Zajrzyj na strony:

Zajrzyj na strony:

www.nk.com.pl

Znajdź nas na Facebooku
www.facebook.com/WydawnictwoNaszaKsiegarnia

Dedykacja

Ojcu,

który jest moim bohaterem.

Motto

My, którzy przeżyliśmy, nie jesteśmy prawdziwymi i wiarygodnymi świadkami. W posiadaniu tej strasznej prawdy są ci, którzy zostali pogrążeni, zatopieni, unicestwieni.

Primo Levi

joana

Wina jest myśliwym.

Sumienie przedrzeźniało mnie, szukając zaczepki niczym kapryśne dziecko.

„To wszystko twoja wina” – szeptał głos.

Przyspieszyłam kroku, by dogonić naszą grupkę. Gdybyśmy się natknęli na Niemców, z pewnością zgoniliby nas z drogi. Była zarezerwowana dla wojska. Nie wprowadzono jeszcze nakazu ewakuacyjnego, tak więc każdego, kto opuszczał Prusy Wschodnie, uznawano za dezertera. Ale jakie to miało znaczenie? Ja stałam się dezerterką już cztery lata temu, kiedy uciekłam z Litwy.

Litwa.

Wyjechałam w 1941 roku. Co się działo w domu? Czy prawdziwe były te okropieństwa, o których szeptano na ulicach?

Doszliśmy do kopca przy drodze. Malec idący przede mną zakwilił i pokazał palcem. Dołączył do nas przed dwoma dniami, po prostu wynurzył się z lasu, sam, i ruszył za nami.

– Cześć, mały. Ile masz lat? – zapytałam go wtedy.

– Sześć – odpowiedział.

– Z kim podróżujesz?

Zatrzymał się i spuścił głowę.

– Z moją Omi.

Spojrzałam w stronę lasu, by sprawdzić, czy zobaczę gdzieś jego babkę.

– A gdzie ona jest? – zapytałam.

Mały tułacz podniósł wzrok i otworzył szeroko wyblakłe oczy.

– Nie obudziła się.

I tak chłopiec poszedł z nami, często wysforowując się trochę albo zostając z tyłu. A teraz pokazywał kawałek ciemnej wełny wystający spod podobnej do bezy śnieżnej skorupy.

Przywołałam grupę i kiedy się zbliżyli, podbiegłam do przykrytego śniegiem garbu. Wiatr zdmuchnął warstwę lodowatych płatków i odsłonił siną twarz martwej kobiety, może dwudziestokilkuletniej. Usta i oczy miała otwarte, zastygłe w grymasie strachu. Przeszukałam jej zesztywniałe od mrozu kieszenie, ale ktoś zrobił to wcześniej. Za podszewką kurtki znalazłam dokumenty. Schowałam je do kieszeni płaszcza, by oddać je Czerwonemu Krzyżowi, po czym odciągnęłam ciało kobiety z drogi, dalej w pole. Wprawdzie była już martwa, mocno zesztywniała od zimna, ale nie mogłam znieść myśli, że przejechałyby po niej czołgi.

Wróciłam szybko do grupy. Mały wędrowiec stał na środku drogi, obsypywany padającym śniegiem.

– Ona też się nie obudziła? – zapytał cichutko.

Pokręciłam głową i wzięłam go za rękę w mitence.

I wtedy oboje usłyszeliśmy to w oddali.

BUM.

florian

Los jest myśliwym.

Silniki buczały w górze. Der Schwarze Tod, „czarna śmierć”, tak je nazywano. Schowałem się pod drzewami. Nie widziałem samolotów, ale je wyczuwałem. Były blisko. Uwięziony między ciemnością przede mną i za mną rozważałem różne możliwości. Rozległ się wybuch i śmierć podpełzła bliżej, zaciskając wokół mnie dymne paluchy.

Zacząłem biec.

Moje nogi plątały się, ociężałe, odłączone od oszalałego umysłu. Siłą woli starałem się zmusić je do ruchu, lecz były jak związane w kostkach przez świadomość.

– Jesteś utalentowanym młodzieńcem, Florianie. – Tak powiedziała matka.

– Jesteś Prusakiem. Sam podejmuj decyzje – rzekł ojciec.

