Tytuł oryginału: BEAUTIFUL BOY. A FATHER’S JOURNEY THROUGH HIS SON’S ADDICTION

Adaptacja projektu okładki na podstawie materiałów Gijs Kuijper Design: JOANNA RENIGER

Projekt typograficzny i łamanie: JOANNA RENIGER

Redaktor prowadzący: PAULINA POTRYKUS-WOŹNIAK

Redakcja: ANNA GĄSIOROWSKA

Korekta: JOLANTA KUCHARSKA

Beautiful Boy. A father’s journey through his son’s addiction
Copyright © 2008 by David Sheff
Afterword © 2018 by David Sheff
All rights reserved
Copyright © for the Polish translation by Jarosław Mikos
Copyright © for the Polish edition by Poradnia K, 2019

Wydanie II

ISBN 978-83-66005-18-1

Poradnia K Sp. z o.o.
ul. Wilcza 25 lok. 6, 00-544 Warszawa
e-mail: poradniak@poradniak.pl
www: www.poradniak.pl
Zapraszamy do naszej księgarni internetowej: sklep.poradniak.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Tę książkę dedykuję wszystkim kobietom i mężczyznom, którzy poświęcili życie próbie zrozumienia problemu uzależnień i walce z nimi w ośrodkach leczenia uzależnień, szpitalach, ośrodkach badawczych, domach trzeźwego życia i domach przejściowych oraz organizacjach zajmujących się edukacją na temat uzależnienia od narkotyków, a także anonimowym uczestnikom niezliczonych mityngów, realizującym program dwunastu kroków – tym dzielnym ludziom, którzy tam wracają, oraz ich rodzinom. Ludziom, którym bliska jest opowieść o mojej rodzinie, ponieważ mają podobne doświadczenia i nadal zmagają się z tym problemem. Rodzinom osób uzależnionych – ich dzieciom, braciom i siostrom, przyjaciołom, partnerom, mężom i żonom oraz rodzicom, takim jak ja. „Chodzi tylko o to, że tak naprawdę nie możesz im pomóc, i to jest takie przygnębiające”, napisał Francis Scott Fitzgerald. Ale prawda jest taka, że pomagacie im i sobie nawzajem. Pomogliście mi. Tę książkę dedykuję także mojej żonie, Karen Barbour, oraz moim dzieciom, Nicowi, Jasperowi i Daisy.

Zanim przejdziesz przez ulicę,

weź mnie za rękę.

John Lennon Beautiful Boy (Darling Boy)

Wprowadzenie

To tak strasznie boli, że nie mogę go wybawić, ochronić,

nie pozwolić, by chodził złymi drogami, uchronić go

przed bólem. Bo od czego są ojcowie, jeśli nie od tego?

Thomas Lynch, The Way We Are

Jak się masz, tato? Boże, tak bardzo za wami tęsknię. Nie mogę się doczekać, kiedy was wszystkich zobaczę. Jeszcze tylko jeden dzień. Hej, ho!

Nic mejluje z college’u, wieczorem w przeddzień swojego przyjazdu do domu na letnie wakacje. Jasper i Daisy, nasze maluchy, jedno ośmioletnie, drugie pięcioletnie, siedząc w kuchni przy stole, wycinają, naklejają i malują kolorowe hasła i napisy z okazji jego powrotu. Nie widziały starszego brata od sześciu miesięcy.

Rankiem, gdy nadchodzi pora wyjazdu na lotnisko, wychodzę z domu, żeby ich zgarnąć. Daisy, przemoczona i zabłocona, siedzi wysoko na gałęzi klonu. Jasper stoi na dole i woła:

– Albo mi to oddasz, albo zobaczysz!

– Nie, to moje – odpowiada Daisy. W jej oczach widać śmiałą gotowość do obrony zdobyczy, ale kiedy Jasper zaczyna wspinać się na drzewo, rzuca w dół laleczkę Gandalfa, o którą mu chodzi.

– Pora jechać po Nica – mówię, a wtedy błyskawicznie przebiegają koło mnie i pędząc w stronę domu, wołają: Nicky, Nicky, Nicky!

Jazda na lotnisko zajmuje nam półtorej godziny. Kiedy docieramy do terminalu, Jasper krzyczy:

– Nic, tam jest Nic! – Pokazuje. – Tam!

Nic, z zieloną brezentową torbą na ramieniu, stoi oparty o znak zakazujący parkowania na krawędzi chodnika przed salą odbioru bagaży linii United. Wygląda bardzo szczupło w spłowiałej czerwonej koszulce i rozpinanym swetrze swojej dziewczyny, workowatych dżinsach, które zjeżdżają mu z chudych bioder, i w czerwonych trampkach Converse All-Stars. Gdy nas dostrzega, twarz mu się rozpromienia, energicznie macha do nas ręką.

Daisy i Jasper chcą koniecznie siedzieć koło niego, więc wrzuciwszy torby do bagażnika, Nic przeciska się nad Jasperem i siada pośrodku. Po kolei ujmuje w dłonie głowy rodzeństwa i całuje ich w policzki.

– Tak się cieszę, że was widzę – mówi. – Strasznie za wami tęskniłem, małe wariaty. Jak szalony. – W naszą stronę rzuca: – Za wami, mamo i tato, też.

W drodze z lotniska opisuje swój lot.

– Ale najgorsze było to – opowiada – że dostałem miejsce obok jakiejś paniusi, która ani na chwilę nie przestawała mówić. Miała platynowe włosy, ułożone w takie fale, jak na torcie cytrynowo-bezowym. Okulary w stylu Cruelli De Mon w rogowych oprawkach, śliwkowe usta i grubo nałożony różowy puder na twarzy.

– Cruella De Mon? – pyta Jasper z szeroko otwartymi oczami.

– Dokładnie jak ona – potakuje Nic. – Miała długie sztuczne rzęsy, fioletowe, i jeszcze polała się wodą Eau de Skunks. – Trzyma się za nos. – Tak! – Dzieciaki są w siódmym niebie.

Jedziemy przez most Golden Gate. Pod nami rzeka, spowita w gęstej mgle, opływa Marin Headlands.

