Korea Północna

– poszukując prawdy

Nicolas Levi (redaktor prowadzący)

Paweł Szkudlarek

Marta Polkowska

Anna Naumczyk

www.kwiatyorientu.com

Warszawa 2012

Copyright © Nicolas Levi, 2012

Copyright © for Polish edition by Wydawnictwo Kwiaty Orientu, 2012

Redaktor

Edyta Ceranowska-Wójcik

Projekt okładki

Cuda Wianki Studio

Korekta

Elżbieta Kościańska

Anna Diniejko-Wąs

Marzena Stefańska-Adams

Konwersja do formatu EPUB/MOBI: Koobe Sp. z o.o.

ISBN 978-83-932534-6-3

Wydawnictwo Kwiaty Orientu

26-110 Skarżysko-Kamienna, ul. Konopnickiej 12/42

Tel. 41 2524870

E-mail: pytanie@kwiatyorientu.com

Strona internetowa: www.kwiatyorientu.com

Wstęp

Korea Północna nie przypomina żadnego innego miejsca na Ziemi[1]. Podajemy tu wybrane fakty, które potwierdzą, że nie jest to „zwykły” kraj, nawet w porównaniu z innymi totalitarnymi państwami:

– aż 99,9 proc. ludności kraju nie ma dostępu do Internetu. Z sieci korzystają jedynie elity polityczne oraz rodzina nieżyjącego już Kim Dzong Ila[2] ;

– niewielka liczba międzynarodowych połączeń lotniczych – tygodniowo w Korei Północnej ląduje średnio 8 samolotów, w tym aż 5 z Chin[3] ;

– brak możliwości swobodnego poruszania się po kraju osób z niższych klas społecznych, do których przynależy duża część obywateli. Stolica Korei Północnej – Pjongjang – jest miastem zakazanym dla 70 proc. społeczeństwa północnokoreańskiego[4] ;

– obcokrajowcy nie mają dostępu do 30 proc. powierzchni terytorium Korei Północnej[5] ;

– władze komunistycznej Korei Północnej regularnie zamykają granice państwa dla cudzoziemców[6].

Podjęliśmy się trudnego zadania, jakim jest przedstawienie realnej i obiektywnej sytuacji Korei Północnej. W książce, którą czytelnik trzyma w ręku, opisaliśmy północnokoreańską rzeczywistość poprzez analizę ustroju politycznego, kultury i sztuki, a także wielu innych zagadnień dotyczących tego kraju. Przyczyna powstania poniższej książki jest następująca: temat północnokoreański jest w Polsce mało znany, brakuje także publikacji naukowych w języku polskim, wyjątek stanowią jedynie opracowania profesora Waldemara J. Dziaka. Co prawda, dostępne są inne materiały, ale najczęściej ich autorzy są powiązani z układem politycznym Korei Północnej.

Trzeba też zaznaczyć, że z powodu dowolności z jaką autorzy północno i południowokoreańscy, jak również inni, stosują koreańską pisownię nazw i nazwisk, zdecydowaliśmy się na stosowanie nazewnictwa zarówno romanizacji poprawionej z 2000 roku, jak i w przypadku nazw utrwalonych transkrypcji polskiej oraz transkrypcji McCune’a-Reischauera z 1937 roku. Nie istnieje ujednolicony zapis łaciński dla języka koreańskiego, co sprawia, że poszczególne nazwy własne i terminy są zapisywane w różny sposób nie tylko w każdym języku posługującym się pismem łacińskim, lecz także w ramach tego samego języka. Transkrypcja różni się nawet w zależności od miejsca wydania konkretnej pracy. Ponadto, różni autorzy przyjęli „indywidualną” pisownię nazwisk koreańskich, co komplikuje identyfikację fonetyczną (np. Dzong zamiast Jong, Chong zamiast Chung, Rhee, Ri, Lee, Li zamiast Yi, itd.). W przypadku nazwiska Kim Ir Sena pozostawiliśmy taką jego pisownię, aczkolwiek stanowi ona transliterację zniekształcającego zapisu rosyjskiego i nie oddaje brzmienia oryginału (Kim Il-sŏng lub – w alfabecie fonetycznym – kim il səŋ). Nazwisko Kim Dzong Il upraszcza się, pomijając ŏ. Będziemy też stosować obowiązującą na świecie nazwę stolicy Korei Północnej „Pjongjang”. W Polsce wciąż niestety częściej używa się niepoprawnej i pochodzącej z języka rosyjskiego formy „Phenian”. Stosujemy również powszechnie przyjętą w Polsce pisownię nazw takich jak Nampo, Kaesong.

W imieniu zespołu redakcyjnego pragnę Państwu przedstawić nową książkę o Korei Północnej. Zapraszam do lektury!

Nicolas Levi

Wybrane zagadnienia z historii i polityki Korei Północnej

Paweł Szkudlarek, Nicolas Levi

Powstanie Korei Północnej

Wstęp do historii Korei

Koreańczycy to naród o wielowiekowej tradycji sięgającej trzeciego tysiąclecia p.n.e. Według koreańskiej legendy, półbóg Tangun założył państwo Joseon, a na jego stolicę obrał Asadal w 2333 roku p.n.e.[7] Przez następne wieki historia tego królestwa była bezpośrednio powiązana z cywilizacją chińską. W IV oraz V w. p.n.e. istniało państwo Gojoseon, pokonane w 108 p.n.e. przez Chiny rządzone przez dynastię Han. W I w. n.e. powstały trzy królestwa koreańskie – Goguryeo, Silla i Baekje; obok nich istniały jeszcze mniejsze królestwa i państwa plemienne. Te organizmy polityczne zostały zjednoczone w VII w. n.e. Od tego czasu przez większość stuleci Korea politycznie stanowiła jedno państwo z własnym językiem. Nazwa kraju – Korea – pochodzi od dynastii Goryeo, która objęła władzę w Królestwie w 918 r. n.e[8]. Korea była miejscem najazdów chińskich, mandżurskich, mongolskich oraz japońskich i nieraz musiała uznać zwierzchność lenną sąsiednich państw. Mimo to przez wiele stuleci udało się jej uchronić przed aneksją czy całkowitym podporządkowaniem swoim silniejszym sąsiadom – Chinom i Japonii. Kiedy w 1644 roku władzę w Chinach zdobyła mandżurska dynastia Qing, władcy koreańscy stali się jej wasalami. Wpływy chińskie spowodowały izolację gospodarczą Korei. Cesarstwo bowiem, broniąc się przed wpływami i towarami europejskimi, w 1757 roku wprowadziło dla obcych statków blokadę portów (z wyjątkiem Kantonu). Odcięta od świata zewnętrznego Korea podupadała gospodarczo, w przeciwieństwie do swych sąsiadów. Tymczasem w połowie XIX wieku Japonia zapoczątkowała przymusową i gwałtowną modernizację kraju. W celu powiększenia swoich wpływów Japonia zainteresowała się terytoriami na kontynencie azjatyckim i zaczęła wywierać coraz większą presję na swojego sąsiada – Koreę, aby zmusić go do zmiany polityki i większego otwarcia na świat zewnętrzny. W tym czasie Korea nadal była krajem zam kniętym dla państw zachodnich i swoich sąsiadów, a przepływ osób i towarów był znacznie ograniczony. W 1876 roku Japonia narzuciła Korei traktat – choć nierównoprawny, to regulujący kwestie dyplomatyczne i handlowe. W następnych latach Korea podpisała podobne umowy z Chinami, USA oraz czterema państwami zachodnimi. W ten sposób otworzyła się ona gospodarczo i kulturowo na resztę świata, rozpoczynając nową erę w historii.

W następnych latach Korea była areną dość burzliwych walk o wpływy pomiędzy Japonią, Rosją i Chinami. Pierwsze z tych państw podpisało z Koreą w 1910 roku traktat o połączeniu obu cesarstw. Faktycznie była to aneksja. Japończycy narzucili twarde rządy kolonialne, które trwały aż do sierpnia 1945 roku. Ich celem było pełne podporządkowanie sobie Koreańczyków oraz bezwzględna eksploatacja gospodarcza kraju. Środkiem do osiągnięcia owych celów miała być stopniowa japonizacja mieszkańców Półwyspu Koreańskiego. Zlikwidowano dwie trzecie szkół, zamykano gazety i czasopisma prezentujące antyjapońskie stanowisko. Tysiące Koreańczyków trafiło do więzień, właścicielom odbierano ich ziemię i oddawano w dzierżawę, bądź dostawali ją japońscy osadnicy. Językiem oficjalnym stał się japoński, a koreańskiego uczono wyłącznie na najniższym szczeblu edukacji i to tylko do 1938 roku. Nauczanie historii Korei zostało zabronione, a książki o tej tematyce konfiskowano i palono[9].

Powstanie koreańskich ruchów politycznych

Po utracie niepodległości Koreańczycy przenieśli działalność polityczną i społeczną za granicę. Tam powstawały organizacje, których głównym celem było odzyskanie suwerenności kraju i ochrona jego dziedzictwa kulturowego. Niektóre z nich miały charakter narodowy bądź socjalistyczny, ale dominowały umiarkowane stronnictwa prawicowe. Na czele jednego z nich stał Li Syng Man, późniejszy prezydent Korei Południowej. W owym czasie zaczęły się również tworzyć grupy radykalne, o charakterze zarówno skrajnie prawicowym, jak i komunistycznym. Ruch komunistyczny powstał na bazie rosyjskiej rewolucji październikowej z 1917 roku. Komuniści koreańscy byli grupą niejednorodną, podzieloną na dwa odłamy: szanghajski oraz irkucki, i dość nieefektywną w swych działaniach. Wynikało to z braku dobrze zorganizowanego przywództwa oraz liderów powszechnie rozpoznawanych przez członków tych grup. Komuniści koreańscy działali nie tylko na emigracji, ale również na terenie Półwyspu Koreańskiego. W 1925 r., na potajemnym zebraniu, utworzyli Komunistyczną Partię Korei, która już trzy lata później z powodu walk wewnętrznych została rozwiązana przez Komintern. Wówczas głównym terenem działania komunistów i jej oddziałów partyzanckich została Mandżuria. Koreańska partyzantka komunistyczna dzieliła się na grupę tych, którzy nie byli podporządkowani Komunistycznej Partii Chin oraz na grupę walczących pod jej dowództwem. Pierwsza przeprowadzała akcje zbrojne do 1938 roku, kiedy to Japończycy zmusili ją do wycofania się w głąb Chin. W powojennej Korei frakcja ta odegrała znaczącą rolę w tworzeniu się północnokoreańskich władz, ale dużo większy wpływ na losy kraju miała frakcja pozostająca pod kontrolą Komunistycznej Partii Chin. W jej szeregi wstąpił również Kim Ir Sen, zdobywając coraz większe uznanie pośród członków Chińskiej Partii Komunistycznej; później został przywódcą Korei Północnej. Komunistyczni partyzanci, poza bohaterską walką z lepiej uzbrojonymi Japończykami, zapisali się w historii także grabieżami, wyłudzeniami oraz bratobójczymi walkami o władzę[10].

Odzyskanie niepodległości

Sprawa niepodległości Korei była obojętna państwom zachodnim aż do konferencji kairskiej, na której 1 grudnia 1943 roku przywódcy Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych oraz Republiki Chińskiej uzgodnili deklarację określającą powojenny ład na Pacyfiku i Dalekim Wschodzie. Państwa te opowiedziały się za niepodległością Korei we „właściwym czasie”, nie wskazując jednak terminu przekazania władzy Koreańczykom po pokonaniu Japonii[11].

8 sierpnia 1945 roku Związek Radziecki wypowiedział wojnę Japonii, a dwa dni później Stany Zjednoczone zaproponowały Sowietom wspólną okupację Półwyspu Koreańskiego, która miała zagwarantować sprawne przejęcie władzy od Japończyków. Okupacja japońska Korei ostatecznie zakończyła się 15 sierpnia 1945 r. Sojusznicy-wyzwoliciele – Stany Zjednoczone oraz Związek Radziecki – zadecydowali o podzieleniu Korei na dwie części, wzdłuż 38 równoleżnika[12]. Podział półwyspu miał być tylko tymczasowy, jednak rywalizacja między mocarstwami oraz walka komunistycznej Północy z kapitalistycznym Południem doprowadziły do powstania dwóch oddzielnych państw. Część północną o powierzchni 130 tys. km kw. zamieszkiwało wtedy około 9 mln mieszkańców, a część południową o powierzchni 100 tys. km kw. około 16 mln.

W początkowej fazie okupacji ziem koreańskich przez Sowietów zachęcali oni działaczy z różnych środowisk do współpracy i współrządzenia krajem, a sami nie ingerowali w sprawy wewnętrzne kraju. Jeszcze przed wkroczeniem wojsk radzieckich japoński gubernator poprosił działacza niepodległościowego, Cho Man-shika o utworzenie komisji, która utrzymałaby porządek i przejęła kontrolę nad terenami opuszczanymi przez Japończyków. To właśnie utworzony przez niego Komitet Odbudowy Narodowej został przez komunistów desygnowany na główny instrument władzy. Początkowo w skład Komitetu wchodziło zaledwie dwóch komunistów, ale nowi okupanci dość szybko wymusili jego powiększenie i zmianę ekipy. W nowym Komitecie komuniści stanowili już połowę jego członków.

Władze sowieckie, pod kontrolą których od jesieni 1945 roku zaczęły powstawać na Północy struktury nowej władzy, musiały stawić czoła wielu problemom. Jednym z nich było duże rozbicie obozu koreańskich komunistów oraz brak poparcia społecznego. Na południu Półwyspu grupy komunistów były dużo liczniejsze i lepiej zorganizowane.

Doświadczenia koreańskiej rewolucji skłaniały marionetkę Sowietów, Kim Ir Sena, do stabilizacji systemu przy użyciu gwałtownych, stalinowskich metod. Kim Ir Sen dobrze pamiętał początki ruchu komunistycznego i robotniczego w Korei lat trzydziestych, kiedy to Japończycy masowo aresztowali działaczy istniejącego od 1925 roku ruchu komunistycznego. Frakcje lewicowe nie liczyły się na ówczesnej scenie politycznej, ponieważ nie były jednolite, a w dodatku osłabione walkami wewnętrznymi. Próba zorganizowania jednego ruchu pojawiła się w 1928 roku, ale była ona nieskuteczna. Walki pomiędzy partiami nasiliły się po zakończeniu II wojny światowej, kiedy to na północno-koreańskiej scenie politycznej pojawiły się aż cztery zwalczające się wzajemnie ugrupowania.

Pierwszą frakcję tworzyli lokalni komuniści. Na południu kraju przewodził im Pak Hon Yong, syn najstarszego komunistycznego lidera koreańskiego ruchu komunistycznego. We wrześniu 1945 roku przywrócił on do życia Komunistyczną Partię Korei, a za jej siedzibę wybrał Seul. Na północy przywódcy tacy jak Hyon Chun Hyok nie okazywali pełnego oddania sowieckim „opiekunom” i szybko okazało się, że nie będą stanowić rdzenia przyszłych władz.

Drugą frakcję stanowili komuniści koreańscy z Jenanu[13] związani z Komunistyczną Partią Chin i właśnie z uwagi na bliskie relacje z tym ugrupowaniem ich lojalność w stosunku do nowych oswobodzicieli była dość wątpliwa i stanowili poważne zagrożenie dla komunistów popieranych przez Moskwę. Frakcja jenańska była znacznie liczniejsza od komunistów Kim Ir Sena i posiadała niezależne od Sowietów oddziały zbrojne. Wobec czego zaczęli być traktowani jako główne zagrożenie na drodze do ukonstytuowania się przychylnych Moskwie władz[14].

Na trzecią frakcję, tzw. irkucką, składali się sowieccy Koreańczycy. Wywodzili się oni z licznej grupy 400 tysięcy Koreańczyków zamieszkującej tereny Związku Radzieckiego od dwóch, trzech pokoleń. Wszyscy byli obywatelami radzieckimi, mentalnie również było im bliżej do komunistów radzieckich niż do rodzimej ludności Korei. Byli dwujęzyczni, choć językiem koreańskim w większości nie posługiwali się swobodnie. Natomiast ich kwalifikacje były wystarczająco wysokie, aby móc działać w aparatach władzy i wiernie wypełniać rozkazy „braci” z Moskwy. Członkowie frakcji irkuckiej stanowili trzon wszelkich działów administracji utworzonej do końca 1945 roku. Większość z nich powróciła do Związku Radzieckiego w 1948 roku wraz z opuszczającymi Koreę wojskami sowieckimi. Ci, którzy zdecydowali się pozostać w Korei Północnej, objęli wysokie stanowiska już po utworzeniu Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej. Do frakcji irkuckiej zaliczali się m.in. Ho Ka I (najbardziej rozpoznawany koreański komunista do 1937 roku), Pang Hak-se (twórca tajnej policji oraz jeden ze współtwórców systemu represji; później przewodniczący północnokoreańskiego Sądu Najwyższego), Nam Il (szef sztabu dowódców Koreańskiej Armii Ludowej z okresu wojny domowej), Pak Ui-wan czy Pak Czang Ok[15].

