Antoni Ossendowski

Wędrówka w świat

SAGA Egmont

Wędrówka w świat

Copyright © 2012, 2018 Antoni Ferdynand Ossendowski i SAGA

Wszystkie prawa zastrzeżone

ISBN: 9788711662489

1. Wydanie w formie e-booka, 2018

Format: EPUB 2.0

Ta książka jest chroniona prawem autorskim. Kopiowanie do celów innych niż do użytku własnego jest dozwolone wyłącznie za zgodą SAGA oraz autora.

SAGA Books, spółka wydawnictwa Egmont

Rozdział I

Wojciech Budzisz nie wiedział, co ma ze sobą robić.

Od roku życie chłopaka poczęło się układać niepomyślnie.

Przypomniał to sobie Wojtek i westchnął ciężko.

Matki swojej nie pamiętał, bo umarła, gdy skończył zaledwie drugi rok życia i od tego czasu wychowywał go ojciec – rybak z Kuźnicy – milczący, pozornie surowy i pracowity.

Nieraz podczas zamieci zimowej, gdy morze wspienione i gniewne waliło bałwanami w urwisty, obmarznięty spych nadbrzeżny, a wicher wył i ciskał śniegiem i piaskiem w szybki okienek chaty, rybak mówił do syna:

– Matka (świeć, Panie, nad jej duszą w niebiosach!) pragnęła, abyś nie został, synku, rybakiem i nie bratał się z morzem, bo złe ono, zdradliwe i na życie ludzkie chciwe! Toteż umyśliliśmy do szkoły ciebie posłać i na sędziego czy tam lekarza uczyć … Spełniam jej wolę i wszystko jest tak, jak ona tego chciała.

Istotnie, Wojciech Budzisz ze szkoły powszechnej wstąpił do gimnazjum i doszedł już do siódmej klasy.

Wojtek zacisnął raptem zęby i nachmurzył czoło. Nigdy nie zapomni strasznego dnia, gdy dyrektor, zawoławszy go do kancelarii, kazał mu czym prędzej jechać do domu. Przyjechawszy do wsi, zastał w chacie tłum obcych ludzi. Jedni wynosili należące do ojca sieci, więcierze, żaki, drudzy oglądali stoły, tapczan i pościel, inni krzyczeli coś i wykłócali się z wójtem.

– Jesteś, nareszcie! – zawołał, ujrzawszy chłopaka, sąsiad-rybak i ująwszy Wojtka pod ramię, wyprowadził go z chaty.

Pykając fajkę i nastroszając szczeciniaste brwi, mruczał:

– Nieszczęście! Bóg tak chciał … Rybacka dola … Dziś on, jutro inny … Wiadomo – morze.. nie matka to ino macocha … Był twój ojciec na połowie … Łososie szły wonczas ławą, ale nadleciała wichura, no … i nie wrócił już twój ojciec, ani śladu po nim i po kutrze nie pozostało! Może kiedyś coś wyrzuci morze na brzeg, a może i nie…

Rybak wzdychał ciężko i żałośnie, a Wojtek myślał o ojcu, którego porwał i pochłonął Bałtyk, i płakał gorzko. Od tego dnia minęło prawie sześć miesięcy.

Po sprzedaniu domu i innego mienia ojca Wojtek otrzymał od wójta około pięćset złotych pozostałych po spłaceniu wszystkich długów rybaka, zaciągniętych na wykształcenie syna i opuścił rodzimą Kuźnicę.

Obliczywszy dobrze, przyszedł do przekonania, że starczy mu pieniędzy do końca roku szkolnego, więc po dawnemu, mieszkając na stancji u pani Rożkowej, uczył się pilnie, aby otrzymać świadectwo z siedmiu klas gimnazjalnych, a potem …

– A potem – kombinował chłopak – muszę zaniechać dalszego kształcenia się i szukać sobie pracy.

Młody Budzisz uczył się jeszcze staranniej. Zdawało się, że w ciągu drugiego półrocza chciał wchłonąć jak najwięcej wiedzy, aż wreszcie, otrzymawszy świadectwo, po raz ostatni wyszedł z gmachu gimnazjum.

Miał jeszcze na książeczce w PKO sto pięćdziesiąt złotych, a w kieszeni około dwudziestu.

Pożegnawszy panią Reszkową, wyjechał do Gdyni i nie tracąc ani godziny, rozpoczął poszukiwanie posady. Obszedł wszystkie urzędy, biura prywatne i przedsiębiorstwa, lecz wszędzie spotykała go odmowa. Wyzbywano się go różnymi sposobami, to oświadczając, że jest zbyt młody jeszcze, to, że nie ma wolnych posad, to znów, że Wojtek nie posiada żadnego fachu.

Po kilku już dniach chłopak nie łudził się nadzieją, zrozumiawszy, że nic dla siebie w Gdyni nie znajdzie.

Wtedy to po raz pierwszy, siedząc na ławce na bulwarze Kościuszkowskim, zadał sobie straszne pytanie:

– Cóż będę ze sobą robił? A przecież muszę i coś robić będę!

Ostatnie słowa powtórzył na głos i nawet tupnął nogą.

Ktoś wybuchnął nagle wesołym, z lekka drwiącym śmiechem.

Wojtek obejrzał się. Na drugim końcu ławki siedział pucołowaty chłopak, w jego zapewne wieku, i śmiał się szczerze, aż mu białe zęby błyskały. Wojtek spostrzegł, że chłopak miał na sobie grubą, ciemnogranatową kurtę, jaką noszą marynarze, na rogach kołnierzyka mosiężne kotwiczki.

– Cóż to, kawaler tak się na samego siebie rozsierdził, że aż kopytem przytupywał? – zapytał go drwiącym głosem nieznajomy i znowu wybuchnął śmiechem, a tak wesołym i beztroskim, że Wojtek nie wytrzymał i uśmiechnął się do niego.

– Bo to widzicie – powiedział – muszę zacząć nowe życie i robię pewne postanowienie. Szukam pracy, a tymczasem znaleźć jej tu nie mogę …

– Fiut! – gwizdnął przeciągle pucołowaty chłopak. – Taki wylizany szczur lądowy, jak za przeproszeniem – kawaler to zapewne z miejsca w cwał chciałby być jakimś tam dyrektorem, prezesem czy innym ministrem?