– Nic, czy przyjdziesz na promocję? – pyta Jasper. Ma na myśli uroczystość z okazji zakończenia roku szkolnego. Jasper przejdzie do trzeciej klasy, a Daisy z przedszkola do pierwszej.

– Za Chiny bym czegoś takiego nie opuścił – przyrzeka.

– Nic, a czy pamiętasz taką dziewczynkę, Danielę? Spadła z drabinek na palcu zabaw i złamała duży palec u nogi – wtrąca się Daisy.

– Ojej.

– Ma teraz gips – dodaje Jasper.

– Gips na palcu u nogi? – pyta Nic. – To musi być malutki.

– Będą go cięli piłką do metalu – opowiada z powagą Jasper.

– Jej duży palec?

Cała trójka chichocze. Po chwili Nic mówi:

– Mam coś dla was, dzieciaki. W walizce.

– Prezenty!

– Kiedy przyjedziemy do domu – dodaje.

Błagają go, żeby im powiedział, co to jest, ale on kręci głową.

– Nie ma mowy, José, to niespodzianka.

Widzę całą trójkę w lusterku wstecznym. Jasper i Daisy mają gładką, oliwkową cerę. Nic też taką miał, ale teraz jest wychudzony i blady jak papier. Dzieciaki mają brązowe, lśniące oczy, jego są mroczne i podkrążone. Jasper i Daisy mają ciemnobrązowe włosy. Nic jako dziecko miał długie, blond, ale teraz są wyblakłe, niczym zboże pod koniec lata, z rozmazanymi smugami koloru sieny i sterczącymi żółtymi kępkami – w obu wypadkach efekt niefortunnej próby rozjaśniania cloroxem.

– Opowiesz nam o PJ? – błaga Jasper. Nic przez lata zabawiał dzieciaki historiami, których bohaterem był wymyślony przez niego PJ Fumblebumble, brytyjski detektyw.

– Później, szanowny panie, obiecuję.

Jedziemy autostradą na północ, a potem zjeżdżamy i skręcamy na zachód, drogą wijącą się przez kilka niedużych miasteczek, zalesiony park, a potem wzgórza wśród pastwisk. Zatrzymujemy się w Point Reyes Station odebrać pocztę. Nie sposób nie natknąć się tu na kogoś z przyjaciół i znajomych. Wszyscy cieszą się na widok Nica, bombardują go pytaniami o studia i plany na lato. Wreszcie udaje nam się wyrwać i jedziemy drogą wzdłuż Papermill Creek do skrętu w lewo, po czym wspinamy się na szczyt pagórka i skręcamy na nasz podjazd.

– My także mamy dla ciebie niespodziankę, Nicky – mówi Daisy.

– Ale nic mu nie mów! – Jasper patrzy na nią surowo.

– To plakaty. Sami je zrobiliśmy.

– Dai-ssy...

Taszcząc swoje torby, Nic idzie za dzieciakami do domu. Z powitalnym szczekaniem i wyciem wybiegają do niego psy. U szczytu schodów podziwia plakaty i rysunki, w tym także obrazek przedstawiający jeża, z podpisem „Tęsknię za Nikiem bu huu...” – narysowany przez Jaspera. Nic wychwala ich talenty plastyczne i znika w swoim pokoju, żeby się rozpakować. Od czasu wyjazdu do college’u jego sypialnia, pomalowana na kolor pompejańskiej czerwieni, leżąca na samym końcu domu, służy jako dodatkowy pokój do zabaw. Kryje liczne konstrukcje zbudowane przez Jaspera z klocków Lego, włączywszy w to zamek maharadży i ruchomą wersję R2-D2. Przygotowując pokój na przyjazd Nica, Karen zabrała stamtąd menażerię pluszowych zwierzaków Daisy i pościeliła łóżko, dodając kołdrę i świeże poduszki.

Kiedy Nic wreszcie się pojawia, ma w rękach mnóstwo prezentów. Dla Daisy – Josefinę i Kirsten, lalki z kolekcji American Girls, przekazane przez jego dziewczynę. Są ślicznie ubrane, jedna w wyszywaną ludową bluzkę z narzuconym na ramiona kolorowym meksykańskim szalem, druga w zielony aksamitny fartuszek. Jasper dostał dwa karabinki wodne Super Soakers, rozmiaru małego działka.

– Po obiedzie – Nic ostrzega Jaspera – będziesz tak mokry, że wrócisz do domu kraulem.

– A ty będziesz tak mokry, że będziesz potrzebował łódki.

– A ty będziesz tak mokry jak mokradło.

– Będziesz taki mokry, że przez rok nie będziesz potrzebował prysznica.

– Jak dla mnie idealnie – śmieje się Nic. – Zaoszczędzę mnóstwo czasu.

Jemy, a potem chłopcy napełniają wodą swoją broń i wybiegają z domu. Razem z Karen patrzymy na nich z salonu. Czając się na siebie, przemykają się wśród włoskich cyprysów i dębów, przykucają, kryjąc się za ogrodowymi meblami, i skradają się za żywopłotem. Kiedy któremuś z nich udaje się podejść przeciwnika, strzelają cienkim strumieniem wody. Daisy obserwuje ich uważnie, ukryta za hortensją rosnącą w doniczce. Kiedy przebiegają obok, odkręca jedną ręką kran i celuje w nich ogrodowym wężem, który trzyma w drugiej ręce. Nie zostawia na nich suchej nitki.

Zatrzymuję chłopców, kiedy właśnie mają ją złapać.

– Nie zasługujesz na ratunek – mówię – ale pora iść spać.

Jasper i Daisy biorą kąpiel, wkładają piżamy, a potem proszą Nica, żeby im poczytał.

Siedzi na miniaturowej kanapie między ich bliźniaczymi łóżkami, wyciągając długie nogi na podłodze. Czyta im Wiedźmy Roalda Dahla. Słyszymy jego głos – a właściwie głosy – z sąsiedniego pokoju. Głos chłopca, narratora, pełen zdumienia i powagi, i skrzekliwy, złośliwy głos babci oraz wrzaskliwy, piszczący głos wiedźmy.