Czy zaaprobowałby moje decyzje, tajemnice, które teraz niosłem na plecach? Czy w tej wojnie między Hitlerem a Stalinem matka wciąż twierdziłaby, że jestem utalentowany, czy też uznałaby mnie za przestępcę?

Sowieci by mnie zabili. Tylko jakim torturom by mnie wcześniej poddali? Naziści by mnie zabili, lecz tylko wtedy, gdyby odkryli plan. Jak długo pozostanie on tajemnicą? Pytania popychały mnie naprzód, więc pędziłem przez zimny las, uchylając się przed gałęziami. Biegłem z dłonią przyciśniętą do boku, w drugiej trzymałem pistolet. Każdy krok i oddech powodowały falę bólu i wyciskały ciepłą krew z zaognionej rany.

Odgłos silników ucichł. Uciekałem od wielu dni i teraz mój umysł osłabł tak samo jak moje nogi. Myśliwy poluje na znużone i wycieńczone ofiary. Musiałem odpocząć. Ból coraz bardziej mnie spowalniał. W leśnej gęstwinie dostrzegłem starą ziemiankę zasłoniętą gałęziami. Wskoczyłem do niej.

BUM.

emilia

Wstyd jest myśliwym.

Postanowiłam odpocząć chwilę. Chyba miałam na to czas? Wsunęłam się po zimnej ubitej ziemi w głąb groty. Ziemia zadrżała. Żołnierze byli blisko. Musiałam iść dalej, ale czułam potworne zmęczenie. Dobrze wymyśliłam, żeby zasłonić gałęziami wejście do tej leśnej piwnicy, prawda? Nikt jej nie wypatrzy z drogi. Chyba nie.

Naciągnęłam mocniej na uszy różową wełnianą czapkę i owinęłam się szczelnie płaszczem, aż po samą szyję. Pomimo warstw ubrania styczniowe zębiska kąsały dotkliwie. Straciłam czucie w palcach. Kępki włosów, przymarznięte sztywno do kołnierza, odrywały się, gdy odwracałam głowę. Pomyślałam więc o sierpniu.

Oczy same mi się zamknęły.

A potem się otworzyły.

Zobaczyłam rosyjskiego żołnierza.

Pochylał się nade mną z latarką, trącając mnie w ramię pistoletem.

Podskoczyłam i gwałtownie się odsunęłam.

– Fräulein. – Uśmiechnął się zadowolony, że żyję. – Komme, Fräulein. Ile masz lat?

– Piętnaście – wyszeptałam. – Proszę, nie jestem Niemką. Nicht Deutsche.

Nie słuchał mnie, nie rozumiał albo nic go to nie obchodziło. Skierował na mnie lufę i pociągnął mnie za nogę w kostce.

– Ciii, Fräulein. – Podsunął mi broń pod podbródek.

Błagałam go. Zasłoniłam brzuch dłońmi i błagałam.

Przysunął się bliżej.

Nie. To się nie stanie. Odwróciłam głowę.

– Zastrzel mnie, żołnierzu. Proszę.

BUM.

alfred

Strach jest myśliwym.

Ale my, dzielni wojownicy, strzepujemy z siebie strach jednym ruchem dłoni. Śmiejemy mu się w twarz, kopiemy go jak kamień na ulicy. Tak, Hannelore, układam listy w głowie, gdyż nie mogę odchodzić od swoich ludzi tak często, jak często myślę o Tobie.

Będziesz dumna ze swojego czujnego towarzysza, marynarza Alfreda Fricka. Dzisiaj uratowałem młodą kobietę przed wpadnięciem do morza. Nic wielkiego, ale była mi tak wdzięczna, że uściskała mnie i nie chciała puścić.

„Dziękuję ci, marynarzu”. Jej ciepły szept zatrzymał się w moim uchu. Była całkiem ładna i pachniała jak świeże jajka, ale wiele tu jest wdzięcznych i ładnych dziewcząt. Och, nie martw się. Ty i twój czerwony sweter zajmujecie najwięcej miejsca w moich myślach. Z czułością i nieustannie myślę o czasach Hannelore i czerwonego swetra.

