego należy uznać, że go nie było. Nie było też żadnej organizacji, która zrzeszałaby kuratorów sądowych w Polsce25.

Należy zauważyć, że w Polsce przez kilkadziesiąt lat funkcjonowała jedynie kuratela dla nieletnich, co miało związek z powołaniem i funkcjonowaniem sądów dla nieletnich26. Kuratorzy zawodowi dla osób dorosłych pojawili się dopiero w połowie lat 60. XX w.

W latach 30. XX w. zlikwidowano kuratelę zawodową27, dlatego funkcjonowali jedynie kuratorzy społeczni. Z tego powodu nie tworzono żadnych regulacji prawnych, ustalających tryb przygotowywania do zawodu, który wówczas nie istniał28. Możliwość powołania obok kuratorów społecznych kuratorów zawodowych przewidziano dopiero w 1959 r. (kuratorzy dla nieletnich)29. Kilka lat później (1965 r.)30 wprowadzono też możliwość zatrudniania kuratorów zajmujących się osobami, którym zawieszono karę pozbawienia wolności lub warunkowo zwolniono z reszty kary pozbawienia wolności. Jednak w żadnym z rozporządzeń, które te zmiany wprowadziły, nie określono zasad przygotowania do wykonywania tego zawodu. Takie wymagania zostały dopiero zapisane w Piśmie ogólnym Ministra Sprawiedliwości nr 4/63/N z 27.5.1963 r. w sprawie organizacji pracy kuratorów zawodowych dla nieletnich31 w sposób następujący: „Wysokie kryteria ustalone dla kandydatów na kuratorów zawodowych nie zwalniają przewodniczącego wydziału dla nieletnich od obowiązku przeszkolenia kandydata w okresie 3-miesięcznej próby. Przewodniczący wydziału może powierzyć sędziemu lub doświadczonemu kuratorowi zawodowemu zadania wprowadzenia kandydata w ogólną problematykę pracy ze wskazaniem podstaw prawnych oraz zakresu czynności (…)”. W przypadku kuratorów wykonujących czynności w stosunku do osób warunkowo zwolnionych lub którym zawieszono wykonanie kary pozbawienia wolności, przepisy o podobnym charakterze znajdują się w instrukcjach Ministra Sprawiedliwości z 196732 i 197233 r. Czytamy w nich, że „Każdy kurator zawodowy rozpoczynający pracę powinien zapoznać się z pracą sądu w takim zakresie, jaki zapewni mu dostateczne pełne praktyczne poznanie problematyki pracy i funkcjonowania sądu (…)”.

Jednak dopiero rozporządzenie z 1986 r.34 wprowadziło jednolity system przygotowania do pracy kuratora sądowego. Określono w nim, że kuratorem zawodowym może zostać mianowany ten, kto między innymi odbył staż kuratorski i złożył egzamin kuratorski. Staż miał trwać rok, a jego celem było:

1) praktyczne zapoznanie stażysty ze strukturą i działalnością sądu;

2) teoretyczne i praktyczne zaznajomienie się stażysty z obowiązkami kuratora zawodowego pod kierunkiem kuratora wyznaczonego przez prezesa sądu;

3) sprawdzenie przydatności stażysty do wykonywania zawodu kuratora.

W terminie do dwóch miesięcy od zakończenia stażu, stażysta był zobowiązany złożyć egzamin kuratorski przed komisją egzaminacyjną powołaną przez prezesa sądu wojewódzkiego.

Taki stan prawny istniał do 2002 r., kiedy to weszła w życie ustawa o kuratorach sądowych. Jak wynika z jej treści, w stosunku do wcześniejszych rozwiązań, zwiększono wymagania wobec kandydatów na stanowisko kuratora zawodowego. Ustalono też okres przygotowania do wykonywania tego zawodu, który został nazwany aplikacją kuratorską. Wprowadzone rozwiązania są bardziej precyzyjne niż te, które obowiązywały wcześniej, obejmują większy zakres zagadnień oraz lepiej przystają do obecnej rzeczywistości. Jednak nie rozwiązują wszystkich problemów, które powstają w związku z organizowaniem i przebiegiem aplikacji. Najważniejszymi z nich są nabór na stanowisko aplikanta kuratorskiego oraz zasady organizacji jego szkolenia teoretycznego.

1 Słownik wyrazów obcych PWN, Warszawa 1980, s. 42.

2 M. Arct, Słownik wyrazów obcych, Warszawa 1921, s. 9.

3 Słownik języka polskiego, Warszawa 1996 (dodruk 2016), s. 20.

4 Art. 3 ustawy z 16.9.1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 2142 ze zm.).

5 Dział VII ustawy z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1184 ze zm.).

6 Art. 4 ustawy z 11.5.2017 r. o biegłych rewidentach, firmach audytorskich oraz nadzorze publicznym (Dz.U. z 2017 r. poz. 1089 ze zm.).

7 Art. 38–41 ustawy z 27.7.2001 r. o służbie zagranicznej (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 161 ze zm.).

8 Art. 266–268 ustawy z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 776).

9 Art. 29–31h ustawy z 29.8.1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1309 ze zm.), natomiast od 1.1.2019 r. art. 88–103 ustawy z 22.3.2018 r. o komornikach sądowych (Dz.U. z 2018 r. poz. 771 ze zm.).

10 Art. 68 ustawy z 23.12.1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 524 ze zm.).

11 Art. 110 ustawy z 21.11.2008 r. o służbie cywilnej (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1559) i art. 7 PracUrzPańU.