– Skąd znowu!? – zawołał Wojtek. – Każdej podjąłbym się pracy, aby zarobić na życie i z czasem, dopiero po maturze i uniwersytecie być … prezesem, dyrektorem czy innym ministrem.

– No, to widzę, że dobrze wam w głowie ułożono! – pochwalił go chłopak i nagle spoważniał. – Dobrze! Chociaż czy wiecie dokładnie, co moglibyście robić, a czego nie?

Pytanie to zastanowiło Wojtka.

– Nie mam żadnego fachu – odpowiedział. – Ot taki sobie niedoszły maturzysta ze świadectwem siedmiu klas gimnazjalnych …

– Macie mocne łapska? Grzbiet tęgi? A nogi?

Wojtek mimo woli obmacał się i po chwili odparł ze śmiechem:

– Wszystko w porządku! Siły mam i zdrowia pod dostatkiem!

– Gut¹! – zawołał chłopak. – Tedy posłuchajcie mnie. Chociaż prawie że nie umiem czytać, a wszakże i ja nie chcę być na ziemi niczym i marzę o prawdziwym, pożytecznym życiu. Rozumiecie? Nie miałem, jak i wy, żadnego fachu, a teraz od dwóch lat mam!

– Macie fach?

– A jakże! Jestem kukiem, to po marynarsku znaczy – kucharz!

– Na jakim parowcu pływacie? – spytał zaciekawiony Wojtek.

– Na parowcu! – zarechotał ubawiony chłopak. – Jestem kukiem na żaglowej barce fińskiego szypra Sajno Walmanajnena z Abo, zarabiam, ciułam grosz i marzę, by zdać kiedyś egzamin na szypra, mieć swoją barkę, a jeszcze lepiej – kuter parowy i ryć wszystkie morza, jak to robi nasza stara kadź „Fennia”!

– Niewielkie to zapewne pływanie robicie na tej swojej „kadzi” – uśmiechnął się Wojtek.

– Co wy możecie o tym wiedzieć, taki szczur lądowy?! – oburzył się kuk. – Nie wiecie zapewne, że właśnie barki żaglowe i kutry najwięcej mil morskich mają za sobą, bo stale pływają …

– Po Bałtyku … – wtrącił Budzisz.

– A właśnie, że nie! – zaprotestował gorąco chłopak. – „Fennia” pływa z blokami granitu aż do Rio w Brazylii i Buenos w Argentynie. Stamtąd zaś powraca z pełnym ładunkiem kloców mahoniowych i palisandrowych dla tartaków i fabryk dykt. Teraz to wypłynęliśmy bodaj na dwa lata …

– Na tak długo?

– Jakżeż inaczej! Wieziemy granitowe płyty szlifowane na Maderę, gdzie na ich miejsce załadują nam kadzie z winem, by „stało pod wiatrem” …

– Co to znaczy? – zapytał Wojtek.

– Wino z Madery staje się lepszym i droższym, im dłużej pływa po ciepłych morzach. Będziemy wozić je na „Fennii” po Atlantyku i Oceanie Indyjskim półtora, a może i dwa lata. Kupcy potem nakleją na butelkach z tym winem papierki z napisem „rok” lub „dwa lata w Indiach” i będą za to obdzierali burżujów! – zaśmiał się kuk. – Ale zaczęło się od pecha!

– No, no?

– Zachorował nam Ikonen – pomocnik bosmana, więc szyper musiał zostawić go w szpitalu w Gdańsku. Teraz szuka zastępcy, ale jakoś kręci nosem i nikogo wybrać nie może, bo to i niełatwa rzecz! Ikonen gadał po niemiecku i francusku, pięknie pisał, rachunki i polisy załatwiał szyprowi, bo ten na tym się nie zna. Z bryzą w zawody iść, ze szkwałem za bary się brać, każdy prąd w morzu złapać – to jego rzecz, ale żeby z ludźmi gadać po ludzku i jakieś tam papiery pisać, to on – nie do tego! Starej daty szyper, wilk morski i tyle!

Wojtek milczał zamyślony i skupiony. Długo trwało milczenie. Wreszcie Budzisz spytał:

– Nie znam się ja na służbie marynarskiej, ale po niemiecku mówię biegle i po francusku dam sobie radę, a nawet po angielsku od biedy dobrze czy źle wyjęzyczyć się potrafię. Rachunków się nie ulęknę i wszelkie papiery, jeżeli będę miał wzory, wypiszę jak się należy. Jeżeli wy potrafiliście stać się kukiem, to dlaczegoż bym ja nie mógł być pomocnikiem bosmana? Może spróbuję pójść do waszego szypra? Jak myślicie?

Chłopak długo kiwał głową, pomagając tym sobie w rozważaniu pytania Wojtka, ale w końcu mruknął:

– Jedźmy do Gdańska! Było nie było, a spróbować nie zawadzi. Będę o was prosił szypra, bo stary mnie lubi.

– Dziękuję wam! Ale nie poznaliśmy się dotąd! Jestem Wojciech Budzisz.

– A ja Szymon Wawrzyńczak!

Uścisnęli sobie dłonie i szybkim krokiem skierowali się ku dworcowi kolejowemu.

Szyper, porozmawiawszy po niemiecku z Wojtkiem i dowiedziawszy się, że pochodzi z rodziny morskiej, dał mu na próbę jakieś rachunki i do wypełnienia przysłany przed chwilą kwestionariusz szpitala, a gdy chłopak skończył wszystko, poklepał go po ramieniu i spluwając za burtę, zamruczał:

– Właź z manatkami na barkę i płyń! Jeżeli wszakże nie będziesz robił jak należy, wyrzucę w pierwszym porcie, bo „Fennia” to nie przytułek, a Sajno Walmanajnen nie urodził się opiekunem lądowych wałkoniów! To już i wszystko! Daj mi swój paszport, bo muszę wyrobić dla ciebie książeczkę marynarską. Dobra! Pędź teraz po manatki!

Wojtek istotnie popędził i wkrótce, rozłożywszy swoje rzeczy i książki w szafce okrętowej, wyszedł na pokład. Załoga „Fennii” krzątała się koło żagli. Nieliczna to była załoga, gdyż prócz samego szypra i kuka, składała się z czterech majtków – Finów, bosmana Duńczyka i nowego marynarza – Wojtka Budzisza.

