Tytuł oryginału: Bella Germania

Redakcja: Beata Wójcik

Projekt okładki: www.buerosued.de

Adaptacja okładki: KAV Studio Pola Rusiłowicz

Zdjęcia na okładce: © John Dominis / Contributor / GettyImages, © Zoltan Glass / Stringer / GettyImages

Korekta: Monika Łobodzińska, Aleksandra Dąbała

Copyright © 2016 S. Fischer Verlag GmbH, Hedderichstr. 114, D-60596 Frankfurt am Main

Copyright © for the Polish translation by Ewa Kochanowska, 2019

Copyright for the Polish edition © by Wydawnictwo Czarna Owca, 2019

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).

Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku.

Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Wydanie I

ISBN: 978-83-8143-131-6

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Wspólna 35 lok. 5, 00-519 Warszawa www.czarnaowca.pl
Redakcja: tel. 22 616 29 20; e-mail: redakcja@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. 22 616 29 36; e-mail: handel@czarnaowca.pl
Sklep internetowy: tel. 22 616 12 72; e-mail: sklep@czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Nic dziwnego, że pytania dotyczące imigracji i imigrantów nieuchronnie przeradzają się w pytanie, kim jesteśmy, a także kim chcemy być – sprawy najgłębsze.

Hanif Kureishi, My Ear At His Heart

Wszystkim, którzy opuścili ojczyznę

i zabrali ze sobą swoje historie

CZĘŚĆ 1

1

Nasze życie nie należy jedynie do nas. Ów dom, który zwiemy naszym ja, zamieszkują ci, którzy przyszli przed nami.

Ich ślady są wyryte w naszych duszach.

Dopiero ich opowieści sprawiają, że stajemy się tym, kim jesteśmy.

JULIA

Powiedział, że jest moim dziadkiem. Mówił, że mu uwierzę, jeśli tylko zgodzę się wysłuchać jego opowieści. Prosił tak natarczywie o chwilę uwagi, jakby zależało od tego jego życie. A gdy opowiedział mi swoją historię, zrozumiałam, że tak naprawdę to moje życie od tego zależy.

Ale o tym nie wiedziałam, gdy nagle zjawił się przede mną, piękny starszy mężczyzna, obcy człowiek, który przyglądał mi się w taki sposób, jakby od zawsze mnie znał. Była wiosna, byłam w Mediolanie, a on przebudził mnie ze snu – tylko że ten sen był rzeczywistością, którą do tej pory uważałam za swoje życie.

Ubrania stwarzają człowieka. Ja stwarzam ubrania. Daję ludziom drugą skórę, przeobrażam, okrywam lub obnażam to, co nazywają swoim ja, i patrzę, jak wyłaniają się z ukrycia i wystawiają na spojrzenia innych, ja zaś pozostaję w ukryciu. Moje królestwo to pracownia, magia możliwości, tkanina w moich rękach, która z płaszczyzny staje się przestrzenią, ze szkicu żywą rzeźbą. Materiały mają osobowość, mówią mi coś o ludziach, którzy je noszą. Jedwab mówi innym językiem niż wełna, skóra szuka innej formy niż aksamit. Ubrania żyją, nie są martwą powłoką; poruszają się, zmieniają, odmieniają tych, którzy je noszą. Gdy projektuję jakąś kreację, widzę ludzi nie tylko takimi, jakimi są, lecz także takimi, jakimi mogliby się stać.

Już od dzieciństwa tym wyłącznie chciałam się zajmować, niczym innym. Nie ma większego szczęścia niż robić to, co się kocha. Ale talent nie wystarcza. Moda jest w połowie sztuką, a w połowie ciężką pracą. To, co z zewnątrz wygląda jak samorealizacja, w rzeczywistości wymaga mnóstwa samozaparcia. To życie w imię piękna innych ludzi. Za to się zawsze płaci. Moje marzenia o własnej marce modowej były czystym szaleństwem albo też, co gorsza, rozpaczliwą naiwnością. Większość moich kolegów ze studiów w londyńskiej Akademii Mody pogodziło się ze swoim losem zwykłych pracowników, jeśli w ogóle jeszcze pracowali w branży. Zazdrościli mi i podziwiali, że stworzyłam własną, choć niedużą markę, nikt jednak nie wiedział, jakie koszmary dręczą mnie po nocach, lęki o przyszłość, panika, że nie podołam i spadnę z wysokiego konia.

Skończyłam trzydzieści sześć lat, ale miałam wrażenie, że znajduję się w tym samym miejscu, w którym byłam, mając lat dwadzieścia sześć. Do zrealizowania wielkich celów, czemu poświęciłam swoje „najlepsze lata”, ciągle było daleko. To, co z zewnątrz lśniło powabem wielkiego świata, było w rzeczywistości występami w objazdowym cyrku targów mody, życiem nomady na walizkach, napędzanym chronicznymi długami i upartą wiarą w to, że talent musi się przebić w świecie, który na mnie nie czekał.

Robin, mój partner biznesowy, był jedynym człowiekiem wierzącym we mnie bez zastrzeżeń. Osiem lat ode mnie starszy, niewzruszony niczym skała wśród szalejącego przyboju, raz już spektakularnie zbankrutował i równie spektakularnie się odrodził. Robin miał wszystko, czego ja nie miałam: bogatych rodziców, niezachwiane poczucie własnej wartości, dowcipną ripostę na podorędziu. Wniósł też do przedsięwzięcia coś, bez czego już dzisiaj nikt sobie nie poradzi – nieoprocentowany kredyt u swoich rodziców.

Zajmował się biznesową, ja zaś kreatywną stroną działalności. Firma była naszą rodziną, stroje naszymi dziećmi. Byliśmy dwojgiem opętańców, wzajemną gwarancją, że nie jesteśmy sami na świecie z naszymi szalonymi rojeniami. Dzieliliśmy nieprzespane noce, nadzieje i rozczarowania, marzenie o wielkim przełomie. Wszystko – poza łóżkiem. Oboje byliśmy dostatecznie mądrzy, by nie narażać przez to naszego start-upu. Jeżeli bowiem istniał w moim życiu jakiś pewnik, to przedstawiał się następująco: na swojej pracy mogłam polegać zawsze, na mężczyznach mniej.

Dni i noce w ulokowanej w oficynie monachijskiej pracowni nie były czułym współbytowaniem, lecz szeregiem zazębiających się, dokładnie wyliczonych cyklów roboczych. Nie stanowiliśmy dla siebie konkurencji, lecz żyliśmy w produktywnej symbiozie. Drżeliśmy z niecierpliwości, wyglądając przełomu, choć nigdy nie zastanawialiśmy się, czym on właściwie miał być. W rzeczywistości istniał tylko ciąg sukcesów i porażek. Nieodmiennie nam się wydawało, że przełom był tuż-tuż, a jednak nigdy nie nadszedł. Dzień w dzień, niczym robotnicy w tunelu, przebijaliśmy się do przodu i godziliśmy się ze wszystkim, wierząc, że pewnego dnia ujrzymy światło.

A dziś w końcu staliśmy przed wielką szansą. Po raz pierwszy mieliśmy wystąpić przed międzynarodową publicznością wraz z piętnastoma innymi młodymi projektantami na mediolańskim Fashion Week. Można było zdobyć nagrodę, wprawdzie nie pieniężną, jednak zwycięzca miał uzyskać na rok sponsora, który budowałby i promował jego markę – włoski holding, do którego należały wielkie marki, ze światową dystrybucją i nieocenionymi kontaktami. Wszystko, o co walczyliśmy w ciągu ostatnich lat, mogło się wreszcie opłacić.

Całymi tygodniami pracowaliśmy jak opętani nad nową kolekcją, która miała różnić się od wszystkiego, co robiliśmy do tej pory. Potpourri z najprzeróżniejszych materiałów, kolorów i epok. Całymi tygodniami żyliśmy w twórczym szale, niemal bez snu, za to na hektolitrach kawy, ze wzrokiem utkwionym w cel. Impreza w Mediolanie nie była rozgrywką na własnym boisku jak w Monachium czy Berlinie. Wszystko było o numer większe – hale, marki, kupujący. Tu światło było jaskrawsze, kariera szybsza, a upadek dotkliwszy. Pozostała piętnastka była cholernie dobra, a w naszej hali wrzało jak na średniowiecznym targowisku. Jednak wszyscy się uśmiechali.

Wszystko, co mogło źle pójść, źle poszło. Na sekundy przed rozpoczęciem pokazu spinałam jeszcze za sceną spodnie szpilkami, poprawiałam szwy, zmieniałam makijaż i ukłułam się igłą w palec. W tym samym momencie podniosła się kurtyna. Modelki rozjaśniły twarze w uśmiechach i ruszyły na wybieg. To ta chwila, w której z galopującym tętnem stoisz w ciemnościach, wstrzymujesz oddech, nie widzisz, co się dzieje z przodu, i nie słyszysz niczego poza muzyką, trzaskaniem aparatów i biciem własnego serca. Nie widzisz reakcji na twarzach publiczności. I nie możesz już nic zrobić. To, co miesiącami pod twoją ręką wzrastało w ukryciu, teraz zostało wystawione bezlitośnie na widok publiczny. Zapadł wyrok, nie da się już niczego zmienić, teraz już tylko triumf albo zgon.

Robin i ja spojrzeliśmy na siebie. W słabym świetle widać było jego rozgorączkowaną twarz, ciało w czarnym golfie nikło na czarnym tle. Wyglądaliśmy jak para upiorów. Usiłowaliśmy usłyszeć reakcje publiczności, ale nic do nas nie docierało, ani podziw, ani dezaprobata. Wróciły pierwsze modelki, więc rzuciliśmy się na nie, by w ułamku sekundy zmienić im stroje. Inni projektanci pracowali z większą liczbą modelek, nam brakowało na to pieniędzy.

W drugiej turze pojawiły się dziwaczniejsze kreacje, ironiczne cytaty, iluzje optyczne i prowokacyjne łamanie stylów. Na koniec – cisza. Wstrzymaliśmy oddech. I aplauz, pierwsze odprężenie i wreszcie ta chwila, kiedy Robin wziął mnie za rękę i wyszliśmy z ciemności w jaskrawe światła reflektorów. Jak krety nagle oślepione słońcem. Najpierw nie mogłam rozpoznać twarzy, widziałam tylko białą kipiel światła, wraz z którą uderzył w nas nieoczekiwanie gwałtowny aplauz. Nagle wszystko stało się proste. Kłanialiśmy się uśmiechnięci, zaniepokojeni, upojeni. Raptem zrobiło mi się ciemno przed oczami. Kolana ugięły się pode mną, jakby były z gumy. Runęłam na ziemię, poczułam jeszcze twarde zderzenie ze sceną, a potem zapadłam się w bezdenną, wolną od bólu ciemność.

2

Gdy otworzyłam oczy, poczułam na czole pot i chłodny powiew nocnego powietrza. Ktoś szeroko otworzył okno. Leżałam w charakteryzatorni, na zimnej podłodze pod lustrem do makijażu, między krzesłami, stojakami na ubrania i górami ciuchów. Modelki mówiły podniecone jedna przez drugą. Jedna z nich trzymała mi nogi w górze. Brakowało Robina. Młody sanitariusz tłumaczył coś po włosku dziewczynom, wstrzyknął mi coś w ramię i powoli dźwięki znowu zaczęły do mnie docierać. Zatroskane głosy, dudniąca muzyka z sąsiedztwa i skuter za otwartym oknem. Sanitariusz pomógł mi usiąść na jednym z krzeseł.

Moja blada twarz w lustrze do makijażu. Twarz obcej. Wtedy go po raz pierwszy zobaczyłam, za moimi plecami. Wszedł przez drzwi, stary mężczyzna wśród młodych modelek. Wysoki, szczupły i energiczny; nie pasował tutaj w tym swoim eleganckim garniturze, z fularem i kapeluszem. Nikt nie wiedział, kto to jest, ale przepchnął się do mnie, jakby mnie znał. Widziałam jego oczy. Jasne, niebieskie i czujne. To musiał być Niemiec. Wszyscy w pomieszczeniu sądzili, że to znajomy kogoś innego. Taki właśnie był modowy cyrk. Zawsze gdzieś się plątał jakiś obcy człowiek, nikt nigdy nie znał wszystkich nazwisk, a każdy bał się dopytywać, bo przecież to mógł być ktoś ważny.

– Jak się pani czuje? – zapytał. Głos miał zbyt zatroskany jak na obcego człowieka.

– W porządku.

Podał mi szklankę wody. Łapczywie upiłam łyk i przejechałam ręką po zmierzwionych włosach, wdzięczna za tlen płynący przez otwarte okno. Mężczyzna usiadł koło mnie na krześle. Najpierw pomyślałam, że jest jednym z jurorów. Ale na to zbyt poważnie wyglądał. Można wyczuć, czy ktoś jest z branży. W sposobie, w jaki na mnie patrzył, było coś poruszającego. Był wzburzony, niespokojny, jak gdyby znał mnie od dawna. Tyle że nie miałam pojęcia, kto to jest. W świetle neonówki nad lustrem do makijażu zorientowałam się wreszcie, w jakim jest wieku. Musiał być koło osiemdziesiątki.

– Julia – rzekł cicho.

– My się znamy? – odpowiedziałam pytaniem, zirytowana, że tak się we mnie uporczywie wpatruje. Uniósł brwi.

– Gratuluję kolekcji. – Jego głos brzmiał zaskakująco młodzieńczo, czuło się w nim jednak autorytet, a zarazem sprawiał osobliwie kruche wrażenie.

– Dziękuję.

Odchrząknął.

– Ja także przyjechałem z Monachium. Pojechałem za panią, by obejrzeć pani prezentację. – Powiedział „prezentację”, jakby nie chodziło o pokaz mody, tylko o wykład w PowerPoincie. – Nazywam się Vincent… Vincent Schlewitz.

Czekał, czy jego nazwisko wywoła we mnie jakieś skojarzenia. Ale nic mi nie świtało. Sanitariusz przerwał nam, mówiąc coś po włosku. Nie zrozumiałam ani słowa, więc Vincent przetłumaczył. Prosił, bym podwinęła rękaw, musi zmierzyć mi ciśnienie. I czy naprawdę nie chcę lekarza? Pokręciłam głową.

– Chwilowa niedyspozycja, nic więcej – odparłam, nie wspominając o mieszaninie kawy, adrenaliny i innych substancji, jakie krążyły mi w żyłach. Źle się czułam, gdy wszyscy przyglądali się, jak sanitariusz pompuje mankiet na moim chudym przedramieniu. I raczej chcąc odwrócić uwagę od siebie niż z ciekawości zapytałam nieznajomego:

– A pan reprezentuje jaką markę?

Zastanowił się przez moment, zanim udzielił mi odpowiedzi.

– Może to panią zaskoczy, ale jestem tu w prywatnej sprawie. Jeżeli lepiej już się pani czuje i moglibyśmy chwilę porozmawiać w cztery oczy…

Spłoszyłam się. Jak gdyby czytając w moich myślach, dorzucił:

– Ale proszę nie myśleć, że ja… Nie jestem obłąkanym fanem, chciałem tylko… lepiej panią poznać. – Przyglądał mi się w dziwny sposób, jakby patrzył przeze mnie na wskroś, widząc kogo innego.