„Dzieci są wstrrrhętne! (...) Dzieci to brrrudhasy i brzydalce! Dzieci śmierrrhdzą jak psie siki! (...) Śmierrrhdzą nawet gorzej!!! Psie siki to przy dziecku bzy i rrrhóże!!!”[1]

Trudno się oprzeć aktorskim talentom Nica i dzieci jak zawsze są zachwycone.

O północy wreszcie wybucha burza, na którą zbierało się przez cały dzień. W szum ulewy od czasu od czasu wdzierają się fale gradu siekące miedziane blachy dachu, niczym kule z karabinu maszynowego. Rzadko zdarzają nam się burze z piorunami, ale tej nocy niebo co chwila rozjaśnia się, niczym rozbłyskujące żarówki.

W przerwach między kolejnymi odgłosami piorunów słyszę trzaskanie gałęzi drzew. Słyszę także Nica, który chodzi po korytarzu, robi sobie herbatę w kuchni, cicho brzdąka na gitarze i puszcza Björk, ścieżki dźwiękowe filmów z Bollywood i Toma Waitsa wyśpiewującego sensowną poradę: „Nigdy nie siadaj za kółkiem, kiedy jesteś martwy”. Martwię się jego bezsennością, ale odsuwam od siebie podejrzenia, przypominając sobie, jak daleko zaszedł od poprzedniego roku akademickiego, gdy porzucił naukę w Berkeley. Tym razem pojechał do college’u na wschodzie i zakończył z powodzeniem pierwszy rok. Zważywszy na to, co przeszliśmy do tej pory, to zakrawa na cud. O ile dobrze liczę, skończył właśnie swój sto pięćdziesiąty dzień bez metamfetaminy.

Rankiem jest po burzy, słońce połyskuje na wilgotnych liściach klonu. Ubieram się i wchodzę do kuchni, gdzie zastaję Karen i dzieciaki. Nic snuje się sennie. Ma na sobie flanelowe spodnie od piżamy, postrzępiony wełniany sweter i okulary typu x-ray. Przez chwilę kiwa się nad ladą kuchenną, manipuluje przy ekspresie do kawy, napełnia go wodą, sypie kawę i włącza, a potem siada przy stole obok Jaspera i Daisy z miską płatków.

– Daisy, twój atak z węża był świetny, ale jeszcze cię dorwę. Uważaj na siebie – ostrzega ją.

– Jakoś w to nie wierzę. – Daisy wyciąga szyję.

– Kocham cię, ty wariatko – mówi Nic.

Tuż po odjeździe Jaspera i Daisy do szkoły pojawia się kilka kobiet, żeby razem z Karen zrobić prezent pożegnalny dla ulubionej nauczycielki. Ozdabiają betonową rynienkę dla ptaków muszelkami, gładkimi kamykami i zrobionymi przez uczniów ceramicznymi płytkami. Prace umilają sobie rozmową, popijają herbatę.

Chowam się w swoim gabinecie.

W otwartej kuchni kobiety robią sobie przerwę na lunch. Jedna z matek przyniosła chińską sałatkę z kurczaka. Nic, który wrócił do łóżka, żeby jeszcze pospać, wyłania się z sypialni, odpędza senność i wita się z paniami. Uprzejmie odpowiada na ich pytania – jeszcze raz o college i plany na lato – a potem przeprasza wszystkich i żegna się, mówiąc, że ma rozmowę w sprawie pracy.

– Jaki przemiły chłopiec. – Słyszę, jak kobiety rozmawiają o nim. – Zachwycający.

Jedna z matek chwali jego dobre wychowanie.

– Macie wielkie szczęście – mówi do Karen. – Nasz nastoletni syn wydaje z siebie tylko jakieś chrząknięcia. Ale poza tym nie zwraca na nas uwagi.

Po kilku godzinach Nic wraca, w domu jest cicho – panie się rozeszły. Dostał pracę jako kelner we włoskiej restauracji. Jutro ma pójść na szkolenie. Chociaż jest przerażony wymaganym uniformem, obejmującym sztywne czarne buty i kamizelkę w kolorze burgunda, wierzy, że tak jak mu powiedziano, zarobi mnóstwo pieniędzy z napiwków.

Następnego popołudnia, po szkoleniu w restauracji, ćwiczy na nas. Wzoruje się na kelnerze z jednego ze swoich ulubionych filmów na wideo, z Zakochanego kundla. Siadamy do kolacji. Nic wchodzi, z jedną ręką wysoko w górze, balansując wyimaginowaną tacą, i z melodyjnym włoskim akcentem śpiewa: „Oto jest noc, to piękna noc, nazywamy ją bella notte”.

Po kolacji pyta, czy może pożyczyć samochód, bo chce pojechać na spotkanie AA. Od ubiegłego lata nie dajemy mu prowadzić naszego samochodu, po tym jak wielokrotnie nie wracał na czas do domu i w inny sposób naruszał ustalone zasady. Udało mu się między innymi rozbić za jednym zamachem oba nasze auta, kiedy wjechał jednym w drugie. Teraz prośba Nica brzmi rozsądnie, bo spotkania AA są podstawowym elementem jego procesu dochodzenia do zdrowia, więc się zgadzamy. Wyjeżdża naszym kombi, wciąż poobijanym po zeszłorocznej katastrofie, a potem grzecznie wraca do domu po spotkaniu. Mówi nam, że poprosił kogoś na mityngu o pełnienie funkcji sponsora na czas jego pobytu w miasteczku.

Nazajutrz znów prosi o samochód, tym razem zamierza spotkać się ze swoim sponsorem na lunchu. Oczywiście pozwalam mu jechać. Jego sumienność robi na mnie wrażenie, podobnie jak przestrzeganie ustaleń. Mówi nam, dokąd idzie i kiedy będzie w domu. Wraca zgodnie z tym, co obiecał. I tym razem nie ma go tylko kilka godzin.