Wojtek uważnie przyglądał się robocie załogi i przekonywał się coraz bardziej, że nie jest to zbyt zawiła filozofia. Jak najwięcej wprawy, odrobina sprytu i wiele siły – na tym wszystko polegało.

„Dam sobie radę!” – pomyślał z radością i uśmiechnął się do Wawrzyńczaka, który wdrapywał się na fokmaszt, aby rozwikłać poplątane linki żaglowe.

Po zachodzie słońca „Fennia” pod wszystkimi żaglami wypływała już na pełne morze.

Wojciech Budzisz rozpoczynał nowe, samodzielne życie. Nie trwożyło go. Był spokojny i nie dręczyło go już pytanie, co ma ze sobą robić, gdyż już „robił”.

Rozdział II

Szymek i Wojtek – obaj mieli słuszność. Kuk, nazywając „Fennię” – „starą kadzią”, Wojtek zaś, zrozumiawszy, że sztuka żeglarska nie jest filozofią.

Istotnie „Fennia” już na Bałtyku pokazała, co umie. Stara barka wcale nie zachowywała równowagi i przy średnim nawet wietrze to się przewalała z burty na burtę, to znów dziobem zarywała się w fali, z trudem wynurzając się z niej. Poza tym miała gdzieś spore zapewne szczeliny, a może i dziury, gdyż szyper kilka razy na dzień posyłał majtków do pompy. „Fennia”, jak gdyby była prawdziwym okrętem, wypłynęła wreszcie z Bałtyku na ocean i sunęła ku południu.

Wprawni majtkowie sami, bez komendy, manewrowali żaglami. Starzy to byli żeglarze, od młodych lat pływający na różnych statkach morskich.

Szyper nie miał nic do roboty. Siedział w swojej kajucie, rozkładał pasjanse i pociągał rum z wodą. Wojtek, przyjrzawszy się dobrze pracy majtków i porozmawiawszy z bosmanem, zrozumiał wkrótce, jak należy „łapać” wiatr, kiedy i jak stawiać lub zwijać żagle, aby wicher nie połamał masztów, rej i gafli i nie porwał płóciennych płacht. Poznawszy każdą linkę, którymi się manewruje, stał się wkrótce pożytecznym już członkiem załogi i spełniał samodzielnie rozkazy bosmana.

– Za rok to będziesz już prawdziwym marynarzem – powiedział mu pewnego razu bosman Chrystian Sunnen.

– Eee, chyba prędzej! – odparł mu chłopak, który przed chwilą spuścił trójkątny żagiel – topsel na bezanmaszcie.

Odbywszy swoją wachtę, Budzisz szedł do kajuty i rozłożywszy potrzebne książki, zaczynał się uczyć, przygotowując się do matury. Przychodził wtedy do niego Szymek i usiadłszy naprzeciwko, z zazdrością wpatrywał się w pochyloną nad książką głowę kolegi. Spostrzegł to Wojtek i pewnego razu powiedział do chłopaka:

– Jeżeli chcesz, będę uczył ciebie …

Od tego dnia miał z kukiem codziennie dwie godziny nauki, a na te wykłady przychodzili wolni od wachty majtkowie i bosman, czasami zaglądał nawet szyper, napełniając małą kajutę kłębami mocnego dymu tytoniowego.

Nie rozumieli po polsku ani słowa, więc nie wiedzieli, co mówi do Szymka Wojtek, ale mimo to słuchali bardzo uważnie.

Płynąc do Madery, Wojtek nie tylko uczył się sztuki żeglarskiej, ale dobrze poznał ładunek barki, obejrzawszy stosy płyt, sprawdziwszy ich ilość, dokumenty towarzyszące im i wszystkie rachunki, które miał uregulować pewien bank zamierzający ozdobić wejście do swego gmachu pięknym i trwałym granitem fińskim o różowej barwie.

Pogoda sprzyjała podróży, więc wachty nie miały ciężkiej pracy.

Na Maderze, w porcie Funchalu szybko wyładowano „Fennię”. Budzisz samodzielnie załatwił niezbędne formalności portowe i celne, podjął pieniądze w banku i przekazał je do Abo, po czym na zlecenie szypra rozpoczął nabywanie prowiantu na długie pływanie.

Tymczasem agenci wielkiej firmy win pod kierownictwem bosmana ustawiali na barce duże kadzie z winem, umieszczając je pod pokładem i na pokładzie i mocno uwiązując do masztów i słupków burtowych.

Wojtek, załatwiwszy wszystkie sprawy w biurze firmy i na komorze celnej, oznajmił szyprowi, że właściwie mogą już wypłynąć.

– Jutro wyciągniemy kotwicę – mruknął Walmanajnen. – Macie dziś wolny dzień!

Chłopak, wziąwszy ze sobą kuka, wyruszył na miasto. Piękne to było miasto, czyste, jak gdyby srebrne, gdyż białe, wielkie gmachy i bogate wille świeciły się i skrzyły w promieniach ciepłego słońca. Góry okryte ciemnozielonym lasem, złożonym z palm, laurów, pinii, tuj, opuncji, drzew cytrynowych i pomarańczowych, otaczały port ze wszystkich stron. Mała zatoka z wybiegającym daleko w morze białym molo pieściła wzrok lazurową powierzchnią spokojnej wody. Kilka statków stało przy wybrzeżach i dymiło, przygotowując się do odpłynięcia, na środku zaś zatoki bielał piękny, wysmukły jacht o strzelistych masztach i powiewającej na rufie gwiaździstej fladze Stanów Zjednoczonych.

– Widzisz ten jacht? – spytał Wojtka Wawrzyńczak. – To „Eliza”! Dwa razy już spotykaliśmy go na różnych morzach. Należy on do małego chłopca, syna jakiegoś milionera amerykańskiego. Pęta się on po morzu, wożąc chłopca i jego przyjaciół, których w podróży uczą przystawieni do nich nauczyciele …

– Szczęśliwy chłopak! – zawołał Budzisz.

– Widziałem go! – zaśmiał się głośno Szymek. – Taki mały, piegowaty garbus! Smutne to biedactwo i strasznie brzydkie!

– Biedak! – westchnął Wojtek. – Miliony zatem nie zawsze dają szczęście …

– Widać, że tak … – kiwnął głową kuk i tym razem nie zaśmiał się już.