Ostatnią frakcję stanowili partyzanci Kim Ir Sena (zwani również frakcją Kapsan). W latach trzydziestych działali poza kontrolą Moskwy, ale od 1941 roku przebywali w Związku Radzieckim, gdzie byli szkoleni przez Armię Czerwoną. Do czasu odzyskania niepodległości mieszkający w ojczyźnie Koreańczycy ich nie znali. Byli oni stosunkowo nieliczną, ale wpływową grupą. Frakcja partyzancka składała się z ludzi prostych, niewyedukowanych, ale z punktu widzenia Moskwy wystarczająco przyuczonych i wiernych, aby stanąć na czele najwyższych władz państwowych[16].

Sowieci od samego początku popierali partyzantów Kim Ir Sena oraz frakcję irkucką. Kim Ir Sen przybył do Pjongjangu pod koniec września 1945 roku wraz z towarzyszami broni z 88. brygady Armii Czerwonej. W dniu 14 października 1945 roku Sowieci zorganizowali wiec polityczny, na którym północnokoreańskiej ludności przedstawiono osobę Kim Ir Sena jako ważnego przywódcę politycznego oraz bohatera walk partyzanckich z Japończykami. Na wiecu obecny był również prawicowy działacz niepodległościowy, Cho Man-shik, który został w ciepły sposób przyjęty przez tłum. Był osobą powszechnie popieraną i dobrze rozpoznawalną, w przeciwieństwie do Kima, który pozostawał postacią anonimową nawet wśród lokalnych komunistów. Mimo starań Kim nie robił wrażenia bohatera, na jakiego starano się go wykreować[17].

Sowieci szybko zrozumieli, że muszą podjąć intensywne działania propagandowe na rzecz dobrego wizerunku Kim Ir Sena. Jednocześnie ze względów taktycznych godzili się na pewne swobody demokratyczne, w tym na działalność organizacji niekomunistycznych. Cho Man-shikowi zezwolono na założenie Koreańskiej Partii Demokratycznej[18]. Swobody te były jednak iluzoryczne, gdyż jednocześnie w strukturach Koreańskiej Partii Demokratycznej zasiedli komuniści, współpracownicy Kim Ir Sena, którzy systematycznie i sprawnie poszerzali zakres swej władzy dzięki poparciu Sowietów.

Tymczasem Moskwa i Waszyngton podjęły rozmowy, aby sprecyzować postanowienia konferencji kairskiej. Pod koniec grudnia 1945 roku odbyło się spotkanie Ministrów Spraw Zagranicznych Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i ZSRR w celu rozwiązania problemów powojennego ładu. W kwestii koreańskiej uzgodniono, że Związek Radziecki, Stany Zjednoczone, Chiny oraz Wielka Brytania powinny sprawować pięcioletni zarząd powierniczy, aby przygotować kraj do niezależnego bytu. Powołana miała zostać wspólna komisja amerykańsko-radziecka z udziałem jeszcze nieistniejącego tymczasowego rządu koreańskiego oraz koreańskich organizacji demokratycznych. Jej celem było zapewnienie wsparcia Koreańczykom w osiągnięciu politycznej i ekonomicznej niezależności poprzez utworzenie demokratycznego i samodzielnego rządu koreańskiego[19].

Postanowienia konferencji moskiewskiej napotkały na powszechne głosy sprzeciwu zarówno ze strony komunistów jak i organizacji prawicowych. Wszakże koreańscy komuniści w wyniku presji swych „opiekunów” dość szybko zmienili zdanie. Skala i siła protestów zaskoczyła obydwu okupantów. Gwałtowna reakcja nacjonalistów koreańskich na Północy dała Sowietom pretekst do ich politycznego unicestwienia. Na początku stycznia 1946 roku Cho Man-shik został uwięziony w areszcie domowym, po czym słuch o nim zaginął i już nigdy nie wystąpił publicznie. Dwa miesiące wcześniej w zamachu zginął prominentny przywódca lokalnych komunistów – Hyon Chun-hyok[20].

Rosjanie przestali stwarzać pozory pluralizmu politycznego i podjęli działania zmierzające do przejęcia pełni władzy. Po zniknięciu Cho Man-shika stery w Koreańskiej Partii Demokratycznej zostały całkowicie opanowane przez ludzi Kim Ir Sena, a jej znaczenie i liczebność szybko malały w następnych latach.

Kim Ir Sen, oprócz zwalczania nacjonalistów, musiał stawić czoło jeszcze innym frakcjom komunistycznym. Po wyeliminowaniu Hyon Chun-hyoka zbudowanie mitu wielkiego bohatera z czasów walk partyzanckich i przejęcie struktur lokalnych nie sprawiło większych problemów. Powstała w grudniu 1945 roku Komunistyczna Partia Korei Północnej była już pod faktyczną kontrolą połączonych sił sowieckich Koreańczyków i partyzantów Kim Ir Sena, a najgłośniejsi przeciwnicy polityczni albo szybko ginęli, albo byli oddelegowywani na „wygodne” posady[21].

Na północnokoreańskiej scenie politycznej pozostała jeszcze frakcja jenańska. Zezwolono im na przyjazd do Korei tylko pod warunkiem ich pełnego rozbrojenia. Jenańczycy, nie mogąc dłużej dysponować oddziałami zbrojnymi, w marcu 1946 roku założyli Nową Partię Ludową. Kim Ir Sen i Sowieci doszli do wniosku, że jedynym sposobem na ich podporządkowanie jest zjednoczenie.

Proces połączenia Komunistycznej Partii Korei Północnej i Nowej Partii Ludowej przebiegał szybko i już w sierpniu 1946 roku utworzono Partię Pracy Korei Północnej. Liczba jej członków wynosiła wtedy około 680 tysięcy. Na przewodniczącego partii wybrano członka frakcji jenajskiej – Kim Tu-bonga. Kim Ir Sen został jedynie wiceprzewodniczącym partii, ale dzięki pełnemu poparciu Sowietów prawdziwa władza pozostawała w jego rękach.

W lutym 1946 roku powstał Północnokoreański Prowincjonalny Komitet Ludowy pełniący funkcję Centralnego Rządu Tymczasowego. Jego przewodniczącym został Kim Ir Sen. W listopadowych wyborach do lokalnych Komitetów Ludowych wspierani przez Sowietów komuniści uzyskali sporą liczbę mandatów, umacniając zarazem władzę Kim Ir Sena w Partii Pracy Korei Północnej i rządowych strukturach władzy. Zebrany w lutym 1947 roku Generalny Kongres Komitetów Ludowych w Pjongjangu powołał Zgromadzenie Ludowe Korei Północnej jako organ ratyfikujący, nie ustawodawczy. Na czele prezydium Zgromadzenia stanął jenajczyk Kim Tu-bong, zatwierdzono system wymiaru sprawiedliwości oraz przekształcono Północnokoreański Prowincjonalny Komitet Ludowy w Północnokoreański Komitet Ludowy. W składzie 22-osobowego Komitetu było aż 16 członków Partii Pracy Korei Północnej z Kim Ir Senem jako przewodniczącym. Od tego momentu Kim Ir Sen jako wódz naczelnego organu wykonawczego oraz wiceprezes Partii Pracy Korei Północnej dominuje na północnokoreańskiej scenie politycznej i staje się jego najważniejszą figurą[22].

Sowietyzacja

Komuniści nie utrzymaliby władzy bez sprawnego i dobrze zorganizowanego aparatu bezpieczeństwa, który powstał niebawem po wkroczeniu wojsk sowieckich do Korei. Przystąpiono również do tworzenia armii. Większą część wojska stanowiły oddziały partyzanckie powracające z Chin, Mandżurii i Syberii. Nie istniał system poboru, a rekruci wstępowali do armii jako ochotnicy. Do końca 1946 roku około 20 tys. rekrutów przeszło szkolenie pod okiem radzieckich doradców, a w roku następnym ich liczba kilkakrotnie się powiększyła[23].

Sowietyzacja Północy objęła również gospodarkę. W 1947 i 1948 roku wprowadzono roczny plan gospodarczego rozwoju, mający na celu naprawienie „zniekształconej” pokolonialnej gospodarki oraz stworzenie podwalin pod strukturę gospodarki socjalistycznej. Plan gospodarczego rozwoju z 1949 roku zakładał wzrost produkcji, całkowite wyeliminowanie przeżytków gospodarki kolonialnej oraz utworzenie niezależnej gospodarki narodowej.

W dniu 5 marca 1947 roku uchwalono reformę rolną. Zgodnie z raportem Kim Ir Sena od 6 do 7% rolników posiadało 54% ziemi uprawnej, 51,5% rolników było posiadaczami 5,4% ziemi uprawnej, a 41,5% chłopów było tylko jej dzierżawcami. Komuniści skonfiskowali ziemie należące wcześniej do Japończyków, ziemie kolaborantów i wielkich właścicieli ziemskich. Ponadto zajęte zostały grunty należące do kościołów chrześcijańskich oraz świątyń i klasztorów buddyjskich. Łącznie wywłaszczeniem objęto blisko 2,6 mln akrów ziemi uprawnej, z czego aż 62% należało do wielkich i średnich koreańskich posiadaczy ziemskich. Konfiskacie podlegały nie tylko grunty orne, ale również sady, domy i zwierzęta hodowlane. Reforma rolna kładła nacisk na to, by przekazać ziemię na własność tym rolnikom, którzy w rzeczywistości ją uprawiali. Oczywiście było to tylko taktyczne zagranie komunistów, gdyż ich ideologia zakładała zlikwidowanie w przyszłości wszelkiej własności prywatnej jako rzekomego źródła ucisku i wyzysku klasy robotniczej i chłopstwa. Reforma na krótką metę miała olbrzymie znaczenie dla koreańskiego społeczeństwa dlatego, że rolnicy stanowili 3/4 jego ludności. Dzięki uwłaszczeniu komuniści zyskali większe poparcie wśród licznego wiejskiego elektoratu. Ale prawdziwe zamiary komunistów wobec chłopstwa ujawniły się dopiero po kilku latach[24].

Tymczasem zachęcani przez komunistyczne władze robotnicy i chłopi tworzyli liczne związki zawodowe. W 1946 roku Północno koreański Prowincjonalny Komitet Ludowy przyjął ustawę o równouprawnieniu kobiet, która całkowicie zmieniła ich rolę w tradycyjnym koreańskim społeczeństwie, oraz nowe prawo pracy[25] , według którego obowiązywał ośmiogodzinny dzień pracy i system równych płac. Wszyscy pracownicy biur i fabryk zostali zapisani do Generalnej Federacji Związków Zawodowych, której przysługiwały uprawnienia do przyznawania wyższych wynagrodzeń, uprawnienia do przyznawania podwyżek płac, wynagrodzeń za dodatkowe godziny pracy i odszkodowań dla pracowników. W celu realizacji komunistycznej utopii w sierpniu 1946 roku wydano dekret o nacjonalizacji przemysłu, kolei i innych środków transportu oraz banków. W wyniku dekretu 90 proc. przedsiębiorstw przeszło natychmiast na własność państwa. Zezwolono jedynie na istnienie małych przedsiębiorstw, ale ich znaczenie dla gospodarki systematycznie malało wskutek restrykcji komunistycznych władz.

Kolejnym działaniem mającym umożliwić komunistom uzyskanie pełnej kontroli nad społeczeństwem było utworzenie organizacji pozostających pod ich kontrolą. Wszystkie dzieci od 9 do 13 roku życia zostały przyjęte do organizacji[26] , których celem było stworzenie „nowego rodzaju istoty ludzkiej zdolnej do walki o idee partii i rewolucji”. Kobiety i mężczyźni od 14 do 30 roku życia zostali członkami Ligi Młodzieży Komunistycznej, która miała stanowić kuźnię przyszłych członków partii komunistycznej. Wszystkie kobiety w wieku od 30 do 50 lat zostały włączone do Koreańskiej Demokratycznej Ligi Kobiet. Komuniści chcieli indoktrynować i mobilizować je do pracy w fabrykach i na roli. W połączeniu z ustawą o równouprawnieniu chciano stworzyć model kobiety-obywatela pełniącej nakazaną jej funkcję w totalitarnym systemie komunistycznym[27].

System edukacji wprowadzany przez komunistów we wszystkich państwach objętych „rewolucją klasową” był najważniejszym czynnikiem mającym zapewnić wielowiekowe istnienie jedynego „sprawiedliwego ładu”. Nie inaczej było w Korei. To właśnie nauczyciele mieli wyeliminować z młodych umysłów pozostałości starych ideałów i wpoić im ideologię komunistyczną. Czterostopniowy system edukacji został wprowadzony w 1946 roku, ale obowiązek szkolny dla najmłodszych zaczął obowiązywać dopiero dziesięć lat później. Liczba szkół do wybuchu wojny koreańskiej uległa podwojeniu. Utworzono również pierwszy uniwersytet w Pjongjangu, a jego patronem został nie kto inny jak sam Kim Ir Sen. Jedynym i najważniejszym celem wprowadzanych zmian było całkowite podporządkowanie Koreańczyków i cel ten został osiągnięty[28].

PRZYPISY

[1] Nicolas Levi, Zarys Stosunków między Polską Republiką Ludową a Koreańską Republiką Ludowo-Demokratyczną [w.] Świat i Polska wobec globalnych wyzwań, (red.) Ryszard Żelichowski, Instytut Studiów Politycznych PAN – Collegium Civitas, Warszawa 2009, s. 345. [«]

[2] North Korea, „www.freedomhouse.com”, s. 3. dostęp 10 lutego 2010 roku. [«]

[3] Rozmowa autora z pracownikiem Air Goryeo, północnokoreańskich linii lotniczych. Rozmowa odbyła się w Berlinie w maju 2010 roku. [«]

[4] Rozmowa z uchodźcą X1 przeprowadzona w 2008 roku. Ze względu na bezpieczeństwo nazwiska osób nie zostaną wymienione. [«]

[5] Rozmowa z profesorem Waldemarem Dziakiem przeprowadzona 17 listopada 2007 roku. [«]

[6] Korea Północna zamyka granice, „Rzeczpospolita”, 16 grudnia 2009. [«]

[7] Szerzej Waldemar J. Dziak, Korea Północna u źródeł rodzinnej sukcesji władzy, ISP PAN Collegium Civitas, Warszawa 2009. [«]

[8] Na Południu na Koreę mówi się Taehan lub Hanguk (słowa te pochodzą z Cesarstwa Koreańskiego Taehan Cheguk, które istniało od roku 1897 do 1910), a na Północy Joseon (Koreańczycy z Północy używają tej nazwy, ponieważ Korea została zjednoczona pod rządami dynastii Joseon). Europejska nazwa Korea wywodzi się z dynastii Goryeo (918-1392). [«]

[9] Zdzisława Otałęga (red.), Marek M. Dziekan, Encyklopedia Historyczna Świata, tom XI – Azja, część 2, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 2002, s. 139-140. [«]

[10] Adrian Buzo, The Making of Modern Korea, Routledge, Nowy Jork 2005, s. 17, 23,32-33,46; Joanna P. Rurarz, Historia Korei, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warszawa 2005, s. 338. [«]

[11] Encyklopedia tom 7, Wydawnictwo Naukowe PWN (Encyklopedia Gazety Wyborczej), Kraków 2005, s. 522. [«]

[12] Adrian Buzo, op. cit., s. 50, 53. [«]

[13] Yan’an – miasto w środkowych Chinach. [«]

[14] Adrian Buzo, op. cit., s. 54-56; Robert A. Scalapino, Lee Chong Sik, Communism in Korea, University of California Press, Berkeley 1972, s. 314; Waldemar Jan Dziak, Korea – pokój czy wojna, Świat Książki, Warszawa 2003, s. 25, 34-36. [«]

[15] Adrian Buzo, op. cit., s. 54-56; Waldemar Jan Dziak, op. cit., s. 36-38. [«]

[16] Idem. [«]

[17] Adrian Buzo, op. cit., s. 54-56; Waldemar Jan Dziak, op. cit., s. 27-28. [«]

[18] Waldemar Jan Dziak, op. cit., s. 29. [«]

[19] Zdzisława Otałęga (red.), Marek M. Dziekan (autor koncepcji szczegółowej tomu), op. cit., s. 144; Andrew C. Nahm, Korea. Tradition & Transformation, Hollym Corporation, Seul 1996, s. 334-335; James Francis Byrnes, Moscow Conference of Foreign Ministers, December 16-26, 1945. Report...And Soviet-Anglo-American Communiqué, Departament Stanu USA, Waszyngton 1946, s. 14-16. [«]

[20] Andrew C. Nahm, op. cit., s. 335-336; Waldemar Jan Dziak, op. cit., s. 30-32, 39-40; Adrian Buzo, op. cit., s. 59. [«]

[21] Waldemar Jan Dziak, op. cit., s. 40-42. [«]

[22] Andrew C. Nahm, op. cit., s. 334-335; Waldemar Jan Dziak, op. cit., s. 42-43,53; Adrian Buzo, op. cit., s. 60. [«]

[23] Zgodnie z amerykańskimi obliczeniami w 1947 roku armia na Północy liczyła około 130 tys. ludzi – Andrew C. Nahm, op. cit., s. 336. [«]

[24] Andrew C. Nahm, op. cit., s. 337; Waldemar Jan Dziak, op. cit., s. 50. [«]

[25] „Prawo pracy dla robotników i pracowników biurowych” [«]

[26] Korean Young Pioneers [«]

[27] Park Kyung Ae, Pacific Affairs Vol. 65, No. 4, University of British Columbia, Vancouver 1992, s. 527-529. [«]

[28] Andrew C. Nahm, op. cit., s. 338-349; Waldemar Jan Dziak, op. cit., s. 51. [«]