Następnego dnia późnym popołudniem na kominku w salonie płonie ogień. Siedząc na dwóch bliźniaczych kanapach, Karen, Nic i ja czytamy, a Jasper i Daisy bawią się na wyblakłym dywanie ludzikami Lego. Daisy, rozglądając się za krasnoludkiem, opowiada Nicowi o pewnym chłopcu, „kartoflanej głowie”, który popchnął jej przyjaciółkę Alanę. Na co Nic odpowiada, że przyjdzie do szkoły i zrobi chłopcu z głowy purée ziemniaczane.

Jestem zaskoczony, gdy chwilę później słyszę, jak Nic cicho pochrapuje, ale za piętnaście siódma budzi się nagle. Patrzy na zegarek, podskakuje z kanapy i ze słowami „Prawie przegapiłem spotkanie” jeszcze raz pyta, czy może pożyczyć samochód.

Cieszę się, że chociaż jest bardzo zmęczony i pewnie wolałby zostać w domu i się zdrzemnąć, to jednak jest na tyle zaangażowany we własne dochodzenie do zdrowia, że podrywa się, spryskuje wodą twarz nad umywalką, palcami odgarnia włosy z oczu, wkłada świeżą koszulkę i wybiega z domu, żeby zdążyć na czas.

Minęła już jedenasta, a Nica ciągle nie ma. Jeszcze przed chwilą byłem bardzo zmęczony, a teraz znów leżę na łóżku kompletnie przytomny, czując coraz większy niepokój. Są tysiące niewinnych wyjaśnień. Często po spotkaniach AA ludzie idą razem na kawę. A może rozmawia ze swoim nowym sponsorem. W mojej głowie walczą ze sobą dwa biegnące równocześnie i sprzeczne ze sobą monologi: jeden przekonuje mnie, że jestem głupcem i paranoikiem, drugi wyraża pewność, że stało się coś straszliwie niedobrego. Na tym etapie naszej historii już wiem, że zamartwianie się nie ma sensu, ale mimo to zaczynam się niepokoić i czuję, jak strach gwałtownie ogarnia całe moje ciało. Nie chcę zakładać najgorszego, ale kilka razy, gdy Nic zignorował nieprzekraczalną godzinę powrotu do domu, zapowiadało to katastrofę.

Patrzę w ciemność i czuję, jak mój lęk narasta. Żałośnie znajomy stan. Czekałem tak na Nica latami. Po nocach, kiedy minęła umówiona godzina powrotu, wyczekiwałem na charkot silnika samochodu, kiedy toczył się po podjeździe i cichł. Wreszcie – Nic. Odgłos zatrzaskiwania drzwi samochodu, kroki, drzwi wejściowe otwierają się z cichym kliknięciem. Wbrew wysiłkom Nica, żeby wejść ukradkiem, Brutus, nasz czekoladowy labrador, zazwyczaj wydawał jakieś nieprzekonane szczeknięcie. Albo czekałem na dzwonek telefonu, nigdy nie wiedząc, czy to będzie on. (Hej, tato, jak leci?) czy też policja (Panie Sheff, mamy pańskiego syna). Ilekroć się spóźniał albo nie chciało mu się zadzwonić, spodziewałem się katastrofy. Nie żyje. Zawsze się tego bałem.

Ale wtedy właśnie Nic przyjeżdżał do domu, skradał się po schodach w holu, jego ręka przesuwała się po poręczy. Albo dzwonił telefon. „Przepraszam, tato, jestem w domu Richarda. Zasnąłem. Myślę, że raczej tu się prześpię, nie będę jechał do domu o tej porze. Zobaczymy się rano. Kocham cię”. Byłem wściekły i jednocześnie czułem ulgę, bo przecież już zdążyłem go pochować.

Tego wieczoru, gdy nadal nie mam od niego żadnej wiadomości, zapadam wreszcie w jakiś nędzny półsen. Tuż po pierwszej budzi mnie Karen. Słyszy go, jak się skrada. Światło ogrodowe, wyposażone w czujnik ruchu, nagle się zapala, rzucając promień jasnego światła na ogród za domem. Ubrany w piżamę wsuwam buty i wychodzę tylnymi drzwiami, żeby go przyłapać.

Nocne powietrze jest chłodne. Słyszę trzaskające gałązki. Skręcam za róg domu i staję prawie oko w oko z ogromnym, zaskoczonym jeleniem, który szybkimi susami odbiega w głąb ogrodu i bez wysiłku przeskakuje ogrodzenie, które ma nas chronić właśnie przed jeleniami.

Kładę się do łóżka i leżymy oboje z Karen kompletnie rozbudzeni. Mija pierwsza trzydzieści. Potem druga. Jeszcze raz sprawdzam jego pokój. Jest wpół do trzeciej.

W końcu, odgłos samochodu.

Zastaję Nica w kuchni i pytam, co się stało, mamrocze jakieś usprawiedliwienia. Mówię mu, że nie dostanie już od nas samochodu.

– Jak chcesz.

– Jesteś na haju, tak? Powiedz mi.

– Jezu, nie.

– Nic, zawarliśmy umowę. Gdzie byłeś?

– Co, do cholery? – Patrzy na podłogę. – Parę osób po spotkaniu poszło do domu jakiejś dziewczyny pogadać, a potem obejrzeliśmy wideo.

– Nie było telefonu?

– Wiem – mówi z narastającym gniewem. – Powiedziałem, że mi przykro.

– Porozmawiamy o tym rano. – Ucinam rozmowę, a Nic ucieka do swojego pokoju, zatrzaskuje drzwi i zamyka je na zamek.

Przy śniadaniu przyglądam mu się z uwagą. Jego ciało mówi mi wszystko, wibrujące jak samochód na jałowym biegu. Jego dolna szczęka wykrzywia się, oczy miotają błyski jak opale. Układa plany z Jasperem i Daisy na popołudnie po szkole, obejmuje ich czule, ale w jego głosie słychać rozdrażnienie.

– Nic, musimy porozmawiać – mówię, kiedy w domu nie ma już Karen i dzieci.

– O czym? – Patrzy na mnie nieufnie.

– Wiem, że znowu bierzesz. Widzę to.