– Sorry, ale to nie jest właściwy moment.

Nie dał się zbyć.

– Wiem, że to może wydać się pani osobliwe, ale… Jesteśmy spokrewnieni. Pani ojciec… – zawahał się, widząc moją reakcję – jest moim synem. Jestem… twoim dziadkiem.

Niesmaczny żart. Niemożliwe. Wariat. Takie myśli przemknęły mi przez głowę. Musiałam wpatrywać się w niego z takim osłupieniem, że znowu przeszedł na pani.

– Pani ojciec to przecież Vincenzo?

Vincenzo. Od lat już nie słyszałam tego imienia. Od dziesiątków lat. Skąd on, do diabła, je znał? Nikt poza matką nie wiedział, jak nazywał się mój ojciec. Wzburzony sanitariusz rozluźnił mankiet ciśnieniomierza i powiedział coś do mężczyzny. Jeżeli jeszcze przed chwilą miałam potwornie niskie ciśnienie, to w tej chwili musiało skoczyć pod niebiosa. Chciałam zerwać się na równe nogi, ale czułam się jak sparaliżowana.

Vincenzo był człowiekiem, którego widziałam raz w życiu. Vincenzo Marconi, Włoch, syn gastarbeitera z Sycylii. Od matki wiele więcej się nie dowiedziałam. A garść dodatkowych informacji, jakie zdobyłam, nie stawiała go w nazbyt pochlebnym świetle. Ten obcy, który twierdził, że jest jego ojcem, był bez wątpienia Niemcem. Coś tu się nie zgadzało.

– Musiał mnie pan z kimś pomylić – wymruczałam, usiłując wstać. Chciałam stamtąd wyjść. Ale gdy się podniosłam, zakręciło mi się w głowie. Sanitariusz mnie podtrzymał.

– Piano, signora, piano¹. – Dał do zrozumienia mężczyźnie, że ma mnie zostawić w spokoju. Ten jednak nie dał się tak łatwo odprawić.

– Proszę. To naprawdę ważne.

Z kieszeni marynarki wyjął wizytówkę i mi ją podał.

– Też mieszkam w Monachium. Muszę to pani wyjaśnić. A to dla pani, to jest… – Wyciągnął z kieszeni jakąś starą fotografię. Zawahał się, jakby chcąc się upewnić, czy jestem gotowa na ten moment, po czym mi ją wręczył.

Pochodziła z innej epoki. Czarno-biała i sfatygowana, chyba z lat pięćdziesiątych, sądząc po modzie. Para młodych ludzi obok skutera, w tle katedra w Mediolanie, on trzyma dziewczynę za rękę, oboje nieco onieśmieleni, ale rozradowani, promieniejący szczęściem. Mężczyzna ciut starszy od kobiety, ubrany w zwykły letni garnitur o prostym, trochę parafiańskim kroju lat pięćdziesiątych, wysoki i postawny, o jasnych oczach emanujących dowcipem i inteligencją. Z jego uśmiechu bije odwaga i pewność siebie. Otacza go aura młodzieńczości i niewinności. Od razu go rozpoznałam, nawet po sześćdziesięciu latach.

– To ja w 1954 roku w Mediolanie. A to jest Giulietta. Twoja babcia.

Wskazał na kobietę na zdjęciu. Ładna Włoszka, ledwie dwudziestolatka, krótkie czarne włosy, letni kostium i kapelusik. Wyglądała jak ja. To nie znaczy, że jakoś mnie przypominała, nic podobnego. Raczej miałam wrażenie, że spoglądam w lustro. Przeżyłam szok. Była młodsza ode mnie, ale miała taką samą jak ja filigranową figurę, te same łukowate brwi, to samo zawadiackie i nieco rozmarzone spojrzenie, które znałam z własnych zdjęć, ciemne oczy i ironiczny wyraz ust. Zdawała się tryskać energią, a mimo to w jej wielkich oczach czaił się smutek i melancholia. Nie patrzyłam na obcą, lecz na odbicie mojej duszy w minionym świecie. Na fotografii widziałam siebie jako kobietę w innym czasie, w innym ubraniu, obok obcego mężczyzny. Tak niepojęcie pełną życia, tak bliską i zagadkową, że zaparło mi dech.

– Chwileczkę, to niemożliwe. Mój ojciec był Włochem. A pan przecież jest Niemcem?

Spojrzał na mnie niepewnie.

– A co on takiego pani o mnie mówił?

Odwróciłam się, żeby inni mnie nie słyszeli.

– Nic. Nie mam z nim nic wspólnego.

Zdenerwował się ostrą nutą, jaka pojawiła się nagle w moim głosie.

– Ale przecież…?

– Nie żyje. Przykro mi, musiał mnie pan z kimś pomylić.

– Nie żyje? – zapytał wstrząśnięty. – A kiedy umarł?

– Kiedy byłam mała.

– Kto tak twierdzi?

– Moja matka.

– Przecież to nieprawda. On żyje.

Wbiłam w niego osłupiały wzrok. Wyglądał, że jest pewien tego, co mówi.

– Nie.

– Ależ tak. Wiem o tym. Mieszka we Włoszech.

W tym momencie do charakteryzatorni wpadł Robin.

– Jak się czujesz?

Instynktownie schowałam zdjęcie za plecami. Robin mnie objął. Musiał zauważyć moje oszołomienie, przypisał to jednak omdleniu. Rzucił zirytowane spojrzenie nieproszonemu gościowi.

– Wszystko w porządku – odparłam i zanim zdążył zapytać obcego, kim jest, dodałam: – Prześlę panu autograf, OK? Musi mi pan teraz wybaczyć.

Mężczyzna skinął niepewnie głową.

– Proszę do mnie zadzwonić. To ważne. Proszę.

Jeszcze nigdy nie spotkałam dojrzałego człowieka, który patrzyłby na mnie tak błagalnie. Najwyraźniej od dawna dźwigał jakiś ciężar, którego rozmiarów nie pojmowałam. Gdy pożegnał się grzecznym skinieniem głowy, poczułam się winna. Nie powinnam go tak odprawiać.

– Kto to był? – zapytał Robin.

– Nie mam pojęcia.

Czułam się podle, okłamując go. Nigdy jeszcze tego nie zrobiłam, nie miałam przed nim nic do ukrycia. Poza sobą samą.

– Co jest? – rzuciłam. – Czemu się tak szczerzysz?

Mieliśmy szczęście. Wreszcie mieliśmy szczęście. Może faktycznie byliśmy najlepsi, nieważne, w każdym razie jury nas wybrało. Wygrałam wyścig, do którego stanęłam przed wielu laty na przekór wszystkim sceptykom. To było to. Przełom. Światełko w tunelu. Ja zaś nie mogłam ustać na nogach, a co dopiero odebrać nagrodę. Do tej pory nie wiem, jak mi się to w końcu udało, niemal nic nie pamiętam poza głośną muzyką, brawami i bezładną gonitwą myśli. Prasa, jury, inwestorzy – wszyscy się na nas rzucili. Nagle byliśmy wspaniali.

3

Grubo po północy staliśmy podpici przed halą targową, a ja wypłacałam modelkom honoraria. Robin był w szampańskim nastroju i chciał dalej imprezować w jakimś klubie. Ale nie miałam już siły. Wpadłam w czarną dziurę, w wir pijaństwa, chaosu i głębokiego wyczerpania.

– Nie powinniśmy cię jednak odwieźć do szpitala?

– Nie, muszę się tylko przespać. Idźcie się bawić!

Inaczej wyobrażałam sobie chwilę przełomu. Byłam gwiazdą wieczoru, ale impreza toczyła się beze mnie. I tak było dobrze. Ruszyłam na parking, do mojego zardzewiałego volvo kombi, wciągnęłam stare, setki razy łatane dżinsy i rozłożyłam śpiwór na tylnym siedzeniu samochodu. Obok mnie leżała nasza kolekcja. Nie mogliśmy sobie pozwolić na hotel. Gdybyśmy nie dostali nagrody, jutro bylibyśmy bankrutami.

Cieszyła mnie cisza. Pod czaszką dudniły mi wciąż ciężkie bity. Zwinęłam się w kłębek, opierając głowę o chłodną skórę torebki. Tkwiła w niej fotografia. Sama nie bardzo wiedziałam, dlaczego przemilczałam ją przed Robinem. Ta historia należała do takiego rejonu we mnie, do którego nie miałam dostępu, do takiego pokoju w domu mojej duszy, do którego dawno temu zamknęłam drzwi, a klucz ukryłam w sekretnym miejscu i zapomniałam o nim.

Mój dziadek – biała plama na mapie mojej rodziny, nieznana wyspa, której nikt nigdy nie próbował odnaleźć. Pojawiając się, dał odpowiedź na nigdy niezadane pytanie. Dziadek, którego istnienie nie miało dla mnie znaczenia, ponieważ to ojciec lub raczej jego nieobecność była wszystkim, co mogłam ogarnąć świadomością. Nigdy nie przyszło mi do głowy, że ów nieznany człowiek sam mógł mieć ojca i matkę – do tego stopnia wydawał mi się nieprzystępny, ba, wręcz nieludzki.

Ojciec był białą plamą w mojej rodzinie. Po prostu nie istniał. Była matka i to wystarczało. Musiało wystarczyć. Widziałam go raz w życiu, jeden jedyny raz. Niedługo później matka powiedziała mi, że umarł. Wypadek samochodowy. Byłam dzieckiem, zrozumiałam, że wyjechał – i to wyjechał na zawsze. Nigdy świadomie za nim nie tęskniłam, bo tęskni się tylko za czymś, co się kiedyś miało. A jednak czegoś brakuje. A niewiedza, kogo lub czego nam brak, niemożność obleczenia w ciało nieobecnego potęguje tęsknotę. Brak obiektu, na który można by skierować ten nieokreślony żal, powoduje, że niespełnienie, nieobecność staje się w życiu swego rodzaju stanem podstawowym. Człowiek nie pyta już, dlaczego tak jest. I choćby jego życie było bogate i spełnione, nigdy nie jest zadowolony ani z tego, co ma, ani z tego, kim jest. Czegoś brakuje.

Dorastanie bez ojca nie było czymś niezwykłym w moim pokoleniu. Wyjątek stanowiły raczej pary, które trwały. Rodziny były niestabilnymi konstrukcjami na czas określony, budowanymi na uczuciach, które mijają, na nadziejach, które blakną, i na konwencjach, które się odrzuca. Od koleżanek różniło mnie to, że w przeciwieństwie do dzieci rozwiedzionych rodziców nie mogłam odwiedzać ojca w weekendy, i nawet te, które pewnego dnia ruszały na poszukiwanie swojego twórcy, miały coś, co mogły odnaleźć. Ja w ogóle się nigdzie nie wybierałam.

Może właśnie to uczucie niekompletności stało się źródłem mojego pragnienia, by zajmować się modą. Świat wokół mnie mi nie wystarczał. Chciałam wypełnić to, czego mi brakowało, własnymi wyobrażeniami, rzucić własne kolory i kształty na płótno możliwości. Nie wiedziałam, dlaczego ma to być akurat moda. Może dlatego, że to było to, czego już jako dziecko mogłam dotknąć, ubierając lalki. Były fantastyczne, ponieważ były zakazane. W tajemnicy musiałam oszczędzać z kieszonkowego na moje Barbie i chować je pod łóżkiem. Były reakcyjnym, niewyemancypowanym, komercyjnym szajsem. Gdybym była chłopcem, moja radykalnie lewicowa matka zabroniłaby mi zabawek militarnych. A ja ruszyłabym do Afganistanu.

Zapadłam w głęboki, niespokojny sen. Śniłam o powrocie do Monachium. Alpy. Serpentyny. Chłodne, wilgotne górskie powietrze, mokry asfalt, mech na skalnych ścianach, majestatyczny krajobraz pogrążony w wiecznej ciszy, ale ja jechałam o wiele za szybko. Koło mnie zamiast Robina dostrzegłam nagle obcego mężczyznę. Mojego dziadka. Wołał do mnie coś, czego nie rozumiałam, ostrzeżenie, ale było już za późno – ostro weszłam w zakręt w prawo. Na wprost mnie zardzewiała bariera ochronna. Szarpnęłam kierownicą, ale auto nie zareagowało. Skoczyło do przodu, uderzyło w balustradę, brutalne łupnięcie, rozpryśnięte naokoło odłamki szkła, samochód przekoziołkował i runęliśmy w przepaść. Uczucie mdłości, gdy pojazd przechylił się do przodu, pod nami otchłań, a ja nic już nie mogłam zrobić. Swobodny upadek, stan nieważkości przez rozciągnięte w nieskończoność sekundy i niezachwiana pewność, że moje życie za chwilę się skończy.

Wtedy zobaczyłam przed sobą czyjąś twarz. Niczym własne odbicie w lustrze. Włoszkę ze zdjęcia.

Obudziłam się zlana zimnym potem. Dopiero po chwili dotarło do mnie, że żyję. Rozejrzałam się. Samochód był cały. Za zaparowanymi szybami wstawał dzień. Robin jeszcze nie wrócił. Zaczynały ćwierkać pierwsze ptaki, gdzieś daleko przejechał autobus.

Otworzyłam drzwi, niezgrabnie wytoczyłam się na zewnątrz i wciągnęłam głęboko w płuca mgliste powietrze poranka. Cholernie szybko się umiera, pomyślałam. Drgnienie dłoni na kierownicy, o parę sekund spóźnione hamowanie i już wylatujesz z drogi. Im szybciej jedziesz, tym mniej kontrolujesz sytuację. Trzymasz więc mocno kierownicę i oczy masz szeroko otwarte, bo zależy ci na życiu, coś już stworzyłaś, masz swoje plany. Nie jesteś tu przypadkowo, masz coś do zrobienia, jakieś zadanie, przeznaczenie.

Naprawdę jest tylko jeden grzech, mówisz sobie – zmarnowany talent. Gdy człowiek nie zostaje tym, kim mógłby być. Talent jest darem, a równocześnie zadaniem, by ten niezasłużony podarunek od życia przekształcić w podarunek dla świata.

Do tej pory sądziłam, że w pewnym momencie wzięłam los w swoje ręce. Ale kto rzeczywiście trzyma stery? Nie ja decydowałam o wydarzeniach tamtego kwietnia. Raczej na długo przedtem coś wisiało w powietrzu, jakiś inny los, który mnie odnalazł, by się dokonać.

Byłam tylko częścią większej całości.

4

W naszej pracowni w oficynie zapanował ruch jak w ulu. Dziennikarze, kupcy i agenci nie dawali nam spokoju. Doba nie minęła od pokazu naszej kolekcji, a już wszyscy dopytywali się o następną. Wyobrażałam sobie przełom jako moment, w którym wreszcie będziemy mogli odsapnąć. Przestać się kręcić jak chomik w kołowrotku i spocząć na laurach. Ale w okamgnieniu dotarło do mnie, że w rzeczywistości to coś dokładnie przeciwnego. Znalazłszy się w centrum uwagi, musiałam udowodnić, że zasłużyłam na te laury, że nie jestem łątką jednodniówką. A przy tym cały czas czułam się tak, jakbym oberwała w głowę taranem.