[29] Kim Il Sung, On improving party work, [w.] Kim Il Sung, Works, vol.21 – January – December 1967, Foreign Languages Publishing House, Pyongyang 1985, s. 117. [«]

[30] Kim Ir Sen, O wykorzenieniu dogmatyzmu i formalizmu i ustanowieniu Dżucze w pracy ideologicznej – Przemówienie do pracowników propagandy i agitacji partyjnej 28 grudnia 1955 roku, Wydawnictwo Literatury w Językach Obcych, Phenian 1971, s. 3. [«]

[31] O kulcie jednostki i jego następstwach, referat 1 sekretarza KC KPZR tow. N. S. Chruszczowa na XX Zjeździe KPZR, Instytut Literacki, Paryż 1956, s. 1. [«]

[32] Kim Ir Sen, Referat sprawozdawczy Komitetu Centralnego Partii Pracy Korei na V zjazd Partii. Referat wygłoszony podczas szóstego kongresu PPK w dniu 2 listopada 1970 roku, Wydawnictwo Literatury w Językach Obcych, Phenian 1971, s. 5. [«]

[33] Linus Hagström, Marie Sörderberg, Taking Japan-North Korea Relations Seriously: Rationale and Background, „Pacific Affairs”, lato 2009, vol 79 nr 3, s. 376. [«]

[34] Gregory Henderson, Korea: The Politics of the Vortex, Harvard University Press, Cambridge 1969, s. 22-29. [«]

[35] Uczucia antyjapońskie były równie mocne w Korei Południowej. Linus Hagström, Marie Sörderberg, Taking Japan-North Korea Relations Seriously: Rationale and Background, „Pacific Affairs”, lato 2009, vol 79 nr 3, s. 376. [«]

[36] Gregory Henderson, Korea: The Politics of the Vortex, Harvard University Press, Cambridge 1969, s. 22-29. [«]

[37] Gregory Henderson, Korea: The Politics of the Vortex, Harvard University Press, Cambridge 1969, s. 22-29. [«]

[38] Według chińskich źródeł w Korei Północnej krąży poniższy żart, który jest znakomitym przykładem stopnia nieufności w systemie politycznym Korei Północnej. Dwóch Koreańczyków w pjongjangskim metrze patrzy na siebie i jeden pyta drugiego: „Czy jesteś z policji? Z Partii? Z wojska? Z rodziny Kimów?” Drugi na te pytanie odpowiada: „Nie”. Na to pierwszy dodaje: „To przepraszam, że nadepnąłem na twój but”. [«]

[39] North Korea through the looking glass, (red.) Kong Dan Oh, Ralph C. Hassig, Brookings Institution Press, Washington 2000, s. 4. [«]

[40] Jin Duk Kyu, Historical Origins of Korean Politics, Jisik-sanup Publications Co., Seoul 2005, s. 338. [«]

[41] John King Fairbank,The United States and China, wydanie czwarte, Harvard University Press, Cambridge 1979, s. 117, s. 123. [«]

[42] Według hagiografii Kim Ir Sen wrócił do Korei Północnej w październiku 1945 roku. President Kim Il Sung and Education, Kyonwon Shinmun, Pyongyang 1990, s. 1. [«]

[43] Krzysztof Gawlikowski, Konfucjański model państwa w Chinach, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2009, s. 69. [«]

[44] North Korea through the looking glass, (red.) Kong Dan Oh, Ralph C. Hassig, Brookings Institution Press, Washington 2000, s.5. [«]

[45] Opierając się na CIA World Factbook z 2008 roku, PKB Korei Południowej w 2008 roku równał się 857,5mld dolarów, a Korei Północnej 26,2 mld dolarów. http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_by_GDP_(nominal) [«]

[46] Paul French, North Korea, The Paranoid Peninsula: a modern history, Zed Books, London 1998, s. 40. Kolektywizm konfucjański jest obecny m. in. w konstytucji – w artykule 63 konstytucji z 1972 roku można przeczytać, że: „Prawa i obowiązki obywatela są zarządzane według prawa kolektywizmu, w którym jednostki indywidualne istnieją dla społeczeństwa, a społeczeństwo dla jednostek”. Prymat kolektywizmu jest również widoczny podczas wydarzeń sportowych. Zajęcia takie jak np. obowiązkowe uprawianie regularnej gimnastyki są typowe nie tylko dla kimirsenizmu, ale również dla innych krajów o konfucjańskim podłożu, jak np. Japonia i Korea Południowa. [«]

[47] Torbjorn Loden, Rediscovering Confucianism, a major philosophy of life in East Asia, Global Oriental Media, Folkestone 2006, s. 39. [«]

[48] Trinh Van Thao, Vietnam – Du Confucianisme au Communisme, L’Harmattan, Paris 2008. [«]

[49] Należy krótko wspomnieć o wartości współczesnego kapitalizmu koreańskiego i jego powiązaniach z konfucjanizmem. Byung Nak Song, The Rise of the Korean Economy, Oxford University Press, New York 2003, s. 60-61. [«]

[50] Adrian Buzo, The Guerilla Dynasty: Politics and Leadership in North Korea, Westview press, Boulder 1999, s. 45. [«]

[51] Jin Duk Kyu, Historical Origins of Korean Politics, Jisik-sanup Publications Co., Seoul 2005, s. 111. [«]

[52] Konfucjanizm dotyczy bardziej edukacji i systemu wartości niż ekonomii czy polityki. Szlachta koreańska, koreańscy yangbanowie, nie przykładała większej wagi do kwestii rozwoju gospodarki. Podczas dynastii Joseon neokonfucjańscy ideolodzy byli nieprzychylnie nastawieni do działalności handlowej. Wskutek tego nastąpiła stagnacja gospodarki na Półwyspie Koreańskim. Takie podejście było powszechne także w Korei Północnej, gdzie działalność handlowa i stosunki gospodarcze z innymi krajami zostały ograniczone do minimum. [«]

[53] Jin Duk Kyu, Historical Origins of Korean Politics, Jisik-sanup Publications Co., Seoul 2005, s. 113. [«]

[54] Rozmowa autora z południowokoreańskim profesorem Cheong Seong Chang z Instytutu Sejonga w Seulu. Rozmowa odbyła się w czerwcu 2007 roku. Zapisy rozmowy znajdują się w prywatnym archiwum autora. [«]

[55] Michael Madden, A Biography of Jang Song-Thaek: The Juche Jump (Hey, Mr. Jang!) [w.] Parallax, vol. VI, nr 1, jesień 2009, s. 33. [«]

[56] White Paper on Human Rights in North Korea, Korea Institute for National Unification, Seoul 2008, s. 161. [«]

[57] White Paper on Human Rights In North Korea, Korea Institute for National Unification, Seoul 2008, s. 164. [«]

[58] Według hagiografów Kim Ir Sen urodził się 14 kwietnia 1912 roku, w dniu kiedy utonął Titanic, w oddalonej o 12 kilometrów od Pjongjangu wiosce Nam Ri (obecnie wioska Mangyeongdae), w gminie Kopchen, powiat Tedon, prowincja południowego Pjongjangu. Baik Bong, Kim Il Sung Biography, vol.1, Miraisha, Tokyo 1970, s. 12. Jest to jedyny prawdziwy fakt w życiorysie Kim Ir Sena. Jednakże w jego biografii podano, że przywódca urodził się w latach 1910-tych. Kim Ir Sen, With the Century, Foreign Languages Publishing House, Pyongyang 1992, s. 28. Doktrynerzy PPK chętnie dodają, że cała rodzina od dziadka Kim Ir Sena wychowała się w domu rodzinnym. Kim Hye Hui, A glorious life, Korea Pictorial, Pyongyang 1995, s. 16. Michael Underdown, Moving mountains, whipping up whirlwinds, political succession in North Korea, Australian Parliamentary Research Service, 1994, nr 16, s. 15. [«]

[59] Joanna Rurarz, Historia Korei, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2005, s. 392. [«]

[60] Szerzej w artykule Social Discrimination Based on Family Background [w.] „White Paper on Human Rights In North Korea”, Korea Institute for National Unification, Seoul 2008, s. 161-170. [«]

[61] White Paper on Human Rights In North Korea, Korea Institute for National Unification, Seoul 2008, s. 165. [«]

[62] Już w 1950 roku Józef Stalin pisał listy bezpośrednio do Kim Ir Sena, Letter from Stalin to Kim Il Sung. 7 października 1950 r. Dokument pochodzący z „Woodrow Wilson International Center for Scholars – http://www.wilsoncenter.org”. [«]

[63] Michael Underdown, Moving mountains, whipping up whirlwinds, political succession in North Korea, Australian Parliamentary Research Service, 1994, nr 16, s. 11. [«]

[64] Waldemar J. Dziak, Kim Ir Sen – dzieło i polityczne wizje, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2004, s. 77-84. [«]

[65] Sydney A. Seiler, Kim Il Song 1941-1948, The Creation of a Legend, The Building of a Regime, University Press of America, London 1994, s. 50. [«]

[66] Andrew Scobell, Kim Jong Il and North Korea: The Leader and the System, Departament Obrony Stanów Zjednoczonych, Waszyngton 2006, s. 18. [«]

[67] Rozmowa z naukowcem Instytutu Sejonga przeprowadzona w 2008 roku. Ze względów bezpieczeństwa dane personalne osób udzielających wywiadu nie zostaną podane. [«]

[68] 25 lipca 1905 roku Korea została protektoratem japońskim. Oficjalna, długoletnia okupacja rozpoczęła się w 1910 roku. [«]

[69] Charles K. Amstrong, The North Korean Revolution 1945-1960, Cornell University Press, Ithaca 2003, s. 232. [«]

[70] Andreas Hennela, Reflections on Korean history and its impacts on the US-North Korean conflict, „Journal and Science and Word Affairs”, 2006, vol. 2, nr 1, s. 22. [«]

[71] Bruce Cumings, The Origins of the Korean War, vol. I, Liberation and Emergence of Separate Regimes 1945-1947, Princeton University Press, Princeton 1981, s. 267-381; vol II, Liberation and Emergence of Separate Regimes 1947-1950, s. 269-290, s. 569-621, Princeton University Press, Princeton 1981. [«]

[72] Bruce Cumings, Korea’s pace in the Sun. A modern history, W.W. Norton&Company, New York-London 1997, s. 414; Helen Louise Hunter, Kim Il Sung’s North Korea, Praeger, New York 1999, s. 31-32. [«]

[73] Kim Il Sung, On The Occasion Of Founding The Anti-Japanese People’s Guerrilla Army, Speech at the Ceremony to Found the Anti-Japanese People’s Guerrilla Army, maszynopis powielany, 25 kwietnia 1932, s. 4. [«]

[74] 75-letnia droga rozsławiona przez wybitnych dowódców, Biuletyn Ambasady KRLD, Warszawa maj 2007, maszynopis powielany, s. 1; Kim Ir Sen, O Dżucze w naszej rewolucji, t. 1, Wydawnictwo Literatury w Językach Obcych, Phenian 1977, s. 20; Baik Bong, Kim Il Sung Biography, vol. 1, Miraisha, Tokyo 1970, s. 134. [«]

[75] Notatka z rozmowy autora z Hansem Maretzkim z 17 października 2007 (ostatnim ambasadorem NRD w Korei Północnej, znawcą Korei i autorem m.in. książki Kim – ismus in Nordkorea, Eine Analyse des letzten DDR – Botschafters in Pjöngjang) [«]

[76] Cheong Seong Chang, Stalinism and Kimilsungism: a comparative analysis of ideology and power, Asian Perspective, styczeń 2000, vol. 24, nr 1, s. 135. Cheong Seong Chang jest profesorem w Instytucie Sejonga w Seulu. To jedna z najbardziej znanych instytucji analitycznych w Korei Południowej, która zajmuje się problematyką północnokoreańską. Profesor Cheong Seong Chang jest autorem kilkudziesięciu książek i opracowań poświęconych Korei Północnej. To najwybitniejszy znawca problematyki północnokoreańskiej, jakiego poznał autor. [«]

[77] Waldemar J. Dziak, Korea Północna u źródeł rodzinnej sukcesji władzy, ISP PAN Collegium Civitas, Warszawa 2009, s. 9. [«]

[78] Sydney A. Seiler, Kim Il Song 1941-1948, The Creation of a Legend, The Building of a Regime, University Press of America, London 1994, s. 31. [«]

[79] Sydney A. Seiler, Kim Il Song 1941-1948, The Creation of a Legend, The Building of a Regime, University Press of America, London 1994, s. 32. [«]

[80] W lipcu 1940 roku oddział liczył 300 ludzi. Była to największa liczba partyzantów, jaka kiedykolwiek służyła w trakcie całej antyjapońskiej kampanii partyzanckiej pod rozkazami Kim Ir Sena. Batalion pierwotnie miał zbierać informacje na temat wojska japońskiego, by Armia Czerwona mogła przygotować ofensywę na ten kraj. Waldemar J. Dziak, Kim Ir Sen – dzieło i polityczne wizje, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2004, s. 338. [«]

[81] Aby zmienić miejsce zamieszkania, należy najpierw postarać się o świadectwo zatrudnienia w nowym miejscu. Zgoda jest weryfikowana przez sekretarza partii i biuro bezpieczeństwa pod kątem bezpieczeństwa i przydziału żywności. Korea Północna za zasłoną, (red.) Andrzej Rzepliński, Joanna Hosaniak, Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Warszawa 2004, s. 117. [«]

[82] Ruch, który odegrał istotną rolę w okresie odbudowy Korei Północnej ze zniszczeń wojennych. Legendarny skrzydlaty koń miał przebywać 400 km w ciągu jednego dnia. Pomnik został odsłonięty 15 kwietnia 1961 roku z okazji 49. urodzin Prezydenta Kim Ir Sena. Ruch ten opiera się ideologicznie na Chińskim Wielkim Skoku. Pjongjang jest nazwany miastem Czhollimy. The Great Idea of JUCHE radiates over the revolutionary struggle of the Africans People, The Preparatory Committee of the Pan-African Seminar On The Juche Idea of Comrade Kim Il Sung – Documents and Deliberations of the Seminar, Dar Al.-Talia, Beirut 1973, s. 46. [«]

[83] Cheong Seong Chang, Stalinism and Kimilsungism: a comparative analysis of ideology and power, Asian Perspective, styczeń 2000, vol. 24, nr 1, s. 140. [«]

[84] Kim Jong Il, Szkalowanie socjalizmu jest niedopuszczalne, Wywiad udzielony organowi KC Partii Pracy Korei, czasopismu „Kyllodza” 1 marca 1993 roku, Warszawa 1994, s. 8. [«]

[85] Kim Ir Sen, Ideowe Wychowanie Młodzieży. Podstawowe Zadanie Organizacji Demokratycznego Związku Młodzieży, Wydawnictwo Literatury w Językach Obcych, Phenian 1971, s. 9. [«]

[86] „Filozofia Dżucze to filozofia samoistna, kompleks rozwiniętych i usystematyzowanych własnych, jej tylko właściwych, twierdzeń. Jej historyczny wkład w rozwój myśli filozoficznej nie polega na rozwinięciu przez nią marksistowskiego materializmu dialektycznego, lecz na ugruntowaniu nowych zasad filozoficznych mówiących, że w centrum uwagi znajduje się człowiek.” Kim Jong Il, Filozofia Dżucze – samoistna Filozofia Rewolucji, Nakład Ambasady KRL-D w Polsce, Polska 2003, s. 1-2. [«]

[87] Kim Jong Il, O podstawowych problemach budownictwa partii rewolucyjnej, artykuł poświęcony 47. rocznicy utworzenia Partii Pracy Korei 10 października 1992 roku, Warszawa 1993, s. 8; Kim Jong Il, On some problems of the ideological foundation of socialism – Speech Delivered to the Senior Officials of the Central Committee of the Worker’s Party of Korea, 30 maja 1990, s.7, s. 9. [«]

[88] Kim Yeon Gak, Ideological Changes in North Korea since the 1990s, Seowon University, s. 384. Dżuczejskie metody pracy opierają się na dwóch konceptach: metoda Czchonsanri i Teański system pracy. Metoda Czchonsanri polega na skierowaniu w teren dygnitarzy partyjnych i państwowych, by na własnej skórze doświadczyli wszelkich niedogodności związanych z wykonaniem zadań, które sami nałożyli na podległe im organy (jednostki terytorialne). Nazwa pochodzi od wsi Czchonsanri, której problemami musiał zająć się osobiście skierowany przez Kim Ir Sena wysoki dygnitarz państwowy. Za to Teański system pracy polega na wyprowadzeniu zza biurek kadry konstruktorskiej i technologicznej przedsiębiorstw przemysłowych i innych jednostek produkcyjnych i postawieniu ich bezpośrednio przy robotniku wykonującym wyrób według ich projektu. Celem jest doskonalenie konstrukcyjne, technologiczne i produkcyjne w produkcji. Nazwa pochodzi od kombinatu metalurgicznego w mieście Tean. Kim Jong Il, Historyczna lekcja budownictwa socjalizmu i generalna linia naszej Partii, rozmowa z odpowiedzialnymi pracownikami KC Partii Pracy Korei 3 stycznia 1992 roku, Warszawa 1992, s. 42– 43; Baik Bong, Kim Il Sung Biography, vol.3, Miraisha, Tokyo 1970, s. 179-223; Kim Jong Il, Partia Pracy Korei – Partia Wielkiego Wodza Towarzysza Kim Ir Sena, Cieszyńska Drukarnia Wydawnicza, Polska 2000, s. 32; Kim Ir Sen, Referat Sprawozdawczy Komitetu Centralnego Partii Pracy Korei na V zjazd Partii. Referat wygłoszony podczas szóstego kongresu PPK w dniu 2 listopada 1970 roku, Wydawnictwo Literatury w Językach Obcych, Phenian 1971, s. 38-39. [«]

