Konrad Godlewski

Korea szerokopasmowa

www.kwiatyorientu.com

Warszawa 2012

Copyright © Konrad Godlewski, 2012

Copyright © for Polish edition by Wydawnictwo Kwiaty Orientu, 2012

Redaktor

Edyta Ceranowska-Wójcicka

Projekt okładki

Robert Wąs

Korekta

Marzena Stefańska-Adams

Elżbieta Kościańska

Konwersja do formatu EPUB/MOBI: Koobe Sp. z o.o.

ISBN 978-83-932534-9-4

Wydawnictwo Kwiaty Orientu

26-110 Skarżysko-Kamienna, ul. Konopnickiej 12/42

Tel. 41 2524870

E-mail: pytanie@kwiatyorientu.com

Strona internetowa: www.kwiatyorientu.com

Prolog

Bo gdy szlakiem ku północy podążają hufce ludne,

Ja odwracam dumnie głowę i wyruszam na południe.

Mirosław Hryniewicz, Krzyżowiec

O istnieniu takiego państwa, jak Korea Południowa, dowiedziałem się jesienią 1988 roku. W ciepłe, wrześniowe wieczory zasiadaliśmy całą rodziną przed radzieckim telewizorem marki Sadko, aby podziwiać Igrzyska Olimpijskie w Seulu. Nie było zresztą innego wyboru. O zappingu, czyli skakaniu po kanałach, nikt jeszcze wtedy nie słyszał. Telewizja Polska nadawała tylko dwa programy, a nasz odbiornik, choć wyposażony w czujnik podczerwieni, pozbawiony był pilota. W sklepie w Uljanowsku w ZSRR, gdzie kupił go ojciec, piloty akurat się skończyły.

Na przekór podobnym, obiektywnym trudnościom realnego socjalizmu sportowcy radzieccy w Seulu zmiażdżyli Stany Zjednoczone w ogólnej klasyfikacji medalowej. A i Polacy przywieźli kilka krążków: Andrzej Wroński zdobył złoto w zapasach, a Waldemar Legień triumfował w judo. Szczególnie imponujący wydawał się wówczas ten drugi wyczyn – pokonać Azjatów w ich własnej dyscyplinie!

O tym, że judo nie ma z Koreą nic wspólnego i że ten kraj w ogóle różni się czymkolwiek od Japonii, nie śmiałbym wówczas nawet przypuszczać. Wiedzę o dalekowschodnich sztukach walki czerpałem z zeszytu Krajowej Agencji Wydawniczej, do którego wklejało się słynne „ilustracje samoprzylepne”. Poza chińskim wushu, prezentował on wyłącznie japońskie sztuki walki. Kraj Kwitnącej Wiśni był bowiem wówczas w Polsce niezwykle modny. Spopularyzowały go seriale – japoński Oshin i amerykański Shogun z Richardem Chamberlainem w roli białego samuraja.

Z olimpijskich transmisji nic się o Korei nie dowiedziałem. Zapamiętałem tylko tygryska – maskotkę Igrzysk oraz przebojową piosenkę Hand in hand z zapadającym w ucho słowem „tarira” w refrenie. Mimo że olimpiada stanowiła dobry pretekst, aby poznać jej gospodarza, nasz szkolny geograf słowem o Korei nie wspomniał. Zgodnie z ówczesnym programem długo natomiast słuchaliśmy o Związku Radzieckim, a wiosną 1989 roku pojechaliśmy nawet na wycieczkę do Centralnego Muzeum im. W. Lenina w Warszawie. Mieściło się ono opodal placu Bankowego, na którym stał jeszcze pomnik Feliksa Dzierżyńskiego, obalony przez warszawiaków w czasie Jesieni Ludów.

Po upadku komuny ojciec kupił używany samochód marki Hyundai, importowany z USA. Mnie i mojemu bratu strasznie imponowało, że jeździmy teraz amerykańskim autem, którym jakiś jankes rozbijał się po bezkresnych autostradach Arizony. Magią wydawał się dzwonek, który dyskretnym dźwiękiem dingdong przypominał, że drzwi są niedomknięte. Intrygował nas nawet napis na lusterku: objects in mirror are closer than they appear. Tak nauczyliśmy się, że „close” znaczy nie tylko „zamykać”, ale również „blisko”. Przy tej całej amerykańskości, koreańska nazwa hyundai nie robiła jednak na nas szczególnego wrażenia. Do czasu, aż koreańskie samochody zaczęły zalewać Polskę. Zakłady FSO na Żeraniu przeszły pod skrzydła firmy Daewoo, a ulice Warszawy zaroiły się od aut o mało oryginalnych kształtach i dziwacznych nazwach – leganza, nubira, matiz i tico.

Latem 2000 roku wylądowałem w Pekinie jako stypendysta MEN na kursie języka chińskiego. Korea dopadła mnie i tutaj. Akademik był pełen studentów z Południa, a kimchi koreańska kapusta kiszona na ostro z papryką chili okazała się być jednym z głównych dań współczesnej kuchni pekińskiej. W kimchi zakochałem się od pierwszego kęsa, ale studentów z Hanguo, jak brzmi chińska nazwa Korei Południowej, długo nie mogłem rozgryźć. Po angielsku mówili słabo, trzymali się razem.

Pierwsze pół roku w akademiku mieszkałem w pokoju razem z beztroskim Amerykaninem z Chicago, który brudne rzeczy upychał pod szafą i co wieczór chciał urządzać imprezę. Widok karaczana przebiegającego po pościeli kwitował wzruszeniem ramion. Uczyć się nie zamierzał, bo wolał upajać się zachwytem, jaki zewsząd wzbudzał wśród Chińczyków. Telefony z prośbą o pomoc w nauce american english odbieraliśmy nawet o godzinie drugiej nad ranem. Pewnego razu mój amerykański współlokator próbował przenieść się do swych entuzjastycznie nastawionych chińskich przyjaciół, ale wrócił bardzo szybko. Okazało się, że na miejscu pojawił się przedstawiciel komitetu blokowego partii, który oznajmił, że Chińczykom i obcokrajowcom razem mieszkać nie wolno.

Amerykanin w końcu znalazł sobie inne miejsce do życia, a mnie przydzielono Yima, Koreańczyka z Seulu. Odetchnąłem z ulgą. W języku mojego nowego współlokatora występowało pojęcie „sprzątania”, a moja wiara w skuteczność walki z karaluchami nie wydawała mu się dziwactwem. Dyskretny i zdystansowany Koreańczyk zaraził mnie miłością do kapeli Spitz, na którą podrywał japońskie dziewczęta. W Seulu miał wprawdzie narzeczoną wybraną przez rodziców, ale przed ślubem pragnął zakosztować kawalerskich uciech. W efekcie kilka wieczorów spędziłem jako bezdomny.