– Pójdźmy na molo, chciałbym z bliska przyjrzeć się temu pięknemu jachtowi – powiedział Budzisz. – A może pozwolą nam obejrzeć go? U nas w Gdyni to zawsze pozwalają.

Szybkim krokiem zeszli na molo i stanąwszy na nim, przyglądali się „Elizie”. Spostrzegłszy chłopaka z czółna łapiącego ryby na wędkę, Wojtek pokazał mu pieniądz i na migi objaśnił, że chce, by dowiózł ich do jachtu.

Przy trapie – schodkach, spuszczonych z burty stał marynarz – Amerykanin.

Wojtek objaśnił go, że są też marynarzami, i prosił o pozwolenie obejrzenia statku. Marynarz kiwnął głową i poszedł zapytać kogoś, jak ma postąpić. Po chwili przez burtę przechylił się jakiś starszy oficer w białym ubraniu i krzyknął:

– Chodźcie prędzej! Zanim mister Starck z synem powrócą, zdążycie coś niecoś zobaczyć, bo warto młodym marynarzom zapoznać się z najnowszym statkiem motorowym!

Wdzięczni chłopcy w jednej chwili wdrapali się na pokład „Elizy”. Oficer pokazywał im i objaśniał najbardziej współczesne urządzenia, maszyny i wspaniałe wnętrze jachtu, gdy nagle rozległ się przeciągły gwizdek majtka stojącego przy trapie.

– Masz tobie! Schodźcie, czym prędzej do waszej szalupy! – zawołał oficer. – Mister Starck powraca.

Wojtek i Szymek wybiegli na pokład, lecz było już późno. Do burty, pieniąc wodę, podślizgnęła się duża łódź motorowa. Po schodkach trapu wchodzić zaczęli jacyś starsi panowie, a za nimi kilku rozbawionych chłopców.

Wojtek spostrzegł wśród nich małego, mocno kulejącego garbusa o twarzy piegowatej i pomarszczonej. Jakiś chłopak, idąc za kaleką, przedrzeźniał go, utykając na prawą nogę i garbiąc się dziwacznie. Chłopcy co chwila wybuchali śmiechem, tłoczyli się na wąskim trapie i popychali. Gdy byli już prawie na pokładzie, rozległ się przeraźliwy krzyk. Ten okrzyk wydał mały garbus. Któryś z kolegów potrącił go, chłopiec poślizgnął się na stromych stopniach wiszących schodków i wpadł do morza. Na powierzchni wody pływała jego biała czapka z daszkiem skórzanym, ale mały garbus zniknął na głębinie. Złowroga cisza zapanowała na pokładzie i na trapie. Wszyscy stali zdjęci zgrozą.

Pan Starck, majtkowie i chłopaki opamiętali się dopiero wtedy, gdy z pokładu skoczyło do morza na raz dwu ludzi i dało nura. Po kilku sekundach wypłynęli, trzymając za włosy i za kurtkę garbusa i poczęli zbliżać się do trapu. Majtkowie zbiegli na dół, wyciągnęli bladego chłopca i pomogli jego zbawcom wygramolić się na pierwsze stopnie schodków. Stali, ociekając wodą i wyżymając na sobie mokre bluzy.

Amerykanin, uspokoiwszy się nieco, podszedł do nieznajomych chłopców i jął wypytywać, kim są i skąd się wzięli na „Elizie”. Dowiedziawszy się, że są marynarzami z barki żaglowej, powiedział:

– Wyratowaliście mi syna! Chętnie dam wam pracę na jachcie!

Wojtek ucieszył się i przetłumaczył kukowi obietnicę Amerykanina. Szymek wysłuchał wszystkiego i spokojnie, ale stanowczo potrząsnął głową:

– Gadaj to pan innym, a nie nam – mruknął do kolegi. – Jakżeż porzucilibyśmy teraz naszego szypra? Gdzież by znalazł on tu marynarzy na swoją kadź!

Wojtek zrozumiał od razu, że należy spełnić swój obowiązek względem Walmanajnena i jak mógł najgrzeczniej, uchylił propozycję pana Starcka.

– W takim razie przyjmijcie ode mnie nagrodę pieniężną! – zawołał Amerykanin, ale tym razem spotkał się z odmową Wojtka, który spytał go:

– Za co? Za to, że uratowaliśmy człowieka za burtą? Od tego jesteśmy marynarzami!

Starck w zdumieniu przyglądał się chłopcom. Wreszcie coś mruknął do siebie i wyjąwszy notatnik, napisał kilka słów na kartce, wydarł ją i oddał Wojtkowi, mówiąc:

– Jeżeli będziecie mnie potrzebowali, z każdego portu możecie wysłać do mnie tę depeszę, Natychmiast dopomogę wam! A teraz dziękuję wam z całego serca!

Chłopaki wkrótce zapomnieli o tej przygodzie, gdyż w ciężkiej i niebezpiecznej byli już pracy.

„Fennia”, wypłynąwszy nazajutrz z Madery i minąwszy Wyspy Kanaryjskie, trafiła w pasmo szalonych burz. W dzień świeciło słońce, lecz przed zachodem zrywał się nagle wiatr, piętrzył ogromne bałwany, które z łoskotem i sykiem piany biły w stare burty barki, przelewały się przez pokład i przez luki wdzierały się nawet do kajut. W nocy oślepiające błyskawice rozdzierały i rozświetlały mrok, pioruny i grzmoty ogłuszały i przerażały ludzi. Nikt już nie uważał na kolejność wacht. Cała załoga pracowała na pokładzie, co chwila czekając, że nowa fala zmyje ludzi do morza. Jedni musieli zakładać ciężkie pokrywy na kadzie z winem, aby do niego nie dostała się słona woda i mocniej uwiązywać ładunek, gdyż przy szalonych skokach i przechyleniach barki mógłby się urwać i wypaść za burtę, drudzy walczyli z huraganem, zwijając żagle i stawiając sztormowe, naprawiając i rozplątując rozluźnione i powikłane liny lub stojąc przy sterze miotającej się jak w gorączce barki.

„Fennia”, ślizgając się w przepastne leje pomiędzy falami lub wzlatując na rozwichrzone czuby bałwanów, jęczała i skrzypiała, jak gdyby rozsypać się miała na setki odłamków, desek, belek, masztów i rej. Wicher huczał, gwizdał i dudnił wśród wyprężonych żagli i lin takelunku, trzeszczały maszty, gięły się końce rej, grożąc upadkiem, a morze tymczasem, kotłując się i okrywając siwą pianą, szalało coraz bardziej, bo i po minionej burzy uspokoić się rychło nie mogło.