Robin podkręcił tempo. Pełen determinacji, by wykorzystać szansę, codziennie prowadził z Włochami rozmowy telefoniczne. Z naszymi wyznaczonymi sponsorami, co do których nie byłam pewna, czy postrzegali siebie jako część nagrody, czy też nas jako swoje trofeum. Wielki holding, właściciel niezliczonych marek, a wśród nich kilku wielkich nazwisk, które od dawna nie były własnością rodzin założycieli. Robin powiedział im, że już zaprojektowałam następną kolekcję. W rzeczywistości niczego nie miałam. Byłam kompletnie wypalona. Zmuszałam się do siadania przy stole rysowniczym, opijałam się kawą po uszy, ale nie byłam w stanie stworzyć choćby jednego szkicu, który by się do czegoś nadawał.

Pewnie, byłam szczęśliwa, że wieloletnia praca znalazła należyte uznanie. Jednak coś we mnie nie wierzyło, że zasłużyłam na to szczęście. Godzinami wpatrywałam się nieruchomo w blok szkicowy. Myślami wracałam stale do Mediolanu – nie na scenę, lecz do ciemnej charakteryzatorni. Mężczyzna w lustrze. Meteoryt, który uderzył w moje życie.

Nocą, gdy byłam sama w pracowni, wyciągałam starą fotografię. Wpatrywałam się we Włoszkę niczym w lustro tak uparcie, aż jej twarz zlewała się z moją. Dwie kobiety w dwóch różnych epokach, podobne do siebie jak bliźniaczki. Giulietta. Gdzie była teraz? Czy w ogóle jeszcze żyła?

Próbowałam sobie wyobrazić, co ten mężczyzna mógł dla niej znaczyć. I dlaczego pod koniec życia uważał, że za wszelką cenę musi mnie zobaczyć. Czyżbyśmy naprawdę byli spokrewnieni? Nie wiedziałam, co to znaczy mieć dziadka. Jako dziecko widziałam parę razy ojca mojej matki, a potem oboje się pokłócili. Matka nazywała go „starym nazistą”.

Jeżeli faktycznie kobieta na zdjęciu była moją babcią, a on moim dziadkiem, to nie byłam półkrwi, lecz ćwierćkrwi Włoszką. Mój dziadek nie byłby wtedy gastarbeiterem. Nie, żeby to miało dla mnie jakieś znaczenie. To moje „zaplecze migracyjne”. Wyrosłam w pełni nieświadoma istnienia takich kategorii. Poczucie tożsamości sama sobie stworzyłam, poza matką nikt za mną nie stał. Póki nie zobaczyłam tej kobiety na fotografii. Nagle zrozumiałam, że to, czego mi brakowało, a czego nie umiałam nazwać, miało twarz innego człowieka. Że to nie była stracona sprawa.

Wyszukałam go w internecie. Nie był nieznaną osobą. Dr Vincent Schlewitz, nim dwanaście lat temu udał się na emeryturę, pracował w BMW jako znakomity menedżer. W Wikipedii przedstawiano go jako twórcę rozmaitych modeli samochodów, których numery i nazwy nic mi nie mówiły. Urodził się w Katowicach, na Górnym Śląsku, w 1932 roku. W jego życiorysie nic nie wskazywało na związki z Włochami, nie wspominając już o związkach z jakąś Włoszką lub moim ojcem.

Gdzieś w głębiach sieci znalazłam również zdjęcie Vincenta Schlewitza z małżonką na benefisowej gali. Blondynka, niebieskooka, wysoka – śladu podobieństwa do ciemnowłosej, filigranowej Włoszki z Mediolanu. Mieszkali w Monachium. Żaden rozsądny człowiek nie pojedzie do Mediolanu, żeby tam się ze mną spotkać, skoro mógłby po prostu wsiąść do tramwaju. Albo mnie z kimś pomylił, albo nie był całkiem normalny.

Mogłabym więc spokojnie odfajkować całe zdarzenie – gdyby nie to zdjęcie. Gdyby nie ta kobieta, wyglądająca jak moje lustrzane odbicie.

Robin zauważył, że jestem wytrącona z równowagi.

– Gdzie jesteś? – zapytał. – Tu na pewno cię nie ma!

Nie rozumiał, dlaczego akurat teraz, gdy dotarliśmy tam, gdzie zawsze chcieliśmy być, nie byłam w stanie wykrzesać z siebie iskry. Tłumaczyłam się zasłabnięciem. Dlaczego nie mogłam powiedzieć Robinowi prawdy? Rozmawialiśmy o wszystkim, ale nie o tym, co istotne. Żadne z nas nie ważyło się dotykać bolesnych miejsc drugiego. Nasza relacja polegała na niewypowiedzianym porozumieniu, by usuwać dysonansowe kolory z mozaiki życia. Ale to, czego nie przerobiliśmy, nie zniknie tylko dlatego, że zamkniemy oczy. Burzy się w ukryciu, narasta, a im bardziej je wykluczamy, tym bardziej potężne i destrukcyjne się staje. Dopiero nocą, gdy zostawałam sama, z ciemności wyłaniały się cienie i rozpoczynały swój upiorny monolog.

A jednak Robin miał rację. Tu mnie na pewno nie było. Być może nigdy zresztą nie byłam w pełni obecna. Cząstka mnie zawsze była gdzie indziej. Żyłam jedną nogą na ziemi, a drugą w chmurach. Jak gdyby brakowało mi zaufania do tego świata.

Praca również była sposobem, żeby nie całkiem być obecną. Przez całe noce mogłam rysować i szyć, nie widząc ani jednego człowieka. Wszechogarniający trans. Za godzinową stawkę, która ledwie starczała na życie. W takim razie po co? Co mi kazało eksploatować siebie samą aż do absolutnego wyczerpania?

Pojechałam do matki odebrać kota. Projektantka mody nie powinna mieć żadnych zwierząt ani roślin domowych, no chyba że ma matkę, która czuje się odrobinę samotna. Tanja – od dziecka mówiłam do niej po imieniu – przeprowadziła się właśnie ze swego dwupokojowego lokalu do wspólnoty mieszkaniowej wraz z innymi seniorami pokolenia ’68. Emerytowana dziennikarka – koleżanka po fachu, posiwiały nauczyciel francuskiego sympatyzujący z Saharą Zachodnią oraz ubiegający się o azyl młody Afgańczyk, który fantastycznie przyrządzał tajskie potrawy. Można by rzec, wspólnota niespokojnej starości. Byli już wystarczająco zaawansowani wiekiem, by zrezygnować ze swoich etatów, ale jeszcze przez długie lata nie zamierzali wycofywać się ze świata. Moja matka, zwolniwszy się z pracy jako redaktorka, pracowała nadal jako wolny strzelec dla lewicowych czasopism.

Wszędzie stały jeszcze kartony po przeprowadzce, istny raj dla mojego kocura, który obrażony mnie ignorował. Tanja otworzyła prosecco i wszyscy wypili za moją nagrodę. Teraz była dumna ze swojej córki, projektantki mody, choć nie tyle z powodu mody, co raczej sukcesu odniesionego przez kobietę. Usilnie pomijała przy tym to, że zawdzięczałam go przede wszystkim zamożnym mieszczańskim rodzicom mojego partnera.

Matka rzadko pytała mnie o sprawy zawodowe – nie z braku zainteresowania, lecz raczej wskutek niskiej oceny tej branży. Samochodów używała, póki nie trzeba ich było odstawić na złomowisko, podobny stosunek prezentowała do mody. Sweter w zielono-białe paski, który miała na sobie, pochodził z poprzedniego tysiąclecia. Wprawdzie stale podkreślała, jak bardzo jest dumna z tego, że idę własną drogą, ale uważała mój świat za hedonistyczny, powierzchowny i obsesyjnie konsumpcyjny. Nie żeby tak całkiem nie miała racji, ale mimo to byłabym zadowolona, gdyby częściej powstrzymywała się od publicznego wygłaszania opinii na ten temat.

Odkąd potrafię myśleć, zawsze musiała walczyć o coś lub też, ściślej mówiąc, przeciwko czemuś. Dawniej wrogiem było państwo lub energia atomowa, dzisiaj zmiany klimatyczne i jak zwykle mężczyźni. Miała bardzo jasną wizję tego, co dobre i co złe – nieco zbyt jasną jak dla mnie i zbyt niezmienną. W porządku, można by też powiedzieć, że pozostawała wierna swoim przekonaniom.

Jedyną rzeczą, z jakiej kiedykolwiek zrezygnowała, było palenie. Gdy dzisiaj stoję obok palaczy, mimowolnie przypomina mi się zapach dzieciństwa, długowłosi faceci w dżinsowych kurtkach i przepełnione popielniczki na drewnianym stole. Matka dobrze wygląda, jest przerażająco oczytana i jeśli można by mieć do niej jakieś pretensje, to na pewno nie o to, że nie ma własnego zdania. Ma je nawet w sprawach, które w zasadzie jej nie interesują, pomijając już fakt, że kompletnie się na nich nie zna. Ale lepiej mieć jakąś opinię, niż nie mieć bladego pojęcia.

Zawsze jednak wysoko ceniłam to, że nigdy nie narzucała mi swoich poglądów, lecz pozwalała zdobywać własne doświadczenia. Jest jedną z najuczciwszych, najrzetelniejszych i najbardziej nieprzekupnych osób, jakie znam, i nie przesadzam, mówiąc, że bez niej nie doszłabym tam, gdzie jestem. Zawsze dodawała mi odwagi, bym podążała własną drogą. Nie masz żadnych szans, więc wykorzystaj je – tak brzmiało jej ulubione powiedzonko. I chociaż idziemy tak różnymi ścieżkami, nikt nie jest mi bliższy niż ona.

Gdy opróżniliśmy butelkę, zaciągnęłam matkę do jej pokoju – pudła z książkami, biurko i laptop, wiele więcej nie potrzebowała – i mimochodem zapytałam:

– Powiedz mi… – zaczęłam. – Mój ojciec… Poznałaś kiedyś jego rodziców?

Zupełnie zbiło ją to z tropu. Nigdy o nim nie rozmawiałyśmy.

– Co ci przyszło do głowy?

– A tak po prostu.

Spojrzała na mnie nieufnie.

– Mamo, po prostu chcę to wiedzieć. Skąd pochodzili jego rodzice?

– Wiesz przecież. Dlaczego wyciągasz te stare historie?

– Nieważne, chcę tylko wiedzieć.

– Z Sycylii, mówiłam ci przecież. Z małej wysepki w pobliżu.

– Oboje?

– Jak to oboje?

– Ojciec i matka.

– No pewnie. Oni tam wszyscy żenili się między sobą. To był wtedy prawdziwy skandal – ja byłam z innej planety.

– A pamiętasz, jak się nazywali?

– Jego matka miała na imię Giulietta.

– Dlatego nazwaliście mnie Julia?

– To był mój pomysł.

– Poznałaś ją?

– Nie. Czemu chcesz to wszystko wiedzieć?

– A jego ojciec? Jak się nazywał?

– Już nie pamiętam.

– A mógł być na przykład Niemcem?

– Nie. To byli gastarbeiterzy. Przyjechali do Niemiec w latach sześćdziesiątych. Dlaczego to cię interesuje?

Zastanowiłam się. Powinnam jej o tym powiedzieć?

– Ale nigdy go nie poznałaś osobiście?

– Nie! – Teraz była już naprawdę rozeźlona.

Zawahałam się, po czym rzuciłam bombę.

– Znasz niejakiego Vincenta Schlewitza?

– Nie. Kto to jest?

– Pojawił się na moim pokazie. Powiedział, że jest moim dziadkiem. Ojcem… – Nigdy nie wypowiadałyśmy imienia mojego ojca, ale było jasne, o kogo chodzi.

Wyciągnęłam zdjęcie z kieszeni kurtki. Zakochana parka w Mediolanie.

– Znasz ich?

Matka, zirytowana, nałożyła okulary i osłupiała.

– To jego matka. – Postukałam palcem w młodego mężczyznę. – A to ten facet.

Tanja spojrzała na mnie znad okularów, na poły nieufnie, na poły niepewnie.

– Czego on od ciebie chce?

– Mówi, że… że mój ojciec… to znaczy, on twierdzi, że ojciec żyje.

Wyrzuciłam to z siebie. Przestraszyła się.

– Ale on jest Niemcem! Widać to po nim bez dwóch zdań. On kłamie.

– Nie sprawiał wrażenia szarlatana. Raczej… poważnego człowieka.

– No to cię z kimś pomylił. – Tanja rezolutnie oddała mi zdjęcie i chciała zakończyć rozmowę.

– Ile miałam lat, gdy umarł?

– Nie pamiętam, coś koło ośmiu.

– A jeżeli to prawda? Jeżeli on żyje?

– To nie jest prawda. A jeśli nawet, to co za różnica? Dla ciebie? Zwiał i tyle.

To sformułowanie mnie rozdrażniło.

– Co to znaczy – jeśli nawet?

– Uważam po prostu, że to bez różnicy. To, kim jesteś i do czego doszłaś, osiągnęłaś bez niego. Latasz po całym świecie i zdobywasz nagrody.

Chciała jakoś zmienić temat.

– A w ogóle widziałaś wtedy nekrolog? Jakiś dowód, że nie żyje?

Potrząsnęła głową.

– Nie. Mam tylko ciebie. – Ujęła moją głowę w dłonie. – Kochanie, to już dawno minęło. Dobrze sobie poradziłyśmy, we dwie, mimo wszystko, prawda?

Uśmiechnęła się do mnie. Musiałam oddać jej uśmiech. Tak, poradziłyśmy sobie. Ona i ja, zawsze tworzyłyśmy niezły zespół. To od niej przecież się nauczyłam, żeby wbrew wszelkim przeciwnościom się nie poddawać. Zabrałam fotografię, odszukałam kocura, wpakowałam koci zadek do transportera i pożegnałam się.

– Muszę lecieć, ciao. Może po prostu spotkam się z tym facetem, kiedyś tam, nie teraz…

Pocałowałam ją i ruszyłam ku drzwiom. Stała nieruchomo. Nie powiedziała „cześć”. Odwróciłam się. O co chodziło? Tanja przyjrzała mi się i powoli wskazała na krzesło.

– Siadaj.

– Dlaczego?

Podsunęła mi krzesło i usiadła naprzeciw mnie.

– Julia, kiedy miałaś osiem lat, właśnie się przeprowadziłyśmy, pamiętasz?

Usiadłam. Wspomnienia miałam bardzo niewyraźne. Często się przeprowadzałyśmy.

– Na Schlörstraße, do Bernda. Pamiętasz go?

Tak, to imię nie nastrajało mnie pozytywnie. Jeden z tych fałszywców. Od początku go nie znosiłam, typ z brodą drwala. Należał do tych osobników, którzy udawali tatusia. I którym to w ogóle nie wychodziło.

– Wolałaś zostać w komunie, razem z innymi, a ja chciałam być wreszcie tylko z tobą.

– Z Berndem.