[89] Waldemar J. Dziak, Edukacja polityczna w KRL-D, s. 306 [w.] „Edukacja Polityczna”, kwiecień-maj 1984, vol. 4-5. Wcześniej Kim Ir Sen wspominał wyłącznie o marksizmie. „Po pierwsze należy studiować teorię i zasady marksizmu-leninizmu, wiążąc je z efektywną rzeczywistością naszego kraju, prowadzić pracę w zakresie wychowania klasowego członków partii poprzez żywe, realne życie i praktyczną walkę w naszym kraju.” Kim Ir Sen, O dalszym wzmożeniu wychowania klasowego wśród członków partii – Referat na Plenum KC Partii Pracy Korei 1 kwietnia 1955 roku, Wydawnictwo Literatury w Językach Obcych, Phenian 1971, s. 26. [«]

[90] Bruce Cumings, North Korea: Another Country, The New Press, New York 2004, p. 158; Waldemar J. Dziak, Kim Ir Sen, Wiedza Powszechna, Warszawa 2001, s. 83-85; Waldemar Dziak, Kim Jong Il, Instytut Studiów Politycznych PAN, Wydawnictwo Trio, Warszawa, 2004, s. 235-239. [«]

[91] Korea Północna za zasłoną, (red.) Andrzej Rzepliński, Joanna Hosaniak, Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Warszawa 2004, s. 81; Kim Jong Il, On some problem of education in the Juche Idea, Foreign Languages Publishing Mouse, Pyongyang 1987, s. 6. [«]

[92] Kim Jong Il, Urzeczywistnimy zjednoczenie ojczyzny w sposób samodzielny i pokojowy na podstawie wielkiej konsolidacji całego narodu, Nakład Ambasady KRL-D w Polsce, Polska 1999, s. 7; Kim Jong Il, Filozofia Dżucze – samoistna Filozofia Rewolucji, Nakład Ambasady KRL-D w Polsce, Polska 2003, s. 7; Kim Dzong Il, Zwycięży socjalizm naszego typu, służący interesom mas ludowych, Nakład Ambasady Korei Północnej, Warszawa 1992, s. 11. [«]

[93] Kim Jong Il, On the Juche Idea, Foreign Languages Publishing House, Pyongyang 1982, s. 9 – 13; Kim Jong Il, Partia Pracy Korei – Partia Wielkiego Wodza Towarzysza Kim Ir Sena, Cieszyńska Drukarnia Wydawnicza, Polska 2000, s. 20. [«]

[94] Waldemar J. Dziak, Edukacja polityczna w KRL-D, s. 309 [w.] „Edukacja Polityczna”, vol. 4-5 kwiecień-maj 1984, Warszawa 1984. [«]

[95] Kwang Shick Kang, Juche Idea and the alteration process in Kim Il-Sung’s works: A study on how to read Kim Il-Sung’s works, The Academy of Korean Studies, maszynopis powielany, s. 363. [«]

[96] Według jedenastego artykułu konstytucji Korei Północnej jej polityka może być prowadzona wyłącznie przez PPK. Socialist Constitution of The Democratic People’s Republic of Korea. Zaakceptowana podczas pierwszej Sesji piątego Narodowego Zgromadzenia Ludowego KRL-D, 27 grudnia 1972 roku, Foreign Languages Publishing House, Pyongyang 1972, s. 4. [«]

[97] „Poważna jest tendencja do naśladowania tylko formy w uczeniu się od Związku Radzieckiego… Nie ma takiej potrzeby”. Kim Ir Sen, O wykorzenieniu dogmatyzmu i formalizmu i ustanowieniu Dżucze w pracy ideologicznej – Przemówienie do pracowników propagandy i agitacji partyjnej 28 grudnia 1955 roku, Wydawnictwo Literatury w Językach Obcych, Phenian 1971, s. 19. [«]

[98] Kim Il Sung, De la lutte du people coréen pour la matérialisation des idées du Djoutche, Edition en langues étrangeres, Pyongyang 1983, s. 18. [«]

[99] Shinn Rin Sup, North Korea: a country study, Deborah A. Clement, Washington, 1981, s. 177. [«]

[100] Sławoj January Guzowski, Korea i Przywódca narodu koreańskiego Prezydent Kim Ir Sen, Warszawa 1996, s. 35. [«]

[101] Baik Bong, Kim Il Sung Biography, vol.3, Miraisha, Tokyo 1970, s. 156. [«]

[102] Shinn Rin Sup, North Korea: a country study, Deborah A. Clement, Washington, 1981, s. 178. [«]

[103] Socialist Constitution of The Democratic People’s Republic of Korea. Zaakceptowana podczas pierwszej sesji piątego Najwyższego Zgromadzenia Ludowego KRL-D, 27 grudnia 1972 roku, Foreign Languages Publishing House, Pyongyang 1972, s. 4. [«]

[104] Adrian Buzo, The Guerilla Dynasty: Politics and Leadership in North Korea, Westview press, Boulder 1999, s. 37. [«]

[105] Słowo-symbol „Juche” jest to jedyne słowo zaznaczone grubą czcionką w konstytucji KRL-D z 1972 r; Kim Jong Il, Partia Pracy Korei – Partia Wielkiego Wodza Towarzysza Kim Ir Sena, Cieszyńska Drukarnia Wydawnicza, Polska 2000, s. 3. [«]

[106] Kwang Shick Kang, Juche Idea and the alteration process in Kim Il-Sung’s works: A study on how to read Kim Il-Sung’s works, The Academy of Korean Studies, maszynopis powielany, s. 364. [«]

[107] Waldemar J. Dziak, Kim Ir Sen – dzieło i polityczne wizje, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2004, s. 317. [«]

[108] Kim Djeung Il, Pour une connaissance précise de l’originalité du Kimilsungisme, Editions en langues étrangeres, 1984 Pyongyang, s. 1. Kim Jong Il, The Juche Philosophy is an original revolutionnary philosophy, wypowiedź opublikowana w Kulloja, czasopiśmie teoretycznym KC PPK, 26 lipca 1996, s. 2. [«]

[109] Kim Djeung Il, Pour une connaissance précise de l’originalité du Kimilsungisme, Edition en langues étrangeres de Pyongyang, 1984, s. 4-5; Kim Jong Il, On some problem of education in the Juche Idea, Foreign Languages Publishing Mouse, Pyongyang 1987, s. 12. [«]

[110] Kim Ir Sen, Referat Sprawozdawczy Komitetu Centralnego Partii Pracy Korei na V zjazd Partii. Referat wygłoszony podczas szóstego kongresu PPK w dniu 2 listopada 1970 roku, Wydawnictwo Literatury w Językach Obcych, Phenian 1971, s. 80. [«]

[111] Rozmowa z Profesorem Waldemarem Dziakiem, przyprowadzana 29 marca 2008; Kim Ir Sen, Referat Sprawozdawczy Komitetu Centralnego Partii Pracy Korei na V zjazd Partii. Referat wygłoszony podczas szóstego kongresu PPK w dniu 2 listopada 1970 roku, Wydawnictwo Literatury w Językach Obcych, Phenian 1971, s. 137. [«]

[112] Kim Djeung Il, Pour une connaissance précise de l’originalité du Kimilsungisme, Edition en langues étrangeres de Pyongyang, 1984, s. 3. [«]

[113] Cheong Seong Chang, Stalinism and Kimilsungism: a comparative analysis of ideology and power, Asian Perspective, styczeń 2000, vol. 24, nr 1., s. 13. [«]

[114] Szerzej: Waldemar J. Dziak, Korea Północna: u źródeł rodzinnej sukcesji władzy, ISP PAN Collegium Civitas, Warszawa 2009, s. 66-111. Wedle niektórych dokumentów ideologicznych aż do 1974 roku uważano, że kimirsenizm ma swoje korzenie w marksizmie; The Great Idea of JUCHE radiates over the revolutionary struggle of the Africans People, The Preparatory Committee of the Pan-African Seminar On The Juche Idea of Comrade Kim Il Sung – Documents and Deliberations of the Seminar, Dar Al.-Talia, Beirut 1973, s. 36. [«]

[115] Kim Jong Il, Konsekwentnie wcielać w życie testament wielkiego wodza towarzysza Kim Ir Sena w sprawie zjednoczenia ojczyzny, Nakład Ambasady KRL-D w Polsce, Polska 2004, s. 15. [«]

[116] Roy Allison, The Soviet Union and the strategy of non-alignment in the Third World, Cambridge University Press, Cambridge 2009, s. 217. [«]

[117] Andrew Scobell, China and North Korea: From Comrades-in-Arms to allies at arm’s length, Departament Obrony Stanów Zjednoczonych, Waszyngton 2004, s. 2. [«]

[118] Adrian Buzo, The Guerilla Dynasty: Politics and Leadership in North Korea, Westview press, Boulder 1999, s. 37. [«]

[119] Kim Jong Il Biographie sommaire, Editions en Langues Etrangeres, Pyongyang 1988, s. 74. [«]

[120] Kim Jong Il, Szkalowanie socjalizmu jest niedopuszczalne, Wywiad udzielony organowi KC Partii Pracy Korei czasopismu „Kyllodza” 1 marca 1993 roku, Warszawa 1994, s. 3. [«]

[121] Trzy aspekty wiary Przywódcy Korei Kim Dzong Ila, Biuletyn Ambasady KRL-D, Warszawa styczeń 2004, maszynopis powielany. [«]

[122] Cheong Seong Chang, Kim Jong Il’s Military-first Politics: The existing Conditions and the Essence, „Vantage Point. Developments in North Korea”, sierpień 2001, vol. 24, nr 8, s. 46. [«]

[123] Kim Yeong Gak, Ideological changes in North Korea since the 1990s, Seowon University, s. 390. [«]

[124] Kim Chol U, Army Centered Politics of Kim Jong Il, Foreign Languages Publishing House, Pyongyang 2002. [«]

[125] Jednym z ważnych elementów kultu jednostki Kim Ir Sena oraz Kim Dzong Ila jest również uniemożliwienie tworzenia opinii różnej od myśli kimirsenowskiej. Według Jae Jean Suh, żeby całkowicie usunąć źródła myślenia krytycznego, Korea Północna usunęła wszelkie broszury oraz książki na temat marksizmu-leninizmu w latach siedemdziesiątych. Dlatego trudno jest znaleźć opinię, na podstawie której można krytykować myśl Kim Ir Sena. Stąd uchodźcy, którzy przebywają w Korei Południowej, nie są w stanie sformułować opinii, która sprzeciwiałaby się tej myśli. Jae Jean Suh, The Impact of Personality Cult In North Korea, Korea Institute of National Unification, Studies Series 04-03, Seoul 2004, s. 16. [«]

[126] Rozmowa z uchodźcą X3 przeprowadzona w 2008 roku. Ze względu na bezpieczeństwo nazwiska osób nie zostaną wymienione. [«]

[127] Kyo Duk Lee, The Successor Theory of North Korea, Korea Institute for National Unification. Studies Series 04-01, Seoul 2004, s. 3. [«]

[128] Ueda Junko, President Kim Il Sung’s Theory On Literature And Art, Member of the Liaison Council of the Youth Society for the Study of the Juche Idea, Japan, maszynopis powielany, s. 276; Kim Jong Il, Of some problem of education In the Juche Idea, Foreign Languages Publishing Mouse, Pyongyang 1987, s. 21. [«]

[129] Park Il Bum, Collections on the great Juche Idea 2: The social-Historical Principles of the Juche Idea, Academy of Social Science Publishing House, Pyongyang 1985, s. 28-344. [«]

[130] Park Il Bum, Collections on the great Juche Idea 2: The social-Historical Principles of the Juche Idea, Academy of Social Science Publishing House, Pyongyang 1985, s. 202. [«]

[131] Kyo Duk Lee, The Successor Theory of North Korea, Korea Institute for National Unification. Studies Series 04-01, Seoul 2004, s. 12. [«]

[132] Chin Bang Hun, Guide and Action Programme for Youth Movement, „The Pyongyang Times”, 27 czerwca 1971, s. 3. [«]

[133] Kim Il Sung, You must carry on the cause of your father and mothers [w.] Kim Il Sung, Works, vol. 21 – January – December 1967, Foreign Languages Publishing House, Pyongyang 1985, s. 363. [«]

[134] Kim Dzong Il w wieku 10 lat napisał pierwszą pieśń patriotyczną. Kim Jong Il, Biographie sommaire, Editions en Langues étrangeres, Pyongyang, 1988, s 3. [«]

[135] Kim Ir Sen, With the Century, Foreign Languages Publishing House, Pyongyang 1992.s. 28. [«]

[136] Bradley K. Martin, Under the loving care of the fatherly leader, North Korea and the Kim dynasty, St. Martin’s Press, New York 2004, s. 194. [«]

[137] Ishikawa Sho, Secretary Kim Jong Il his person and achievements, Foreign Languages Publishing House, Pyongyang 1988, s. 57. [«]

[138] Waldemar J. Dziak, Andrzej M. Faliński, W kraju Orwella – Uwagi o funkcjonowaniu północnokoreańskiego państwa totalitarnego, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 1994, s. 21. [«]

[139] Kim Ik Hyon, The Immortal Woman Revolutionary, Foreign Languages Publishing House, Pyongyang 1987. [«]

[140] Kim Hyong Jik miał dwóch młodszych braci: Kim Hyong Noka i Kim Hyong Gwona (zmarł w 1936 roku). Reversing the Optics, [w.] North Korean Policy Elites, (red.) Hassig, Kong Dan Oh, Ralph C. Hassig, IDA Paper P-3903, Institute for Defense Analyses, Alexandria czerwiec 2004, s. 18. [«]

[141] Szerzej: KC 15-kwietniowego związku pisarzy Korei, Dawn of a New Age, Foreign Languages Publishing House, Pyongyang 1978. Dokument stanowi zarys działalności rewolucyjnej Kim Hyong Jika. [«]

[142] Waldemar J. Dziak, KRL-D Kraj „Dżucze”, Socjalistyczny Związek Studentów Polskich Zarząd Stołeczny Ośrodek Pracy Politycznej, Materiały szkoleniowe dla aktywu SZSP, Warszawa 1979, s. 7. [«]

[143] Korean Review, Foreign Languages Publishing House, Pyongyang 1982, s. 89. [«]

[144] Kim Ir Sen, Sławnoje znamija czuczhe, Izdatielstwo Literatury na Inostrannych Jazykach, Phenian 1981, s. 21-23. [«]

[145] Młodsza siostra Kim Ir Sena, Kim Hyong Sil, miała trzy córki: Kim Chong Suk, Kim Sun Suk oraz trzecią o nieznanej tożsamości. Kim Chong Suk była żoną Ho Dama, ministra spraw zagranicznych w okresie 1970-1983. Kim Sin Suk była żoną Yang Hyong Sop (1925-…), który studiował w Moskwie z bratem Kim Ir Sena, Kim Jong Ju, na początku lat czterdziestych. Yang Hyong Sop był ministrem edukacji w latach sześćdziesiątych. Obecnie jest wiceprzewodniczącym NZL. Alexandre Y. Mansourov, Inside North Korea’s Black Box: Reversing the Optics, [w.] North Korean Policy Elites, (red.) Hassig, Kong Dan Oh, Ralph C. Hassig, IDA Paper P3903, Institute for Defense Analyses, Alexandria czerwiec 2004, s. 18. [«]

[146] Kim Young C., The Democratic People’s Republic of Korea In 1975, „Asian Survey”, styczeń 1976, vol. 16, nr 1, s. 91. [«]

[147] Jae Cheon Lim, Kim Jong Il’s Leadership of North Korea, Routledge Contemporary Asia Series, New York 2009, s. 90. [«]

[148] Kim Ir Sen, Kratkaja biografia, Izdatielstwo literatury na inostrannych jazykach, Phenian 1973, t. 1, s. 5. [«]

[149] North Korean Political System in Present Perspective, Research Center for Peace and Unification, Seoul 1976, s. 26. [«]

[150] Kim Ir Sen, Kratkaja biografia, Izdatielstwo literatury na inostrannych jazykach, Phenian 1973, t. 1, s. 1. [«]

[151] Kim Ir Sen, Zarys Historii Działalności Rewolucyjnej towarzysza Kim Ir Sena, Instytut Historii Partii KC PPK, Wydawnictwo Literatury w Językach Obcych, Phenian 1971, s. 9. [«]

[152] Kim Ir Sen, Zarys Historii Działalności Rewolucyjnej towarzysza Kim Ir Sena, Instytut Historii Partii KC PPK, Wydawnictwo Literatury w Językach Obcych, Phenian 1971, s. 7. [«]

[153] Kim Ir Sen, Zarys Historii Działalności Rewolucyjnej towarzysza Kim Ir Sena, Instytut Historii Partii KC PPK, Wydawnictwo Literatury w Językach Obcych, Phenian 1971, s. 9. [«]

[154] Kim Ir Sen, Przemówienia wygłoszone podczas wizyty za granicą, Wyd. literatury w językach obcych, Phenian 1976, s. 20. [«]

[155] Bruce Cumings, North Korea: Another Country, The New Press, New York 2004, p. 134. [«]