Lżej mi na duszy, gdy wiem, że Cię tu nie ma i nie oglądasz tego wszystkiego. Twoje słodkie serce nie zniosłoby tych potworności w porcie Gotenhafen. W tej chwili strzegę niebezpiecznych materiałów wybuchowych. Dobrze służę Niemcom. Mam dopiero siedemnaście lat, ale odznaczam się większym męstwem niż inni, dużo starsi ode mnie. Mówi się o ceremonii z wyróżnieniami, lecz jestem zbyt zajęty walką dla Führera, żeby przyjmować medale. One są dla zmarłych, tak im powiedziałem. My musimy walczyć, póki żyjemy!

Tak, Hannelore, wykażę się przed całymi Niemcami. Drzemie we mnie bohater, o tak.

BUM.

Porzuciłem układany w głowie list i schowałem się w składziku, licząc na to, że nikt mnie tam nie znajdzie. Nie chciałem wychodzić na zewnątrz.

florian

Stałem w leśnej piwnicy z pistoletem wymierzonym w martwego Rosjanina. Tył jego głowy oddzielił się od czaszki. Zepchnąłem go z kobiety.

Nie była kobietą. Zaledwie dziewczyną w różowej wełnianej czapce. Straciła przytomność.

Przeszukałem sztywne od mrozu kieszenie Rosjanina i zabrałem papierosy, piersiówkę, dużą kiełbasę zawiniętą w papier oraz pistolet. Na nadgarstkach miał po dwa zegarki, trofea skradzione ofiarom. Nie tknąłem ich.

Przycupnąłem w kącie piwnicy i rozejrzałem się po jej zimnym wnętrzu, szukając czegoś do jedzenia, ale niczego nie znalazłem. Schowałem amunicję do plecaka, uważając na nieduże pudełko w jego wnętrzu owinięte kawałkiem tkaniny. Pudełko. Jak taki mały przedmiot mógł mieć taką moc? O mniejsze rzeczy toczono wojny. Czy naprawdę byłem gotów za to umrzeć? Ugryzłem wyschniętą kiełbasę, delektując się śliną, która napłynęła mi do ust.

Ziemia lekko zadrżała.

Rosjanin nie przyszedł tu sam. Będzie ich więcej. Musiałem iść dalej.

Otworzyłem flaszkę żołnierza i powąchałem jej zawartość. Wódka. Rozchyliłem płaszcz, a potem koszulę, i polałem sobie bok alkoholem. Przenikliwy ból sprawił, że aż mi pociemniało w oczach. Rozerwane ciało zareagowało obronnie, pulsując i skręcając się. Wziąłem głęboki wdech, zacisnąłem zęby, by powstrzymać jęk, i okrutnie potraktowałem ranę resztką alkoholu.

Leżąca na ziemi dziewczyna się poruszyła. Gwałtownie odsunęła głowę od martwego Rosjanina. Spojrzała na pistolet przy moich stopach i na piersiówkę w mojej ręce. Usiadła, mrugając szybko. Różowa czapka zsunęła jej się z głowy i spadła bezgłośnie na ziemię. Na boku płaszcza widniały strużki krwi. Wsunęła dłoń do kieszeni.

Odrzuciłem butelkę i chwyciłem za broń.

Dziewczyna otworzyła usta i przemówiła.

Polka.

emilia

Rosyjski żołnierz wpatrywał się we mnie pustym spojrzeniem, z otwartymi ustami.

Martwy.

Co się stało?

W kącie kucał młody mężczyzna ubrany po cywilnemu. Płaszcz i koszulę miał niezapięte, skóra pod nimi była zakrwawiona i ciemnosina. Miał broń. Zamierzał mnie zabić? Nie, wcześniej zabił Rosjanina. Uratował mnie.

– Wszystko w porządku? – zapytałam, z trudem rozpoznając własny głos. Mężczyzna skrzywił się na dźwięk moich słów.

Był Niemcem.

Ja Polką.

Nie będzie chciał mieć ze mną nic wspólnego. Adolf Hitler uznał Polaków za podludzi. Mieliśmy zostać zgładzeni, by Niemcy mogli zająć nasze ziemie na potrzeby swojego imperium. Hitler stwierdził, że Niemcy są lepsi i nie będą mieszkać wśród Polaków. Zostaliśmy uznani za niezdatnych do zniemczenia. Ale nasza ziemia się do tego nadawała.

Wyjęłam z kieszeni ziemniak i podsunęłam go mężczyźnie.

– Dziękuję.

Ziemia zapulsowała lekko. Ile czasu upłynęło?