– Tak. Miałaś zresztą rację, był idiotą, no ale dziś to nieważne. W każdym razie dwa dni po przeprowadzce dałaś nogę, pamiętasz?

Teraz sobie przypomniałam. Lalka w mojej walizeczce. Czerwone sandałki. Brązowa męska twarz na banknocie pięćdziesięciomarkowym, który gwizdnęłam jej z torebki.

– Wszędzie cię szukałam. Gliny cię wreszcie przyuważyły, na dworcu głównym.

Najbardziej odjechana akcja mojego dzieciństwa.

– A ty dokąd się wybierasz? – zainteresował się policjant.

– Do Włoch. Do taty.

Na pytanie, do jakiego miasta we Włoszech, nie znałam odpowiedzi. Włochy to Włochy.

Wspomnienie było bolesne. Ale śmieszne.

Do tej pory widzę, jak matka wbiega do hali dworcowej. Ja obok policjantów. Jej wściekłe krzyki, jej strach.

– Tak strasznie się o ciebie martwiłam – wyznała. – A potem… a potem ci powiedziałam, że on nie żyje.

W pierwszej chwili nie zrozumiałam, co to ma wspólnego z moją ucieczką.

– Bałam się o ciebie, kochanie. Że znowu uciekniesz.

Powoli dotarło do mnie coś niewiarygodnego.

– To było… kłamstwo?

Tanja wzięła mnie za rękę.

– Byłaś taka ufna. On by cię… Vincenzo był nieobliczalny. Nie znasz go.

Nie byłam w stanie wydobyć z siebie słowa. Świat mi się zawalił. Gdybym miała wskazać osobę, której zawsze ufałam, byłaby nią moja matka. Zawsze była moją najwierniejszą towarzyszką, we wszystkich wzlotach i upadkach. Była.

– Wierzyłam ci…

– Chciałam cię ochronić.

– Gdzie on teraz jest?

– Nie wiem. Naprawdę.

Straciłam grunt pod nogami. Ona siedziała nieruchomo i liczyła na zrozumienie. Nie mogłam spojrzeć jej w oczy. Chciałam tylko stamtąd wyjść. Wstałam i ruszyłam przed siebie.

– Julia! Zaczekaj!

Wybiegła za mną na klatkę schodową.

– Miałaś osiem lat! Co miałam zrobić? Natychmiast wracaj! Julia!

Wsiadłam do samochodu i dałam gazu. Zapomniałam o kocie. Nie wiedziałam, dokąd jadę. Jak na autopilocie pojechałam do pracowni. Żeby tylko nie być sama. Zaparkowałam na wewnętrznym dziedzińcu. Robin jeszcze był. Zauważył, że jestem roztrzęsiona. Ale zachowywałam się tak, jakby nic się nie stało, i siadłam do maili. Musiałam jakoś funkcjonować. Przecież w istocie nic takiego się nie wydarzyło, prawda? Co to za różnica, czy nieznajomy facet, z którym nigdy nie miałam do czynienia, żyje czy nie. I tak nigdy nie chciał mnie widzieć. Na co mi on?

I wtedy przez szczelinę w moim obrazie świata przedarł się promyk wątpliwości – a jeżeli on jednak chciał się ze mną zobaczyć? Jeżeli cała ta przeklęta historia w rzeczywistości wyglądała inaczej? Ale jeśli żyje, to przecież mógł mnie odnaleźć! Czy fakt, że nigdy się nie pojawił, obciążał go tym bardziej, właśnie dlatego, że żył? Czy matka była jeszcze, jak zawsze, moją sojuszniczką, czy też mnie okłamała i oszukańczo pozbawiła ojca? Kim w ogóle był ten człowiek i dlaczego, do ciężkiej cholery, nieobecny miał taką władzę nade mną? Całe moje życie się chwiało i to teraz, kiedy naprawdę miałam ważniejsze rzeczy do roboty.

Wyciągnęłam z biurka wizytówkę Vincenta, wyszłam z pracowni na dziedziniec i zadzwoniłam do niego.

– Dzień dobry, mówi Julia. – Od razu rozpoznał mój głos. – Możemy się jutro spotkać?

Wybraliśmy neutralne miejsce, włoską lodziarnię w pobliżu starej rzeźni w Schlachthofviertel. Robinowi powiedziałam, że muszę iść do lekarza.

5

To był jeden z pierwszych wiosennych dni, kiedy słońce przebija się przez chmury, nieoczekiwanie przygrzewa i widać, że zima rzeczywiście już minęła. Wszyscy wylegli na dwór. Przy stolikach przed kawiarnią siedziały matki z dziećmi, podstarzali smakosze życia i pseudohipsterzy z laptopem i latte macchiato. Okolice wokół rzeźni i Großmarkt² nazywali „włoską dzielnicą”, Monachium zaś „najbardziej wysuniętym na północ miastem Włoch”. Kelnerzy witali tu gości zdecydowanym buongiorno. Nie dlatego, że nie znali niemieckiego, lecz dlatego, że niemieccy goście bardzo lubili odpowiadać po włosku.

Nigdy nie potrafiłam pojąć ludzi, którzy uważają, że dowiodą swojego obycia w świecie, zamawiając po włosku kawę. Frakcja toskańska oraz jej dziatwa, frakcja latte macchiato. Nigdy nie uważałam się za pół-Włoszkę. Trzy lata spędzone w Londynie odcisnęły na mnie wyraźniejsze piętno niż jakiekolwiek geny. W ciągu pięciu lat, kiedy mieszkałam w tej dzielnicy, ani razu nie przyszłam tu na lody.

Świadomie pojawiłam się za wcześnie. Gdy usiadłam przy jednym z ostatnich wolnych stolików, poczułam się nagle jak mała dziewczynka, niepewna i wściekła. Dlaczego to sobie robiłam? Jesteś dorosłą kobietą, powiedziałam do siebie, własną pracą osiągnęłaś swoją dzisiejszą pozycję, nigdy nie oglądałaś się za siebie – po co rozdrapujesz stare rany?

Na dłoniach poczułam zimny pot. Coś się we mnie burzyło. Chciałam wstać i wyjść, już, natychmiast. Wtedy go zobaczyłam, jak wysiada z samochodu po przeciwnej stronie ulicy. Ubrany był w lekki, jasny garnitur i beżowe, ażurowe rękawiczki ze skóry, które rutynowym gestem zdjął i położył przy kierownicy. Z jego postaci biła niezależność człowieka o udanym życiu. Wyglądał jak ktoś z innej epoki. Sposób, w jaki zamykał samochód, tak jak już nikt dzisiaj tego nie robi – ręcznie, kluczykiem, który jeszcze wyglądał jak kluczyk. Samochód był istnym cackiem, proste, eleganckie nadwozie z lat sześćdziesiątych, srebrzystoszary, bezpretensjonalny, lecz szlachetny, z dyskretnymi chromami i błyszczącymi szprychowymi obręczami kół. Bez trudu można było sobie wyobrazić Grace Kelly na siedzeniu pasażera. Mężczyzna szedł zdecydowanym krokiem, było w nim coś młodzieńczego, jednak plecy miał lekko pochylone.

Od razu mnie rozpoznał. Wstałam i podaliśmy sobie ręce, nazbyt oficjalnie. Uśmiechnęłam się do niego i na ułamek sekundy zmienił się w młodego człowieka, po czym wrócił do dzisiejszej postaci. Jego oczy patrzyły tak ciepło, że poczułam się zmieszana.

Odsunął moje krzesło. Stara szkoła. Mężczyzna na fotografii i on – nawiasy po obu stronach przeżytego życia, a między nimi pytanie, które zdawało się pożerać go od środka. Dopiero gdy usiedliśmy naprzeciw siebie, dostrzegłam, jak w rzeczywistości był wzruszony i podenerwowany. Odchrząknął, poprosił o wybaczenie. Zachowywał się tak, jakbyśmy nie tyle się poznawali, ile niesamowitym trafem spotkali ponownie. Miałam wrażenie, że równocześnie mnie widzi i nie widzi, jakby nie chodziło mu o mnie, tylko o kogoś innego. Jednak czułość i oddanie widniejące w jego oczach były tak szczere i przejmujące, że nawet u mnie wywołało irytujące poczucie bliskości.

Szukałam podobieństwa w jego rysach twarzy, w sposobie bycia. Wszystko w nim wyglądało na uporządkowane, praktyczne i stabilne, podczas gdy moje życie stanowiło chaotyczną układankę części, które nie pasowały do siebie.

– Proszę wybaczyć, że tak panią zaskoczyłem. Właściwie chciałem tylko zobaczyć panią na scenie. Ale gdy wtedy… Dobrze się już pani czuje?

Byłam zadowolona, że zwraca się do mnie per pani. W jakiś sposób stwarzało to dystans, którego teraz potrzebowałam. Kiwnęłam głową.

– Jak długo już mnie pan szpieguje? – zapytałam chłodno. Mnie samą zaskoczyła moja rezerwa. Poczułam, że go zraniłam, może zresztą tego chciałam. Na jego twarzy dostrzegłam wyraz ubolewania.

– Przepraszam, nie miałem takiego zamiaru. W zasadzie szukałem Vincenza. Nic nie wiedziałem o pani. – Zmagał się z przepełniającymi go uczuciami.

– Dlaczego pojechał pan za mną do Mediolanu? Mieszkamy w tym samym mieście. – Moja bezpośredniość najwyraźniej mu nie przeszkadzała.

– To było wariactwo, chwila nostalgii. Gdy tak stała pani na scenie, mój Boże… – W jego oczach pojawiły się łzy. Starałam się zachować opanowanie.

– Giulietta byłaby dumna z pani sukcesu – powiedział. – Realizuje pani swoje marzenia.

Nie pojmowałam, o czym on mówi.

– Ona również zajmowała się krawiectwem. Miała wielki talent. Ale nie miała pani możliwości. Myślę, że pani ojciec nazwał tak panią ku czci swojej matki. Kochał ją ponad wszystko.

Spojrzałam na jego ręce i zobaczyłam dwie złote obrączki na palcu serdecznym lewej dłoni, wdowiec. Gdy zauważył, na co patrzę, schował rękę.

– A gdzie ona teraz jest? – zapytałam.

Niedostrzegalnie potrząsnął głową. Nie był w stanie powiedzieć na głos tego, co już przeczuwałam – ona nie żyła. Jego milczenie zdradzało zarazem, że dla niego Giulietta nie umarła. Są dwa rodzaje śmierci. Jedni opuszczają ten świat pogodzeni ze sobą. Inni zaś odchodzą wbrew swojej woli. A ich cząstka, niewidzialna, nadal tu jest.

Kelner przerwał ciszę. Vincent zamówił espresso po włosku. To nietypowe dla mężczyzny z jego pokolenia. Ale akcent miał niemiecki, tyle sama słyszałam, no i nic w nim nie było z Włocha.

– Kiedy ostatnio kontaktowała się pani z ojcem? – delikatnie się zainteresował.

– Raz w życiu go widziałam. Jako dziecko. Przez parę godzin. I tyle.

– Przykro mi. Nie wiedziałem o tym. – Patrzył na mnie tak, jakby chciał mnie natychmiast adoptować.

– W porządku.

– Też długo nie miałem z nim kontaktu… Nie chciał mieć ze mną nic wspólnego.

– No to znaleźliśmy coś, co nas łączy – odparłam nieco zgryźliwiej, niż zamierzałam.

Uśmiechnął się powściągliwie i umknął wzrokiem przed moim spojrzeniem. Milczeliśmy, para obcych, których łączyło tylko puste miejsce, nieobecność, nieznajomy imieniem Vincenzo. Kelner postawił nasze filiżanki na stole.

– A jest pan pewien, że on żyje? – zapytałam ostrożnie, gdy kelner się oddalił.

– Na sto procent.

– Dlaczego pan go szuka?

Vincent nachylił się ku mnie i ściszył głos.

– Chciałbym być z panią szczery. Niedawno zmarł ktoś z rodziny. Moja żona.

– Giulietta?

Potrząsnął głową.

– Giulietta i ja… Nigdy nie byliśmy małżeństwem. – Spojrzał na mnie, badając moją reakcję. Zdecydowałam się na pokerową twarz, tak na początek. – Człowiek nagle sobie uświadamia, jak szybko wszystko może się skończyć. Kiedy jest młody, jak pani, patrzy tylko przed siebie. Ale na starość spogląda wstecz. I nie chce odchodzić bez pojednania.

Nie rozumiałam, do czego zmierza. Obejrzał się, czy ktoś go nie słyszy. Wszyscy jednak byli pogrążeni w rozmowie.

– Życie jest darem na czas określony. Nie chcę odchodzić, nie uregulowawszy swoich spraw.

Przyglądał mi się przenikliwie. O co mu chodziło?

– Chciałbym, żeby Vincenzo odziedziczył to, co mu się należy. Z małżeństwa mam dwie córki i… Ale przede wszystkim jestem mu winien wyjaśnienie.

Patrzyłam na niego pytająco.

– Powinienem był go wcześniej odszukać. Ale złożyłem komuś pewną obietnicę… To długa historia. W każdym razie jestem tu teraz, by złamać tę obietnicę. Może jeszcze nie jest za późno.

Mówił natarczywie, jak człowiek, który przeczuwa, że nie zostało mu już wiele czasu.

– Po śmierci żony wynająłem prywatnego detektywa, by odszukał Vincenza. Do tej pory nie mógł go znaleźć. Ale odkrył, że Vincenzo ma córkę.

Uśmiechnął się do mnie szarmancko. Byłam zaskoczona.

– Gdyby mojego syna nie udało się odnaleźć albo gdyby nie przyjął spadku, przypadnie on jego dzieciom.

Odchyliłam się, zbita z tropu.

– Ale nie, dziękuję, niczego mi nie trzeba.

Nie chciałam niczego dziedziczyć. Spadki były dla ludzi z drzewem genealogicznym. Ja nie miałam korzeni. Byłam nomadą.

– Nie wierzy mi pani? – zapytał i chciał wziąć mnie za rękę. Zabrałam ją.

– Nie mam z tym nic wspólnego. Mój ojciec jest dla mnie kimś obcym.

Vincent zastanowił się. Po chwili odrzekł:

– Człowiek tak długo pozostaje obcy, póki nie poznamy jego historii.

Usiłowałam zebrać myśli. Z trudem przychodziło mi to przyznać, ale przez całe życie zajmowałam się wypełnianiem najrozmaitszymi rzeczami pustego miejsca na mojej mapie wewnętrznej, omijaniem otwartej rany, zastępowaniem przeszłości lepszą przyszłością. Najwyraźniej to mi się nie udało. Inaczej wstałabym teraz po prostu od stolika i odeszła, a łzy nie płynęłyby mi do oczu.

Czasami sądzę, że zamieszkują nas duchy. Przeszłość znajduje się wśród nas. To napawa nas lękiem, więc uciekamy. W pewnym afrykańskim plemieniu matki noszą u pasa głowy swoich zmarłych dzieci. Rozmawiają z nimi. Tak samo jak rozmawiają z przodkami.