[156] Lee Sung Jin, Yangkang Renewal Led by Captain Kim Jong Woon, „DailyNK.com”, 11 sierpnia 2009. Amerykański naukowiec Michael Breen twierdzi, że pierwszą żoną Kim Ir Sena była Han Seong Hee. Walczyła z Kim Ir Senem przeciwko okupantom japońskim. Musiała się rozstać z nim w latach czterdziestych i została wydalona z Pjongjangu w latach pięćdziesiątych. Michael Breen, Kim Jong Il: North Korea’s dear leader who he is, what he wants, what to do about him, John Wiley&Sons (Asia) Pte Ltd, Singapur 2004, s. 63. [«]

[157] Ki Kwang In, An Analysis of Factors Underlying North Korea’s Dynastic Power Succession, „Vantage Point. Developments in North Korea”, październik 1998, vol. 21, nr 10, s. 33. [«]

[158] Jung Chang, Halliday Jon, Mao, Albatros, Warszawa 2007, s. 545. [«]

[159] Polski MSZ dostarcza materiałów, w których potwierdzono fakt, że Kim Ir Sen chętnie rozmawiał na temat sukcesji rodzinnej z Nicolae Ceaucescu, przywódcą Rumuńskiej Partii Robotniczej, a także z Ludmiłą Żiwkową, córką przywódcy Bułgarskiej Partii Komunistycznej, o której mówiono, że jest nieoficjalną sukcesorką ojca. Pod koniec lat 80. Elena Ceaucescu, żona Nicolae Ceaucescu, nosiła oficjalny tytuł „towarzysza, doktora inżyniera, członka Akademii Nauk, ukochanej matki ludu rumuńskiego”. Daniel Chirot, Tyrani XX wieku, wyd. Michał Urbański, Warszawa 1997, s. 241. [«]

[160] http://www.foxnews.com/world/2011/02/16/nkorea-marks-kims-birthday-amideconomic-hardship/. Kim Jong Il Has Lavish Birthday Celebration as North Korea Nears Bankruptcy, “Foxnews.com”, 2 lutego 2011. [«]

[161] Inne strefy to strefa Sinudżu, która powstała w 2002 r. i która zarządzona jest przez szwagra Kim Dzong Ila: Jang Song Thaeka. Strefa Radzin-Sonbong była przez jakiś czas kierowana przez młodszego brata Kim Ir Sena: Kim Jong Ju. [«]

[162] Depesza Rządu Ludowej Demokratycznej Republiki Koreańskiej do Rządu Rzeczypospolitej Polskiej, [w]: Zbiór Dokumentów 1948,Warszawa 1948, s. 742-744. [«]

[163] Depesza Rządu Rzeczypospolitej Polskiej do Rządu Ludowej Demokratycznej Republiki Koreańskiej, [w]: Zbiór Dokumentów 1948, nr 10, Warszawa 1948 r., s. 745-747. [«]

[164] Stosunki dyplomatyczne Polski 1944-1982. Informator, t. IV, Azja, Australia, Oceania., opr. W. Górnicka, Departament Archiwum i Dokumentacji Historycznej, Warszawa 1984, s.129. [«]

[165] Ibidem, s. 129. [«]

[166] Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych (dalej AMSZ), Zespół 16, Wiązka 28, Teczka 471, Notatka z 26 grudnia 1950 oraz AMSZ, Zespół 11, Wiązka 22, Teczka 414, Raport z pierwszej podróży do KRL-D J. Burgina– Ambasadora RP w Pekinie z dnia 2 stycznia 1950 r. [«]

[167] Stosunki dyplomatyczne Polski 1944-1982…, s. 130. [«]

[168] AMSZ, Zespół 16, Wiązka 28, Teczka 476, Notatka służbowa. [«]

[169] Zob. np. Przemówienie dyr. T. Żebrowskiego na posiedzeniu plenarnym Ogólnego Zgromadzenia ONZ w sprawie Korei, [w]: Zbiór Dokumentów 1950, nr 1-6, Warszawa 1950, s. 250-266.; Nota Rządu Rzeczypospolitej Polskiej do Sekretarza Generalnego ONZ, [w]: Zbiór Dokumentów 1950, nr 7+12, Warszawa 1950, s. 749-756.; Nota Rządu Rzeczypospolitej Polskiej do Ambasady Stanów Zjednoczonych Ameryki, [w]: Zbiór Dokumentów 1950, nr 7-12, Warszawa 1950, s. 791-793.; Nota Rządu RP do Przewodniczącego Rady Bezpieczeństwa ONZ oraz Nota Rządu RP do Sekretarza Generalnego ONZ, [w]: Zbiór Dokumentów 1950, nr 7-12, Warszawa 1950, s. 864-872.; Przemówienie Przewodniczącego delegacji polskiej Ambasadora S. Wierbłowskiego na posiedzeniu plenarnym Ogólnego Zgromadzenia Organizacji Narodów Zjednoczonych, [w]: Zbiór Dokumentów 1951, nr 1-3, Warszawa 1951, s. 393-404.; Przemówienie Wiceministra Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej, S. Wierbłowskiego w Komisji Politycznej Ogólnego Zgromadzenia ONZ, [w]: Zbiór Dokumentów 1952, nr 1-3, Warszawa 1952, s. 1029-1068.; Przemówienie Przewodniczącego Delegacji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej dr Stanisława Skrzeszewskiego w Komisji Politycznej Ogólnego Zgromadzenia ONZ, [w]: Zbiór Dokumentów 1953, nr 1-4, Warszawa 1953, s. 659-704.; Przemówienie Wiceministra Spraw Zagranicznych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Mariana Naszkowskiego w Komisji Politycznej Ogólnego Zgromadzenia ONZ, [w]: Zbiór Dokumentów 1953, nr 1-4, Warszawa 1953, s. 705-729.; Rezolucja II Ogólnopolskiego Kongresu Obrońców Pokoju, [w]: Zbiór Dokumentów 1952, nr 9-12, Warszawa 1952, s. 2569-2573.; Przemówienie Przewodniczącego Delegacji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej dr Stanisława Skrzeszewskiego w Komisji Politycznej Ogólnego Zgromadzenia ONZ, [w]: Zbiór Dokumentów 1953, nr 1-4, Warszawa 1953, s. 905-952.; Przemówienie Przewodniczącego Delegacji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej dr Stanisława Skrzeszewskiego w Komisji Politycznej Ogólnego Zgromadzenia ONZ, [w]: Zbiór Dokumentów 1953, nr 5-8, Warszawa 1953, s. 985-1012.; Przemówienie Przewodniczącego Delegacji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Mariana Naszkowskiego w Komisji Politycznej Ogólnego Zgromadzenia ONZ, [w]: Zbiór Dokumentów 1953, nr 9-12, Warszawa 1953, s. 1893-1910. [«]

[170] „Ogólna kwota wydana na pomoc Korei z funduszów rządowych wynosiła 4.203.391,07 zł. Ogólna kwota wydana w ramach akcji pomocy społecznej (fundusze zbierane przez CRZZ i PKOP) wynosiła w 1951 r. 11 554,95 zł. Razem: 15 757 561,95 zł.”; AMSZ, Zespół 11, Wiązka 23, Teczka 432, Notatka E. Słuczańskiego do Ministra S. Wierbłowskiego z 5 marca 1952 r. [«]

[171] AMSZ, Zespół 11, Wiązka 24, Teczka 448, Notatka E. Słuczańskiego do Ministra M. Naszkowskiego z dnia 14 lutego 1953 r. [«]

[172] AMSZ, Zespół 11, Wiązka 23, Teczka 428, Poprawka do Raportu Ambasady Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej za okres od 25 czerwca do 25 lipca 1952 r. [«]

[173] AMSZ, Zespół 11, Wiązka 22, Teczka 415, Raport Ewy Nikodemowej z podróży do portu Dajren– celem przekazania pierwszego transportu towarów polskich w ramach wymiany handlowej z dnia 29 lipca 1951 r. [«]

[174] AMSZ, Zespół 11, Wiązka 23, Teczka 428, Poprawka do Raportu Ambasady Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej za okres od 25 czerwca do 25 lipca 1952 r. [«]

[175] AMSZ, Zespół 11, Wiązka 23, Teczka 423, Notatka E. Słuczańskiego z rozmowy z Attaché Ambasady KRL-D w Warszawie Kim Men-Ho z dnia 12 listopada 1952 r. [«]

[176] AMSZ, Zespół 11, Wiązka 23, Teczka 432, Uchwała nr 142/52 Prezydium Rządu z dnia 8 marca 1952 r. w sprawie szczepionek i środków leczniczych do zwalczania schorzeń zakaźnych dla Koreańskiej Republiki Ludowej oraz Uchwała nr 277/52 Prezydium Rządu z dnia 5 kwietnia 1952 r. w sprawie szczepionek i środków leczniczych do zwalczania schorzeń zakaźnych dla Koreańskiej Republiki Ludowej. [«]

[177] Tekst umowy w języku rosyjskim: http://www.msz.gov.pl/bpt/documents/12134.pdf z dnia 21.01.2011 r. [«]

[178] AMSZ, Zespół 11, Wiązka 24, Teczka 448, Notatka E. Słuczańskiego do Ministra M. Naszkowskiego z dnia 14 stycznia 1953 r. [«]

[179] Uchwała Prezydium Rządu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w sprawie udzielenia Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej pomocy w odbudowie gospodarki narodowej, [w]: Zbiór Dokumentów 1953, nr 5-8, Warszawa1953, s. 1487-1488. [«]

[180] AMSZ, Zespół 11, Wiązka 24, Teczka 448, Uchwała nr 556/53 Prezydium Rządu z dnia 29 lipca 1953 r. w sprawie pomocy w odbudowie dla Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej. [«]

[181] AMSZ, Zespół 11, Wiązka 23, Teczka 423, Notatka z rozmowy z Attaché Ambasady Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej w Warszawie Kim Men-Ho w Samodzielnym Wydziale Wschodnim z 12 listopada 1952 r. [«]

[182] AMSZ, Zespół 11, Wiązka 22, Teczka 419, Wyciąg korespondencyjny nr 11609 z Moskwy z dnia 27 listopada 1951 r. [«]

[183] W 1955 r. w wieku trzynastu lat zmarła na białaczkę koreańska dziewczynka Kim-Ki-Dok, która została pochowana na Cmentarzu Osobowickim we Wrocławiu. J. Krysowaty i P. Yoka nagrali film pt. Kim-Ki-Dok oraz audycję „Portret w czerwieni”, której można posłuchać na stronie internetowej: http://krysowata.pl/strona_link=radio_portretWCzerwieni [«]

[184] AMSZ, Zespół 12, Wiązka 51, Teczka 994, Notatka w sprawie młodzieży koreańskiej przebywającej w Polsce. [«]

[185] W 1956 r. sieroty znajdujące się w tym ośrodku odwiedził przebywający wtedy w PRL Kim Ir Sen. [«]

[186] http://www.michalin.pl/swider/modul=niusy&id=80 z dnia 20.01.2011 r. [«]

[187] AMSZ, Zespół 12, Wiązka 41, Teczka 1002, Notatka Ministra Oświaty z 4 kwietnia 1959 r. [«]

[188] O pobycie koreańskich sierot powstało wiele książek propagandowych, na przykład: Dom odzyskanego dzieciństwaMariana Brandysa, Karolinka z Diamentowych Gór Moniki Warneńskiej. [«]

[189] Dwóch studentów spośród przybyłych odwołano do Korei, a jeden zmarł w Łodzi 14 kwietnia 1954 r.; AMSZ, Zespół 12, Wiązka 17, Teczka 406, Notatka o studentach koreańskich. [«]

[190] P. de Carvalho, Studenci obcokrajowcy w Polsce, Warszawa 1990, s. 28. [«]

[191] AMSZ, Zespół 12, Wiązka 51, Teczka 994, Notatka w sprawie młodzieży koreańskiej przebywającej w Polsce. [«]

[192] N. Levi, Zarys historii stosunków między Polską Republiką Ludową a Koreańską Republiką Ludowo-Demokratyczną, [w]: Świat i Polska wobec globalnych wyzwań. Wybrane problemy, pod red. r. Żelichowskiego, Warszawa 2009, s. 349. [«]

[193] AMSZ, Zespół 12, Wiązka 51, Teczka 994, Notatka w sprawie młodzieży koreańskiej przebywającej w Polsce. [«]

[194] Był to koszt o 50% wyższy niż utrzymanie jednego ucznia polskiego, gdyż założono, że „przyjadą oni [Koreańczycy– przypomina AN] w stanie poważnego fizycznego wyczerpania w związku z toczącą się w Korei wojną”, AMSZ, Zespół 11, Wiązka 23, Teczka 435, Sprawozdanie z przyjęcia studentów koreańskich w Polsce z dnia 22 stycznia 1952 r. [«]

[195] 25 maja 1957 r. dwóch koreańskich uczniów Technikum Przemysłowego w Szopienicach zbiegło ze szkół. „Funkcjonariusze Ministerstwa Spraw Wewnętrznych przetrzymali tych Koreańczyków w Lubaniu na Dolnym Śląsku, skąd zamierzali oni przedostać się do NRD, a potem dalej na Zachód. Z posiadanych przez Ambasadę informacji wynika, że uczniowie poznali w czasie ferii zeszłorocznych w miejscowości wczasowej jakiegoś osobnika, który skontaktował ich z kolejarzem obsługującym skład towarowego pociągu do NRD”, którym ci zamierzali uciec do Republiki Federalnej Niemiec. Spośród uczniów skierowanych na Węgry w 1956 r. dwóch studentów zbiegło do Austrii. W czerwcu 1957 r. kilku studentów studiujących w PRL zwracało się listownie do Ambasady Stanów Zjednoczonych i Francji z prośbą o pomoc w ucieczce na Zachód. AMSZ, Zespół 12, Wiązka 18, Teczka 424, Notatka z rozmowy przeprowadzonej 28 maja 1957 r. z chargé d’affaires Ambasady Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej tow. Li Son-Lon z inicjatywy Ambasadora KRL-D z dnia 29 maja 1957 r. [«]

[196] 19 grudnia odleciał do Pjongjangu Ambasador wraz z odwołanymi osobami. Tego samego dnia, poproszony do polskiego MSZ, Radca Ambasady Dzeung Dzong Kyu, uzasadnił wyjazd Koreańczyków trudną sytuacją wewnętrzną w KRL-D, wzrostem napięcia na Półwyspie, zaznaczając, że odwołanie Koreańczyków do kraju dotyczy także innych krajów socjalistycznych. Jak się później okazało, sytuacja taka miała miejsce tylko w Polsce. 30 grudnia Radca wyjaśnił, że decyzja motywowana była oddziaływaniem na Koreańczyków w Polsce obcych wpływów. 9 stycznia 1975 r. Zastępca kierownika Wydziału Zagranicznego Komitetu Centralnego Koreańskiej Partii Pracy w rozmowie z polskim Ambasadorem w Pjongjangu, Tadeuszem Białkowskim, stwierdził, że przyczyną odwołania studentów był zamiar zdrady ojczyzny przez jednego z nich. Kim Hak, student polonistyki na Uniwersytecie Warszawskim, miał spotkać Polaków, którzy szkalowali koreański system polityczny. Mówili o wolnościach na Zachodzie i proponowali pomoc w ucieczce do RFN. Jak wynikało z wyjaśnień ustalonych przez Zastępcę Dyrektora Departamentu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych płk. F. Solarskiego w sprawie odwołania grupy studentów nic z tego, co Koreańczycy przedstawili w uzasadnieniu, nie miało miejsca. Student był towarzyski, krytykował swoją władzę, ale nikt nigdy nie namawiał go do ucieczki; AMSZ, Zespół 55/78, Wiązka 2, Teczka 540-1-75, Pilna nota wyjaśniająca przyczyny i okoliczności odwołania z Polski studentów i stażystów z dnia 27 stycznia 1975 r. oraz Szyfrogram nr 358/1 z dnia 10 stycznia 1975 r. Tow. Białkowskiego. [«]

[197] „W pierwszym okresie, to jest od 1953 r., polski szpital PCK w Incheon udzielił pomocy 1800 rannym żołnierzom i ludności cywilnej”; AMSZ, Zespół 16, Wiązka 28, Teczka 464, Notatka o pomocy lekarskiej KRL-D. [«]

[198] AMSZ, Zespół 11, Wiązka 24, Teczka 460, Raport Polityczny Ambasady Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej za okres od 1 września do 31 października 1953 r. [«]

[199] Umowa między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej o utworzeniu Szpitala Polskiego Czerwonego Krzyża w Korei, [w]: Zbiór Umów Międzynarodowych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej 1952-1953,Warszawa 1953, s. 109-112. [«]

[200] AMSZ, Zespół 11, Wiązka 23, Teczka 445, Raport nr 1 Ambasady Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej za okres od 1 stycznia do 28 lutego 1953 r. [«]

[201] W czasie pobytu w Korei doszło do ślubu w czechosłowackiej Ambasadzie w Pjongjangu pomiędzy polską pielęgniarką Marią Kopko z doktorem czeskiego szpitala Ilią Webrem.; AMSZ, Zespół 12, Wiązka 17, Teczka 401, Raport Polityczny Ambasady Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej za okres od 1 lipca do 31 sierpnia 1955 r. [«]

[202] AMSZ, Zespół 11, Wiązka 46, Teczka 760, Raport Polityczny Ambasady Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej za okres od 1 listopada do 31 grudnia 1955 r. [«]