Pomimo tej zażyłości i moich niewątpliwych starań nie zdołałem dowiedzieć się od Yima zbyt wiele o jego kraju. O polityce rozmawiał niechętnie, o kulturze i języku również. Przytakiwał, słuchając moich tyrad na temat dziejów Polski czy Chin, ale sam nie rewanżował się podobnymi opowieściami. Raz tylko pożalił się, że narzeczona wydzwoniła do niego rachunek na 10 tys. dolarów i przez pół nocy dyskutował przez Internet ze swoim starszym bratem, skąd wziąć pieniądze na spłatę długu. To od Yima dowiedziałem się, że istnieje Skype i że przez sieć można dzwonić za darmo.

Stopniowo Koreańczycy zaczęli mnie fascynować. Mieli własną kulturę, różną od chińskiej i japońskiej, ale w Polsce kompletnie nieznaną. Trzymali się razem, jadali najchętniej w koreańskich knajpach i przesiadywali w kafejkach internetowych, gdzie całymi godzinami grali w StarCrafta. Na przekór tej niefrasobliwości, wielu z nich było żarliwymi chrześcijanami. Co niedziela grupka zelotów zbierała się przed akademikiem z gitarą, aby w kółeczku śpiewać religijne pieśni. Jeden z nich, sympatyczny katolik w wielkich okularach, nie mógł się nadziwić, słysząc, że ja, rodak Jana Pawła II, nie chodzę w każdą niedzielę na mszę. Poczułem się naprawdę głupio.

Potem odkryłem, że Koreańczycy mają inne ukryte zdolności. Pewnego razu na naszych zajęciach zasłabł chłopak. Po prostu osunął się na podłogę w samym środku wykładu o chińskim folklorze. Wykładowczyni zdębiała, ale koreańscy studenci migiem rzucili się na ratunek. Ułożyli delikwenta w pozycji bezpiecznej, ktoś pobiegł wezwać pogotowie. Ich szybka reakcja była wynikiem szkoleń z obrony cywilnej, które w obliczu stałego zagrożenia z Północy traktuje się w Korei Południowej ze śmiertelną powagą. Potem wyszło na jaw, że omdlała osoba była tak naprawdę dziewczyną pragnącą wyglądać jak chłopak.

Koreańczycy z komunistycznej Północy również budzili nasze zaciekawienie. Stojąc przed akademikiem, z łatwością można było wskazać ich pokoje – nad łóżkami wieszali widoczne z daleka portrety swojego Wielkiego Wodza i jego syna, Ukochanego Przywódcy. Chińska administracja kwaterowała północnokoreańskich studentów parami, aby utrudnić im kontakt z innymi nacjami. Zawsze poruszali się dwójkami lub w większych grupach, aby jeden mógł kontrolować drugiego.

Latem 2002 roku, pod koniec mojego pobytu na studiach w Pekinie, Korea Południowa ponownie stała się mekką światowego sportu. Tym razem wspólnie z Japonią zorganizowała Mistrzostwa Świata w piłce nożnej. Strasznie żałowałem, że nie mam czasu na podróż do Seulu, bo zbliżały się końcowe egzaminy. Mogłem za to oglądać, jak południowokoreańscy studenci cieszą się z sukcesów swej drużyny.

W gorący, pekiński wieczór 4 czerwca 2002 roku polscy piłkarze przegrali w Busanie z reprezentacją Republiki Korei 0:2. Oglądałem ten mecz w barze w kampusie. To był wstyd i szok! Do pokoju wracałem witany entuzjastycznymi okrzykami koreańskich kolegów. Współczujemy Polsce – żartowali, ściskając radośnie mą dłoń. W ich zachowaniu nie było nic małodusznego, po prostu cieszyli się z dobrego otwarcia mundialu. Kilka tygodni później koreańska reprezentacja osiągnęła historyczne czwarte miejsce.

Przyjmując tego wieczoru „kondolencje”, pomyślałem, że my, którzy uważamy się za futbolową potęgę i wciąż wspominamy wyczyny drużyn Kazimierza Górskiego czy Antoniego Piechniczka, nic nie wiemy o dalekim azjatyckim kraju, który dał nam łupnia w naszej ukochanej dyscyplinie.

***

Po powrocie do Polski zacząłem pracować jako dziennikarz i z rosnącym zdziwieniem odkrywałem, że polscy redaktorzy i czytelnicy mają kompletnego fioła na punkcie Korei Północnej, podczas gdy Południowa jawi się u nas jako terra incognita. Jest nawet bardziej zagadkowa niż niegościnna Japonia, na brzegach której rozbija się bohater Shoguna. Działy zagraniczne tygodników i dzienników nie mogą się obyć bez cyklicznych tekstów o bezeceństwach komunistycznego reżimu, podczas gdy trudno znaleźć artykuł, który rzetelnie objaśniałby, jak to się stało, że firma Samsung wyrosła na największego na świecie producenta elektroniki konsumenckiej.

Aby rozwikłać zagadkę tej dysproporcji, obejrzałem po raz kolejny słynną Defiladę Andrzeja Fidyka, nadal chętnie powtarzaną w polskiej telewizji i uważaną za perełkę dokumentalistyki. Film powstał wiosną 1988 roku, kiedy w Pjongjangu odbywała się wielka defilada z okazji 40-lecia założenia Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej. Widowisko pomyślane zostało jako komunistyczna odpowiedź na Igrzyska Olimpijskie na Południu.

Załamałem ręce! Dokument Fidyka nakręcony z ironicznym, pozornym obiektywizmem, tak naprawdę nic głębszego o Korei Północnej nie mówi. Tłumne, wiernopoddańcze rytuały, jakie ukazał Fidyk, kręcąc defiladę w Pjongjangu, były i są w Azji Wschodniej powszechne. Oczywiście, reżim północnokoreański doprowadził je do granic absurdu, jednak mają one historyczne podstawy i wywodzą się choćby z czasów japońskiej okupacji Korei. Wielki pomnik Kim Ir-sena, widoczny u Fidyka – tak chętnie filmowany przez zachodnich dokumentalistów – stoi na miejscu, gdzie wcześniej kazano Koreańczykom oddawać pokłon cesarzowi Hirohito. Koreański autor Li Hoczhol, w powieści Północ – Południe, ironizuje, że wyzwolenie Korei Północnej przez radziecką Armię Czerwoną w 1945 roku w gruncie rzeczy polegało na zamianie figur japońskiego władcy na portrety Józefa Stalina.

Podobnie jak wiele innych zachodnich dzieł ukazujących obce kultury z pozycji laika, Fidykowa Defilada najwięcej mówi o autorze i jego widzach, czyli o nas samych. Dokument, który miał swą premierę w maju 1989 roku, stał się dla widzów w Europie maską pogrobową tromtadrackiej obłudy, zdjętą z konającego potwora realnego socjalizmu. Kryła się za tą maską brutalna przemoc i materialna mizeria systemu, któremu demoludy miały za moment powiedzieć sayonara.