12 Dział I Rozdział 7 ustawy z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 2291 ze zm.).

13 Rozdziały 3 i 3a ustawy z 23.1.2009 r. o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 624 ze zm.).

14 Dział 4 ustawy z 6.7.1982 r. o radcach prawnych (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1870 ze zm.).

15 Rozdział 4 ustawy z 11.4. 2001 o rzecznikach patentowych (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1314 ze zm.).

16 P. Antkowiak, Polskie i europejskie standardy wykonywania wolnych zawodów, Prz. Pol. 2013, Nr 1, s. 135.

17 A. Krasnowolski, Zawody zaufania publicznego, zawody regulowane oraz wolne zawody. Geneza, funkcjonowanie i aktualne problemy, Warszawa 2013, s. 3; K. Wojtczak, Reglamentacja form wykonywania zawodów zaufania publicznego w rozwiązaniach prawa polskiego i państw Unii Europejskiej, [w:] Zawody zaufania publicznego a interes publiczny – korporacyjna reglamentacja versus wolności wykonywania zawodu, Warszawa 2002, s. 41.

18 H. Izdebski, Uwarunkowania instytucjonalnoprawne ustanowienia zawodu pracownika socjalnego zawodem zaufania społecznego, Trzeci Sektor (Praca socjalna w organizacjach pozarządowych), Numer Specjalny 2012/2013, s. 77.

19 SK 20/00, Dz.U. z 2002 r. Nr 66, poz. 611.

20 K 41/05, Dz.U. z 2007 r. Nr 124, poz. 871.

21 Za A. Krasnowolski, Zawody zaufania…, s. 13.

22 E. Tkaczyk, Samorząd zawodowy w świetle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Prz. Sąd 2011, Nr 6; H. Zięba-Załucka, Samorząd zawodowy w świetle Konstytucji RP, MoP 2005, z. 10; P. Sarnecki, Komentarz do art. 17, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz. Tom I, L. Garlicki, M. Zubik (red.), Warszawa 2016.

23 T. Jedynak, K. Stasiak, Ustawa…, s. 313.

24 Art. 2 Dekretu Naczelnika Państwa z 7.2.1919 r. w przedmiocie utworzenia sądów dla nieletnich (Dz. Praw Nr 14, poz. 171).

25 T.W. Trought, Probation in Europe, Oxford 1927, s. 132. Także A. Mogilnicki, Zasady walki z przestępczością dzieci, Gazeta Administracji i Policji Państwowej 1925, Nr 9, s. 196 i 197 oraz Gazeta Administracji i Policji Państwowej 1925, Nr 11, s. 242 i 243.

26 R. Opora, Rola sędziów i kuratorów w resocjalizacji nieletnich, Gdańsk 2006, s. 13 i n.; P. Stępniak, Funkcjonowanie kurateli sądowej. Teoria a rzeczywistość, Poznań 1992, s. 40 i n.

27 Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 25.6.1935 r. o kuratorach nieletnich (Dz.U. Nr 46, poz. 316).

28 Szerzej na temat rozwoju kurateli po II wojnie światowej: H. Cybulska, Organizacja sieci szkolenia kuratorów sądowych dla nieletnich, Biuletyn Kuratorów Sądowych dla Nieletnich 1953, Nr 5, s. 3 i n.; H. Cybulska, Rozwój, organizacja i działalność zespołowa instytucji sądownictwa dla nieletnich, Biuletyn inspektorów społecznych, kuratorów sądowych i pracowników zakładów dla nieletnich 1960, Nr 2, s. 34 i n.

29 Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 13.2.1959 r. o kuratorach sądowych dla nieletnich (Dz.U. Nr 18, poz. 113).

30 Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 3.3.1965 r. w sprawie dozoru ochronnego nad osobami, którym wykonywanie kary pozbawienia wolności warunkowo zawieszono, oraz w sprawie nadzoru nad osobami warunkowo zwolnionymi (Dz.U. Nr 12, poz. 80). Szerzej na temat rozwoju instytucji kurateli sądowej: K. Stasiak, Ewolucja systemu kurateli sądowej w Polsce w latach 1919–2009 – kamienie milowe, [w:] Dziewięćdziesięciolecie kurateli sądowej w Polsce. Historia–Teraźniejszość–Przyszłość, K. Stasiak, Ł. Wirkus, P. Kozłowski, T. Jedynak (red.), Kraków 2010; P. Stępniak, Funkcjonowanie kurateli sądowej. Teoria i rzeczywistość, Poznań 1992.

31 Pismo ogólne Ministra Sprawiedliwości Nr 4/63/N z 27.5.1963 r. w sprawie organizacji pracy kuratorów zawodowych dla nieletnich, [w:] Zbiór resortowych aktów prawnych Ministerstwa Sprawiedliwości, t. I, Warszawa 1972, poz. 122.

32 Zarządzenie Ministra Sprawiedliwości z 29.12.1967 r. dotyczące instrukcji w sprawie zakresu, organizacji i metod pracy kuratorów zawodowych dla osób dorosłych (Dz.Urz. MS Nr 7, poz. 50).

33 Zarządzenie Ministra Sprawiedliwości z 2.10.1972 r. dotyczące instrukcji w sprawie zakresu, organizacji i metod pracy kuratorów zawodowych (Dz.Urz. MS Nr 5, poz. 37).

34 Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 24.11.1986 r. w sprawie kuratorów sądowych (Dz.U. Nr 43, poz. 212).