[203] AMSZ, Zespół 12, Wiązka 17, Teczka 401, Raport Polityczny Ambasady Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej za okres od 1 stycznia do 28 lutego 1955 r. [«]

[204] http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/1,80277,7396668,Ratujmy_szpital_w_Korei.html z dnia 20.01.2011 r. [«]

[205] https://bopp.pozytek.gov.pl/122511.pdf z dnia 25. 01.2011 r. [«]

[206] http://www.pah.org.pl/ruszyla_zbiorka_publiczna_na_rzecz_szpitala_w_korei_polnocnej_,aktualnosci.html z dnia 20.01.2011 r. [«]

[207] Składała się z 10 osób (5 mianowanych przez stronę koreańsko-chińską i 5 przez Narody Zjednoczone) w tym dwóch przewodniczących z przeciwnych obozów oraz personelu pomocniczego (ilość osób bez ograniczenia). Organami wykonawczymi było 10 Mieszanych Grup Obserwacyjnych złożonych z 4-6 oficerów sztabowych, po połowie powołanych przez uczestniczących w sporze. Jej podstawowe zadanie to pośredniczenie między naczelnymi dowództwami stron, zapewnienie bezpieczeństwa w strefie zdemilitaryzowanej. [«]

[208] Polski tekst Układu [w]: Zbiór Dokumentów 1953, nr 7-8, Warszawa 1953, s. 1427-1476. [«]

[209] G. Ciechanowski, Żołnierze polscy w misjach i operacjach pokojowych poza granicami kraju w latach 1953-1989, Toruń 2007, s. 26. [«]

[210] Z pracownikami Misji do Korei pojechało także ponad 100 rożnych samochodów, sprzęt kwatermistrzowski oraz około 18 ton różnych rzeczy (części zamienne, dodatkowe umundurowanie, wyposażenie medyczne); J. Babula, Wojsko Polskie 1945-1989. Próba analizy operacyjnej, Warszawa 1998, s.261. [«]

[211] W. Jagielnicki, Pierwsza misja, Żołnierz Wolności, nr 166, 1970, s. 5. [«]

[212] M. Flemming, W. Jagielnicki, M. Ryba, J. Śliwiński, Opracowania Misji Pokojowych w Azji i Afryce, Warszawa 1979, s. 37. [«]

[213] Polskie tłumaczenie porozumienia w sprawie repatriacji jeńców wojennych [w]: Zbiór Dokumentów 1953, nr 6, Warszawa 1953, s. 1238-1253. [«]

[214] W. Góralski, Stosunki Polski z socjalistycznymi krajami Azji, Sprawy Międzynarodowe, nr 7-8, 1987, s. 32. [«]

[215] G. Ciechanowski, Żołnierze polscy…, s. 39. [«]

[216] http://www.studiagdanskie.gwsh.gda.pl/pdfy/studia5s310-314.pdf z dnia 21.04.2010 r. [«]

[217] W. Góralski, Udział Polski w misjach pokojowych, Przegląd Orientalistyczny, nr 3-4, 1996, s. 122. [«]

[218] C. Birchmeier, M. Burdelski, E. Jendraszczak, 50-lecie…, s. 30. [«]

[219] Ibidem, s. 31. [«]

[220] Ibidem, s. 32. [«]

[221] Związek Radziecki pomagał w odbudowie m.in. Zakładów Chemicznych w Hyngnamie, huty w Czhongdzinie i Kangso, stalowni w Kim Czhek, cementowni pod Sariwonem, portu w Nampho, Czhongdzinie i Wonsanie, Zakładów Budowy Maszyn w Sinyidzu, elektrowni wodnej w Suphung, kopalni rudy żelaza w Musanie. Węgierska Republika Ludowa wybudowała cementownię w Synghori, fabrykę obrabiarek i zakład barwników anilinowych. Niemiecka Republika Demokratyczna pomogła w odbudowie i rozbudowie miasta Hamhyng. Czechosłowacka Republika Ludowa remontowała kilka elektrowni wodnych, fabryki obrabiarek, szpital w Czhongdzinie oraz Zakłady Naprawy Taboru Samochodowego w Teczhonie. Bułgarska Republika Ludowa zabudowała fabrykę aspiryny, dostarczała kable, szkło oraz cement. Rumuńska Republika Ludowa zbudowała szpital w Pjongjangu; H. Ogarek-Czoj, op.cit., s. 91. [«]

[222] Tekst umowy: http://www.mfa.gov.pl/bpt/documents/12137.pdf z dnia 29.04.2010 r. [«]

[223] Tekst umowy: http://www.msz.gov.pl/bpt/documents/12140.pdf z 21.01.2011 r. [«]

[224] AMSZ, Zespół 12, Wiązka 18, Teczka 429, Notatka o wymianie towarowej pomiędzy Polską a Koreańską Republiką Ludowo-Demokratyczną. [«]

[225] Teksty porozumień: Porozumienie między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i Rządem Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej o obrocie towarowym i płatnościach na rok 1957 z dnia 8 kwietnia 1957 r. http://www.msz.gov.pl/bpt/documents/12143.pdf; Porozumienie między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i Rządem Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej o obrocie towarowym i płatnościach na rok 1958 z dnia 22 lutego 1958 r. http://www.msz.gov.pl/bpt/documents/ 12146.pdf; Porozumienie między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i Rządem Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej o wzajemnych do stawach towarów i płatnościach na rok 1959 z dnia 24 stycznia 1959 r. http://www.msz.gov.pl/bpt/documents/12151.pdf; Porozumienie między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i Rządem Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej o obrocie towarowym i płatnościach na rok 1960 z dnia 2 grudnia 1959 r. http://www.msz.gov.pl/bpt/documents/12158.pdf; Porozumienie między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i Rządem Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej o obrocie towarowym i płatnościach na rok 1961 z dnia 2 marca 1961 r. http://www.msz.gov.pl/bpt/documents/12539.pdf z dnia 20.01.2011 r. [«]

[226] AMSZ, Zespół 11, Wiązka 24, Teczka 460, Raport Polityczny Ambasady Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej za okres od 1 czerwca do 31 lipca 1954 r. [«]

[227] AMSZ, Zespół 12, Wiązka 17, Teczka 401, Raport Polityczny Ambasady Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej za okres od 1 marca do 30 kwietnia 1955 r. [«]

[228] Wytyka się wysyłanie do KRL-D ludzi niekompetentnych np. ze skłonnościami do alkoholizmu. 3 maja 1955 r. dwóch polskich inżynierów spowodowało wypadek, będąc pod wpływem alkoholu, w wyniku którego prowadzący samochód Eugenisz Pascal zmarł. W grudniu tego samego roku inżynier Piotrowski – członek grupy specjalistów z Pjongjangu – spowodował kolejny wypadek motocyklowy pod wpływem alkoholu; AMSZ, Zespół 12, Wiązka 17, Teczka 405, Notatka dotycząca okoliczności śmiertelnego wypadku tow. Pascala z 10 maja 1955 r. [«]

[229] Stosunki Polski z krajami Azji. Chronologia 1946-1969… s. 24. [«]

[230] Tekst umowy [w]: Zbiór Umów Międzynarodowych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej 1956, s. 160-162. [«]

[231] W. Kutte, op.cit, s. 261. [«]

[232] AMSZ, Zespół 12, Wiązka 17, Teczka 401, Raport Polityczny Ambasady Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej za okres od 1 listopada do 30 listopada 1955 r. [«]

[233] Ogólnie na festiwalu w Polsce przebywało 156 osób z Korei – 39 osobowa grupa sportowców, 98 osób z Zespołu Artystycznego Pieśni i Tańca oraz 21 osobowa grupa działaczy młodzieżowych, reporterów filmowych i korespondentów.; AMSZ, Zespół 12, Wiązka 17, Teczka 401, Raport Polityczny Ambasady Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej za okres od 1 maja do 30 czerwca 1955 r. [«]

[234] W. Kutte, op.cit, s. 261. [«]

[235] W. Melcer, Obiad w Phenianie, Kraj, nr 8, 1959, s. 14-15. [«]

[236] Ibidem, s. 14-15. Przy spotkaniu z polskimi dyplomatami, którzy służyli w Pjongjangu. Jeden z nich opowiedział anegdotę, jak to przekazał północnokoreańskiemu MSZowi butelki polskiej wódki ze swoim autografem, a dwa dni później znalazł ją na półkach głównego sklepu dla obcokrajowców! [«]

[237] Tekst umowy: http://www.msz.gov.pl/bpt/documents/12536.pdf z dnia 13.05.2010 r. [«]

[238] Stosunki dyplomatyczne Polski 1944-1982. Informator… s. 132. [«]

[239] S. Kojło, A. Dikij, Polska – KRL-D: gospodarka, współpraca, Warszawa 1975, s. 182. [«]

[240] Spotkania polsko-koreańskie, red. J. Marszałek-Kawa, Toruń 2008, s. 11. [«]

[241] Komunikat końcowy o pobycie delegacji rządowej Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej, [w]: Zbiór Dokumentów 1956, nr 5-8, Warszawa 1956, s. 1145-1147. [«]

[242] N. Levi, op.cit., s. 353. [«]

[243] http://www.otwock.pl/default.aspID=87&w=2&m=1&k=5 z dnia 21.01.2011 r. [«]

[244] KRL-D utrzymywało nadal przyjazne stosunki z Albanią, która w 1962 r. zerwała stosunki dyplomatyczne z ZSRR i Rumunią – państwami, które w polityce powiązane były z Chinami. [«]

[245] B. Rychłowski, Stosunki między Chińską Republiką Ludową a Związkiem Socjalistycznym Republik Radzieckich i jego sukcesorami,Warszawa 1992, s. 4. [«]

[246] Chruszczow uważał Kim Ir Sena „za relikt stalinowskiej przeszłości, którego najlepiej byłoby się pozbyć. Chruszczow demonstracyjnie lekceważył Kim Ir Sena, drwił z niego i pogardliwie nazywał <dziurawym butem>.”; W. J. Dziak, Korea Północna…, s. 50. [«]

[247] Ibidem, s. 50 [«]

[248] W. J. Dziak, Korea Północna…, s. 55. [«]

[249] AMSZ, Zespół 15/73, Wiązka 2, Teczka 0-242-3-68, Sprawozdanie z pobytu w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej w latach 1964-1968 Władysława Napieraja. [«]

[250] AMSZ, Zespół 32/66, Wiązka 1, Teczka 0-557, Uzupełnienie notatki z 23 grudnia w sprawie byłych studentów koreańskich w Polsce z dnia 2 stycznia 1963 r. [«]

[251] Na przykład Krystynę Li wraz z mężem skierowano do Hymhanu, skąd po kilkumiesięcznym pobycie wróciła do Polski, ponieważ nie zdecydowała się na poród w tamtejszym szpitalu. Mąż Marii Rzepko-Łaskiej został wysłany na prowincję. Jej nie zezwolono na wyjazd wraz z nim. Po nieudanych protestach kobieta próbowała popełnić samobójstwo. Spośród pięciu małżeństw (w tym także Haliny Marchwickiej oraz znanej polskiej badaczki Korei – dr Haliny Ogarek-Czoj) Polek z Koreańczykami nie przetrwało żadne – rozpadły się one z nacisku władz i winy mężów.; AMSZ, Zespół 32/66, Wiązka 1, Teczka 0-557, Notatka dotycząca ograniczeń stosowanych przez władze Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej z dnia 7 czerwca 1963 r., oraz AMSZ, Zespół 32/66, Wiązka 1, Teczka 33, Notatka A. Morskiego z 11 grudnia 1963 r. [«]

[252] AMSZ, Zespół 48/69, Wiązka 4, Teczka 0-070, Raport organizacyjny Ambasady Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w Pjongjangu zakres od 1 stycznia do 31 grudnia 1965 r. [«]

[253] AMSZ, Zespół 49/68, Wiązka 3, Teczka 110, Notatka dotycząca pobytu w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej Zespołu Pieśni i Tańca „Śląsk”. [«]

[254] AMSZ, Zespół 26/67, Wiązka 2, Teczka 0-242, Raport Polityczny Ambasady Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej za okres od 1 września 1964 do 30 marca 1965 r. [«]

[255] AMSZ, Zespół 32/66, Wiązka 1, Teczka 222, Notatka dotycząca stanowiska Komunistycznej Partii Korei w sporze ideologicznym z 16 grudnia 1963 r. [«]

[256] S. Kojło, A. Dikij, op.cit., s.181. [«]

[257] Tekst umowy: http://www.msz.gov.pl/bpt/documents/10395.pdf z dnia 21.01.2011 r. [«]

[258] Polski kapitan statku m/s Mickiewicz niezbyt pochlebnie wyrażał się o pracujących na statku Koreańczykach. W jednym z raportów donosił: „Podczas postoju na wyspie Reunion w miejscowości Port Des Galets (posiadłość francuska na Oceanie Indyjskim) od 20 do 24 marca 1971 r., Koreańczycy-członkowie załogi m/s Mickiewicz, bez wiedzy kierownictwa statku, zorganizowali akcję propagandowo-polityczną wśród robotników portowych, głównie pochodzenia murzyńskiego, wykorzystując dodatkowy fakt obecności statku w Port Des Galtes w czasie wyborów do miejscowych władz samorządowych. Jak wynika z zeznań osób przesłuchiwanych w tej sprawie przez policję, wspomniana wyżej akcja przejawiła się w kolportowaniu materiałów propagandowo-politycznych drukowanych w Korei w języku francuskim, które to materiały zostały znalezione podczas rewizji przy bramie portowej i w innych okolicznościach. (…) Dnia 12 marca 1971 r. pomiędzy godziną 00.00 a 08.00 trzeci mechanik Pak Syng Sok i czwarty mechanik Czon Hang Kuk, bez wiedzy starszego mechanika obywatela Dobrowolskiego i wbrew jego wyraźnemu zakazowi, zdemontowali kompresor chłodni prowiantowej, chcąc wymienić go na inny. Skutkiem nieumiejętnego postępowania utracono z obiegu chłodni cały amoniak, włącznie z posiadanym na statku zapasem, co uniemożliwiło ponowne uruchomienie chłodni. (…) Efektem tego wydarzenia była utrata 1450 kg. mrożonego prowiantu, który trzeba było wyrzucić za burtę i dziewięciodniowy przestój statku w Capetown dla naprawy chłodni. (…) Lekceważący stosunek do przełożonych narodowości polskiej okazywany jest przy każdej okazji, ich polecenia wykonywane opieszale i po przekonsultowaniu z koreańskim oficerem politycznym, a zwrócenie Koreańczykowi uwagi uznawane jest przez nich jako wrogi akt w stosunku do narodu koreańskiego i obraza ich konstytucji (dlaczego akurat konstytucji, tego nie wiem).”; AMSZ, Zespół 48/75, Wiązka 3, Teczka 36, Meldunek Kapitana m/s „Mickiewicz” Zbigniewa Kropiwnickiego z dnia 5 czerwca 1971 r. [«]

[259] AMSZ, Zespół 15/73, Wiązka 2, Teczka 0242, Sprawozdanie z pobytu w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej w latach 1964-1968 Władysława Napieraja. [«]

[260] W. J. Dziak, Korea Północna…, s. 81. [«]

[261] AMSZ, Zespół 46/75, Wiązka 2, Teczka 241-3-70, Obecne tendencje polityki zagranicznej Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej i jej aktualne stosunki z Polską z dnia 19 maja 1970 r. [«]

[262] AMSZ, Zespół 23/73, Wiązka 4, Teczka 043-2-69, Notatka J. Lewandowskiego z dnia 27 lutego 1969 r. [«]

[263] AMSZ, Zespół 7/77, Wiązka 3, teczka 0-240, Pismo Departamentu II do Tadeusza Białkowskiego– Ambasadora PRL w Pjongjangu z dnia 2 marca 1973 r. [«]

[264] AMSZ, Zespół 54/84, Wiązka 9, Teczka 242, Notatka dotycząca postulatów KRL-D udzielania jej poparcia na forum organizacji międzynarodowych z 7 listopada 1977 r. [«]

[265] AMSZ, Zespół 15/73, Wiązka 2, Teczka 0242, Sprawozdanie z pobytu w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej w latach 1964-1968 Władysława Napieraja. [«]

[266] Zespół 15/73, Wiązka 2, Teczka 242-1-68, Raport Polityczny Ambasady Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej za okres od 16 kwietnia do 31 grudnia 1967 r. [«]

[267] AMSZ, Zespół 15/73, Wiązka 2, Teczka 0-241-9-68, KRL-D. Krótka informacja o podstawowych problemach aktualnej wewnętrznej sytuacji politycznej i ekonomicznej, polityki zagranicznej i stosunków polsko-koreańskich. [«]

[268] Klub ten istnieje do dziś: http://www.tygodnikregionalny.pl/index.phppid=13&first=1263&pg=60 http://www.zw.com.pl/artykul/226886,296610_Otwock_swietuje_60_lat_przyjazni_ z_Korea_Polnocna.html; http://dziennik.pl/wydarzenia/article251863/Korea_Polnocna_mlekiem_i_miodem_ plynaca.html [«]

[269] AMSZ, Zespół 15/73, Wiązka 2, Teczka 0-70-1-68, Raport organizacyjno-kadrowy Ambasady Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w Pjongjangu za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 1967 r. [«]

[270] AMSZ, Zespół 51/75, Wiązka 3, Teczka 0-023-1-77, Sprawozdanie organizacyjne Ambasady Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej za rok 1970 z dnia 15 lutego 1971 r. [«]