Znamienne jest to, że Fidyk w żaden sposób nie wyjaśnia zagadki długowieczności północnokoreańskiego reżimu. Dwadzieścia lat po premierze Defilady mało kogo w Polsce to razi[1]. Media skupiają się na kontraście pomiędzy dobrostanem komunistycznej elity, a cierpieniem zwykłych ludzi i wrogów reżimu, bo takie ujęcie dobrze się sprzedaje. Poprawia też samopoczucie polskich odbiorców, utwierdzając ich w krzepiącym przekonaniu, że odejście od komunizmu i demokratyzacja to jedyna słuszna droga rozwoju. O tym, że na dzisiejszy stan Korei Północnej – podobnie jak w przypadku Rosji – może rzutować jej historia, nikt nie wspomina. A przecież analogie pomiędzy współczesną Koreą Północną, a Koreą w drugiej połowie rządów dynastii Joseon (1392-1897) są uderzające. Izolacjonizm, zacofanie i zależność od Chin cechujące obecnie Koreańską Republikę Ludowo-Demokratyczną mają więcej wspólnego z okresem monarchicznym niż komunistycznym.

Ale co z Koreą Południową? Jej historia mało kogo w Polsce interesuje, a przecież kryje się w niej fascynująca opowieść o modernizacji i demokratyzacji. Republika Korei na przekór swemu krewniaczemu państwu-gułagowi wyrosła na jedną z dwudziestu największych potęg gospodarczych świata. Zdumiewające, że po 1989 roku nie pochylaliśmy się nad jej sukcesem – negatywem północnokoreańskiego zastoju, który nieustannie tak nas frapuje. Poza nielicznymi, niszowymi i fachowymi publikacjami nie pytaliśmy, w jaki sposób kraj doświadczony równie tragicznie jak Polska, zdołał osiągnąć więcej od nas, choć na ścieżkę demokratyzacji wszedł w podobnym czasie, bo w 1987 roku.

Niestety, w polskiej debacie publicznej Azja Wschodnia pozostaje skansenem. Daleki Wschód wciąż stanowi dla nas przede wszystkim repozytorium starych rupieci wyciąganych tylko po to, by na przemian pozachwycać się obcą kulturą, westchnąć bezradnie nad niewyjaśnioną genezą nowoczesności albo postraszyć nieprzeniknioną „egzotyczką”, ostatnio głównie chińską. Choć żyjemy w globalnej wiosce, to Daleki Wschód pozostaje dla nas autentycznie daleki.

Przez 20 lat jedyny model rozwojowy, z jakiego chciała korzystać Polska, odnajdywano w Unii Europejskiej. Szukano go tam niewątpliwie słusznie, ale świat – szczególnie teraz, gdy już na dobre wkroczyliśmy w wiek XXI – nie kończy się na Starym Kontynencie, ani na Nowym Świecie. W chwili, gdy trzęsie się w posadach ład wypracowany po II wojnie światowej i po Jesieni Ludów, a do roli największej gospodarki świata aspirują Chiny, czas najwyższy odłożyć Defiladę na półkę i przestać epatować przeszłością. Czas przyjrzeć się uważniej blaskom i cieniom dalekowschodniej modernizacji.

Czas wkroczyć w Koreę Szerokopasmową.

Przypisy

[1] Jednym z wyjątków jest Artur Żmijewski, który skrytykował dokument w eseju: Defilada Andrzeja Fidyka, czyli gdzie jest drugie dno, w: Polskie kino dokumentalne 1989-2009. Historia dokumentalna, red. Agnieszka Wiśniewska, Krytyka Polityczna, Warszawa, 2010. [«]

Rozdział I

Wojna i StarCraft

1. Cztery godziny od kraju Orwella

Człowiek bawi się tylko wtedy, gdy jest człowiekiem

w pełnym znaczeniu tego słowa,

i staje się w pełni człowiekiem, kiedy się bawi.

Fryderyk Schiller[i]

Grubas wspina się na plastikowe krzesło. Jego niezgrabne ruchy śledzi kilka tysięcy głów. Ogrom hali budzi respekt. Można tu rozegrać olimpijski mecz koszykówki albo siatkówki, jednak tym razem parkiet nie jest potrzebny. Rozstawiono na nim rzędy ciemnozielonych krzesełek, na których rozsiedli się widzowie. Podeszwy adidasów skrzypią o polakierowany, drewniany parkiet, a gwar rozmów wznosi się pod wysoki sufit. Błyskają flesze.

Na pogodnym obliczu grubasa nie widać śladu tremy. Skośnooki gniazdowy[2] uśmiecha się na myśl, że zaraz zacznie się jego panowanie nad niecierpliwym tłumem. Ale rządzić będzie tylko po jednej stronie hali, bo po drugiej stoi takie samo krzesło, a na nim siedzi wróg – identyczny wodzirej. Walka będzie wyrównana: przeciwnicy mają gardła nie do zdarcia i zapas sloganów wydrukowanych na wielkich planszach. Mają też sekundantów z wielkimi marszowymi bębnami.

– Ostateczna Broń! – krzyczy znienacka grubas.

– Tyran! Tyran! – odparowuje przeciwnik z oddali.

Halę wypełnia nieziemski hałas. Dudnią bębny, gniazdowi drą się wniebogłosy. Publika klaszcze i tupie, skandując hasła w rytm dźwięku tarabanów. Po kilku minutach radosnego zgiełku rozgrzany tłum nie może się już doczekać widowiska. Grubas, zadowolony z dobrze wykonanego zadania, ostrożnie zstępuje z krzesła.

Akcja przenosi się na skąpaną w świetle jupiterów estradę, na którą wbiega pięcioro dziewcząt w biało-różowych kostiumach. Oto jeden z niezliczonych azjatyckich klonów Spice Girls. Dziewczyny są zjawiskowo ładne, zgrabne i wygimnastykowane. Dynamicznie tańczą i śpiewają – czysto i bez playbacku – kilka cukierkowych piosenek. Na koniec kłaniają się nisko, jak nie kłania się żaden piosenkarz w Europie, a telebim wybucha feerią reklamowych spotów: zupki błyskawiczne, tanie rozmowy i kredyty mieszkaniowe.

Nadchodzi pora suspensu. W hali zapada mrok, z głośników sączy się niepokojący background, niczym w teleturnieju Milionerzy. Scena pogrąża się w morzu płomieni. Wielki telebim rozsuwa się niczym Sezam z Baśni z tysiąca i jednej nocy, odsłaniając reflektor wymierzony prosto w widownię. Mrużąc oczy, dostrzegam ludzkie sylwetki wyłaniające się wprost ze światła jak przybysze z kosmosu w Bliskich spotkaniach trzeciego stopnia. To prezenterzy telewizyjni, którzy faktycznie przypominają trochę Obcych: mają smukłe sylwetki, połyskujące garnitury i ufarbowane włosy.

Za nimi wyłaniają się bohaterowie wieczoru – szczupli i rozczochrani, którzy nie różnią się niczym szczególnym od setek identycznych chłopaków siedzących na widowni. Ich prawdziwą rolę zdradzają kolorowe kombinezony rodem z wyścigów Formuły 1. Na widok idoli publika krzyczy i klaszcze. Kosmici przystępują do prezentacji.