– O czym ty mówisz? Nie biorę. – Rzuca mi wściekłe spojrzenie. Wbija wzrok w podłogę.

– Więc nie masz nic przeciwko testowi na narkotyki?

– Proszę bardzo. Świetnie.

– Okej. Chcę, żebyśmy zrobili to teraz.

– Dobra!

– Ubierz się.

– Wiem, że powinienem był zadzwonić. Nie biorę. – Prawie warczy.

– Chodźmy.

Idzie szybko do sypialni. Zamyka drzwi. Wychodzi w koszulce Sonic Youth i w czarnych dżinsach. Jedną rękę włożył do kieszeni, ma spuszczoną głowę, na ramieniu zwisa plecak. W drugiej ręce trzyma za gryf swoją elektryczną gitarę.

– Masz rację – przyznaje. Mija mnie pospiesznie. – Brałem, odkąd wróciłem do domu. Brałem cały semestr. – Wychodzi z domu, trzaskając drzwiami.

Wybiegam i wołam za nim, ale już go nie ma. Osłupiały, po kilku chwilach wchodzę do domu i idę do jego sypialni, siadam na niepościelonym łóżku. Wyciągam spod biurka zgnieciony kawałek papieru.

Nic napisał:

Jestem taki chudy i kruchy

Nie przejmuj się, potrzebuję innej poręczy

Późnym popołudniem do domu wpadają Jasper i Daisy. Przelatują wszystkie pokoje, aż wreszcie stają i patrząc na mnie, pytają:

– Gdzie jest Nic?

Zrobiłem wszystko, co mogłem, aby uchronić mojego syna przed uzależnieniem od metamfetaminy. Nie byłoby mi pewnie łatwiej, gdyby się okazało, że jest uzależniony od kokainy czy heroiny, ale – o czym wcześniej czy później dowiaduje się każdy rodzic dziecka uzależnionego od mety – ten narkotyk ma pewną szczególną, przerażającą właściwość. W jednym z wywiadów Stephan Jenkins, solista zespołu Third Eye Blind, powiedział, że pod wpływem metamfetaminy czujesz się „jasny i świetlisty”. Ale także zachowujesz się paranoicznie, destrukcyjnie i autodestrukcyjnie, masz omamy. A potem bez skrupułów zrobisz wszystko, żeby jeszcze raz poczuć się „jasno i świetliście”. Nic był wrażliwym, rozsądnym, wyjątkowo inteligentnym i radosnym dzieckiem, ale odkąd zaczął brać metamfetaminę, stał się zupełnie kimś innym.

Nic zawsze podążał za najświeższą modą w świecie popkultury –byli to, zależnie od momentu jego życia, Care Bears, My Little Pony, Transformers, czy żółwie ninja, „Star Wars”, Nintendo, Guns N’Roses, grunge, Beck i wiele innych. Jeśli chodzi o metamfetaminę, także przecierał szlaki i uzależnił się od niej na wiele lat wcześniej, zanim politycy ogłosili, że to najgorszy narkotyk, jaki do tej pory zaatakował nasze społeczeństwo. W Stanach Zjednoczonych co najmniej dwanaście milionów ludzi próbowało metamfetaminy i jak się ocenia, jest co najmniej półtora miliona uzależnionych. Na całym świecie metę zażywa co najmniej trzydzieści pięć milionów osób, to najczęściej nadużywany twardy narkotyk, częściej niż kokaina i heroina razem wzięte. Nic twierdzi, że szukał metamfetaminy całe swoje życie. „Kiedy spróbowałem jej po raz pierwszy, wiedziałem, że to jest to”, powiedział.

Historia naszej rodziny jest oczywiście wyjątkowa, ale także uniwersalna w tym sensie, że w każdej opowieści o uzależnieniu można usłyszeć podobieństwa do wszystkich pozostałych. Przekonałem się, jak wszyscy jesteśmy do siebie podobni, kiedy po raz pierwszy poszedłem na spotkanie Al-Anonu. Bardzo długo broniłem się przed takim doświadczeniem, ale te zgromadzenia, choć często na nich płakałem, wzmacniały mnie i łagodziły poczucie osamotnienia. Czułem się trochę mniej udręczony swoimi kłopotami. W dodatku historie innych ludzi przygotowywały mnie na wyzwania, które w innym przypadku niemile by mnie zaskoczyły. Nie przynosiły rozwiązania, ale byłem wdzięczny nawet za najskromniejszą ulgę i za wszelkie wskazówki.

Wychodziłem ze skóry, żeby pomóc Nicowi, zatrzymać jego staczanie się, ocalić mojego syna. Ale te wysiłki, podobnie jak ciągły niepokój i poczucie winy, spalały mnie. Ponieważ jestem pisarzem, zapewne nie ma nic dziwnego w tym, że zacząłem pisać, żeby znaleźć jakiś sens w tym, co się przytrafia mnie i Nicowi, a także żeby znaleźć rozwiązanie, jakieś lekarstwo, które dotąd wymykało się mojej uwadze. Obsesyjnie poszukiwałem informacji o tym narkotyku, mechanizmach uzależnienia i metodach terapii. Nie jestem pierwszym pisarzem, dla którego ten rodzaj pracy stawał się orężem w walce z przerażającym przeciwnikiem albo sposobem oczyszczenia się czy poszukiwania twardego gruntu, czegokolwiek, który dawałby oparcie wśród dręczącego nieszczęścia. To był bolesny proces, za pomocą którego mózg stara się uporządkować przytłaczające go doświadczenia i uczucia oraz wprowadzić w nie jakiś ład. W sumie moje wysiłki nie mogły uratować Nica. Podobnie jak pisanie nie mogło mnie uzdrowić, ale pomagało.