Ludzie słaniali się ze zmęczenia, oczy się im kleiły, ręce opadały. Przemoknięci do nitki, nieprzytomni z przepracowania, nic nie jedli, bo kuk musiał pracować przy żaglach, wspinając się po śliskich wantach i czepiając rozkołysanych masztów kreślących w powietrzu olbrzymie łuki. W kambuzie – kuchni wrywająca się przez okienko woda dawno już zagasiła ogień w piecu. Majtkowie gryźli mokre suchary i klęli, ale nikt nie pomyślał nawet o tym, by dać nura pod pokład i paść na koję po kilku nocach bezsennych, wściekłej, nadludzkiej pracy i ciągle grożącej śmierci. Zrozumiał to Wojtek Budzisz i choć od ciągłego bujania barki zdawało mu się, że głowa pęka z bólu, zbierało mu się na wymioty, ręce starte o mokre linki krwawiły, a w oczach zapalały się czerwone, wirujące ogniki, pracował jednak wraz z innymi, nie cofając się przed żadnym rozkazem szypra i bosmana nawet wtedy, gdy groziło to mu niebezpieczeństwem.

Udzieliło mu się zrozumienie, że nie czas myśleć o sobie, o bezpieczeństwie własnym, wypoczynku i wygodach, gdy małej, starej łupinie żaglowej i płynącym na niej ludziom groziła zagłada. Każda para rąk, każda para bacznych na wszystko oczu i każda głowa myśląca potrzebne tu były dla ratunku i zwycięstwa nad rozhukanym morzem.

Nie było to żadne bohaterstwo, że obdartymi ze skóry rękami chwytał stwardniałe, mokre sznury wantów i piął się po nich, walcząc z wichrem, co oderwać go chciał, cisnąć o pokład lub zrzucić do morza, drapał się coraz wyżej, aby przywiązać do rei urwany koniec żagla lub zapalić sygnał ostrzegawczy. Była to świadomość, że musi złączyć wszystkie swoje siły z wysiłkiem innych, nie szczędząc siebie, że musi zapomnieć o własnym strachu, zmęczeniu i cierpieniach, gdyż tego wymaga wspólna sprawa, o którą walczy w tej ponurej chwili cała załoga – od szypra Walmanajnena do jednookiego majtka Johanna Hinka i zwinnego kuka Szymka Wawrzyńczaka.

Burza nie ustawała. „Fennia”, mając kilka żagli zerwanych przez wichurę, stawała się coraz bardziej bezbronną igraszką morza i wiatru. Nawet duży okręt parowy czułby się zagrożony na pełnym oceanie podczas tak burzliwej pogody, a cóż dopiero stara, skrzypiąca, zapewne dobrze już przegniła barka fińska?

W tej to niebezpiecznej godzinie w całej wspaniałości swej wystąpiły marynarskie zalety szypra Walmanajnena i starego bosmana Sunnena. Ich znawstwo sztuki żeglarskiej, śmiałość, silna wola i spokój działały na wszystkich i budziły niezłomną pewność, że „Fennia” wyjdzie zwycięsko z rozpaczliwej walki z rozszalałym oceanem.

Nikt jednak z załogi nie wiedział, co myśli i do czego zmierza szyper. Walmanajnen tymczasem, stojąc przy rudlu, obmyślił już wszystko. Rozumiał, że jego barka długo nie wytrzyma i że musi ją doprowadzić do bezpiecznej przystani, gdzie można będzie uszyć nowe żagle i choć naprędce trochę wzmocnić rozklekotany kadłub statku. Właśnie spostrzegł koło południa, że woda zmętniała nieco i coraz bardziej nabiera brunatnej barwy. Pochyliwszy się nad mapami i zrobiwszy pomiary, przekonał się, że barka znajduje się na szerokości ujścia rzeki Kongo. Jej brunatna woda, wylewając się do oceanu, zabarwia go na przestrzeni czterystu bodaj mil morskich. Szyper wiedział, że w odległości siedemdziesięciu mil od brzegu morskiego, w głębi już kraju, leży port belgijski – Matadi, gdzie dochodzą okręty oceaniczne i gdzie wybudowano doki do naprawy uszkodzonych statków.

Lawirując z pomocą pozostałych żagli, szyper prowadził barkę ku wschodowi. Tylko najwprawniejszy, stary żeglarz potrafiłby przy huraganowym wietrze wejść do ujścia potężnej, wartkiej rzeki, przewinąć się pomiędzy licznymi wyspami i łachami i rzucić kotwicę naprzeciwko przystani. Walmanajnen, nie porzucając koła sterowego, doprowadził staruszkę „Fennię” do Matadi i kazał spuścić szalupę.

Wojtek i Szymek usiedli na wiosłach. W porcie Budzisz z polecenia szypra rozmówił się z kapitanem portu – Belgiem, długo targując się z nim o zapłatę za postój i tłumacząc, że tylko obawa przed wrack’ie² zapędziła ich na jego wody. Załatwiwszy pomyślnie tę sprawę, powrócili na barkę.

– Załoga, jeść i spać! – skomenderował ochrypłym ze znużenia głosem Walmanajnen.

Kuk kopnął się do roboty. Szybko rozpaliwszy ogień w kambuzie, w mig przyrządził jajecznicę ze słoniną, kaszę z ryżu i kawę z mlekiem konserwowanym. Wieczorem, wyspawszy się porządnie i zmieniwszy ubranie, Wojtek poprosił szypra o urlop, gdyż chciał zwiedzić okolicę Matadi.

– Nie wiadomo przecież, czy uda mi się kiedykolwiek jeszcze być w Afryce Środkowej – zakończył proszącym głosem.

– Niech tak będzie! – mruknął Walmanajnen. – Ruszaj! Daję ci urlop na dwie doby!

Chłopak wskoczył do czółna i odpłynął.