Ten po lewej – mówią – to Ostateczna Broń.

Ten po prawej to Tyran.

Zamykam oczy i wsłuchuję się w pełen ekscytacji komentarz. Prezenter przeciąga końcówki zdań, wyrzucając z gardła bulgoczące zbitki spółgłosek, tak charakterystyczne dla koreańskiego – języka, który nie przypomina żadnej innej mowy. Wyobrażam sobie, że znalazłem się przypadkiem na stadionowym wiecu w Korei Północnej. Głośniki huczą, wnętrzności wibrują od decybeli. Może to mowa na cześć Ukochanego Przywódcy Kim Dzong-ila? Może to wspomnienie jego ojca, Wielkiego Wodza Kim Ir-sena? A może to sprawozdanie z ostatniej pięciolatki?

Ton komentarza niespodziewanie łagodnieje i wrażenie obcości mija. No tak, jesteśmy przecież w Incheonie, wielkim portowym mieście pod Seulem. Od krainy Orwella, Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej, dzielą nas jeszcze cztery godziny marszu. To prawda, że stanowimy anonimowy tłum pośród sportowej scenerii, ale nie przyszliśmy tu dla kultu jednostki, lecz dla rozrywki. Na pustych trybunach ponad nami wiszą wielkie banery z reklamami sieci komórkowych. Z góry patrzą na nas młode, przystojne twarze Ostatecznej Broni i Tyrana, w niczym nie podobne do natchnionych facjat Wielkiego Wodza i Ukochanego Przywódcy z propagandowych wizerunków na Północy.

W pierwszych rzędach, zarezerwowanych dla VIP-ów, nie rozsiedli się członkowie komunistycznej partii, lecz eleganccy panowie w średnim wieku. To menedżerowie wielkich firm, którzy negocjowali otaczające nas reklamy i podpisywali kontrakty sponsorskie. Noszą nienagannie skrojone garnitury, drogie zegarki i okulary w złotych oprawkach. Tacy właśnie faceci zorganizowali tu Olimpiadę w 1988 roku i futbolowy Puchar Świata w roku 2002. Tacy faceci robią zwykle tylko to, co przynosi im zysk lub frajdę. I dlatego właśnie przyszli na imprezę dla studentów oraz licealistów. Na sali jest tylko kilka tysięcy osób, ale przed telewizorami siedzą miliony.

Zwyczajem podpatrzonym w zawodowym boksie, organizatorzy raczą nas krótkimi, nostalgicznymi filmami ukazującymi wspaniałe kariery Tyrana i Ostatecznej Broni. Oglądamy największe sukcesy i porażki zawodników, ich ulubione miejsca. Ekran skrzy się od znaków towarowych, logogramów i reklam poumieszczanych w komputerach i na kombinezonach graczy.

Zawodnicy udają się do kabin rozstawionych na przeciwległych krańcach estrady. Przeszklone budki, podobne do kabin lotniczych symulatorów, osłonią ich przed zgiełkiem widowni. Wewnątrz kryją się wygodne fotele i superszybkie pecety. Zza wielkich monitorów ledwo widać twarze gladiatorów, dlatego operatorzy kamer raz po raz wykonują pełne dramatyzmu zbliżenia. Oglądamy je na telebimie. Pokerowe oblicze Ostatecznej Broni niczego nie wyjaśnia. Na dziecinnej twarzy Tyrana maluje się niepewność.

Kamera na długim wysięgniku zatacza kręgi, polując na co ciekawsze postaci na widowni. Kogo ustrzeli elektroniczne oko, ten momentalnie się ożywia, odsłania zęby w szerokim uśmiechu i wesoło macha do obiektywu. Jedna z dziewcząt zdębiała, ujrzawszy niespodziewanie swą pulchną twarz na wielkim ekranie. Zawstydzona zakryła usta dłonią, co publiczność kwituje salwą śmiechu.

Wzrok telewizyjnego molocha pada na inną ofiarę. O, to coś dla mnie: wesoły biały, pewnie Amerykanin, który śmieje się radośnie, trzymając kartkę z wypisanym odręcznie hasłem po koreańsku. Wow! – cieszy się komentator, bo to trochę tak, jakby turysta z Afryki przyszedł oglądać skoki Adama Małysza na Wielkiej Krokwi w Zakopanem.

Za moimi plecami siedzi zamyślony chudzielec w okularach. Mówi, że ma 18 lat, a więc nieco poniżej średniej wieku na sali. Jest jeszcze licealistą i na Wielki Finał przyszedł pierwszy raz w życiu. – Kibicuję Ostatecznej Broni – deklaruje. – Bo on zawsze wygrywa i potrafi zmienić wynik nawet w najtrudniejszej sytuacji.

Pojedynek potrwa pięć setów. Każdy zostanie rozegrany na innej planszy, a każda z tych plansz to inna planeta, pokryta pustynią, dżunglą, ruinami wymarłej cywilizacji albo jeziorami lawy. Cały spektakl zajmie jakieś dwie godziny. W przerwach pomiędzy setami, podobnie jak w boksie, pojawią się krótkie bloki reklamowe. Walkę na antenie telewizji MBC obejrzy kilka milionów Koreańczyków, ale na wynik czekają niecierpliwie także w Chinach, Wietnamie czy USA, choć tam grę Ostatecznej Broni i Tyrana doceniają nieliczni. Tutaj, w Kraju Porannej Świeżości, dyscyplina uprawiana przez obu śmiałków uchodzi za nowy narodowy sport. Nikogo nie dziwi, że mecz obydwa się w najlepszej i największej futurystycznej hali sportowej, w samym centrum Incheonu.

Kiedy wreszcie na wielkim telebimie wyświetla się ekran startowy komputerowej gry StarCraft, tysiące widzów biorą głębszy oddech. Nadchodzi główna atrakcja wieczoru. A ja, niestety, muszę wracać do Seulu. Na szczęście wynik meczu będę mógł poznać w Internecie, a jego powtórkę obejrzeć w telewizji MBC Game, która zajmuje się wyłącznie grami.

Przechodzę przez ciężkie szklane drzwi i odkrywam, że na zewnątrz wciąż siąpi drobna mżawka, typowa dla parnego koreańskiego lata. Ponad szeregami bloków przypominających warszawski Ursynów zapada ciepły, wilgotny wieczór. Gęste cumulonimbusy znad Pacyfiku przykryły nieboskłon ciemnoszarym woalem. Patrzę w kierunku horyzontu na jaskrawy kontur słońca przezierający przez chmury i przypominam sobie pierwsze zdanie z Neuromancera, słynnej cyberpunkowej powieści Williama Gibsona:

Niebo nad portem miało barwę ekranu monitora nastrojonego na nieistniejący kanał[ii].

Bibliografia i podziękowania

W amerykańskich książkach nienawidzę tych wszystkich podziękowań, tych „ochów” i „achów” wplecionych w litanię imion i nazwisk, która czytelnikowi wydaje się kompletnie niepotrzebna. Mimo to, sam taką listę zamieszczam, bo Korea szerokopasmowa z pewnością nie powstałaby bez pomocy innych osób – zarówno tych, które miałem przyjemność spotkać twarzą w twarz, jak i tych, które poznałem jedynie poprzez słowo pisane.