[271] Bez zgłoszenia można było wyjechać tylko do Nampho, nad jezioro Kijan oraz w miejsce wypoczynkowe Te Son San. [«]

[272] AMSZ, Zespół 54/84, Wiązka 8, Teczka 0-23-3-79, Sprawozdanie organizacyjne Ambasady Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w Pjongjangu za rok 1978. [«]

[273] Prywatnie Mieczysław Rakowski traktował Koreę Północną za śmieszny kraj. W 1984 r., kiedy Kim Ir Sen był w Polsce, żony dyplomatów, które czekały na niego pod Pałacem Kultury, nie mogły się ruszać. Czekały ponad 2 godziny na Kim Ir Sena. Po przybyciu ojca Kim Dzong Ila na miejsce ulica była mokra. Biedne nie wytrzymały. [«]

[274] Mikołaj Chrzan, Marcin Kowalski, W Stoczni Gdańskiej pracują niewolnicy z Korei, „Gazeta Wyborcza”, 24 marca 2006, w: http://wybor cza.pl/1,82423,3232883.html, dostęp: luty 2011. [«]

[275] Demick Barbara, Nothing to Envy: Ordinary Lives in North Korea, Granta Publications, London 2010, s. 314; Hunter Helen Louise, Kim Il Song’s North Korea, Praeger Publishers, 1999, s. 262; Hyok Kang, This is Paradise! My North Korean childhood, Abacus, London 2007, s. 204; Kang Chol Hwan, Pierre Rigoulot, Usta pełne kamieni, Wydawnictwo Świat Książki, Warszawa 2005, s. 224; Steiner-Gashi Ingrid, Gashi Dardan, W służbie dyktatora, Wydawnictwo Bukowy Las, Warszawa 2011, s. 232. [«]

[276] Kim Christine, Number of defectors pushes past 20,000, JoongAng Daily, 16 listopada 2010, artykul dostępny w internecie pod adresem http://joongangdaily. joins.com/article/view.aspaid=2928444, [dostęp: 26 listopada 2010]. [«]

[277] Hans Maretzki, Kim-ismus in Nordkorea. Analyse des letzten DDR-Botschafters in Pjongjang, A. Tykve Verlag, Boblingen 1991, s. 206; Andrew Holloway, A Year in Pyongyang, Aidanfc.net, w: http://www.aidanfc.net/a_year_in_pyong yang.html, dostęp: luty 2011; Guy Delisle, Phenian, [komiks], Wydawnictwo Kultura Gniewu, Warszawa 2006, s. 176. [«]

[278] KOREA, NORTH, CIA – The World Factbook, w: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kn.html, dostęp: luty 2011. [«]

[279] Lee Woo Young, North Korea’s Social System, materiał z seminarium Koreańskiego Stowarzyszenia Studiów Międzynarodowych i Uniwersytetu w Chŏngju, które odbyło się 7 czerwca 2002 roku w Chŏngju, w: http://www.korea focus.or.kr/design1/ essays/view.aspvolume_id=20&content_id=836&category=G, dostęp: luty 2011. [«]

[280] Lee Woo Young, North Korea’s Social System, materiał z seminarium Koreańskiego Stowarzyszenia Studiów Międzynarodowych i Uniwersytetu w Chŏngju, które odbyło się 7 czerwca 2002 roku w Chŏngju, w: http://www.korea focus.or.kr/ design1/essays/view.aspvolume_id=20&content_id=836&category=G, dostęp: luty 2011. [«]

[281] Hanlon Rachel L., A look at everyday life in North Korea, Helium.com, w: http://www.helium.com/items/997938-a-look-at-everyday-life-in-north-koreapage= 2, dostęp: luty 2011. [«]

[282] Defilada, [film dokumentalny], reż. Andrzej Fidyk, Warszawa 1989. [«]

[283] Defilada, [film dokumentalny], reż. Andrzej Fidyk, Warszawa 1989. [«]

[284] Dygulska Kinga, Nienawiść od kołyski, „Rzeczpospolita”, nr 135/2004, 11 czerwca 2004, [w:] „Angora”, nr 26/2004, 27 czerwca 2004, s. 70. [«]

[285] Hunter Helen Louise, Kim Il Song’s North Korea, Praeger Publishers, 1999, s. 207. [«]

[286] Park Youngsoon, Language Policy and Language Education in North Korea, „Korea Journal”, wiosna 1991, s. 30. [«]

[287] Park Youngsoon, Language Policy and Language Education in North Korea, „Korea Journal”, wiosna 1991, s. 29. [«]

[288] Hassig Ralph, Oh Kongdan, The Hidden People of North Korea, Rowman & Littlefield Publishers, Inc., Lanham 2009, s. 198. [«]

[289] Jeong Jae Sung, Organizational Loyalty on Display, DailyNK.com, 31 października 2008, w: http://www.dailynk.com/english/read.phpcataId=nk01700&num=4236, dostęp: luty 2011. [«]

[290] Justin McCurry, Get a socialist haircut, North Korea tells men, „The Guardian”, 12 stycznia 2005, w: http://www.guardian.co.uk/media/2005/jan/12/broadcasting.koreanews, dostęp: luty 2011. [«]

[291] Lankov, Andrei, North of the DMZ: Essays on Daily Life in North Korea, McFarland & Company, Inc., Publishers, Jefferson, NC, London 2007, s. 7-9. [«]

[292] Lee Woo Young, North Korea’s Social System, materiał z seminarium Koreańskiego Stowarzyszenia Studiów Międzynarodowych i Uniwersytetu w Chŏngju, które odbyło się 7 czerwca 2002 roku w Chŏngju, w: http://www.korea focus.or.kr/ design1/essays/view.aspvolume_id=20&content_id=836&category=G, dostęp: luty 2011. [«]

[293] Lankov, Andrei, North of the DMZ: Essays on Daily Life in North Korea, McFarland & Company, Inc., Publishers, Jefferson, NC, London 2007, s. 35. [«]

[294] Hyok Kang, This is Paradise! My North Korean childhood, Abacus, London 2007, s. 17. [«]

[295] Lankov, Andrei, North of the DMZ: Essays on Daily Life in North Korea, McFarland & Company, Inc., Publishers, Jefferson, NC, London 2007, s. 36. [«]

[296] Hunter Helen Louise, Kim Il Song’s North Korea, Praeger Publishers, 1999, s. 69. [«]

[297] Hunter Helen Louise, Kim Il Song’s North Korea, Praeger Publishers, 1999, s. 70. [«]

[298] The Pyongyang Circus Video, robpongi.com, w: http://www.robpongi.com/pages/comboPYONGYANG.html, dostp: luty 2011. [«]

[299] ashen_rus, Пхеньянский кегельбан, Говорит и показывает Пхеньян, 2 lutego 2011, w: http://ashen-rus.livejournal.com/12619.html, dostęp: luty 2011. [«]

[300] ashen-rus, 13.JPG, [zdjęcie], Yandex.ru, w: http://img-fotki.yandex.ru/get/4606/ ashen-rus.1/0_4b696_532ace41_XXL, dostęp: luty 2011. [«]

[301] N.Korean TV Viewers Favor American Shows, The Joseon Ilbo, 18 grudnia 2010, w: http://english.Joseon.com/site/data/html_dir/2010/12/18/2010121800305.html, dostęp: luty 2011. [«]

[302] Lankov, Andrei, North of the DMZ: Essays on Daily Life in North Korea, McFarland & Company, Inc., Publishers, Jefferson, NC, London 2007, s. 58. [«]

[303] Hunter Helen Louise, Kim Il Song’s North Korea, Praeger Publishers, 1999, s. 71. [«]

[304] Lankov, Andrei, North of the DMZ: Essays on Daily Life in North Korea, McFarland & Company, Inc., Publishers, Jefferson, NC, London 2007, s. 118. [«]

[305] Namgung Min, Trials and Perils of Love in North Korea, DailyNK.com, 13 lutego 2011, w: http://www.dailynk.com/english/read.phpcataId=nk01300&num=7352, dostęp: luty 2011. [«]

[306] Lee Woo Young, North Korea’s Social System, materiał z seminarium Koreańskiego Stowarzyszenia Stuidów Międzynarodowych i Uniwersytetu w Chŏngju, które odbyło się 7 czerwca 2002 roku w Chŏngju, w: http://www.korea focus.or.kr/design1/ essays/view.aspvolume_id=20&content_id=836&category=G, dostęp: luty 2011. [«]

[307] Hunter Helen Louise, Kim Il Song’s North Korea, Praeger Publishers, 1999, s. 99. [«]

[308] Hunter Helen Louise, Kim Il Song’s North Korea, Praeger Publishers, 1999, s. 103. [«]

[309] Constitution of North Korea (1972), en.wikisource.org, w: http://en.wiki-source.org/wiki/Constitution_of_North_Korea_%281972%29, dostęp: luty 2011. [«]

[310] Lankov, Andrei, North of the DMZ: Essays on Daily Life in North Korea, McFarland & Company, Inc., Publishers, Jefferson, NC, London 2007, s. 73-74. [«]

[311] Hunter Helen Louise, Kim Il Song’s North Korea, Praeger Publishers, 1999, s. 95. [«]

[312] Hunter Helen Louise, Kim Il Song’s North Korea, Praeger Publishers, 1999, s. 71. [«]

[313] Diane Sawyer, Blog: Diane Sawyer on Daily Life in North Korea, ABCNews.com, 19 października 2006, w: http://abcnews.go.com/GMA/storyid=2585815, dostęp: luty 2011. [«]

[314] Lankov, Andrei, North of the DMZ: Essays on Daily Life in North Korea, McFarland & Company, Inc., Publishers, Jefferson, NC, London 2007, s. 193-195. [«]

[315] Hassig Ralph, Oh Kongdan, The Hidden People of North Korea, Rowman & Littlefield Publishers, Inc., Lanham 2009, s. 106-107. [«]

[316] Lankov, Andrei, North of the DMZ: Essays on Daily Life in North Korea, McFarland & Company, Inc., Publishers, Jefferson, NC, London 2007, s. 193-194. [«]

[317] Hassig Ralph, Oh Kongdan, The Hidden People of North Korea, Rowman & Littlefield Publishers, Inc., Lanham 2009, s. 107. [«]

[318] North Korea: The crumbling state of health care in North Korea, Amnesty International, 14 lipca 2010, w: http://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA24/001/2010/en/13a097fc-4bda-4119-aae5-73e0dd446193/asa240012010en.pdf, dostęp: luty 2011. [«]

[319] Steiner-Gashi Ingrid, Gashi Dardan, W służbie dyktatora. Życie i ucieczka północnokoreańskiego agenta, Wydawnictwo Bukowy Las, Wrocław 2011, s. 131. [«]

[320] Bradley K. Martin, In Kim’s North Korea, Cars Are Scarce Symbols of Power, Wealth, Bloomberg, 9 lipca 2007, w: http://www.bloomberg.com/apps/newspid=newsarchive&sid=a31VJVRxcJ1Y, dostęp: luty 2011. [«]

[321] Ryu Jin, Korea Ranks 40th in Car Ownership, „The Korea Times”, 14 grudnia 2007, w: http://www.koreatimes.co.kr/www/news/biz/2008/09/%20%20123_15561.html, dostęp: luty 2011. [«]

[322] Lankov, Andrei, North of the DMZ: Essays on Daily Life in North Korea, McFarland & Company, Inc., Publishers, Jefferson, NC, London 2007, s. 141. [«]

[323] Dziak Waldemar Jan, Kim Ir Sen. Dzieło i polityczne wizje, Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2000, s. 12. [«]

[324] Ellul Jacques, Propaganda. The Formation of Men’s Attitudes, tłum. K. Kellen, J. Lerner, Alfred A. Knopf Inc., New York 1965, s. xiii. Cytat za: Jarecka Urszula, Propaganda wizualna słusznej wojny, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2008, s. 45. [«]

[325] Dziak Waldemar Jan, Kim Ir Sen. Dzieło i polityczne wizje, Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2000, s. 344. [«]

[326] Kim Ch’an-dong, Korean Culture and Arts Foundation Art Center, 2000, w: http://www.gwangju-biennale.org/last-biennale/2000/english/speciex-conceptno. htm, dostp: 24 marca 2002. Cytat za: DPRK Studies, The Art of Propaganda: Nationalistic Themes in the Art of North Korea, w: http://www.dprkstudies.org/documents/dprk003.html, dostęp: luty 2011. [«]

[327] Cornell Erik, North Korea under Communism, Routledge, New York 2002, s. 119. Cytat za: Suk-young Kim, Illusive Utopia – Theater, Film and Everyday Performance in North Korea, The University of Michigan Press, Ann Arbor 2010, s. 11. [«]

[328] Portal Jane, Art Under Control in North Korea, Reaktion Books, London 2005, s. 30. [«]

[329] W opublikowanym przez organizację Reporterzy Bez Granic raporcie wolności mediów „Press Freedom Index 2010”, Korea Północna zajęła 177. na 178 sklasyfikowanych państw, wyprzedzając jedynie Erytreę. Press Freedom Index 2010, „Reporters Without Borders”, w: http://en.rsf.org/press-freedom-index-2010,1034.html, dostęp: styczeń 2011. [«]

[330] Instytut Badań Literackich Komitetu Nauk Społecznych, Juche sasang-e kich’ohan munye iron (Zorientowane na Dżucze poglądy na literaturę i sztukę), Wydawnictwo Nauk Społecznych, Pjongjang 1975, s. 12. Cytat za: Hyangjin Lee, Contemporary Korean Cinema, Manchester University Press, Manchester and New York 2000, s. 31. [«]

[331] Youngmin Kwon, Literature and Art in North Korea: Theory and Policy, „Korea Journal”, lato 1991, s. 58. [«]

[332] Hyangjin Lee, Contemporary Korean Cinema, Manchester University Press, Manchester and New York 2000, s. 36-40. [«]

[333] Myers Brian, Han Sŏrya and North Korean Literature, East Asia Program, Cornell University, Ithaca, NY 1994, s. 43. [«]

[334] Myers Brian, Han Sŏrya and North Korean Literature, East Asia Program, Cornell University, Ithaca, NY 1994, s. 38. [«]

[335] Munhwawa yesurŭn inminŭl wihan kŏsŭro toeŏya handa, [w:] Kim Ilsŏng sŏnjip, tom 1., Pyongyang 1955, s. 96-104. Cytat za: Myers Brian, Han Sŏrya and North Korean Literature, East Asia Program, Cornell University, Ithaca, NY 1994, s. 43. [«]

[336] Munhwawa yesurŭn inminŭl wihan kŏsŭro toeŏya handa, [w:] Kim Ilsŏng sŏnjip, tom 1., Pyongyang 1955, s. 99-100. Cytat za: Myers Brian, Han Sŏrya and North Korean Literature, East Asia Program, Cornell University, Ithaca, NY 1994, s. 43. [«]

[337] Portal Jane, Art Under Control in North Korea, Reaktion Books, Londyn 2005, s. 62. [«]

[338] Portal Jane, Art Under Control in North Korea, Reaktion Books, London 2005, s. 27. [«]

[339] Hyangjin Lee, Contemporary Korean Cinema, Manchester University Press, Manchester and New York 2000, s. 33. [«]

[340] Youngmin Kwon, Literature and Art in North Korea: Theory and Policy, „Korea Journal”, lato 1991, s. 57. [«]

[341] Hyangjin Lee, Contemporary Korean Cinema, Manchester University Press, Manchester and New York 2000, s. 33. [«]

[342] Ogarek-Czoj Halina, Korean Revolutionary Opera, w: „Orientalia Varsoviensia”, 1/1987, s. 106. [«]

[343] Suk Young-Kim, Illusive Utopia: Theater, Film, and Everyday Performance in North Korea, The University of Michigan Press, Ann Arbor 2010, s. 51. [«]

[344] Youngmin Kwon, Literature and Art in North Korea: Theory and Policy, „Korea Journal”, lato 1991, s. 60. [«]

[345] Portal Jane, Art Under Control in North Korea, Reaktion Books, Londyn 2005, s. 54. [«]

[346] Ron Gluckman, Behind the scenes in North Korea, w: http://www.gluckman.com/NKFilmTokion.html, dostp: luty 2011. [«]

[347] Kim Ir Sen, Kim Il Sŏng sŏnjip (Kim Ir Sen: Dzieła zebrane), Chosŏn Rodongdang Ch’ulpansa, P’yŏngyang 1981, s. 129. Cytat za: Suk Young-Kim, Illusive Utopia: Theater, Film, and Everyday Performance in North Korea, The University of Michigan Press, Ann Arbor 2010, s. 25. [«]

[348] Kim Ir Sen, Yŏngha-nŭn hososŏng-i nopaya hamyŏ hyŏnsil-boda apsŏ nagaya handa (Film powinien mocno przemawiać do widza i przedstawiać mu więcej niż tylko rzeczywistość), Kim Il Sŏng Chŏjak sŏnjip 12, Chosŏn Rodongdang Ch’ulpansa, P’yŏngyang 1981, s. 9. Cytat za: Hyangjin Lee, Contemporary Korean Cinema, Manchester University Press, Manchester and New York 2000, s. 31. [«]

[349] Defilada [film dokumentalny], reż. Andrzej Fidyk, Warszawa 1989. [«]

[350] Defilada [film dokumentalny], reż. Andrzej Fidyk, Warszawa 1989. [«]