Poczułam się nieswojo na myśl, że gdzieś kiedyś, w innej epoce, żyła kobieta, która wyglądała jak ja i że nadal we mnie żyje jako niespokojny duch. Nie chciałam mieć nic wspólnego z tą rodziną. Ale ona miała chyba więcej wspólnego ze mną, niż chciałam. Czymkolwiek było to, przed czym uciekałam, nie zniknie tylko z tego powodu, że się oddalę, wręcz przeciwnie. Trzydzieści sześć lat spędziłam na ucieczce, nie oglądając się za siebie. Coś się we mnie wypaliło. Chciałam się zatrzymać i spojrzeć duchom prosto w oczy. I wreszcie się z nimi pożegnać.

– Jak umarła Giulietta? – zadałam Vincentowi pytanie.

Długo się zastanawiał. Wspomnienia sprawiały mu ból.

– Jeszcze nikomu o tym nie mówiłem.

Spojrzał na mnie badawczo, jakby nie był pewien, czy jestem gotowa na wysłuchanie jego historii.

– Mam dla pani propozycję – rzucił. – Opowiem pani, co się stało. A potem zdecyduje pani, czy mi wierzy. Czy pozostaniemy sobie obcy, czy też będziemy przyjaciółmi. Może zdołamy sobie pomóc.

6

Najlepszą edukację

mądry człowiek znajdzie

w podróży³.

Goethe

VINCENT

– Wszystko zaczęło się w Mediolanie, latem 1954 roku – zaczął opowieść. – Rok przed narodzinami Vincenza. Byłem tam obcy, ona zresztą też. Rodzina Giulietty pochodziła z południa, z wysepki nieopodal Sycylii. Tam również znajduje się jej grób.

– Kiedy umarła?

– Spokojnie, wszystko po kolei. Mieszkałem w Monachium. Wylądowałem tam po wojnie, jako uchodźca z Górnego Śląska. Moja matka i siostra zginęły podczas ucieczki, w Dreźnie⁴, ojciec w Rosji. Pod koniec wojny miałem piętnaście lat, potem zacząłem studia i znalazłem pierwszą pracę, w BMW. Byłem młody i pełen ambicji, ale firma ponosiła straty. Nasze samochody były zbyt duże. Po wojnie opracowali tylko potężną V-ósemkę, „barokowego anioła”⁵. Niezłe auto, ale bardzo niewiele osób mogło sobie na nie pozwolić. Nawet volkswagen był wtedy luksusem. W końcu znowu zaczynaliśmy od zera. Jednak wszyscy mieli pracę, szło ku lepszemu, ludzi trzeba było zmotoryzować. Konieczna była produkcja małych, tanich samochodów. Tyle że nie mieliśmy już żadnych rezerw finansowych, żeby wyprodukować taki popularny model. Groziło nam bankructwo. I wtedy pojawili się Włosi. W 1954 roku, na targach samochodowych w Turynie, nasz zarząd odkrył fascynujący samochód z Mediolanu. Maleńki i genialny, mniejszy od garbusa, wchodził nawet w poprzek w lukę parkingową. Producent nazywał się Iso, właściwie robił skutery, a ten mikrosamochód był krzyżówką skutera i samochodu. Isetta. Słyszała pani o niej?

– No pewnie, to bąbelek⁶.

Rozpromienił się zachwycony.

– Właśnie, bąbelek, z drzwiami otwieranymi do przodu jak w lodówce. Szefostwo przyszło do nas, do działu rozwoju, i powiedziało: „Chłopaki, możemy kupić licencję za niewielkie pieniądze i toto produkować”. Jeden z nas miał pojechać do Mediolanu i gruntownie przetestować samochód. Byłem najmłodszy, nie miałem rodziny, mogłem jechać. Dali mi motocykl, starą wehrmachtowską maszynę, i ruszyłem w drogę.

Gdy opowiadał, młodniał w oczach. Miałam wrażenie, że opadają z niego troski, widziałam go, gdy jako młody mężczyzna przemierza na terkoczącym motocyklu powojenne Monachium. Trudno dziś sobie wyobrazić, jak miasto wtedy wyglądało – między na poły odbudowanymi kamienicami ruiny po bombardowaniu, zawaliska rozbierano jeszcze lata po katastrofie. Setki i tysiące bezdomnych, setki i tysiące ciężarówek, które od zakończenia wojny wywoziły gruz ze zniszczonych domów na peryferie miasta, daleko na Oberwiesenfeld, gdzie rosły rumowiska, pokryty pyłem kamienny pomnik wojny, dzisiejszy Park Olimpijski. Jako dziecko pojechałam tam zabawkową wyścigówką, nie wiedząc, że wzgórze pode mną tak naprawdę nie było wzgórzem. To był dzień, w którym widziałam mojego ojca, po raz pierwszy i ostatni, przez całe popołudnie, zanim zniknął na zawsze.

Vincent zostawił miasto daleko w tyle. Autostrada była pusta. Rześki letni poranek. Po raz pierwszy wyjeżdżał z Niemiec. Przez przełęcz Brenner, bramę na południe: przez Rimini, Portofino, Toskanię. Znałam te nazwy tylko z opowiadań koleżanek, bo moja matka jeździła ze mną wszędzie, tylko nie do Włoch. Francja, Portugalia, Czechosłowacja, ba, nawet Ameryka Południowa, to były wakacyjne miejsca mojego dzieciństwa. Włochy, pierwsze plaże w życiu moich koleżanek, stanowiły dla nas tabu. Istniały, ale o nich się nie mówiło. Nie brakowało mi ich. Nigdy nie rozumiałam, dlaczego wszyscy marzą o Rzymie czy Florencji, dlaczego kawa miałaby tam lepiej smakować, a mężczyźni być bardziej szarmanccy. Dopóki w londyńskiej szkole mody nie odkryłam włoskich projektantów, którzy stanowili zaprzeczenie tych stereotypów: prosta elegancja, sztuka proporcji, wyczucie materiałów idące w parze ze starą tradycją rzemieślniczą.

Dla młodego Vincenta Włochy były jeszcze białą plamą na mapie wyobraźni, opromienioną co najwyżej wspomnieniami z Goethego z lekcji niemieckiego:

Znasz-li ten kraj,

Gdzie cytryna dojrzewa,

Pomarańcz blask

Majowe złoci drzewa?

Gdzie wieńcem bluszcz

Ruiny dawne stroi,

Gdzie buja laur

I cyprys cicho stoi?

Znasz-li ten kraj?

Ach, tam, o moja miła,

Tam był mi raj,

Pókiś ty ze mną była!⁷.

Na przełęczy Brenner było zimno. Zamiast przez gaje pomarańczowe Vincent jechał przez jałowy, szary księżycowy pejzaż. Wyprzedzał zepsute samochody z gotującymi się chłodnicami, niemieckich urlopowiczów w volkswagenach i ciężarówki, które z wyjącymi silnikami wspinały się mozolnie pod górę. Na austriacko-włoskiej granicy stali uzbrojeni amerykańscy żołnierze, którzy przypominali każdemu podróżnemu, kto czuwa nad młodą demokracją zwyciężonych państw Osi⁸.

Pierwszą rzeczą, jaka uderzyła Vincenta po południowej stronie Alp, było światło. Miał wrażenie, że zdarto mu welon z oczu, szary filtr, do którego tak przywykł, że już go nie zauważał. Coraz szybciej pokonywał kolejne serpentyny, czuł coraz cieplejsze promienie słońca na skórze, a gdy zahamował na nadbrzeżnej promenadzie nad jeziorem Garda, zsiadł i zdjął gogle, zaparło mu dech w piersi. Jeszcze nigdy w życiu nie widział palm! To było coś dla wyższych sfer, dla ludzi, których stać było na bilet na parowiec transatlantycki albo na lot do Ameryki samolotem Super Constellation. Coś nieosiągalnego. Ale teraz palmy wydawały się oczywistością, rosły na wyciągnięcie ręki! Ich delikatne liście szeleściły w południowym wietrze, fale biły o mur nabrzeża, rozbłyski słońca na nieskończonym błękicie. Rozrzutne piękno. Na piazza bawiły się dzieci, w powietrzu unosiła się cierpka woń cytrynowych drzewek. Vincent ściągnął skórzane rękawiczki, odetchnął aksamitnym powietrzem i raptem zrozumiał, co Goethe chciał wyrazić. Coś niemal niemożliwego do opisania słowami, niespodziewane, niezasłużone, wszechogarniające przebudzenie wszystkich zmysłów.

Gdy dotarł do Mediolanu, słońce stało już nisko na niebie i nadciągały deszczowe chmury. Barwy, które wchłonął po drodze, znikły w szarości wąwozów między domami. Niekończące się przedmieścia pozbawione twarzy, faszystowskie bloki mieszkalne, sześcio-, dziesięcio- i dwudziestopiętrowe biurowce, eleganckie domy handlowe i futurystyczne hale targowe, katedry nowoczesności; ten Mediolan to nie była „bella Italia” z piosenki Rudolfa Schurickego o rybakach z Capri⁹. Tutaj czerwone słońce nie tonęło w morzu, tutaj setki skuterów śmigały ośmiopasowymi bulwarami. Puls metropolii wyznaczała giełda, banki i fabryki. Vincent szukał na starym planie miasta adresu pensjonatu w centrum. Zgubił drogę, gdy z nadejściem ciemności rozbłysły latarnie i witryny sklepów, po czym pomyślał: Mój Boże, jak małe jest Monachium, jak prowincjonalne są Niemcy!

Raptem znalazł się na największym placu, jaki widział w życiu. Maciupeńcy ludzie przed olbrzymią, z niezrównanym kunsztem zdobioną fasadą katedry, a tuż obok, nie mniej dostojna brama do Galerii Vittorio Emanuele z jej wytwornymi salonami mody pod szklaną kopułą. Jasno rozświetlone arkady witryn w idealnej symetrii. Wytworni kelnerzy w czarnych garniturach nieśli aperitify do nakrytych stołów. Na dachach jarzyły się gigantyczne neony – reklamy nocy: Cinzano, Campari, Coca-Cola. Ten hymn ku czci architektonicznej perfekcji i światowej elegancji zadawał kłam wszystkiemu, co kiedykolwiek koledzy, weterani z Korpusu Afrykańskiego¹⁰, opowiadali o rzekomym zacofaniu, braku dyscypliny i nędznej moralności Włochów. Rodziny przechadzały się po piazza, mężczyźni w eleganckich ciemnych garniturach, kobiety w sukniach wieczorowych i płaszczach, modnych kapeluszach i z norkami na szyi. Widać było, że mają poczucie stylu, ale zachowują umiar, nie popisują się ani nie oddają modowym szaleństwom, nieskażona stara tradycja, łącząca się w nonszalancki sposób z blaskiem nowoczesności. Postawa, która w powojennych Niemczech zanikła, o ile w ogóle istniała.

Zaczęło padać. Mediolańczycy otworzyli parasole, przyspieszyli kroku. Vincent stał obok motocykla jako jedyny człowiek bez parasola, jako cudzoziemiec wśród tubylców, którzy pędzili do swoich mieszkań lub restauracji… i nagle przypomniał sobie, że dziś właśnie miał urodziny. Od dawna już ich nie obchodził – bo i z kim? Nie miał już nikogo, jednak zamiast smutku ogarnęło go uczucie zwyczajnego szczęścia, że żyje. Wojna minęła, z ruin powstawała nowa Europa i nie było nikogo, komu byłby cokolwiek dłużny. Świat stał otworem. Wciągnął do płuc rześkie, wilgotne powietrze, miał dwadzieścia cztery lata, był wolny i zdecydowany zrobić coś sensownego w życiu.

7

– Capo ingegnere Ermenegildo Preti! Il progettista Dottore Marco Gobini! Pierluigi Raggi, capo ufficio technico! Gianfranco Sassi, soprintendente della catena di montaggio…¹¹

Vincent kolejno podawał rękę stojącym w rzędzie inżynierom, którzy w garniturach i pod krawatem wyszli przed halę roboczą zakładów Iso, by powitać emisariusza z Niemiec. Renzo Rivolta, właściciel firmy, przedstawiał mu osobiście swoich ludzi:

– Buongiorno, piacere, dziędobry!¹²

Jeden z nich znał nawet kilka niemieckich zwrotów, walczył pod Rommlem na pustyni¹³. Renzo Rivolta miał szlacheckie pochodzenie i był przedsiębiorcą ze starej szkoły, szary garnitur w prążki, zielona poszetka, wyglansowane buty. Człowiek energiczny i pełen charyzmy. Od razu się czuło, że firma jest dla niego jak rodzina, a pracownicy jak jej członkowie. Surowy, lecz życzliwy padrone.

Inżynierowie, wszyscy starsi od Vincenta, byli na tyle uprzejmi, że nie pokazali po sobie, iż dziwi ich, że wielka niemiecka firma przysłała im ledwie dwudziestoczteroletniego chłystka. I to jeszcze takiego, który nie mówił ani słowa po włosku. Vincent w nocy oka nie zmrużył w dusznym pokoju niewielkiego pensjonatu, był niesamowicie przejęty. Umowa licencyjna miała ogromne znaczenie dla jego firmy, ale dla Iso także. BMW wprawdzie rozpaczliwie pożądało mikrosamochodu, jednak to Iso potrzebny był natychmiastowy sukces. We Włoszech isetta słabo się sprzedawała – była praktyczna, ale nieładna. A o ile dla Niemców tylko to jest dobre, co praktyczne, o tyle dla Włochów tylko to jest dobre, co piękne.

Nawet hale produkcyjne Iso o łukowato wygiętych dachach i pełnych światła przeszklonych powierzchniach, mieszczące się na mediolańskich przedmieściach w Bresso, stanowiły wzorcowy przykład nowoczesnej architektury. Włosi mówili coś do Vincenta, uprzejmie przechodząc do porządku dziennego nad tym, że nie rozumie on ani słowa, ale Renzo Rivolta pojął, że niezbędny jest tłumacz.

– Ściągnijcie mi tu kogoś, kto mówi po niemiecku! – polecił asystentowi, który natychmiast pobiegł poszukać kogoś odpowiedniego wśród pracowników. Od grupy robotników oderwał się niski chłopak, który niezauważony przez nikogo podszedł do Renzo Rivolty.

– Scusi, commendatore…¹⁴

Po reakcji inżynierów Vincent zorientował się, że tutaj najwyraźniej nie uchodzi, by prosty robotnik bezpośrednio nagabywał padrone¹⁵. Jednak Rivolta obrócił się ku niemu, bo wyraźnie zaproponował on jakieś rozwiązanie. Vincent nie rozumiał, co chłopak powiedział, bo mówił i gestykulował zbyt szybko, ale dostrzegł, że robotnik wygląda inaczej niż jego szef i inżynierowie z północy Włoch – był niższy, miał ciemniejszą, oliwkową karnację, a jego pełna szacunku, nieomal poddańcza postawa pozostawała w sprzeczności z gwałtowną potrzebą zakomunikowania czegoś szefowi oraz żywą inteligencją bijącą mu z oczu. Renzo Rivolta skinął głową i robotnik ruszył pędem do biura.

Po chwili wrócił, prowadząc za rękę młodą sekretarkę, która zaskoczona spiesznie poprawiała zgrabny błękitny kostiumik. Miała zawadiacką fryzurę z półdługich włosów, była młodsza od Vincenta, a równocześnie w jej oczach kryło się coś niewypowiedzianie starego.