W pierwszej kolejności wyrazy wdzięczności należą się Centrum Kultury Korei w Warszawie, które wsparło mój szalony pomysł finansowo i organizacyjnie, pomagając przygotować wyjazd studyjny do Korei Południowej. Z całego serca dziękuję zatem dyrektorowi Lee Soo-myoungowi oraz pani Bomin Kim. Dziękuję również panu Park Mingowonowi z Ministerstwa Kultury, który podjął mnie kolacją w Seulu i który czuwał nad całym przedsięwzięciem, a także Lee Jong-kilowi, który organizował spotkania opisane w książce. Gromkie brawa należą się tłumaczce, Lee Sun-mi, która cierpliwie i precyzyjnie tłumaczyła wszystkie moje rozmowy i objaśniała zagadki koreańskiej kultury.

Serdecznie dziękuję mojej przyjaciółce Marii Kruczkowskiej, za radą której skierowałem swe kroki do koreańskiego przedstawicielstwa, a także starszym kolegom z Gazety Wyborczej, Dziennika i Polski The Times, od których uczyłem się warsztatu, w tym szczególnie Juliuszowi Rawiczowi, Krzysztofowi Vardze, Kubie Kumochowi, Adamowi Synowcowi i wielu, wielu innym. Dziękuję wieloletniemu szefowi Nowej Fantastyki Maciejowi Parowskiemu, który dawno temu opublikował mój pierwszy w życiu tekst i który nauczył mnie cierpliwości. Jestem dozgonnie wdzięczny wszystkim orientalistom, dzięki którym ośmielam się zajmować Dalekim Wschodem. To moi nauczyciele z warszawskiej sinologii – Małgorzata Religa, Irena Kałużyńska, Teresa Halik, Jerzy Sie-Grabowski i Zbigniew Słupski. Dziękuję Ksaweremu, Hannie i Zuzannie Burskim, a także Jerzemu Bajerowi i Zbigniewowi Góralczykowi oraz Wyższej Szkole Europejskiej im. Ks. Tischnera, w której miałem przyjemność pracować. Głośne xiexie należy się za inspirację i pouczające rozmowy moim przyjaciołom orientalistom – Piotrowi Dubickiemu, Radosławowi Pyfflowi, Marcinowi Jacobiemu, a przede wszystkim – Tomaszowi Skowrońskiemu. Składam najniższe ukłony mojemu wydawcy, Marzenie Stefańskiej-Adams, oraz wszystkim, którzy pracowali nad tą książką.

Nade wszystko dziękuję najbliższym: rodzicom – za to, że nauczyli mnie iść za głosem pasji; żonie – za to, że we mnie zawsze wierzyła; i moim dzieciom, które pozwoliły na nowo odkryć radość opowiadania.

Rozdział I

Pisząc rozdział pierwszy, korzystałem z informacji prasowych oraz z obserwacji, które poczyniłem nie tylko w Korei Południowej, ale także na WCG 2005 w Singapurze oraz na polskich finałach tego turnieju. Ich plonem było kilka artykułów o sporcie elektronicznym w Gazecie Wyborczej oraz esej w miesięczniku Lampa (K. Godlewski, Piękno i gorycz MMORPG, Lampa nr 12(21)/2005). Historię game arcades zgłębiłem dzięki materiałom ze strony Twin Galaxies (www. twingalaxies.com) oraz dwóm świetnym dokumentom filmowym: King of Kong: A Fistful of Quarters, reż. Seth Gordon, USA, 2007 oraz Chasing Ghosts: Beyond The Arcade, reż. Lincoln Ruchti, USA, 2007. Sytuację e-sportu elektronicznego pomógł mi zrozumieć film Frag, reż. Mike Pasley, USA, 2008. Nieocenionym źródłem informacji byli napotkani ludzie elektronicznego sportu, wśród nich m.in. Michał Blicharz, Robert Krakoff, Janusz Kubski, Artur Michalak i Robert Mruczek. Oczywiście do powstania tego rozdziału przyczyniła się również gra, nad którą spędziłem kilkanaście ekscytujących wieczorów: StarCraft, Blizzard Entertainment, 1998; a także dodatek StarCraft: Brood War, 1998. Wszystkie te obserwacje pomogła mi uporządkować doskonała monografia Dal Yong Jina, Korea’s Online Gaming Empire, MIT Press, Cambridge, 2010.

Rozdział II

Pierwszy fragment rozdziału zawdzięczam zapomnianemu niesłusznie pisarzowi i uczonemu, Wacławowi Sieroszewskiemu, który wspaniale opisał Kraj Porannej Świeżości u progu XX wieku. Jego Korea (Klucz Dalekiego Wschodu), Gebethner i Wolff, Warszawa, 1905 to książka nadal uważana przez wielu za najlepszy opis Półwyspu Koreańskiego w języku polskim. W pracy niespodziewanie pomógł mi również koncern Google Inc., który zeskanował dzieło Sieroszewskiego, dzięki czemu nie musiałem się fatygować do biblioteki. Najwięcej pracy kosztowało mnie zrozumienie niuansów koreańskiej historii, w czym pomogła świetna książka Joanny P. Rurarz, Historia Korei, Dialog, Warszawa, 2009. Wsparłem się również opracowaniami anglojęzycznymi: Michael J. Seth, A Concise History of Modern Korea. From Late Nineteenth Century to the Present, Rowman & Littlefield Publishers Inc., Lanham, 2010; Mark Peterson, Phillip Marguiles, A Brief History of Korea, Infobase Publishing, New York, 2010; Alexis Dudden, Japan’s Colonization of Korea. Discourse and Power, University of Hawai’i Press, Honolulu, 2005. W zrozumieniu koreańskiej modernizacji pomogła mi książka Tomasza Gobana-Klasa, Dalekowschodni feniks. Koreańska droga rozwoju i modernizacji, Katedra Komunikowania i Mediów Społecznych, Uniwersytet Jagielloński, Kraków, 1999, a także monografia Grażyny Strnad, Południowokoreańska droga do demokracji, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń, 2010. Wspomnieć muszę także publikacje ogólne, będące świetnym wprowadzeniem w tematykę koreańską: Kim Munhak, Koreańczycy, Chińczycy, Japończycy, Kwiaty Orientu, Warszawa, 2010, przeł. Maria Kalisz; Myung Oak Kim, Sam Jaffe, New Korea. An Inside Look at South Korea’s Economic Rise, Amacom, New York, 2010 oraz książka Michaela Breena, The Koreans. Who They Are, What They Want, Where Their Future Lies, Thomas Dunne Books, New York, 2004. Fragment dotyczący koreańskiego kapitalizmu mogłem napisać dzięki książce Chang Ha-joona, Bad Samaritans. The Myth of Free Trade and The Secret History of Capitalism, Bloomsbury Press, New York, 2008. Korzystałem również z: Young-lob Chung, South Korea in the Fast Lane: Economic Development and Capital Formation, Oxford University Press, Oxford, 2007 oraz Korea as Knowledge Economy: Evolutionary Process and Lessons Learned, red. Joonghae Suh i Derek H.C. Chen, World Bank, Washington, 2007. Ten rozdział nie powstałby wreszcie bez Polaków w Seulu, którzy zechcieli podzielić się ze mną swoją wiedzą: bez koreanistki Beaty Kang-Bogusz, historyka Jakuba Taylora oraz ekonomistki Marty Sory. Wdzięczny jestem również Ewie Rynarzewskiej z warszawskiej koreanistyki, która dawno temu udzieliła mi prywatnego wykładu na temat pojęcia han.