Rozdział III

Wojtek ze zdumieniem przyglądał się miastu. Wyczuwał w nim coś niezwykłego, a jednocześnie przykrego dla siebie. Uświadomił sobie niebawem, że rażą go bogate, wypchane towarami składy handlowe różnych firm, wspaniałe, białe i przewiewne pałace kupców, gdzie przed tonącymi w cieniu parków werandami stały połyskujące kryształem i niklem samochody, do których wsiadali dumni, pewni siebie biali panowie i panie. Tuż w pobliżu ciągnęły się szeregi brudnych, wstrętnych lepianek, nędznych legowisk zamieszkałych przez Murzynów. Tłumy czarnych ludzi przewalały się ulicami, gromadziły się na wybrzeżu. Jedni stali tu bezczynnie, jak gdyby przerażeni czymś, drudzy pracowali ciężko przy naprawie bruków, uwijali się w parkach i ogrodach kolonistów – milczący, półnadzy, wynędzniali; inni znów dźwigali ciężkie worki i kosze, ładowali okręty, handlowali na rynku, sprzedając ryby, jakieś nieznane Wojtkowi jarzyny i owoce, jak pataty, maniok, mango, papaje, orzechy kokosowe i małe, czerwone banany; zachwalali nieśmiałym głosem rzeźbione z kości słoniowej drobiazgi, laski z kręgosłupa rekina i z twardego jak stal drzewa smoczego; kule, zwinięte z pasm surowego kauczuku, olej palmowy, koszyki, barwne tkaniny, maty bambusowe i rafiowe, garnki z niewymyślnym, niezdarnym na nich rysunkiem zdobiącym te krzywe, najprostsze na świecie czerepy gliniane.

Byli to przeważnie Murzyni Bantu – dawniej wojownicy posiadający własne państwo, a teraz, gdy kraj ich został zagarnięty przez Belgów, stali się tylko łowcami polującymi na słonie, rzadko spotykane okapi, antylopy, lwy i lamparty. W tłumie rosłych i smukłych Bantu przesuwali się wylękli, ponurzy Murzyni dziwnie małego wzrostu, o cienkich nogach i wklęsłych piersiach. O nich zapytał wreszcie Wojtek stojącego na ulicy policjanta.

Ten, pogardliwie wydymając wargi, objaśnił:

– Są to Pigmejczycy – karłowaty, wymierający już szczep zamieszkujący dżunglę. Dzicz! Sporo ich wczoraj przybyło do Matadi, gdyż Pigmejczycy dostarczyli goryla i trzy szympansy, które schwytali w sieci bawiącego tu dyrektora ogrodu zoologicznego w Antwerpii. Radzę obejrzeć klatki ze zwierzętami! Ustawiono je na przystani.

Chłopak skierował się ku magazynom na wybrzeżu. Z trudem, przedarłszy się przez tłum białych i czarnych ludzi, długo stał przed klatkami, gdzie smutnym wzrokiem żółtych ślepi patrzyły w nieznaną dal płowe lwy o ciemnych grzywach, lwice porykujące żałośnie, jękliwie zawodzące, jak gdyby stale gotowe do skoku plamiste lamparty i ponure hieny o złych, potężnych pyskach. W innych siedziały duże małpy, mrugając zrozpaczonymi oczami, jak gdyby płakały. Był tam barczysty, potężny goryl i szympansy o mądrych, prawie białych twarzach – przerażonych i zasępionych, i z przedziałkiem na czarnych głowach. Duże antylopy o spiczastych lub poskręcanych jak śruby rogach stały z opuszczonymi łbami, niby czując, że nigdy już nie powrócą na rodzinne stepy.

Wojtek odczuwał smutek i rozpacz uwięzionych zwierząt, a gdy obejrzał się dokoła, wydało mu się, że ten sam smutek i tę rozpacz spostrzega w oczach czarnych mieszkańców tego kraju ujarzmionego przez ludzi białych, którzy, jak to czytał, sprzedawali niegdyś Murzynów niby zwykłe bydło robocze, a potem rządzić poczęli krajem dla własnej wyłącznie korzyści.

Chłopak nachmurzył czoło. Odeszła go nagle ochota do dalszego zwiedzania miasta i okolic. Ciekawość przemogła jednak, więc ruszył dalej.

Zatrzymał go jakiś człowiek w płóciennym hełmie i wcisnąwszy do ręki zadrukowaną kartkę, przebiegł na drugą stronę ulicy. Wojtek przeczytał ogłoszenie o wycieczce do Leopoldville koleją i autobusem szosą przecinającą dżunglę otaczającą jezioro Stanley Pool. Chłopak nieraz czytał takie reklamowe ogłoszenia o wycieczkach do Gdyni, Warszawy i Krakowa, więc rzuciwszy okiem na drobną sumę, żądaną za przejazd, skierował się do biura wskazanego w ogłoszeniu.

W godzinę potem siedział już w wagonie wraz z dziatwą jakiejś szkoły.

Pociąg wnet po wyjeździe z Matadi pobiegł plantem przecinającym dżunglę. Ogromne palmy, mahonie, baobaby i inne drzewa okryte siecią lian i pnących się roślin tworzyły ściany i sklepienia jak gdyby tunelu, w którym z sapaniem lokomotywy, zgrzytem i turkotem kół sunął pociąg, robiąc zawiłe zakręty.

Z otwartego wozu można było swobodnie i wygodnie oglądać okolice, a stojący na platformie przewodnik przez tubę dawał niezbędne wyjaśnienia.

Z rzadka tuż przy plancie widniały wioski tubylców – ubogie i niemożliwie brudne. Niektóre z nich od dawna już zostały opuszczone przez ludność. Widocznie usiłowała ukryć się i żyć z dala od białych zdobywców.

Szczególnie jednak dżungla zaciekawiała i porywała chłopaka. Na wysoko nad ziemią rozrzuconych konarach olbrzymów leśnych siedziały i biegały czarne, rude i szare małpy; krzyczały wniebogłosy zielone papugi, kłócąc się z czeredą ciemnogranatowych drozdów połyskujących złotem na słońcu. W trawie, tuż przy plancie śmigały rdzawe kuropatwy, szare, cętkowane perliczki i barwne jaszczurki. Przez tor raz po raz przemykały się rude, rozpędzone antylopy i brzydkie, z naroślami pod oczami, dziki o sterczących, krzywych kłach. Nad małymi, rozsłonecznionymi polanami migały niby ogniki jakieś różnobarwne ptaszęta i znikały w krzakach.

– Uwaga, dzieci! Tam … z gałęzi mahoniu zwisa duży pyton! – rozległ się głos przewodnika, lecz Wojtek daremnie wypatrywał w gąszczu plamistego ciała wielkiego węża.