[351] Sin Sang-ok, Ch’oe Ŭn-hŭi, Uri-ŭi talch’ul-ŭn kkŭnnaji anatda (Nasza ucieczka wciąż trwa), część I, Wŏlgan Chosŏnsa, Sŏul 2001, s. 274-275. Cytat za: Suk Young-Kim, Illusive Utopia: Theater, Film, and Everyday Performance in North Korea, The University of Michigan Press, Ann Arbor 2010, s. 325. [«]

[352] Ron Gluckman, Behind the scenes in North Korea, w: http://www.gluckman.com/NKFilmTokion.html, dostęp: luty 2011. [«]

[353] Johannes Schönherr, Mysterious Film Deals of the North Korean Diplomatic Mission in Berlin – The End. Films for the Great Leader, DailyNK.com, 24 kwietnia 2010, w: http://www.dailynk.com/english/read.phpcataId=nk03000&num=6186, dostp: styczeD 2011. [«]

[354] Andrei Lankov, North of the DMZ: Essays on daily life in North Korea, McFarland, Jefferson, NC 2007, s. 62. [«]

[355] Hyok Kang, This is Paradise! My North Korean childhood, Abacus, London 2007, s. 3. [«]

[356] Lankov Andrei, North of the DMZ: Essays on daily life in North Korea, McFarland, Jefferson, NC 2007, s. 62. [«]

[357] Ostatecznie Sin Sang-ok spędził w Korei Północnej 8 lat, do chwili, gdy podczas pobytu w Wiedniu wraz z żoną wymknął się pilnującym go agentom i uzyskał azyl w USA. W późniejszych latach spisał wspomnienia z pobytu w KRL-D. Zob. Sin Sang-ok, Ch’oe Ŭn-hŭi, Uri-ŭi talch’ul-ŭn kkŭnnaji anatda (Nasza ucieczka wciąż trwa), część I, Wŏlgan Chosŏnsa, Sŏul 2001. [«]

[358] Suk Young-Kim, Illusive Utopia: Theater, Film, and Everyday Performance in North Korea, The University of Michigan Press, Ann Arbor 2010, s. 35. [«]

[359] Suk Young-Kim, Illusive Utopia: Theater, Film, and Everyday Performance in North Korea, The University of Michigan Press, Ann Arbor 2010, s. 202. [«]

[360] Suk Young-Kim, Illusive Utopia: Theater, Film, and Everyday Performance in North Korea, The University of Michigan Press, Ann Arbor 2010, s. 325. [«]

[361] Ogarek-Czoj Halina, Korean Revolutionary Opera, w: „Orientalia Varsoviensia”, 1/1987, s. 106. [«]

[362] Andrei Lankov, North of the DMZ: Essays on daily life in North Korea, McFarland, Jefferson, NC 2007, s. 41; Bradley K. Martin, Under the Loving Care of the Fatherly Leader, St. Martin’s Griffin, New York 2006, s. 235. [«]

[363] Ogarek-Czoj Halina, Korean Revolutionary Opera, w: „Orientalia Varsoviensia”, 1/1987, s. 106. [«]

[364] Rim Ch’un Yŏng, Wspomnienia z dni, gdy powstawały opery rewolucyjne, „Chosŏn Yesul”, 9/1988, s. 62. Cytat za: Suk Young-Kim, Illusive Utopia: Theater, Film, and Everyday Performance in North Korea, The University of Michigan Press, Ann Arbor 2010, s. 37. [«]

[365] Ogarek-Czoj Halina, Korean Revolutionary Opera, w: „Orientalia Varsoviensia”, 1/1987, s. 105. [«]

[366] „Chosŏn Yesul”, 5/2003, s. 6. Cytat za: Suk Young-Kim, Illusive Utopia: Theater, Film, and Everyday Performance in North Korea, The University of Michigan Press, Ann Arbor 2010, s. 277. [«]

[367] Hyok Kang, This is Paradise! My North Korean childhood, Abacus, London 2007, s. 7-8. [«]

[368] Koen de Ceuster, North Korean Posters: The David Heather Collection, Prestel Verlag, Munich 2008, s. 12. [«]

[369] The Official Web-Site Abroad of the Mansudae Art Studio, w: http://www.mansudaeartstudio. com/, dostp: styczeD 2011. Na stronie znajduje się lista prac wykonanych przez artystów ze studia Mansudae, wraz z opisami i zdjęciami. [«]

[370] North Korea’s art of propaganda, BBC News, 29 lipca 2008, dostępny w internecie pod adresem http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_pictures/7531260.stm [stan: 4 stycznia 2011]. [«]

[371] FlorCruz Jaime, North Korea’s latest export: Fine art, CNN.com, 29 grudnia 2009, dostępny w internecie pod adresem http://edition.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/ 12/24/north.korea.art/ [stan: 5 stycznia 2011]. [«]

[372] Koen de Ceuster, North Korean Posters: The David Heather Collection, Prestel Verlag, Munich 2008, s. 14. [«]

[373] Koen de Ceuster, North Korean Posters: The David Heather Collection, Prestel Verlag, Munich 2008, s. 19. [«]

[374] Koen de Ceuster, North Korean Posters: The David Heather Collection, Prestel Verlag, Munich 2008, s. 14. [«]

[375] Koen de Ceuster, North Korean Posters: The David Heather Collection, Prestel Verlag, Munich 2008, s. 14-15. [«]

[376] Andrei Lankov, North of the DMZ: Essays on daily life in North Korea, McFarland, Jefferson, NC 2007, s. 26-28. [«]

[377] Hunter Helen Louise, Kim Il-song’s North Korea, Praeger Publishers, Westport, CT 1999, s. 16. [«]

[378] Andrei Lankov, North of the DMZ: Essays on daily life in North Korea, McFarland, Jefferson, NC 2007, s. 82-83. [«]

[379] Portal Jane, Art Under Control in North Korea, Reaktion Books, London 2005, s. 54. [«]

[380] Andrei Lankov, North of the DMZ: Essays on daily life in North Korea, McFarland, Jefferson, NC 2007, s. 12. [«]

[381] Andrei Lankov, North of the DMZ: Essays on daily life in North Korea, McFarland, Jefferson, NC 2007, s. 16. [«]

[382] Ogarek-Czoj Halina, Literatura koreańska XX wieku, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warszawa 2007, s. 201-218. [«]

[383] Youngmin Kwon, Literature and Art in North Korea: Theory and Policy, „Korea Journal”, lato 1991, s. 59. [«]

[384] Brian Myers, Han Sŏrya and North Korean Literature – The Failure of Socialist Realism in the DPRK, Cornell University, Ithaca 1994, s. 210. [«]

[385] Ogarek-Czoj Halina, Literatura koreańska XX wieku, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warszawa 2007, s. 203. [«]

[386] Suk-young Kim, Illusive Utopia – Theater, Film and Everyday Performance in North Korea, The University of Michigan Press, Ann Arbor 2010, s. 10. [«]

[387] Suk-Young Kim w przytaczanej już książce Illusive Utopia omawia obraz zatytułowany Zapomniałam o wujku z sowieckiej armii. Centralne postacie tego dzieła (wydrukowanego w czasopiśmie „Chosŏn Yesul”, nr 8/1957) to koreańska matka, żołnierz w mundurze Armii Czerwonej i tuląca go dziewczynka. Gdzie jest jej ojciec, można się tylko domyślać – albo zginął w walce, albo wciąż walczy na froncie wojennym. Suk-Young Kim, Illusive Utopia: Theater, Film and Everyday Performance in North Korea, The University of Michigan Press, Ann Arbor 2010, s. 178-179. [«]

[388] Wstęp do Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, http://encyklopedia.pwn.pl/haslo/3961793/prawa-czlowieka.html, dostęp 11 grudnia 2011 r. [«]

[389] Międzynarodowa Organizacja Pracy [«]

[390] Encyklopedia tom 15, Wydawnictwo Naukowe PWN (Encyklopedia Gazety Wyborczej), Kraków 2005, s. 8-9. [«]

[391] Encyclopedia of Public International Law, vol. 8, Human Rights and the Indyvidual in International Law. Internatinal Economic Relations, Amsterdam – New York – Oxford 1985 North-Holland, s. 268. [«]

[392] Roman Kuźniar, Prawa człowieka. Prawo, instytucje, stosunki międzynarodowe, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Sp. z o.o., Wyd. 3. uzupełnione, Warszawa 2006, s. 214-215; Krzysztof Gawlikowski, Elżbieta Potocka, Korea: doświadczenia i perspektywy, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2002, s. 15-71; Co do postrzegania w Azji pojęcia prawa człowieka – zob. np. Krzysztof Gawlikowski, Problem praw człowieka z perspektywy azjatyckiej, artykuł w czasopiśmie Azja-Pacyfik rocznik nr 1/1998, Towarzystwo Azji i Pacyfiku, Warszawa 1998. [«]

[393] Roman Kuźniar, Prawa człowieka. Prawo, instytucje, stosunki międzynarodowe, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Sp. z o.o., Wyd. 3. uzupełnione, Warszawa 2006, s. 27-29; Izabela Malinowska, Prawa człowieka w Unii Europejskiej, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2005, s. 12-14. [«]

[394] Sformułowanie „poszanowanie praw człowieka” zostało wprowadzone poprawką z kwietnia 2009 roku wniesioną do konstytucji. [«]

[395] Park Young Ho, Kim Su Am, Lee Keum Soon, Hong Woo Taek, White Paper on Human Rights in North Korea 2010, Korea Institute for National Unification, Seoul 2010, s. 38-39. [«]

[396] Ibidem, s. 42-43. [«]

[397] Artykuł w The Rodong Sinmum z 24 czerwca 1995 r. [«]

[398] Idea praw człowieka jako dobra narodowego została podkreślona w deklaracji delegacji KRL-D na 56. Sesję Komisji Praw Człowieka ONZ, 29 marca 2009 r. [«]

[399] Alex Dukalskis, Difficulties of the Human Rights Discourse – What explains its failure in the case of North Korea, Stanford Journal of East Asian Affairs vol. 8, Stanford 2008, s.103-104. [«]

[400] Korea Północna podpisała i ratyfikowała Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych. [«]

[401] Dz. U. z 1977 r. nr 38, poz. 167. [«]

[402] Ibidem. [«]

[403] Park Young Ho, Kim Su Am, Lee Keum Soon, Hong Woo Taek, op. cit., s. 69-72. [«]

[404] North Korea Today, nr 94 z 17 października 2007 r. [«]

[405] Powszechna Deklaracja Praw Człowieka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ dnia 10 grudnia 1948 r. – Dz. U. 52.2.9. [«]

[406] Obszar Przemysłowy Kaesong – to specjalny region administracyjny utworzony w 2002 roku. Swym obszarem obejmuje część miasta Kaesong. Obszar Przemysłowy utworzono, aby współpracować na płaszczyźnie ekonomicznej z Koreą Południową. W początkowej fazie w kompleks zainwestowało 15 południowokoreańskich firm, otwierając fabryki. Docelowo w roku 2012 na terenie Obszaru Przemysłowego Kaesong ma być zatrudnianych 700.000 pracowników z Korei Północnej. [«]

[407] Powszechna Deklaracja Praw Człowieka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ dnia 10 grudnia 1948 r. – Dz. U. 52.2.9. [«]

[408] Janina i Henryk Jaślan, Słownik terminologii prawniczej i ekonomicznej– angielsko-polski, Wiedza Powszechna, Warszawa 1991, s. 303. [«]

[409] Park Young Ho, Kim Su Am, Lee Keum Soon, Hong Woo Taek, op. cit., s. 104-106. [«]

[410] Nullum crimen sine lege – łac. nie ma przestępstwa bez ustawy, tj. nie stanowi przestępstwa czyn, który w momencie jego popełnienia nie był ustawowo zabroniony (zasada wywodząca się z prawa rzymskiego). [«]

[411] Kim Soo Am, The North Korean Penal Code, Criminal Procedures, and their Actual Applications, Korea Institute for National Unification, Seul, 2006, s. 4; Park Young Ho, Kim Su Am, Lee Keum Soon, Hong Woo Taek, op. cit., s. 184-222. [«]

[412] Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, http://www.unic.un.org.pl/dokumenty/deklaracja.php, dostęp 6 grudnia 2011 r. [«]

[413] Mangyeongdae – miejsce urodzenia Kim Ir Sena wskazywane przez komunistów. [«]

[414] Matka Kim Ir Sena. [«]

[415] Andrzej Rzepliński, Joanna Hosaniak (red.), Korea Północna za zasłoną, Warszawa 2004, s. 106-107; Park Young Ho, Kim Su Am, Lee Keum Soon, Hong Woo Taek, op. cit., s. 226-232. [«]

[416] Organ ustawodawczy składający się z 687 członków. [«]

[417] Park Young Ho, Kim Su Am, Lee Keum Soon, Hong Woo Taek, op. cit., s. 250-251,254,256. [«]

[418] Andrzej Rzepliński, Joanna Hosaniak (red.), op. cit., Warszawa 2004, s. 105-106, 113-119; Park Young Ho, Kim Su Am, Lee Keum Soon, Hong Woo Taek, op. cit., s. 263-281. [«]

[419] Andrzej Rzepliński, Joanna Hosaniak (red.), op. cit., Warszawa 2004, s. 116-117; Park Young Ho, Kim Su Am, Lee Keum Soon, Hong Woo Taek, op. cit., s. 235, 247-248, 281-282. [«]

[420] Park Young Ho, Kim Su Am, Lee Keum Soon, Hong Woo Taek, op. cit., s. 289-290, 294, 305. [«]

[421] Andrzej Rzepliński, Joanna Hosaniak (red.), op. cit., Warszawa 2004, s. 108; Park Young Ho, Kim Su Am, Lee Keum Soon, Hong Woo Taek, op. cit., s. 310, 312-313. [«]

[422] The Dictionary of Philosophy, The Academy of Social Science Press, Pjongjang 1985, s. 450. [«]

[423] CIA – The World Factbook – North Korea. [«]

[424] The Role of Religious Communities in Peacemaking and Reconciliation on the Korean Peninsula, “www.rethinkingmission.org”, Jin Heung Byun, s. 5 [«]

[425] Rozmowa z uchodźcą X1 przeprowadzona w 2008 roku. Ze względu na bezpieczeństwo nazwiska osób nie zostaną wymienione. [«]

[426] Andrzej Rzepliński, Joanna Hosaniak (red.), op. cit., Warszawa 2004, s. 107; Park Young Ho, Kim Su Am, Lee Keum Soon, Hong Woo Taek, op. cit., s. 323, 327, 330-331, 338. [«]

[427] 365 i 366; potrzebne źródło do samych ilości zmarłych. [«]

[428] Norbert Vollertsen, “The Prison State”, Wall Street Journal 17 IV 2001. [«]

[429] Korea Północna za zasłoną, (red.) Andrzej Rzepliński, Joanna Hosaniak, Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Warszawa 2004, s. 50. [«]

O autorach

Nicolas Levi

Doktorant PAN i analityk ds. Korei w Think Tanku Centrum Studiów Polska Azja. Jest niezależnym konsultantem dla mediów polskich i południowokoreańskich. Jest także autorem około 80 artykułów publicystycznych i naukowych. Publikował m.in. na łamach takich czasopism i serwisów internetowych jak: „The British Association of Korean Studies”, „Foreign Policy”, „Parallax”, „Najwyższy Czas”, „Stosunki Międzynarodowe”, „DailyNK.com”, „Kontrateksty” i „Forum Rozwoju Edukacji Ekonomicznej”. Jest stałym konsultantem dla amerykańskiego serwisu „Radio Free Asia” i południowokoreańskiego serwisu ds. Korei Północnej „DailyNK.com”. Wypowiadał się na temat problematyki północnokoreańskiej m.in. w: TVN 24, TOK FM, TVP, Superstacja, Polsat oraz portalach opiniotwórczych takich jak: gazeta.pl, azjapacyfik.pl, psz.pl. Jest współautorem książki „Świat i Polska wobec globalnych wyzwań”, pod red. Ryszarda Żelichowskiego, wydanej przez Instytut Studiów Politycznych PAN wspólnie z Collegium Civitas w 2009 roku. W celach badawczych zwiedził Koreę Południową oraz Koreę Północną. Współpracuje z niezależnym instytutem badawczym Sejong w Seulu. Mówi biegle po francusku oraz włada językami: polskim, angielskim oraz w stopniu komunikatywnym niemieckim i koreańskim.

Paweł Szkudlarek

Prawnik i koreanista, absolwent Wydziału Prawa i Administracji oraz Wydziału Neofilologii, kierunek filologia koreańska Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W latach 2007-2008 odbył stypendium na Hankuk University of Foreign Studies (Republika Korei), gdzie pogłębił znajomość języka koreańskiego, historii i współczesnych realiów życia w dynamicznie rozwijającym się państwie Dalekiego Wschodu. Obecnie zajmuje się analizą polsko-koreańskich stosunków gospodarczych dla instytucji i prywatnych podmiotów.

Marta Polkowska

Absolwentka Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego. Politolożka z wykształcenia i koreanistka z poznawczej pasji. Autorka licencjatu o sztuce i propagandzie Korei Północnej. Obecnie szykuje pracę magisterską na temat mediów totalitarnego reżimu KRL-D. Stała współpracowniczka portali internetowych: Centrum Studiów Polska-Azja oraz NorthKorea.pl.

Anna Naumczyk

Politolog. Absolwentka Uniwersytetu Szczecińskiego. Napisała pracę magisterką o stosunkach między Polską Republiką Ludową a Koreą Północną.