– Ecco, commendatore! – Robotnik przedstawił ją szefowi. Dygnęła lekko, uśmiechnęła się, a Rivolta spytał ją, jak się nazywa.

– Marconi Giulietta – odparła.

Vincent do dziś pamiętał, że najpierw podała swoje nazwisko, a dopiero później imię. Pamiętał również promienne ciemne oczy, delikatne kości policzkowe, filigranowe, lecz sprężyste ciało, dźwięczny, a zarazem zmysłowy głos i pierwsze niemieckie słowo, jakie trochę nieśmiało, ale z serdecznym uśmiechem skierowała ku niemu: „Witamy”. Mówiąc po niemiecku z wyraźnym, ale sympatycznym akcentem, przedstawiła się jako sekretarka z biura sprzedaży. W ramach nauki zawodu stenotypistki ukończyła kurs niemieckiego i będzie jego tłumaczką. Ich spojrzenia spotkały się na nieco dłuższą chwilę, niż wypadało, po czym dziewczyna odwróciła wzrok, nie wiedział, czy ze wstydu, czy z uprzejmości. W tym pierwszym spojrzeniu – trwało sekundę czy dwie? – było wszystko, co miało pozostać dla Vincenta zagadką na całe życie, a mianowicie sposób, w jaki młodzieńcza radość życia i zmysłowość Giulietty walczyła w niej z jakąś prastarą siłą, mrocznym cieniem melancholii i daremności. Gdy spotykamy wielką miłość, oswobadzamy się na krótki moment z okowów czasu i przestrzeni. Spotykamy nie tylko drugiego człowieka, lecz także coś, co prześwieca przez niego, przeczucie, że wbrew wszelkim oczekiwaniom możemy szczęśliwie odnaleźć nienaruszoną pełnię naszego dzieciństwa, kiedy świat był wiecznym latem.

– Giulietta – powtórzyła i się roześmiała. – Jak Romeo i Giulietta.

– Bardzo mi miło. Vincent Schlewitz – odpowiedział o wiele zbyt sztywno i oficjalnie podał jej rękę. Usiłował ukryć przed innymi wrażenie, jakie na nim wywarła. Czy ten niski robotnik, który ją przyprowadził i zazdrośnie nad nią czuwał, był jej mężem? Chłopakiem? Żadne z nich nie miało obrączki, ale silna więź między nimi rzucała się w oczy.

Isetta nie była samochodem. Była kuleczką, kuriozum, jajkiem na kołach. Ermenegildo Preti, twórca tej genialnej konstrukcji, projektował w czasie wojny samoloty. Rivolta, w czasie wojny producent lodówek, zlecił mu zaprojektowanie isetty i stąd się wziął ów swego rodzaju samolotowy kokpit z drzwiami lodówki na przodzie. Tylne koła znajdowały się tak blisko siebie, że na pierwszy rzut oka sądzono, że to trójkołowiec. Można się było śmiać z toczącego się jajka albo podziwiać geniusz Pretiego, ale nikomu jeszcze się nie udało obudować tak wielkiej przestrzeni tak niewielkim samochodem. Tyle mobilności za tak niewielkie pieniądze. W rzeczywistości isetta stanowiła konstrukcję awangardową. Można nią było jeździć, mając tylko prawo jazdy na motocykl, ponieważ napędzana była jednocylindrowym silnikiem motocyklowym o mocy dziewięciu koni mechanicznych. Zużywała sensacyjnie mało paliwa, zaledwie trzy litry na sto kilometrów, była więc autem dla wszystkich – tańsza niż volkswagen, tańsza niż fiat topolino, kamień milowy w rozwoju masowej motoryzacji.

Vincent z Pretim usadowili się z trudem na wąskim, obitym brązowym materiałem siedzeniu (obaj byli słusznego wzrostu), natomiast Giulietta, na ile mogła, starała się nadążyć z tłumaczeniem za żywym tempem wypowiedzi inżyniera. Dzięki dużym oknom i maleńkim słupkom międzyokiennym wnętrze isetty wydawało się wyjątkowo przestronne. Preti otworzył składany dach i Giulietta spoglądała z góry na obu mężczyzn. Nie mogła powstrzymać się od śmiechu, gdy Vincent ze zgrzytem wrzucił pierwszy bieg, a isetta dała susa do przodu. Vincent przyspieszył, a Giulietta biegła obok samochodu, gdyż Preti mówił nieprzerwanie, aż wreszcie zadyszana została w tyle. W tylnym lusterku Vincent widział, jak roześmiana znika w oddali, Preti zaś usiłował przekrzyczeć hałas malutkiego silnika. Przyspieszali, póki drżąca wskazówka prędkościomierza nie wskazała 85 km/h, a Vincent nie zaczął się obawiać, że straszliwie klekocące podwozie rozpadnie się pod nimi w drobny mak.

– Vai, avanti! – krzyczał Preti.

Vincent zrozumiał bez tłumacza, że ma się nie oglądać na nic i dodać gazu. Pojechał zygzakiem, zahamował, przyspieszył i okrążył Giuliettę, która cierpliwie stała na słońcu i uśmiechała się pod nosem. Był to taniec na czterech kołach. Gdy wreszcie zaparkował, a Preti odchylił do przodu drzwi razem z kierownicą, Giulietta zapytała:

– I jak się panu podobało?

– Jestem pod wrażeniem – zapewnił Vincent i wydostał się z auta, podczas gdy Giulietta przełożyła to, co powiedział, na włoski. – Trzeba jej tylko dołożyć trochę mocy. I coś jest nie w porządku z tylną osią.

Ermenegildo Preti z oburzeniem odrzucił krytykę tego elementu. Vincent poprosił Giuliettę, żeby przetłumaczyła, że bynajmniej nie chodzi mu o błąd konstrukcyjny, lecz przypuszczalnie o drobny mankament, lekką wibrację, zapewne coś się obluzowało.

– Impossibile¹⁶ – zaprotestował Preti, a gdy Rivolta wraz z innymi podeszli ku nim, polecił natychmiast swoim inżynierom wymontować tylną oś i skrupulatnie sprawdzić, co się stało. Nikt nie miał ochoty skompromitować się przed Niemcem.

Vincent czekał przed podnośnikiem w hali montażowej. Obok niego i commendatore stała przejęta Giulietta. Vincent czuł się nieco nieswojo, wykazawszy błąd tak doświadczonemu inżynierowi jak Preti w obecności jego załogi, ale był pewien swojej opinii. Renzo Rivolta obserwował w milczeniu, jak inżynierowie wymontowywali tylną oś. Sam Preti im pomagał.

– Porca miseria! – wyrwało mu się, gdy przejechał po niej palcem. Pozostali otoczyli go, wpatrując się w oś, nie dostrzegali jednak żadnej usterki. Nie przejmując się nimi, Preti machnął ręką do Vincenta, coś pokazując. Ten w pierwszej chwili również nic nie zauważył, póki Preti nie wskazał mu pęknięcia grubości włosa. – Come l’ha sentito? – zapytał zdumiony Vincenta, co Giulietta, mówiąc z tym swoim lekkim akcentem, przełożyła – Jak pan to wyczuł?

Vincent wzruszył ramionami.

– Pupometr.

Giulietta spojrzała na niego pytająco. Tego jej nie uczyli w szkole językowej. Vincent ze śmiechem wskazał na swoje siedzenie, a Preti, zrozumiawszy, o co chodzi, również zaczął się śmiać.

– Pupometr! Bravo!

Teraz już wszyscy wiedzieli, na czym rzecz polega, nawet Renzo Rivolta. Preti z uznaniem klepał Vincenta po plecach. Lody zostały przełamane, a Niemiec zorientował się, jak go przezwali: signor Pupometr! Zaczerwienił się, rzucił okiem na Giuliettę, ta zaś łobuzersko się uśmiechnęła. Wtedy poczuł, że się jej podoba.

Nigdzie indziej Vincent tak szybko nie poczuł się jak w domu. Renzo Rivolta zaprosił go na kolację do swojej willi. Feudalna posiadłość rodzinna mieściła się tuż obok hal produkcyjnych; w rzeczywistości Rivolta po prostu zbudował zakład na terenie parku przed rezydencją. Przedstawił Vincentowi żonę i dzieci, pomstował na wykończenie swojego ferrari i zdradził gościowi swoje marzenie – pewnego dnia chciał skonstruować lepszy samochód sportowy. Główny inżynier Preti wraz z kolegami pokazywali Niemcowi w kantynie, że o wiele za długiego włoskiego makaronu nie kroi się nożem, lecz nawija na widelec, co Vincentowi wydawało się cokolwiek niepraktyczne, zanim się nie przyzwyczaił. Do obiadu podawano wino, trzy dania na kolację, o poranku zaś jedynie kawę z malusieńkich filiżanek. Czasami Giulietta była przy tym obecna, a czasami pracowała w biurze.

Komunikacja szła mu coraz lepiej; inżynierowie na całym świecie posługują się tą samą składnią opartą na milimetrach, sekundach i kilogramach. Włosi rozkładali isettę na części pierwsze, wmontowywali przywieziony z Monachium silnik BMW, zapisywali w protokołach wartości testowe i optymalizowali konstrukcję, traktując przy tym Niemca jak członka rodziny Iso. Nie spodziewał się takiej sympatii. Od czasu ucieczki ze Śląska w młodzieńczym wieku był samotnikiem. Z nikim wprawdzie nie wdawał się w kłótnie, ale też nie nawiązywał łatwo przyjaźni. Praca, studia i zawód były fundamentami, na których budował swoje życie, utraciwszy jedynych ludzi stanowiących dlań oparcie.

Chcąc nie chcąc, stał się człowiekiem, który zarzucał kotwicę daleko w przyszłość, nie oglądał się i nie marnował czasu na zbędne rzeczy. Nie rozmyślał nad ojczyzną i rodziną, chociaż – a może właśnie dlatego, że był sierotą. Jego niebieskie oczy i urok osobisty znajdowały uznanie u kobiet, jednak z żadną ze swoich miłostek nie związał się bliżej. Mężczyzna – mówił sobie – potrzebuje najpierw zawodu, stałego dochodu i domu.

Urzekła go nie tylko oryginalna uroda Giulietty. Gdy dzisiaj wspominał ich pierwsze spotkania, przypominał sobie przede wszystkim owo nieokreślone uczucie, które go drażniło: przeczucie, że znalazł w niej matkę swoich dzieci – a może to były tylko pobożne życzenia? Żadna inna kobieta przed czy po Giulietcie nie wywoływała w nim takiego przeświadczenia. Vincent nie wierzył w przeznaczenie, nie był religijnym człowiekiem. Zbyt wcześnie zobaczył zbyt wiele potworności w ostatnich latach wojny, by nie dojść do wniosku, że człowiek jest zdany wyłącznie na siebie, że jedynie rozum chroni go przed zbłądzeniem na manowce fałszywej wiary i przed upadkiem w otchłań.

Koniec wojny oznaczał dla niego prywatną „godzinę zero”, w której zakwestionował wszystko, co niegdyś uważał za oczywiste, i wziął los w swoje ręce. A mimo to dzisiaj, u kresu drogi, zdawało mu się, że to, co zdarzyło się w 1954 roku w Mediolanie, nie było jego decyzją, lecz krótką chwilą, która wymknęła mu się spod kontroli, kiedy życie nawet jego porwało ze sobą, niczym falę w rwącym nurcie, cząstkę większej całości. W tamtym beztroskim lecie tkwił zalążek przyszłych wydarzeń – miłości jego życia, śmierci Giulietty i klątwy ciążącej nad duszą Vincenta.

Co wieczór o szóstej, gdy robotnicy opuszczali tereny fabryczne, a Vincent wsiadał na motocykl, widział Giuliettę czekającą przy bramie zakładów. Codziennie była ubrana w co innego, raz w kostium w kratkę, raz w zieloną sukienkę, innym razem w białe pumpy. Zawsze wyglądała stylowo, lecz bez ostentacji. A pewnego dnia Vincent nie wyjechał motocyklem na ulicę, ale zatrzymał się obok niej i zapytał, czy nie podrzucić jej do miasta.

– Czekam na Giovanniego – odpowiedziała. Nie było to ani tak, ani nie.

– To pani narzeczony?

– Nie – roześmiała się. – Mój brat. Jesteśmy, jak to się mówi, gemelli, urodzeni tego samego dnia?

Vincentowi spadł kamień z serca.

– Bliźnięta – odparł.

– Właśnie, bliźnięta. – Wymawiała to słowo jak „bliźnietta”. Uwielbiał jej akcent.

– Giovanni jest uczniem przy taśmie produkcyjnej isetty.

Vincent skinął głową. Zapadła cisza, a oni w zakłopotaniu spoglądali na siebie ukradkiem.

– Podobają się panu Włochy? – zapytała.

– Niewiele widziałem – przyznał. – Nie byłem w Wenecji ani we Florencji czy w Rzymie.

– Ja też nie – powiedziała.

Zdumiał się. Jak to możliwe?

– Bardzo bym chciała – odrzekła. – Ale… – Wzruszyła ramionami i roześmiała się. Vincent poczuł wtedy po raz pierwszy jej nieposkromioną chęć życia, coś, co tkwiło w niej uwięzione i od środka szarpało za drzwi jej ułożonego i przyjaznego zewnętrza, płochliwe, ale zdecydowane wyrwać się na wolność.

– Zabiorę panią isettą do Wenecji! – rzucił Vincent, pół żartem, pół serio. Uśmiechnęła się.

– Giulietta! – Ktoś ją wołał. To Giovanni wyszedł z kolegami z hali.

– Arrivederci! – szepnęła Giulietta i pobiegła do brata. Vincent patrzył za nią. Podziwiał jej lekkie ruchy, każące zapomnieć o ciężarze, jaki dał się dostrzec przez moment. Pocałowała Giovanniego w oba policzki, jak było tu przyjęte między przyjaciółmi i krewniakami, po czym ruszyli w stronę przystanku tramwajowego przed bramą. Po lewej stronie Giulietty szedł Giovanni, po prawej jakiś inny robotnik. On również wyglądał na Sycylijczyka, z ciemną karnacją i czarnymi włosami, ale spokojniejszy od Giovanniego, istny niedźwiedź o potężnych dłoniach i poważnym spojrzeniu. Nie dotykał Giulietty, ale sposób, w jaki odgradzał ją od pozostałych robotników, a ci instynktownie go słuchali, sygnalizował, że uważa się za jej opiekuna. Mężczyzna, z którym lepiej nie zadzierać.

8

Giulietta przychodziła trochę wcześniej. Pojawiała się pod bramą nie punktualnie o szóstej, lecz pięć minut przed końcem zmiany, co dawało Vincentowi sposobność, by spokojnie z nią porozmawiać, gdy tak czekała na brata i pozostałych mężczyzn. Vincent również niepostrzeżenie wyślizgiwał się z biura przed innymi pracownikami i te kilka minut przed buczeniem syreny, kiedy tak stali pod bramą zakładów i gawędzili o tym i owym, były najpiękniejszą porą dnia. Pewnego razu, gdy podszedł do niej, zobaczył, że rysuje coś w notesiku, który na widok Vincenta schowała do torebki.