Pomocne okazały się także teksty innych autorów. Za każdym razem, kiedy wyciągałem z półki książkę Tomasa Lyncha Bodies in Motion and at Rest: On Methaphor and Morality, sama z siebie otwierała się na stronie dziewięćdziesiątej piątej, na eseju The Way We Are (Tacy jesteśmy). Czytałem ją dziesiątki razy i za każdym chciało mi się płakać. Mając w pamięci wszystkie aresztowania, pobyty w izbie wytrzeźwień, na leczeniu w szpitalach i patrząc ze smutną, pozbawioną złudzeń rezygnacją na swojego ukochanego, uzależnionego syna, który leżał nieprzytomny na kanapie, Lynch, poeta, eseista i przedsiębiorca pogrzebowy, pisał: „Chcę go pamiętać takim, jakim był, tego błyskotliwego, promiennego chłopca z niebieskimi oczami i piegami, trzymającego amerykańskiego sandacza na pomoście u swojego dziadka czy w swoim pierwszym garniturze na zakończeniu roku szkolnego siostry albo ssącego kciuk, kiedy rysuje na blacie kuchennym, kiedy gra na swojej pierwszej gitarze, albo pozuje z kumplami z okolicy podczas pierwszego dnia w szkole”.

Dlaczego czytanie historii innych ludzi pomaga? Nie tylko dlatego, że nieszczęście lubi mieć towarzystwo, ponieważ (jak się przekonałem) nieszczęście jest zbyt skupione na sobie, by szukać towarzystwa. Doświadczenia innych pomagały mi znosić zamęt własnych uczuć; czytając, czułem się nieco mniej szalony. I podobnie jak historie, które słyszałem na spotkaniach Al-Anonu, opowieści spisane przez innych służyły mi jako przewodniki po nieznanych wodach. Thomas Lynch pokazał mi, że można kochać dziecko stracone prawdopodobnie na zawsze.

Kulminacją mojego pisania stał się artykuł o doświadczeniach naszej rodziny, który wysłałem do „New York Times Magazine”. Byłem przerażony, zapraszając innych do naszego koszmaru, ale czułem, że muszę tak zrobić. Czułem, że opowiedzenie naszej historii będzie miało sens, jeśli uda mi się w ten sposób pomóc innym, tak jak Lynch i inni pisarze pomogli mnie. Rozmawiałem o tym z Nikiem i resztą naszej rodziny. Choć mnie zachęcali, denerwowałem się jednak tym, że wystawiam nas na osąd i opinie innych. Reakcje na artykuł dodały mi jednak otuchy i według tego, co potem powiedział Nic, ośmieliły i jego. Pewien wydawca zwrócił się do niego z pytaniem, czy byłby zainteresowany spisaniem własnych doświadczeń, czegoś, co mogłoby zainspirować innych młodych ludzi zmagających się z uzależnieniem. Nic bardzo chciał opowiedzieć swoją historię. Co jednak bardziej znaczące, mówił, że kiedy podczas spotkań AA przyjaciele – a nawet nieznajomi – skojarzyli go z postacią chłopca z artykułu, ściskali go serdecznie i powtarzali, że są z niego bardzo dumni. Opowiadał, że odbierał to jako uznanie dla swojej ciężkiej pracy na drodze do wyzdrowienia.

Docierały do mnie także reakcje uzależnionych i ich rodzin – ich braci i sióstr, dzieci i krewnych, a nade wszystko ich rodziców – setek osób. Tylko kilka głosów było krytycznych. Ktoś zarzucił mi, że wykorzystuję syna do własnych celów. Inny, oburzony moim opisem okresu, gdy Nic nosił ubrania włożone tył na przód, zaatakował: „Pozwolił mu pan nosić ubrania tył na przód? Nic dziwnego, że się uzależnił”. Ale większość listów przynosiła słowa współczucia, pocieszenia, porady i wspólnego smutku. Wiele osób miało chyba poczucie, że ktoś wreszcie rozumie, przez co przechodzą. W tym sensie nieszczęście rzeczywiście lubi towarzystwo. Ludzie czują ulgę, dowiadując się, że nie są sami w swoim cierpieniu, że są częścią plagi społecznej – epidemii nękającej nasze dzieci, epidemii, której ofiarą padają rodziny. Z jakiegoś powodu opowieść nieznajomego stawała się dla nich sygnałem, że mogą opowiedzieć własną. Mieli poczucie, że ich zrozumiem.

„Siedzę tu i płaczę, ręce mi się trzęsą”, napisał jakiś mężczyzna. „Dostałem pana artykuł wczoraj, kiedy byłem na cotygodniowym śniadaniu ojców, którzy stracili swoje dzieci. Człowiek, który mi przyniósł pana tekst, z powodu narkotyków trzy lata temu stracił szesnastoletniego syna”. „Pana historia jest naszą historią”, napisał inny ojciec. „Różne narkotyki, różne miasta, inne leczenie, ale ta sama opowieść”. I kolejny: „Na początku byłem zdumiony, że ktoś napisał opowieść o moim dziecku bez mojego pozwolenia. Jednak gdzieś w połowie tego emocjonalnego tekstu o znajomych zdarzeniach i oczywistych konkluzjach uświadomiłem sobie, że daty najważniejszych wydarzeń się nie zgadzają, i w ten sposób doszedłem do wniosku, że inni rodzice przeżywają takie same niewyobrażalne tragedie i doświadczają takiej samej straty jak ja...”.

„Doświadczenie zdobyte po upływie ćwierćwiecza zmusza mnie do poprawienia ostatniego akapitu: mój syn po ucieczce z ostatniego ośrodka leczenia uzależnień przedawkował i omal nie umarł. Wysłany na specjalny program w innym mieście zachował trzeźwość przez ponad dwa lata, po czym znów zaczął znikać, najpierw na kilka miesięcy, później na kilka lat. Chociaż był jednym z najzdolniejszych uczniów jednej z najwyżej notowanych szkół średnich w kraju, skończenie przeciętnego college’u zajęło mu dwadzieścia lat. A mnie samemu zajęło mniej więcej tyle samo czasu rozstanie się z daremną nadzieją i pogodzenie z faktem, że mój syn albo nie potrafi, albo nie chce pożegnać się z narkotykami. Ma teraz czterdzieści lat, jest na zasiłku i mieszka w domu dla dorosłych uzależnionych”.