Rozdział III

Trzeci rozdział Korei szerokopasmowej nie powstałby nigdy, gdyby nie moja słabość do gier sieciowych z World of Warcraft na czele. Pracę nad nim ułatwiły mi wcześniejsze poszukiwania na temat wirtualnych gospodarek, opublikowane w tekstach m.in. Wirtualna kasa, Focus, wrzesień (168) 2009; Zrób się sam w sieci, Gazeta Wyborcza, 27.06.2005; oraz w rozmowie z Edwardem Castronovą – Wirtualna gospodarka jest blisko, Bank, 1/2010. Zbiegiem okoliczności ten ostatni tekst ukazał się równocześnie z inspirującym artykułem Richarda Heeksa, Real Money from Virtual Worlds, Scientific American, 1/2010. Rozważania na temat PC bangów mogłem oprzeć na solidnych podstawach dzięki rozmowie z Huhh Jun-sokiem oraz dzięki lekturze jego pionierskiego, szeroko cytowanego artykułu PC bang Inc.: The Culture and business of PC bangs in Korea, 1 August 2007 (dostępny w sieci). Antropologicznej inspiracji dostarczyła Joanna Bator swoim olśniewającym Japońskim wachlarzem, Twój Styl, Warszawa, 2004. Wspomnieć wypada pioniera badań nad grami w Polsce Mirosława Filiciaka oraz Wiesława Godzica, który mnie do niego skierował. To Mirek Filiciak – m.in. w wywiadzie zatytułowanym bezpretensjonalnie Gry komputerowe są pożyteczne (Gazeta Wyborcza, 23.02.2005) – przekonał mnie, iż gry komputerowe, w szczególności sieciowe, należy traktować jako nowe medium. Dowodzi tego zresztą w swej książce, Wirtualny plac zabaw, WAiP, Warszawa, 2006. Zmagając się z tematyką uzależnień, musiałem polegać na materiałach ogólnych i miałem szczęście, że tematem zajął się tak doskonały publicysta jak Douglas Rushkoff, autor eportażu dla telewizji PBS, na który naprowadził mnie Mateusz Halawa.

Rozdział IV

Początek rozdziału oparty jest na reportażu Williama Gibsona Disneyland with the Death Penalty, opublikowanym w Wired, September/October 1993 oraz na moim tekście Chińska Paradyzja, Nowa Fantastyka, IX.2009. Spostrzeżenie, iż to Janusz A. Zajdel przewidział w Paradyzji rozwój internetowego slangu w odpowiedzi na automatyczną cenzurę, zawdzięczam Wojciechowi Orlińskiemu, koledze z Gazety Wyborczej. Drugą część rozdziału oparłem głównie na materiałach prasowych, gdyż nie spotkałem się z obszerniejszymi publikacjami na temat Internetu (intranetu) w Korei Północnej. Fragment trzeci zawdzięczam m.in. pracy zbiorowej Political Change in Korea, Jimoondang/The Korea Herald, Paju-si, 2008, a także rozmowie, którą miałem przyjemność odbyć z prof. Lew Jin-seokiem w jego pełnym książek gabinecie na Uniwersytecie Sogang. O istnieniu prezydenta Roh i jego roli w politycznej historii internetu dowiedziałem się z doskonałej książki Edwina Bendyka Antymatrix. Człowiek w labiryncie sieci, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa, 2004. Blog Bendyka pod tą samą nazwą naprowadził mnie z kolei na książkę Evgeny’a Morozova, Net Delusion. The Dark Side of Internet Freedom, Public Affairs, New York, 2011. Część rozdziału poświęcona portalowi OhmyNews ukazała się pierwotnie jako samodzielny tekst pt. Ofiara klęski urodzaju w miesięczniku Press, 02/2011, którego redakcji dziękuję za zgodę na publikację fragmentu artykułu w niniejszej książce.

Przypisy końcowe

[i] F. Schiller, Listy o estetycznym wychowaniu człowieka, List XV, 1795 [«]

[ii] William Gibson, Neuromancer, Fenix Publications, Warszawa, 1992, przeł. Piotr W. Cholewa [«]

[iii] Lim Yo-hwan, Crazy As Me, 2004; angielskie tłum.: Marencielo, http://boxerbiography.blogspot.com, dostęp 1.6.2010 [«]

[iv] S. Craig Watkins, The Young and The Digital, Beacon Press, Boston, 2009; s. 157-170 [«]

[v] Dal Yong Jin, Korea’s Online Gaming Empire, MIT Press, Cambridge, 2010, s. 3 [«]

[vi] Building the World’s first e-Sports Stadium, International e-Sports Federation, 9.12.2009 [«]

[vii] Korea to build e-sports stadium by 2011, The Korea Herald, 30.03.2010 [«]

[viii] Chico Harlan, Obsessed Internet gamers in South Korea now have a league of their own, Washington Post, 17.08.2010 [«]

[ix] StarCraft II shakes up S Korea ‘national sport’, CNN, 27.06.2010 [«]

[x] Konrad Godlewski, Olimpiada gier komputerowych, Gazeta Wyborcza, 17.11.2005, s. 15 [«]

[xi] Herman Bausinger, Małe święta na co dzień: piłka nożna, w: Antropologia widowisk, Agata Chałupnik, Wojciech Dudzik, Mateusz Kanabrodzki, Leszek Kolankiewicz, wstęp i red. Leszek Kolankiewicz, Wyd. UW, Warszawa, 2005 [«]

[xii] Tomasz Goban-Klas, Dalekowschodni feniks Koreańska droga rozwoju i modernizacji, Katedra Komunikowania i Mediów Społecznych, Uniwersytet Jagielloński, Kraków, 1999, s. 164 [«]

[xiii] Chasing Ghosts: Beyond The Arcade (2007), reż. Lincoln Ruchti, USA, 2007 [«]

[xiv] Larry McCaffery, An Interview with William Gibson, w: Storming the Reality Studio: a casebook of cyberpunk and postmodern science fiction, Durham, Duke University Press, 1991, s. 263–285 [«]

[xv] Leonard Patrick Sanders, Postmodern Orientalism William Gibson, Cyberpunk and Japan, 2008, s. 51 [«]

[xvi] Michael G. Wagner, On the Scientific Relevance of eSports, 2006, Proceedings of the 2006 International Conference on Internet Computing and Conference on Computer Game, Las Vegas, USA [«]