– Co tam pani rysuje? – zapytał.

– Nic takiego – odpowiedziała.

Ale tak długo się w nią wpatrywał pytającym wzrokiem, aż wreszcie wyciągnęła z torebki jakiś żurnal. Na okładce Gregory Peck i Audrey Hepburn jechali vespą po ulicach Rzymu.

– Rzymskie wakacje. Widział pan ten film?

– Nie.

– Podoba mi się ta spódnica. – Pokazała na białą spódnicę Hepburn z wysokim stanem. – Ukradłam ją – uśmiechnęła się lekko, puszczając do niego oko. Vincent nic nie rozumiał, póki nie wyciągnęła notesika i nie pokazała mu, co rysowała ołówkiem – podobna, lekko tylko zmodyfikowana spódnica, a do tego żakiet i kapelusz z szerokim rondem. Vincent nie znał się na projektowaniu ubrań, tylko na rysunkach technicznych, ale dysponował wystarczającą wiedzą, by się zorientować, że nie miał do czynienia z amatorką, lecz kobietą, która znała się na tym fachu.

– Pani zajmuje się szyciem? – zapytał.

Skinęła głową. Dopiero teraz dostrzegł jej nowy kostium, z równie wysokim stanem, co spódnica, z materiału o barwie lazuru, w delikatną krateczkę. – To też sama pani uszyła?

Ponownie kiwnęła głową. Powściągliwie, lecz nie bez dumy.

– Skończyła pani szkołę mody?

– Nie, zaczęłam, bo mama ciągle mi kupowała takie grzeczne, nudne sukienki. – Uśmiechnęła się łobuzersko.

– Ma pani talent! – wyrwało mu się. – Pani się zawsze tak stylowo ubiera… My, Niemcy, to się jeszcze ciągle ubieramy w worki na ziemniaki!

Giulietta się roześmiała. Jej nieśmiałość gdzieś znikła, a Vincent już miał zamiar zapytać, czy nie wybrałaby się z nim dokądś wieczorem, ale w tym momencie Giovanni poklepał go po ramieniu, kpiarskim tonem pytając:

– Tutto bene, signor Pupometr?¹⁷ – Nie czekając na odpowiedź, rzucił coś do Giulietty, czego Vincent nie zrozumiał. Kiwnęła głową i szybko pożegnała się z Vincentem.

– Giovanni ma nocną zmianę. Jadę sama do domu. Do zobaczenia! – Zanim zdołał coś odpowiedzieć, już się oddaliła w stronę przystanku. Giovanni przyjrzał się Vincentowi badawczo i wdał się z nim w pogawędkę o błahostkach, póki Giulietta nie wsiadła do tramwaju. Potem uprzejmie się pożegnał.

Vincent uruchomił motocykl. Trasa do jego pensjonatu wiodła również przez viale Vittorio Veneto, którą tramwaj kierował się do centrum miasta. Vincent jechał po szynach. Słońce stało nisko na niebie i zalewało kocie łby złotym światłem. Gdy zrównał się z tramwajem, spojrzał w bok i zobaczył Giuliettę siedzącą przy oknie. Przestraszyła się, gdy tak nagle się zjawił. Pomachał do niej roześmiany i w tym momencie zaczął gwałtownie hamować, bo na torze przed sobą zobaczył jadący ku niemu tramwaj. Głośno dzwonił, przejeżdżając obok Giulietty, która zerwała się na równe nogi, chcąc sprawdzić, co się dzieje z Vincentem. Pobiegła na tył wagonu, mijając konduktora, który pomstował na motocyklistów, dopadła tylnej platformy i wyjrzała przez okno. Vincent jechał tuż za nimi, dostrzegł Giuliettę. Dawała mu znaki, pokazując, że ma uważać. Śmiejąc się, odmachał jej i zaczął jechać zygzakiem, zdjąwszy ręce z kierownicy. Dziewczyna z przerażenia zasłoniła sobie oczy. Ale nie mogła powstrzymać się od śmiechu.

Vincent czuł się jak rozbrykany chłopak, w duchu cofnął się w czasie i znowu zaznawał utraconej radości jak wówczas, kiedy rowerem jechał przez śląskie lato, pędził przez pola pszenicy, nie znając jutra, nie pamiętając o wczoraj. Jechał za Giuliettą przez kolejne skrzyżowania i mosty, póki nie wysiadła przy Naviglio Grande¹⁸. Zahamował przed nią, ściągnął skórzaną pilotkę i zaśmiał się szelmowsko. Runęła na niego kaskada włoskich słów – łajała go jak małego chłopca, który powinien na siebie uważać. Vincent nie rozumiał ni w ząb, co do niego mówiła, ale wpatrywał się w nią rozjaśnionym wzrokiem, aż i jej twarz wreszcie się rozpogodziła. Gdyby nie to, że już od dawna był w niej zakochany, to najpóźniej w tamtej chwili straciłby dla niej głowę.

Rozejrzała się, niepewna nagle, czy nikt ich nie obserwuje.

– Mieszka tu pani? – zapytał.

Giulietta nie odpowiedziała. Nad brzegiem starego kanału, biegnącego równolegle do ulicy, kobiety prały bieliznę. Czerwone światło zmierzchu odbijało się w wodzie, a po drugiej stronie ulicy zwyczajnie ubrani kelnerzy stawiali stoły na chodniku obok tramwajowych szyn. Domy były niepozorne i niezbyt wysokie, co najwyżej trzy piętra. Na parterze mieściła się mała trafika, przed oknami suszyła się bielizna, a obok zaparkowanych fiatów dzieci grały w piłkę nożną. Mały, zamknięty w sobie świat z dala od światowych bulwarów, quartiere popolare¹⁹. Tu mieszkali robotnicy z fabryki, pokojówki z hoteli, wyrobnicy z targu, szewcy i szwaczki pracujący w maleńkich, ciemnych lokalach.

– Pokaże mi pani Mediolan? – zapytał zuchwale Vincent.

Giulietta zakłopotana wzruszyła ramionami.

– Ale ja znam tylko to tutaj.

– A reszta? Katedra? La Scala?

Giulietta rozejrzała się. Zrobiła się niespokojna.

– To są rzeczy dla milanesi²⁰. A my jesteśmy Sycylijczycy. My pracujemy.

Vincent zaczynał coś pojmować.

– No to ja pokażę pani miasto. Niech pani wsiada! – Uśmiechnął się do niej wyzywająco. Zaczerwieniła się.

– Giulietta! – Donośny krzyk kobiety dobiegł z okna na drugim piętrze. Dziewczyna zerknęła do góry. Vincent zobaczył przygarbioną, postarzałą przedwcześnie Sycylijkę o chłopskich rysach twarzy i zwiniętych w ciasny kok czarnych włosach.

– Si, mamma, arrivo subito!²¹ – zawołała Giulietta.

W powietrzu w jedną i w drugą stronę śmigały zdania o melodii, której Vincent nie rozumiał, ale której dźwięk go fascynował. Gdy dziewczyna odwróciła się w stronę domu, wyszeptała:

– Piazza del Duomo. Jutro o szóstej.

I pobiegła do matki.

Vincent czekał już na placu, gdy zegar katedry wybijał kwadrans przed szóstą. Punktualność miał we krwi. Z pokoiku w pensjonacie wypchnęła go jednak przede wszystkim niecierpliwość. Była sobota, Mediolańczycy przechadzali się po piazza, wychodzili z torbami zakupów z butików Gallerii Vittorio Emanuele, a Vincent zrozumiał, dlaczego Giulietta wybrała na punkt ich potajemnego spotkania najbardziej publiczne miejsce w całym mieście. Tu bywało wytworne towarzystwo, tu nie spotka nikogo ze swoich krewniaków. Vincent kupił sobie przed południem włoską wodę po goleniu i włożył najlepszą koszulę, a właściwie jedyną porządną, jaką miał. Już poprzedniego wieczora poprosił gospodynię pensjonatu, by mu ją uprała, wykrochmaliła i wyprasowała. Brązową skórzaną kurtkę lotniczą, którą zwykle wkładał do jazdy motocyklem, zostawił w pensjonacie. Dzień był wspaniały, w powietrzu unosiła się obietnica letniej beztroski.

Obserwował chłopca ścigającego gołębie na piazza – i nagle stała przed nim Giulietta. Wyglądała czarująco. Nie zwrócił uwagi na jej sukienkę. Wszystko, co widział, to jej uśmiech. Uśmiechały się nie tylko jej usta, uśmiech czaił się w głębi jej oczu, nagle ożywionych, przyjaźnie zeń pokpiwających i nieśmiałych zarazem. Uśmiechem przesłoniła wstyd, że spotyka się za plecami rodziny z obcym mężczyzną. I zanim jeszcze Vincent, urzeczony jej pojawieniem się, zdołał podać jej rękę i coś powiedzieć, rzuciła bezczelnie:

– Allora, pokaże mi pan Milano?

Przez wysokie drzwi weszli do Gallerii Vittorio Emanuele. Pod szklaną kopułą w kawiarniach siedziało światowe towarzystwo, panowie stale czymś zajęci, lecz bez pośpiechu, panie pełne chłodnej elegancji. Podłoga nie była zwykłą podłogą, lecz mozaiką. Witryny nie były zwykłymi witrynami, lecz sceną. Wystawione w nich suknie, torebki i buty nie były zwykłymi przedmiotami, lecz dziełami sztuki. Nawet nonszalancko patrolujący okolicę dwaj policjanci w szykownych mundurach wyglądali jak z jakiegoś domu mody. Była to galeria handlowa stanowiąca zarazem piazza i katedrę, nie zgiełkliwy targ, lecz enklawa spacerowiczów, publiczna i ustronna zarazem. Wypełniał ją gwar ludzkich głosów, lecz Giulietta odruchowo mówiła ciszej. Zwierzyła się Vincentowi, że zdarza jej się ukradkiem zachodzić do galerii, gdy zaczyna się nowy sezon i butiki zmieniają dekorację okien wystawowych. Naturalnie nic nie kupowała, przyglądała się tylko godzinami, bez reszty zatopiona w pięknie. Gdy później wracała do domu, do swojego niewielkiego świata nad Navigli, do ciemnego pokoju, nie czuła zazdrości czy niedostatku, lecz zasypiała wyczerpana, a we śnie nosiła suknie, które czyniły z niej kobietę, jaką ważyła się być tylko w snach, jednak tym bardziej zjawiskową i niezależną.

Następnego dnia szła po pracy do krawcowej w dzielnicy, grubej Apulijki z wąsikiem nad wargą, ochrypłym głosem i wielkim sercem, i kupowała od niej na kredyt materiał. Signora Malerba nie handlowała szlachetnymi tkaninami projektantów mody z Paryża i Londynu, ale dbała o dobrą jakość. Nie dała sobie wcisnąć tandety; z jej materiałów zawsze dało się uszyć coś porządnego. Giulietta potrzebowała już tylko ołówka, kartki papieru i pomocy własnej pamięci. Zamykała oczy, widziała przed sobą sukienkę z wystawy, po czym rysowała ją kilkoma pociągnięciami. Zawsze zmieniała kilka drobnych detali, na przykład talia była niżej osadzona, rękawy nieco krótsze albo tworzyła coś nowego z guzików i aplikacji. Nigdy by się nie ośmieliła nazwać takiego projektu własnym, ale zależało jej na dodaniu osobistej nuty, choćby najskromniejszej. Nie musiała sięgać po metr krawiecki, by wiedzieć, ile materiału potrzebuje, by przenieść wyobrażone na rysunku fałdy w krainę rzeczywistości. Vincent przypomniał sobie, że posługiwała się włoskim słowem trasferire, ponieważ nie znała niemieckiego odpowiednika übertragen – „przenosić”. Skojarzyło mu się, że niemieckie słowo było zbudowane na tej samej zasadzie, co łacińskie transferre: über-tragen, prze-nosić. Przyszło mu do głowy, że wykonują podobne zajęcia – oboje przekształcają dwuwymiarowe rysunki w trójwymiarową rzeczywistość.

– A to? – zapytał, wskazując na jej jasną ołówkową sukienkę. – To też sama pani uszyła?

Giulietta uśmiechnęła się.

– Też – odparła. – Wszystko sama szyję.

– Dlaczego nie zajmuje się tym pani zawodowo?

Giulietta nie odpowiedziała i przez chwilę szli w milczeniu.

Vincent nalegał.

– Jako sekretarka marnuje pani swój talent!

Giulietta zatrzymała się i nagle zrobiła się poważna.

– To nie Germania. Tu potrzeba raccomandazione, polecenie. My nie jesteśmy z północy, jesteśmy Sycylijczykami, terroni, capisce? ²²

Nie czekając na odpowiedź, przeszła do następnej witryny, wytwornego sklepu kapeluszniczego, i, chcąc zmienić temat, wskazała na czerwony damski kapelusz z szerokim, wygiętym rondem.

– Bella, no?

Vincent nie dał się zbić z tropu.

– Przecież to nieważne, skąd się pochodzi. Liczy się to, co się umie! – Ale Giulietta wyraźnie nie traktowała go poważnie. – Trzeba wierzyć w siebie – dorzucił.

– Marzyciel z pana – odpowiedziała. – Nic pan nie rozumie, jest pan ingegnere, z dobra rodzina.

– Nie – zaprzeczył. – Jestem realistą. Też sobie wyobrażałem życie inaczej. Nie mam bogatej rodziny. W ogóle jej nie mam. Moi rodzice i siostra zginęli podczas wojny. Jestem biedny jak mysz kościelna. Ale nie o to przecież chodzi! – Wzruszył ramionami, a wyraz twarzy Giulietty zmienił się. Patrzyła teraz na niego z głębokim współczuciem.

– Przykro mi.

– Proszę się nie przejmować. Mówię pani o tym tylko dlatego, że… Kiedy przyjechałem do Monachium, jako uchodźca, byłem zupełnie sam. Nikogo nie znałem. Ale potem pomyślałem sobie: No dobra, ale przynajmniej jestem wolny. Nie mam ojca, którego gospodarstwo powinienem przejąć, nie stoi nade mną żaden oficer, który mi dyktuje, co mam robić. Musiałem zarobić na siebie i zastanawiałem się, co ja właściwie potrafię. Samochody mnie zawsze fascynowały. Poszedłem więc do BMW, w końcu w mieście nie było innej firmy, i zapytałem portiera, czy nie szukają uczniów. Po wojnie młodzi mężczyźni byli rzadkością, miałem szczęście. Zarabiałem swoje pierwsze parę marek, a po pracy uczyłem się na politechnice. Opowiadam pani o tym, bo każdy ma swoje powołanie, a tak naprawdę jest tylko jeden grzech – zmarnowanie talentu.

Opowieść Vincenta wywarła silne wrażenie na Giulietcie. Uznała jednak, że do niej ten przykład niezupełnie można by zastosować.

– Pana los jest inny – rzekła w zadumie.

– A czymże jest los? – odparował.