Pociąg po paru godzinach wtoczył się na dworzec w Leopoldville. Znaczne to było miasto, pełne białych ludzi i żołnierzy w szarych mundurach i hełmach. Okazałe wille i domy kupców europejskich i wyższych urzędników stały w otoku starych drzew zacieniających obszerne trawniki i klomby z kwiatami. Murzynów prawie się tu nie spotykało, ale za to poza miastem rozpierała się na kilka kilometrów dzielnica tubylcza. Szopy trzcinowe, byle jak oblepione gliną, jakieś szałasy naprędce sklecone, wstrętne ziemianki ciągnęły się wzdłuż błotnistej drogi. Murzynki w drewnianych moździerzach rozcierały proso i jęczmień na mąkę, wyciskały pomiędzy kamieniami oliwę z orzechów palmowych, prały bieliznę, myły wełnę i tkały długie płachty tkaniny bawełnianej. Mężczyźni siedzieli i leżeli w cieniu, palili tytoń i gwarzyli leniwie. Nagie dzieciaki tarzały się w błocie i kurzu, baraszkując i krzycząc przeraźliwie. Tam i sam wałęsały się chude, szczeciniaste świnie ze zwisającymi uszami i oparszywiałe smutne psy z podwiniętymi ogonami.

Za wsią ciągnęły się pola murzyńskie. Małe kwadraciki żółtej roli niezdarnie zoranej i zasianej bezładnie.

Rosły tam krzaczki patatów i manioku, kłosiło się proso i jęczmień, a na zalanych wodą polach zieleniał łan ryżu.

Wojtek przyglądał się nędznemu życiu Murzynów, mając żywo przed oczyma wspaniałe siedziby Europejczyków, gdy nagle posłyszał głośny okrzyk i wnet po nim płacz chłopaka murzyńskiego.

Jakiś tęgi wyrostek, uczeń szkoły belgijskiej, przechodząc przez ulicę, kopnął znienacka siedzącego na ziemi Murzynka, a gdy ten, skoczywszy, coś mu powiedział z wyrzutem, uderzył go z całej siły w twarz. Czarny chłopak krzyknął przeraźliwie i zalał się łzami. Murzyni natychmiast otoczyli płaczącego. W ponurym milczeniu wpatrywali się w małego Belga, który stał z zaciśniętymi jeszcze pięściami i śmiał się bezczelnie.

Przewodnik zaczął roztrącać Murzynów i krzyczeć złym głosem:

– Precz! Precz! Rozchodzić się, rozchodzić!

W tej właśnie chwili do młodego Belga zbliżył się Wojtek. Miał bladą i surową twarz. Patrząc na chłopca twardym wzrokiem, powiedział:

– Przeproś natychmiast skrzywdzonego przez ciebie Murzyna!

– Co takiego?! – zawołał chłopiec. – Ani mi się śni!

– Przeproś, bo inaczej spotka ciebie to samo, coś zrobił z Murzynem …

Belg, krzyknąwszy jakieś brzydkie słowo, skoczył ku Wojtkowi, lecz uderzony mocno w podbródek, zachwiał się i po drugim ciosie rozciągnął się na ziemi.

Przewodnik biegł ku Wojtkowi z podniesioną laską, lecz nagle z tłumu wyszedł ksiądz-misjonarz w białej sutannie z czarnym krzyżem na piersiach. Ruchem ręki zatrzymał rozindyczonego przewodnika, a gdy ten opuścił laskę, zapytał Wojtka:

– Dlaczego zbiłeś tego chłopaka?

– Uderzył on Murzynka i nie chciał go przeprosić! – odpowiedział surowym głosem chłopak. – Krzywdzić bezbronnego to nikczemność.

Misjonarz pomyślał chwilę i powiedział cichym głosem:

– Ten mały Belg uważa się za wyższy gatunek człowieka i za pana w tym kraju…

Wojtek przyjrzał się bacznie księdzu, ale widać coś dostrzegł w jego oczach, bo wzruszył ramionami i odparł śmiałym głosem tak, aby go wszyscy słyszeli:

– Zły to gatunek ludzi, który swojej wyższości dowodzi bezkarną krzywdą i pięścią, zły to też pan, który swoich poddanych trzyma w nędzy i ciemnocie, a sam wzbogaca się na ich pracy i ziemi.

Staruszek ujął Budzisza pod ramię i uprowadzając go na stronę, mówił do niego łagodnie:

– Nie bałeś się, że mogli cię obić ci chłopcy, ujmując się za kolegą?

– Nie myślałem o tym! – odpowiedział chłopak. – Wiem tylko, że musiałem dać temu Belgowi nauczkę, bo uczono mnie, że swego przekonania należy bronić śmiało.

– Jesteś cudzoziemcem? Skąd się tu wziąłeś?

Budzisz w kilku zdaniach opowiedział mu, jak się dostał do Konga.

– Ach, jesteś Polakiem?! Mamy w naszym zakonie kilku braci Polaków … Jesteś odważny, chłopcze, bardzo odważny, gdyż, by bronić otwarcie swoich przekonań wobec wrogiego tłumu, na to trzeba nieraz większej śmiałości niż w bitwie nawet …

Pogłaskawszy go po głowie, odprowadził do autobusu przygotowanego dla wycieczki i zwracając się do kierownika, powiedział:

– Jest to cudzoziemiec, panie Cartier. Chłopak postąpił sprawiedliwie i inaczej nie mógł. Proszę mieć go w swej opiece!

Autobus ruszył. Wojtek nie zwracał uwagi na innych chłopców przyglądających mu się z ciekawością i nawet szacunkiem.

„Tak im do głowy przemówiła moja pięść! – śmiał się w duchu. – Pięścią chcą uczyć Murzynów szacunku i uległości dla siebie, a sami również siłę tylko uznają!”

Skrzywił usta pogardliwie i zaczął się rozglądać po okolicy.

Szosa biegła brzegiem Konga. Rzeka z hukiem i pluskiem przewalała się przez skały przegradzające całe jej koryto, tworzyła wodospady i wiry, wyrzucając wysoko bryzgi i pianę.

Słońce zapadło szybko i wkrótce wszystko utonęło w czarnym, gęstym mroku. Noc na równiku nastaje szybko.