Poznałem wiele podobnych historii, często z tragiczną konkluzją. „Ale koniec mojej historii jest inny. Mój syn zmarł w zeszłym roku z powodu przedawkowania. Miał siedemnaście lat”. Inny list: „Moja piękna córka nie żyje. Miała piętnaście lat, kiedy przedawkowała”. Inny: „Moja córka zmarła”. Jeszcze inny: „Mój syn nie żyje”. Listy i mejle stale do mnie przychodzą wraz z dręczącym przypomnieniem o żniwie, jakie zbiera uzależnienie. Z każdym takim listem na nowo czuję dojmujący ból.

Pisałem dalej i w trakcie tego mozolnego procesu udało mi się do pewnego stopnia ujrzeć nasze doświadczenie w taki sposób, że nabrało sensu. Oczywiście tyle, ile można znaleźć w uzależnieniu. Owocem moich wysiłków jest ta książka. Kiedy przekształcałem swoje pospiesznie zapisane, oderwane słowa w zdania, zdania w akapity, akapity w rozdziały, pojawiał się pewien pozór ładu tam, gdzie wcześniej były jedynie chaos i szaleństwo. Podobnie jak w przypadku artykułu z „Timesa”, czuję lęk na myśl o opublikowaniu naszej historii. Zdecydowałem się to zrobić zachęcony przez najważniejszych bohaterów tej opowieści. Mam nadzieję, że książka napisana przez Nica wzbogaci wspomnienia osób uzależnionych o kolejne znaczące doświadczenie. Niemniej pomijając rzadkie wyjątki, jak esej Lyncha, o uzależnionych nie opowiadali dotąd ci, którzy ich kochają. Każdy, kto ma za sobą takie doświadczenie albo właśnie je przeżywa, wie, że troska o osobę uzależnioną od narkotyków jest czymś równie złożonym, pełnym napięcia i wyniszczającym, jak samo uzależnienie. W swoich najgorszych chwilach nawet zazdrościłem Nicowi, ponieważ uzależniony, kiedy jest na haju, może przynajmniej na chwilę zapomnieć o swoim cierpieniu. Jednak rodzice, mężowie, żony albo inne osoby, które ich kochają, nie mogą liczyć na podobne wytchnienie.

Nic zażywał narkotyki, z przerwami, przez ponad dziesięć lat i w tym czasie myślałem, czułem i zrobiłem prawie wszystko, co może pomyśleć, poczuć i zrobić rodzic uzależnionego. Wiem, że nie ma jednej prostej, słusznej odpowiedzi i nie ma nawet czegoś takiego, jak mapa drogowa dla rodzin osób uzależnionych. Jednak, jak sądzę, w naszej historii można znaleźć pewne pocieszenie, wskazówkę, a jeśli nie, to przynajmniej poczucie wspólnoty losu. Mam też nadzieję, że czytelnicy zdołają dostrzec w niej przebłysk czegoś, co wydaje się niemożliwe na wielu etapach uzależnienia ukochanej osoby. Często cytuje się powiedzenie Nietzschego: „Co mnie nie zabija, to mnie wzmacnia”. W wypadku rodziny uzależnionego jest to absolutnie prawdziwe. Nie tylko nadal dość mocno stoję na nogach, ale też czuję więcej i wiem więcej. Nie przypuszczałem, że będzie to możliwe.

W tej opowieści wystrzegałem się pokusy wybiegania myślą naprzód, ponieważ byłoby to nieszczere i wyrządzałoby niedźwiedzią przysługę każdemu, kto przez to przechodzi. Nie wolno sugerować, że można przewidzieć, jak sprawy się potoczą. Nigdy nie wiedziałem, co nam przyniesie kolejny dzień. Starałem się opowiedzieć uczciwie o wszystkich najważniejszych zdarzeniach, które ukształtowały Nica i naszą rodzinę – i tych dobrych, i tych okropnych. Przy wielu z nich nadal czuję zażenowanie. Jestem równie mocno przerażony tym, co sam zrobiłem, i tym, czego nie zrobiłem. Nawet jeśli wszyscy eksperci z całą życzliwością mówią rodzicom uzależnionych: „To nie wasza wina”, nie zamierzam zwalniać siebie z odpowiedzialności. Często mam wrażenie, że całkowicie zawiodłem mojego syna. Nie szukam przy tym współczucia czy rozgrzeszenia, ale stwierdzam jedynie prawdę, którą rozpozna większość rodziców, którzy przeszli przez podobne doświadczenia.

Pewna osoba, która usłyszała moją historię, wyraziła zdumienie tym, że Nic w ogóle mógł się uzależnić od narkotyków. „Ale wasza rodzina nie wygląda na dysfunkcjonalną”, usłyszałem. A jednak jesteśmy dysfunkcjonalni, tak jak każda inna rodzina, którą znam. Czasem mniej, czasem więcej. Nie jestem pewien, czy w ogóle znam jakąś „funkcjonalną” rodzinę, o ile funkcjonalna to taka, która nie przeżywa trudnych okresów, a jej członkowie nie mają różnych problemów. Podobnie jak wśród uzależnionych, w ich rodzinach można znaleźć wszystko, czego moglibyśmy się po nich spodziewać, i wszystko, czego byśmy się po nich nie spodziewali. Uzależnieni pochodzą z rodzin rozbitych i rodzin żyjących w idealnej zgodzie. Bywają wśród nich nieudacznicy, ofiary losu i ludzie sukcesu. Często słyszymy na wykładach i na spotkaniach Al-Anonu i mityngach AA o inteligentnych i uroczych kobietach i mężczyznach, którzy wzbudzają zdumienie w swoim otoczeniu, gdy lądują w rynsztoku. „Jesteś zbyt dobrym człowiekiem, żeby to sobie robić”, mówi lekarz alkoholikowi w opowiadaniu Francisa Scotta Fitzgeralda. Wiele osób, które znały Nica, mówiło podobnie. Jedna z nich stwierdziła: „To ostatnia osoba, o której mogłabym pomyśleć, że coś takiego się jej przydarzy. Nie Nicowi. Jest zbyt solidny, zbyt inteligentny”.