– Jest wypisany na dłoni – powiedziała. – Niech pan pokaże. – Vincent nie wierzył w takie rzeczy, ale nie miał nic przeciwko temu, by ujęła jego dłoń. Rozchylił prawą rękę. Nie dotknęła jej, w skupieniu studiowała jedynie linie na jego długiej, szczupłej dłoni.

– Silna wola – stwierdziła. – Mnóstwo sukcesów i długie życie.

– I to wszystko tu widać? – zapytał, ironicznie się uśmiechając.

Kiwnęła głową z przekonaniem.

– No nie wiem – rzucił. – A jak jutro znowu będzie wojna i jakaś bomba spadnie mi na głowę?

– Los – odpowiedziała z uśmiechem.

Potrząsnął głową.

– Nie wierzę w to.

Nadal się uśmiechała, z wypisaną na twarzy mieszaniną sceptycyzmu i uprzejmości, by nie pokazać tego po sobie.

– A w co w takim razie pan wierzy?

– W decyzje.

Chyba jej się to spodobało.

– A pani? – zapytał. – Co pani ma wypisane na dłoni? – Chciał wziąć ją za rękę, to wszystko. Ale Giulietta schowała obie dłonie. Nagle zauważył, że jej oczy podejrzanie lśnią.

– Mówi pan jak mój tata – powiedziała, sprawiając raptem wrażenie zagubionego dziecka. Odwróciła się i wpatrzyła nieruchomym wzrokiem w witrynę kapelusznika. Vincent poczuł się winny, że wdarł się w sferę jej życia, do której nie dała mu wstępu.

– Chodźmy! – odezwał się, żeby ją rozweselić. – Trzeba przymierzyć ten kapelusz!

Uśmiechnął się do niej i otworzył drzwi sklepu. Giulietta nie ruszyła się z miejsca. Prawie się przeraziła. W najśmielszych snach nie przyszłoby jej do głowy, by wchodzić do tak wytwornego butiku.

– A dlaczego nie? – zainteresował się Vincent.

– Za drogi – oświadczyła, jakby sam tego nie wiedział, i potrząsnęła głową.

– No i co z tego? – roześmiał się beztrosko Vincent i wszedł do wnętrza. Nie zależało mu na kapeluszu, chciał rozbić mury nieśmiałości, w których tkwiła uwięziona.

Sam jeszcze nigdy nie był w takim sklepie. Dotarło to do niego lotem błyskawicy, gdy znalazł się w środku i poczuł, jak panująca w tym miejscu dystyngowana cisza spowija go niczym chłodny całun. Dywany zdawały się chłonąć każdy dźwięk, pachniało tytoniem i delikatnymi perfumami. Kapelusze leżały na wysokich regałach z ciemnego drewna. Giulietta pozostała na zewnątrz, do Vincenta zaś podszedł sprzedawca. Wysoki starszy mediolańczyk w garniturze z poszetką w kropeczki. Gruba i twarda skóra napinała mu się na wysokich kościach policzkowych, nadających mu nieco arogancki wyraz twarzy. Był raczej przyzwyczajony do innej klienteli, ale nie dał niczego po sobie poznać. Vincent nie zrozumiał, co ten powiedział. Wskazał na czerwony kapelusz w witrynie. Sprzedawca skinął dyskretnie głową i zdjął kapelusz z manekina na wystawie. Vincent kiwnął do Giulietty, by weszła. Potrząsnęła głową. Nie miała na to najmniejszej ochoty, ale gdy zobaczyła sceptyczny wzrok sprzedawcy, nie pozostało jej nic innego, jak wejść. Cichym głosem powiedziała po niemiecku do Vincenta, że nie chce tego kapelusza.

– Niech pani tylko przymierzy – poprosił Vincent. – To przecież nic nie kosztuje!

Sprzedawca stał cierpliwie z kapeluszem w ręku i czekał na sygnał od Vincenta. Ten pokazał mu, że ma podać kapelusz Giulietcie. Sprzedawca uczynił, jak mu polecono. Po włosku powiedział do niej coś, czego Vincent nie rozumiał, a Giulietta nie chciała ani tego słuchać, ani przetłumaczyć. Wzięła jednak kapelusz. Sprzedawca wskazał sięgające do ziemi lustro oprawne w ciemne drewno. Giulietta ostrożnie nałożyła kapelusz. Najpierw spojrzała na Vincenta, nie do lustra, jak gdyby nie wypadało, by coś takiego nosiła, jak gdyby sam fakt, że ona nie patrzy, anulował rzeczywistość.

Vincent był zachwycony. Kapelusz podkreślał delikatną kobiecość Giulietty i wydobywał jej osobowość, którą tak wprawnie skrywała. Z nieśmiałą kokieterią umknęła jego spojrzeniu, ale ciekawość przemogła i rzuciła szybko wzrokiem w lustro.

– Davvero bellissimo, Signora – zapewnił sprzedawca, a gdy Giulietta spojrzała na własne odbicie, wiedziała, że nie kłamie. – Proszę go zapytać, ile kosztuje – poprosił dziewczynę Vincent.

– Nie.

Prędko zdjęła z głowy kapelusz. Vincent zwrócił się do sprzedawcy:

– How much?

Włoch, nie zmieniając wyrazu twarzy, spojrzał na maleńką etykietkę i odpowiedział:

– Quattromilanovecentocinquanta lire²³.

Vincent spojrzał pytająco na Giuliettę, która się przelękła i natychmiast oddała kapelusz sprzedawcy.

– Grazie, Signore²⁴. – Przy słowie signore niepostrzeżenie pochyliła głowę, jakby mężczyzna był jej przełożonym, osobą, której należy się szacunek, lub kapłanem i coś w tym drobnym geście nie spodobało się Vincentowi. Tak samo jak nie podobała mu się zblazowana postawa sprzedawcy, gdy bez słowa komentarza wziął kapelusz z jej rąk. Z pewnością rozpoznał sycylijski akcent dziewczyny, a mina, z jaką umieszczał kapelusz z powrotem w oknie wystawowym, mówiła wprost, że jest tu niemile widziana.

Może w Vincencie zagrało też własne poczucie obcości, coś, co się w nim obruszyło, co chciało powiedzieć Giulietcie, że nie wolno jej się dać zastraszać przez takiego typa. Nie ona, która więcej wiedziała na temat mody, niż mógłby się spodziewać ten osobnik.

– How much? – powtórzył Vincent, tym razem bardziej stanowczym tonem. Sprzedawca spojrzał na niego lekko zaskoczony. Zatrzymał się, po czym podszedł do lady, napisał coś na karteczce i podał ją Vincentowi, który twardo czekał, mimo że Giulietta nerwowo złapała go za ramię i chciała wyciągnąć ze sklepu. Przeczytał długi rząd cyfr i nie zmieniając wyrazu twarzy, nie wiedząc, ile to będzie w przeliczeniu na niemieckie marki, wyjął portfel. Rzucił wyzywające spojrzenie sprzedawcy.

– Certo, signore – zamruczał typ, a sposób, w jaki lekko się skłonił, wymawiając słowo signore, sprawił, że Vincent zatriumfował w duchu. Łypnął szelmowsko na Giuliettę, która zaczerwieniona spuściła głowę, ale nie miała wyjścia, musiała się przyglądać, jak sprzedawca ponownie zdejmuje kapelusz z wystawy.

Vincent śmiał się, gdy wychodzili ze sklepu. Z niesionego w ręku pudła wyjął kapelusz.

– Proszę go założyć!

Giulietta dosłownie eksplodowała. Jest impossibile, beształa go, totalmente pazzo, kompletnie zwariowany! Vincent przyglądał jej się z łobuzerskim uśmiechem, rozumiał może połowę z tego, co krzyczała, i najchętniej by ją pocałował. Buntowniczo wzięła od niego kapelusz i założyła na głowę. Oczywiście jej się podobał. Vincent jeszcze dziś pamięta, jak odwrócili się do szyb wystawowych, w których odbijali się, jakby byli parą. Jak Giulietta lekko przechyliła głowę i wyglądała tak urzekająco, że uznał się za szczęśliwca, że może choćby stać u jej boku.

Jedną ręką przytrzymywała w pędzie rondo kapelusza, drugą obejmowała go w pasie. Czuł na plecach jej drobne ciało i ciepły wiatr wiejący mu w twarz. Noc była jasna, motocykl warczał, a gdy chłopak się obejrzał, zobaczył włosy dziewczyny rozwiane na wietrze. Jakby czas się zatrzymał, a oni pędzili przez przestrzeń. Opustoszała nocą ulica należała do nich, a on marzył, by nigdy się nie skończyła.

Dowiózł Giuliettę do końca nadbrzeżnej ulicy. Najchętniej towarzyszyłby jej aż do drzwi domu, ale to było zbyt niebezpieczne. Zdjęła kapelusz i włożyła go delikatnie do pudła.

– Dziękuję, zwariowany człowieku – powiedziała, a on odczuł nie tyle wypowiedziane, co przemilczane słowa.

Pocałowałby ją, ale już uciekła. Patrzył za nią, jak biegnie do domu w żółtawym świetle rzucanym na kocie łby przez uliczne latarnie. Stoły przed trattorią były puste, z hałasem przetoczył się jasno oświetlony tramwaj. Giulietta, nie odwracając się, wśliznęła się do domu. Jej niewielki świat spowijał welon melancholii.

9

W poniedziałek Vincent czekał pod bramą fabryki. To samo miejsce, ta sama pora, tylko on był bardziej podekscytowany niż zwykle. Ale ona nie przyszła. Tuż po szóstej z hali wylał się potok robotników, wypatrzył wśród nich brata Giulietty, który razem z kolegami stał przed halą i palił. Giovanni oderwał się od grupy i podszedł do Vincenta.

– Buona sera, Giovanni! – przywitał go przyjaźnie Vincent.

Giovanni zaciągnął się papierosem i spojrzał mu zimno w oczy.

– Giulietta? – rzucił Vincent i wykonał pytający gest.

Giovanni cisnął papierosa na ziemię i odburknął:

– È andata a casa. Go home²⁵. – Patrzył przy tym gdzieś daleko, a w jego głosie słychać było groźny ton. Przydeptał niedopałek i stał nieruchomo, dając znać Vincentowi, że to on ma się oddalić.

– Oh, sì, grazie – odpowiedział nadal przyjaźnie Vincent. – Ciao.

I poszedł. Na ulicy odwrócił się, a gdy Giovanni zniknął z zasięgu wzroku, bocznym wejściem przekradł się z powrotem na teren zakładów. Zbliżył się do biura wielkopowierzchniowego, w którym pracowała Giulietta, w bocznym skrzydle hali produkcyjnej, i zajrzał przez okno. Przy ustawionych równymi szeregami biurkach z ciężkimi maszynami do pisania nikogo już nie było. Vincent otworzył żelazne drzwi, przeszedł pustym korytarzem i nagle usłyszał jej głos. Przyspieszył kroku i już chciał ją zawołać, gdy spostrzegł, że nie była sama. Jakiś mężczyzna podawał jej letni płaszcz. Wydawał się niższy od niej, bo miała wysokie obcasy, ale był potężnie zbudowany, kilka lat starszy od niej. To był ten sam człowiek, z którym codziennie widywał ją i Giovanniego wracających do domu. Vincent zatrzymał się i obserwował ich z oddali. Żadnego pocałunku, czułego dotknięcia, ledwie parę słów. Ale w jego stosunku do niej było coś opiekuńczego, niemal ojcowskiego. Ruszyła za nim ku drzwiom.

Następnego dnia Vincent zastukał do biura sekretarek, po czym wszedł nieproszony. Przygotował listę części zamiennych, których potrzebował z Monachium. Wszędzie słychać było skrzętny stukot mechanicznych maszyn do pisania, sześć sekretarek pisało coś i telefonowało. Giulietta siedziała przy oknie i natychmiast go zobaczyła. Jej koleżanki z ciekawością spojrzały ku nim, gdy Vincent podszedł do niej, grzecznie się przywitał i położył listę na stole.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Powoli, proszę pani, powoli [wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki]. [wróć]

Założony w 1912 r. targ z produktami spożywczymi i kwiatami, jedno z największych komunalnych targowisk w Europie. [wróć]

Cytat pochodzi z nietłumaczonej współcześnie powieści Goethego Wilhelm Meisters Lehrjahre (Lata nauki Wilhelma Meistra); jedyny polski przekład Piotra Chmielowskiego z 1893 r. jest mocno anachroniczny. [wróć]

Czyli zapewne w bombardowaniu dywanowym, jakie lotnictwo alianckie przeprowadziło 13 i 14 lutego 1945 r. Miasto zostało straszliwie zniszczone, liczba ofiar, wśród których znalazło się wielu uciekinierów, sięgała ok. 25 tysięcy. Nalot ten stał się symbolem kontrowersyjnych działań wojennych. [wróć]

V-ósemka lub widlasta ósemka to popularne określenia silnika o ośmiu cylindrach ułożonych w układzie widlastym. Anielski przydomek zaś BMW 501/502 zawdzięczały fantazyjnej linii nadwozia. [wróć]

Takim mianem określano powszechnie isettę z uwagi na jej nieduży rozmiar. [wróć]

Adam Mickiewicz, Do H*** (Naśladowanie z Goethego), Dzieła. Wydanie narodowe, t. 1 – Wiersze, Kraków 1949, s. 249. [wróć]

Niemcy, Włochy i Japonia walczące podczas II wojny światowej przeciwko państwom alianckim. [wróć]

Jeden z największych przebojów popularnego piosenkarza, dzięki Capri-Fischer (Rybakom z Capri) z 1949 r. otrzymał złotą płytę jako jeden z pierwszych wykonawców po wojnie. [wróć]

Niemiecki korpus ekspedycyjny pod dowództwem gen. Rommla, utworzony w 1941 r. do wsparcia sił włoskich walczących w Afryce północnej przeciwko wojskom brytyjskim (w długotrwałych zmaganiach, m.in. pod Tobrukiem, brały też udział polskie jednostki). [wróć]

Główny inżynier Ermenegildo Preti! Projektant doktor Marco Gobini! Pierluigi Raggi, szef biura technicznego! Gianfranco Sassi, szef linii montażowej… [wróć]

Dzień dobry, bardzo mi miło! [wróć]

Czyli właśnie we wspomnianym wcześniej Korpusie Afrykańskim. [wróć]

Przepraszam, komandorze (Rivolta niekoniecznie musi mieć prawo do tego tytułu, to wyraz szacunku rozmówcy). [wróć]

Szefa, właściciela. [wróć]

Niemożliwe. [wróć]

Wszystko w porządku, panie Pupometr? [wróć]

Najstarszy kanał miejski, zbudowany w XI–XII w. jako jeden z pięciu planowanych korytarzy wodnych Lombardii. Połączył rzekę Ticino z Mediolanem. [wróć]

Dawna dzielnica robotnicza. [wróć]

Mediolańczyków. [wróć]

Tak, mamo, już idę! [wróć]

Wsiokami, rozumiesz? [Terroni to obraźliwe określenie, jakim mieszkańcy bogatej Północy nazywają ludzi z biednego Południa]. [wróć]

4950 lirów, ówcześnie to np. cena obiadu w dobrej restauracji. [wróć]

Dziękuję, proszę pana. [wróć]

Poszła do domu. [wróć]