[xvii] Fang Fang Tang, Broadband market in South Korea: What is behind its rapid development?, Web Journal of Chinese Management Review, vol. 5, no. 2, 2005, Chinese University of Hong Kong [«]

[xviii] White Paper Internet Korea 2003, National Computerization Agency/Ministry of Information and Communication; 2006 Korea Internet White Paper, National Internet Development Agency of Korea [«]

[xix] John D. Sutter, Why Internet connections are fastest in South Korea, CNN, 1.04.2010 [«]

[xx] Marshall McLuhan, Zrozumieć media Przedłużenia człowieka, Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, Warszawa, 2004, s. 131-137 [«]

[xxi] Zrozumieć media, s 308 [«]

[xxii] Derrick de Kerckhove, Powłoka kultury, str. 165, Mikom, Warszawa, 1995 [«]

[xxiii] Powłoka kultury, s. 164 [«]

[xxiv] Edwin Bendyk, Antymatrix Człowiek w labiryncie sieci, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa, 2004, s. 118 [«]

[xxv] Neal Stephenson, Zamieć, ISA, Warszawa, 2007, przeł. Jędrzej Polak [«]

[xxvi] Marshall McLuhan, Od kliszy do archetypu, w: Wybór tekstów, Zysk i S-ka, Poznań, 2001, s. 463; cytat z José Argüellesa pochodzi z Compute and Evolve Some reflections on the I-Ching as a prelude to a post-scientific system, Main Currents in Modern Thought, Jan-Feb 1969 [«]

[xxvii] R. H. Blyth, Korean Humour w: Oriental Humour, Hokuseido Press, Tokyo, 1959, s. 165-198 [«]

[xxviii] Maria Peisert, Nazwy narodowości i ras we współczesnej polszczyźnie, Język a Kultura, t. 5, Wiedza o kulturze, Wrocław, 1992 [«]

[xxix] The Letters of Sidney and Beatrice Webb, red. Norman Mackanzie, Cambridge University Press, Cambridge, 2009, s. 377 [«]

[xxx] Liczba ofiar ustalona przez Komisję Prawdy i Pojednania, powołaną w Korei Płd. 1 grudnia 2005 roku. [«]

[xxxi] Michael Breen, The Koreans, Thomas Dunne Books, New York, 2004, s. 109 [«]

[xxxii] Young-Lob Chung, South Korea in the Fast Lane: Economic Development and Capital Formation, Oxford University Press, Oxford, 2008, s. 18 [«]

[xxxiii] Myung Oak Kim, Sam Jaffe, New Korea An Inside Look at South Korea’s Economic Rise, Amacom, New York, 2010, s. 101-102 [«]

[xxxiv] Anthony Mitchel, Samsung Electronics and the Struggle for Leadership of the Electronics Industry, John Wiley & Sons Pte. Ltd., Singapore, 2010, s. 50-54 [«]

[xxxv] Michael J. Seth, A Concise History of Modern Korea From Late Nineteenth Century to the Present, Rowman & Littlefield Publishers Inc., Lanham, 2010, s. 161 [«]

[xxxvi] Kim Kyung-ho, Debate still hot over 16 May coup, Korea Herald, 3.05.2011 [«]

[xxxvii] Michael Breen, The Koreans, ibidem, s. 47 [«]

[xxxviii] Ha-joon Chang, Bad Samaritans, Bloomsbury Press, New York, 2008, s. 105 [«]

[xxxix] Bad Samaritans, 95, s. 244; FDI stanowiły średnio w Korei zaledwie 1 proc. nakładów na środki trwałe [«]

[xl] Bad Samaritans, s. 14 [«]

[xli] Bad Samaritans, s. 11 [«]

[xlii] Bad Samaritans, s. 208 [«]

[xliii] Bad Samaritans, s. 109 [«]

[xliv] Michael Breen, Gen Park Chung-hee’s May 16 coup and rise of military regime, Korea Times, 16.05.2010 [«]

[xlv] Grażyna Strnad, Południowokoreańska droga do demokracji, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń, 2010, s. 119-120 [«]

[xlvi] Michael Breen, The Koreans, ibidem, s. 145-146 [«]

[xlvii] Young-Lob Chung, South Korea in the Fast Lane, ibidem, s. 47 [«]

[xlviii] Anthony Mitchel, Samsung Electronics, ibidem, s. 71-91 [«]

[xlix] Tomasz Boguszewicz, Samsung: Pobiliśmy w Polsce Nokię, Rzeczpospolita, 25.03.2011 [«]

[l] por. Marshall McLuhan, Wybór tekstów, Zysk i S-ka, Poznań, 2001, s. 182-184 [«]

[li] Joanna P. Rurarz, Historia Korei, Dialog, Warszawa, 2009, s. 252-255 [«]

[lii] Historia Korei, s. 238-241 [«]

[liii] Kim Munhak, Koreańczycy Chińczycy Japończycy, Kwiaty Orientu, Warszawa, 2010, przeł. Maria Kalisz, s. 165 [«]

[liv] Joshua Cooper Ramo, Beijing Consensus, The Foreign Policy Centre, 2004, s. 29 [«]

[lv] Adam Smith, The Wealth of Nations, t. 2, rodz. 5 [«]

[lvi] Konrad Godlewski, Papierowy tygrys?, Bank, 11/2009 [«]

[lvii] Hak-kyu Sohn, Authoritarianism and Opposition in South Korea, Routledge, Londyn, 1989, s. 93 [«]

[lviii] S Korea’s technology level 54 years behind US: report, Yonhap, 20.01.2011 [«]

[lix] Dorota Hałasa, Życie codzienne w Tokio, Dialog, Warszawa, 2004, s. 179-191 [«]

[lx] Daisuke Watabayashi, Only in Japan, Real Men Go to a Hotel With Virtual Girlfriends, Wall Street Journal, 31.08.2010 [«]

[lxi] Jeffrey N. Wasserstrom, Chiński nowy wspaniały świat i inne opowieści czasów globalizacji, Universitas, Kraków, 2010, przeł. Magdalena Buchta, s. 126 [«]

[lxii] Piotr Tomala, Somewhere in Korea, czyli Polak w Kraju Spokojnego Poranka, Edytor, Kalisz, 2008; str. 38 [«]

[lxiii] Richard Heeks, Real Money from Virtual Worlds, Scientific American, January 2010 [«]

[lxiv] Rechard Heeks, Current Analysis and Future Research Agenda on ‘Gold Farming’: Real-World Production in Developing Countries for the Virtual Economies of Online Games, 2008, University of Manchester, dostęp 20.04.2011 [«]

[lxv] Virtual Items, Virtual Currency and Public Policy A White Paper, The Virtual Policy Network, 2011, dostęp 26.04.2001 [«]

[lxvi] Suspected gang who stole from online game players arrested in Korea, Sophos reports, 8.7.2005 [«]