Wycieczka stanęła na nocleg w Bouva, małej osadzie, gdzie wybudowano przytułek turystyczny tuż nad jeziorem Stanley Pool.

Po kolacji Wojtek wyszedł na werandę wiszącą nad ciemną toniąjeziora.

Wkrótce zgromadzili się tu wszyscy wycieczkowicze, a kierownik rozpoczął wykład o Kongo. Budzisz dowiedział się, że Kongo jest niezmiernie bogatym krajem, jedną z najlepszych kolonii europejskich państw, dostarczającą Belgii kawy, kakao, kauczuku, kukurydzy, ryżu, oliwy palmowej i świetnych owoców. Poza tym kolonia ta obfituje w złoto, miedź, cynę, żelazo, aluminium, diamenty w obwodzie Kasai, drogie gatunki drzewa egzotycznego i kość słoniową.

– Wszystko to należało do tych biedaków – Murzynów, których lada Belg ma prawo teraz sprać bezkarnie … Zdobywcy wywożą stąd bogactwo kraju, a jego prawdziwi gospodarze chodzą nago, gnieżdżą się we wstrętnych barłogach, na przedmieściu bogatych miast i osad. Wydaje mi się to niesprawiedliwością! Za wszystko, co mają tu biali koloniści, powinni byliby oni urządzić czarnym tubylcom ludzkie życie, szerzyć wśród nich oświatę i nie traktować ich jak bydło!

Wycieczkowicze udali się wkrótce na spoczynek i Budzisz pozostał sam na werandzie. Cisza panowała nad jeziorem. Od czasu do czasu z cichym szelestem przelatywały duże nietoperze, wielkie ćmy tłukły się o szyby okna, grały moskity, a w czarnej wodzie pluskało coś głośno.

Nazajutrz wycieczkowiczów wsadzono na długie łodzie rybaków murzyńskich.

Płynęli wzdłuż brzegów, błotnistych i grząskich, porośniętych banianami o wystających z ziemi korzeniach, pod którymi czaiło się bagno. Inne ich korzenie zwisały z gałęzi i czepiały się ziemi, tworząc nieprzebytą sieć. Z czarnego pasma nadbrzeżnego i z wysokich trzcin spadały do toni syczące gniewnie krokodyle i sunęły za łodziami, wystawiając z wody złe, baczne oczy i długie, drapieżne paszcze. Nad bagnistymi łachami latały białe jak śnieg czapelki i krążyły żurawie o pięknych czubach, a tuż nad wodą, czatując na ryby, tkwiły na błocie szare, same do błota podobne, ibisy – znieruchomiałe w chciwym oczekiwaniu.

Przejażdżka jeziorem trwała do południa, a po obiedzie wycieczkowicze autobusem ruszyli w powrotną drogę, wprost do Matadi. Około dziewiątej wieczór Wojtek Budzisz zameldował się już u szypra.

– Jesteś? – ucieszył się Walmanajnen. – To dobrze! Od jutra zaczynamy szyć żagle i uszczelniać kadłub „Fennii”. Ludzie wypoczęli już dostatecznie. Idź do kuka, bo on czeka na ciebie z kolacją.

Wojtek podziękował szyprowi za urlop i wyszedł, wołając:

– Szymku, gdzieżeś się zapodział, chłopie? Chcę ci coś opowiedzieć.

Rozdział IV

„Fennia” zaopatrzona w trzy nowe żagle i mając wszystkie szczeliny w ładowniach zatkane pakułami i zalane targanem, opuściła Matadi. Szyper, wypłynąwszy na Atlantyk, wziął kurs na południe. Z oddalenia wystąpiły niebawem mgliste zarysy gór Angoli; po kilku dniach błysnęła w nocy bladym snopem promieni latarnia morska na przylądku Frio, a potem ocean niepodzielnie już oganiał barkę.

Pogoda sprzyjała. Łagodna bryza prężyła żagle i pędziła „Fennię” na południe.

Zgodnie z umową zawartą z firmami Walmanajnen miał pływać wzdłuż zachodnich brzegów Afryki sześć tygodni, po czym, dotarłszy do Przylądka Dobrej Nadziei, zawinąć do Cape Town i pozostawać tam przez dwa tygodnie, aby wino zdążyło się ustać.

Wojtek, siedząc z żeglarzami na pokładzie, słuchał ich opowiadań – to wesołych, to smutnych lub zgrozą przejmujących, i przyglądał się morzu.

Pewnego razu za rufą „Fennii” wynurzyły się nagle dwa czarne sierpy i poczęły szybko ciąć powierzchnię morza, doganiając barkę.

Wojtek przechylił się przez burtę i na nieznacznej głębinie dojrzał dwa ciemne cienie. Przyjrzawszy się lepiej, rozróżnił czarne kadłuby dwu dużych rekinów, a nawet małe, złe ich oczy utkwione w siebie.

Wzdrygnął się cały i cofnął się od burty.

Stojąc podczas wachty na sterze, chłopak nieraz spostrzegał jakieś skrzące się srebrną łuską falujące pasma na oceanie. Były to ławice ryb, dążące w im tylko znanym kierunku. Za nimi pędziły stada śmiałych delfinów ścigających zdobycz, a dalej, czyhając na delfiny, sunęły gromady rekinów, niby psy łowcze idące śladem zwierzyny.

Z głębiny tam i sam wynurzały się pięknie zabarwione głowonogi noszące nazwę „argonautów” lub „okręcików”, wyskakiwały czeredy ryb latających i poszybowawszy w powietrzu na szerokich płetwach, z pluskiem wpadały do wody, gdzie czyhał na nie niewidzialny, a zawsze groźny wróg – drapieżna ryba lub delfin.

Pozostawiwszy za sobą samotną ponurą Wyspę Świętej Heleny, gdzie zakończył życie więźnia wielki cesarz Francji – Napoleon, „Fennia” zbliżać się poczęła do lądu, kierując się ku Przylądkowi Dobrej Nadziei, aż przycumowała się w Cape Town, koło magazynów należących do angielskiej firmy win z Madery.

Szypra spotkano w porcie z honorami. Bosman uśmiechał się w brodę i mruczał do kolegów:

– Ba! Cóż chcecie? Przywieźliśmy dla dyrektorów i inspektorów celnych aż trzy beczułki najprzedniejszej madery.

Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak Tak