Wiem także, że rodziców cechuje wybiórcza pamięć. Chętnie wyrzucamy z pamięci wszystko, co kłóci się z naszymi starannie zredagowanymi wspomnieniami – to zrozumiały wysiłek pozwalający unikać poczucia winy. Dzieci z kolei czasem fiksują się na wyjątkowo bolesnych wspomnieniach, ponieważ najmocniej zapisały się w ich pamięci. Mam nadzieję, że nie pozwalam siebie na rodzicielski rewizjonizm, kiedy mówię, że mimo rozwodu z matką Nica, mimo naszej drakońskiej umowy dotyczącej opieki rodzicielskiej sprawowanej na odległość oraz mimo wszystkich moich błędów i wad wczesne dzieciństwo Nica na ogół było niezwykłe. On to potwierdza, ale może dlatego, że stara się być dla mnie miły.

Takie przeróbki, żeby znaleźć sens w czymś, w czym nie da się go znaleźć, należą do zjawisk codziennych w rodzinach osób uzależnionych. Zaprzeczamy temu, że nasi ukochani mają poważne problemy nie dlatego, że jesteśmy naiwni, ale dlatego że nie możemy tego wiedzieć. Nawet w odniesieniu do osób, które w odróżnieniu ode mnie nigdy nie zażywały narkotyków, pozostaje niepodważalnym faktem, że wiele z nich – ponad połowa naszych dzieci – ich spróbuje. W przypadku części z nich narkotyki nie będą miały większego wpływu na ich życie. W przypadku innych ostateczny rezultat będzie jednak katastrofalny. My, rodzice, dopiero po fakcie wiemy na pewno, że zrobiliśmy za mało albo w czym postąpiliśmy źle. Uzależnieni zaprzeczają oczywistym faktom, a ich rodziny postępują podobnie, ponieważ często prawda jest zbyt niewyobrażalna, zbyt bolesna i zbyt przerażająca. Żałuję jednak, że w swoim czasie ktoś mną nie potrząsnął i nie powiedział: „Interweniuj, dopóki nie jest za późno”. Może nie wpłynęłoby to na moje postępowanie, choć tego nie wiem. Nikt mną nie potrząsnął i nie powiedział niczego podobnego. A nawet gdyby ktoś to wtedy zrobił, nie wiem, czy potrafiłbym go usłyszeć. Może musiałem odebrać lekcję w bardziej bolesny sposób.

Jak wiele osób zmagających się z podobną udręką, uzależniłem się od uzależnienia mojego dziecka. Kiedy pochłaniało wszystkie moje myśli, nawet kosztem obowiązków wobec żony i pozostałych dzieci, czułem się usprawiedliwiony. Myślałem: „Czy rodzic mógłby nie być pochłonięty walką na śmierć i życie, jaką toczy jego dziecko?”. Ale z czasem przekonałem się, że moje skupienie na losach Nica w niczym mu nie pomaga, a czasem może nawet zaszkodzić. Lub też nie miało dla niego znaczenia. Tak czy inaczej, na pewno wyrządzało szkodę reszcie mojej rodziny i mnie samemu. Jednocześnie przyswoiłem sobie jeszcze inną, wstrząsającą prawdę: nasze dzieci żyją i umierają razem z nami lub zupełnie niezależnie od nas. Nieważne, co zrobimy, jak bardzo będziemy się zadręczać, nie możemy wybrać za nasze dzieci tego, czy umrą, czy będą żyć. To świadomość nie tylko przerażająca, ale także wyzwalająca. Ostatecznie postanowiłem żyć własnym życiem. Wybrałem niebezpieczną, ale konieczną ścieżkę, dzięki której mogę pogodzić się z faktem, że to Nic sam zdecyduje, w jaki sposób – i czy w ogóle – nadać kształt swojemu życiu.

Nie rozgrzeszam siebie, a jednocześnie nadal zmagam się z problemem, do jakiego stopnia mogę rozgrzeszyć Nica. Jest olśniewający, wspaniały, charyzmatyczny i kochający, kiedy nie zażywa narkotyków, ale jak wszyscy uzależnieni staje się kimś obcym, kiedy je bierze. Jest wtedy nieobecny, głupi, autodestrukcyjny, rozbity i niebezpieczny. Cały czas staram się pogodzić te dwie osoby. Niezależnie od przyczyny – czy stała za tym predyspozycja genetyczna, rozwód, moja własna historia z narkotykami, moja nadopiekuńczość, pobłażliwość, to, że nie potrafiłem go ochronić, moja oschłość, moja niedojrzałość – mimo to wydaje się, że uzależnienie Nica od początku żyło własnym życiem. Staram się pokazać, jak podstępnie uzależnienie wkrada się w życie rodziny i przejmuje nad nim kontrolę. W ciągu minionych dziesięciu lat tak wiele razy popełniałem błędy wynikające z niewiedzy, nadziei i lęku. Staram się opowiedzieć o wszystkich, opisać, jak i kiedy się pojawiły, w nadziei, że czytelnik rozpozna błędną drogę, zanim na nią wejdzie. Ale jeśli się stanie inaczej, to mimo wszystko mam nadzieję, że przynajmniej uświadomi sobie, że nie powinien obwiniać siebie, że na nią wstąpił.

Kiedy moje dziecko się urodziło, nie mieściło mi się w głowie, że mogłoby tak cierpieć, jak cierpiał Nic. Rodzice pragną dla swoich dzieci tylko tego, co dobre. Byłem typowym rodzicem, który czuł, że nic takiego nie może się przydarzyć mojej rodzinie, a na pewno nie mojemu synowi. Ale choć Nic jest wyjątkowy, jest jak każde dziecko. Mógłby być również twoim synem.

W książce zmieniłem niektóre imiona i szczegóły, aby ukryć tożsamość pewnych osób. Zaczynam od przyjścia Nica na świat. Narodziny dziecka są dla wielu rodzin, o ile nie dla każdej, wydarzeniem transformacyjnym, pełnym radości i optymizmu. Tak też było z nami.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] Roald Dahl, Wiedźmy. Przeł. J. Łoziński. Poznań 2003, s. 76.