[lxvii] Nina Ogińska-Bulik, Internetoholizm, w: Uzależnienie od czynności Mit czy rzeczywistość, Difin, Warszawa, 2010, s. 53-84 [«]

[lxviii] Kopia wpisu Goldberga na forum, http://web.urz.uni-heidelberg.de/Netzdienste/anleitung/wwwtips/8/addict.html, dostęp 29.04.2011 [«]

[lxix] Caroline Gluck, South Korea’s Gaming Addicts, BBC, 22.11.2002 [«]

[lxx] The Most Wired Place on Earth, PBS,2009, http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/digitalnation/living-faster/where-are-we-headed/the-mostwired-place-on-earth.html, dostęp 29.04.2011 [«]

[lxxi] Choe Sang-hun, In Korea, Internet is path to suicide, 20.5.2007 [«]

[lxxii] Four Dead in Apparent Internet suicide pact, AFP, 2.6.2011 [«]

[lxxiii] Choe Sang-hun, In South Korea, online rumors can hit hard, New York Times, 14.08.2011 [«]

[lxxiv] Jonathan Krim, Subway Fracas Escalates Into Test of The Internet’s Power to Shame, Washington Post, 7.7.2005 [«]

[lxxv] Choe Sang-hun, ibidem [«]

[lxxvi] Yoko Kubota, Cyber bullying bedevils Japan, Reuters, 11.11.2007 [«]

[lxxvii] Hannah Fletcher, Human flesh search enginges: Chinese vigilantes that hunt victims on the web, Times Online, 25.06.2008 [«]

[lxxviii] John M. Gillona, Cyber bullies reign in South Korea, Los Angeles Times, 1.1.2010 [«]

[lxxix] Dal Yong Jin, Korea’s Online Gaming Empire, MIT Press, Cambridge, 2010, s. 86 [«]

[lxxx] Doborah Cameron, Koreans cybertrip to tailor-made world, The Age, 9.5.2005, dostęp 3.10.2011 [«]

[lxxxi] Jaz Hee-jeong Choi, Chapter. 16. Living in Cyworld: Contextualizing Cy-Ties in South Korea, w: Uses of Blogs, PeterLang Publishing, New York, 2006, 2007 [«]

[lxxxii] Dal Yong Jin, Korea’s Online Gaming Empire, MIT Press, Cambridge, 2010, s. 29-30 [«]

[lxxxiii] Jennifer Park, I was Cyholic, a Cyworld Addict, OhmyNews, 26.07.2004 [«]

[lxxxiv] Park Hye-min, Jung Seung-hyun, Cyworld battles to recover from Facebook, Twitter challenge, JoongAng Daily, 22.01.2011 [«]

[lxxxv] Yoon Ja-young, Is homegrown Cyworld giving in to Facebook?, Korea Times, 7.10.2011 [«]

[lxxxvi] Dal Yong Jin, ibidem, s. 39 [«]

[lxxxvii] Anthony Faiola, Japanese woman catch the ‘Korean Wave’, Washington Post, 31.08.2006 [«]

[lxxxviii] Korean Wave, Jimoondang/The Korea Herald, Paju-si, 2008 [«]

[lxxxix] Dal Yong Jin, ibidem, s. 67-69, 86 [«]

[xc] Korea as Knowledge Economy. Evolutionary Process and Lessons Learned, World Bank, Washington, 2006; Kim Dongcheol, Korean Experience of Overcoming Economic Crisis Through ICT Development, 18.6.2010 [«]

[xci] Kang Chul-keun, Hallyu helps Korea polish national image, w: Korean Wave, Jimoondang/The Korea Herald, Paju-si, 2008, s. 325 [«]

[xcii] Hallyu, yeah!, Economist, 25.01.2010 [«]

[xciii] Evgeny Morozov, Net Delusion. The Dark Side of Internet Freedom, Public Affairs, New York, 2011, s. 93 [«]

[xciv] Danny Vincent, China used prisoners in lucrative gaming work, Guardian, 25.05.2011 [«]

[xcv] Weird but wired, Economist, 01.02.2007 [«]

[xcvi] Por. Robert Stefanicki, Koreańska wojna na froncie kultury, Gazeta Wyborcza, 6.10.2011 [«]

[xcvii] Lee Soo-jeong, North Korea has 600 hackers, South Korea claims, Associated Press, 05.10.2004 [«]

[xcviii] Brian McWilliams, North Korea’s school for hackers, Wired, 06.02.2003 [«]

[xcix] Matthew Shaer, Norht Korean hackers blamed for sweeping attack on US networks, Christian Science Monitor, 8.7.2009 [«]

[c] Jack Kim, Norh Korean hackers hired to attack South Korean game network, Reuters, 04.08.2011 [«]

[ci] Choe Sang-hun, Seoul warns of Latest North Korean Threat: An Army of Online Gaming Hackers, New York Times, 4.8.2011 [«]

[cii] Andriej Lankov, Surfing Net in North Korea, Korea Times, 11.12.2007 [«]

[ciii] Yun Seong-Yi, Political participation in the internet era, w: Political Change in Korea, Jimoondang/The Korea Herald, Paju-si, 2008, s. 205 [«]

[civ] Yun Seong-Yi, Political participation in the internet era, ibidem, s. 206 [«]

[cv] Edwin Bendyk, Antymatrix. Człowiek w labiryncie sieci, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa, 2004, s. 293-304 [«]

[cvi] Jonathan Watts, World’s first internet president logs on, Guardian, 24.02.2003 [«]

[cvii] Lew Seok-jin, Internet and Political Participation of Teenagers: The Case of 2008 Candlelight Protests of Korea, 2008 (niepubl.) [«]

[cviii] Evgeny Morozov, Net Delusion, ibidem, s. 119 [«]

[cix] Yun Seong-Yi, Political participation in the internet era, ibidem, s. 206 [«]

[cx] Konrad Godlewski, Od Tiananmen do Nobla, Polityka, 23.10.2010 [«]

[cxi] Jeffrey N. Wasserstrom, Chiński Nowy Wspaniały Świat, ibidem, s. 116 [«]

[cxii] Choe Sung-hun, In the age of Internet, Korean shamans regain popularity, New York Times, 6.6.2007 [«]

[cxiii] Fragmenty wykładu, który prof. Zygmunt Bauman wygłosił 20 listopada 2010 r. podczas konferencji Kultura 2.0. Kultura odnawialna. [«]

[cxiv] Wacław Sieroszewski, Korea, ibidem, s. 64 [«]

Konrad Godlewski

(ur. 1976) – publicysta i sinolog, mieszka w Szanghaju, studiował w Pekinie. Pracował w Gazecie Wyborczej, Dzienniku, Polska The Times i Polskiej Agencji Prasowej. Publikował m.in. w Polityce, Przekroju, Uważam Rze, Focusie, Banku, Press, Lampie i Nowej fantastyce. Interesuje się oddziaływaniem nowych mediów na rzeczywistość.

Odkrył i opisał informację o mistyfikcji z hasłem poświęconym postaci Henryka Batuty, które przeszło do historii Wikipedii.