– Musimy iść – powiedziałam.

Starałam się jak najlepiej mówić po niemiecku. W głowie zdania brzmiały idealnie, ale nie miałam pewności, czy tak samo są rozumiane na zewnątrz. Czasem, gdy posługiwałam się niemieckim, ludzie śmiali się ze mnie i wtedy się orientowałam, że kaleczę język. Opuściłam ramię i zobaczyłam na rękawie krew Rosjanina. Czy to się kiedyś skończy? Czułam, jak wzbierają we mnie łzy. Nie chciałam płakać.

Niemiec wpatrywał się we mnie, a na jego twarzy malowały się wycieńczenie i frustracja. Rozumiałam go.

Jego oczy, skierowane na ziemniak, mówiły: „Emilio, jestem głodny”.

A zaschnięta krew na koszuli mówiła: „Emilio, jestem ranny”.

Ale najwięcej dowiedziałam się z tego, jak kurczowo ściskał swój plecak.

EMILIO, NIE DOTYKAJ TEGO.

joana

Powlekliśmy się dalej wąską drogą. Piętnaścioro uchodźców. Słońce wreszcie się poddało i zaraz nastąpił atak zimna. Idąca przede mną niewidoma dziewczyna o imieniu Ingrid trzymała sznur przywiązany do wozu ciągniętego przez konia. Ja wprawdzie widziałam, ale miałyśmy coś wspólnego: obie znalazłyśmy się w mrocznym tunelu wojny, nie mając pojęcia, co nas czeka. Może nawet jej utracony wzrok był darem. Potrafiła usłyszeć i wyczuć węchem różne rzeczy, zanim pozostali zdążyli się zorientować.

Czy usłyszała ostatni urwany oddech starca, gdy ten ześliznął się pod koła wozu kilkanaście kilometrów wcześniej? Czy wyczuła w ustach metaliczny posmak, kiedy szła po świeżej krwi rozlanej na śniegu?

– Serce pęka. Zabiły ją – odezwał się głos za mną. To był stary szewc. Zatrzymałam się, by mógł mnie dogonić. – Tamta zamarznięta kobieta – kontynuował. – Jej buty ją zabiły. Powtarzam wszystkim, ale mnie nie słuchają. Marnie uszyte buty zmasakrują ci stopy, będą uniemożliwiać marsz. Aż nie dasz rady iść dalej. – Ścisnął moje ramię. – A potem umrzesz – dodał szeptem.

Starzec nie mówił o niczym innym, tylko o butach. A mówił z taką miłością i takimi emocjami, że kobieta w naszej grupie nadała mu przydomek „trzewikowy poeta”. Kobieta zniknęła dzień później, ale przydomek został.

– Buty wszystko ci powiedzą – rzekł trzewikowy poeta.

– Nie zawsze – przeciwstawiłam się.

– A właśnie że zawsze. Twoje na przykład. Są drogie, dobrze wykonane. A to mi mówi, że pochodzisz z zamożnej rodziny. Ale mają fason butów przeznaczonych dla starszej kobiety, co mi podpowiada, że pewnie należały do twojej matki. Oddała buty córce. A to mi mówi, że jesteś przez kogoś kochana, moja droga. Twojej matki tutaj nie ma, co tłumaczy, dlaczego jesteś smutna, moja droga. Buty wszystko ci powiedzą.

Zatrzymałam się na skraju zamarzniętej drogi i patrzyłam, jak stary cholewkarz idzie dalej, powłócząc nogami. Miał rację. Matka się dla mnie poświęciła. Kiedy uciekliśmy z Litwy, posłała mnie do Insterburga, gdzie z pomocą przyjaciółki załatwiła mi pracę w szpitalu. Od tamtego czasu minęły już cztery lata. Gdzie teraz była moja matka?

Pomyślałam o niezliczonej rzeszy uchodźców zmierzających ku wolności. Ile milionów ludzi straciło domy i rodziny podczas wojny? Obiecałam matce, że będę patrzeć w przyszłość, lecz potajemnie marzyłam o powrocie do przeszłości. Czy ktoś miał jakieś wieści o moim ojcu i bracie?

Niewidoma dziewczyna skierowała twarz ku niebu i uniosła ramię w ostrzegawczym geście.

Wtedy je usłyszałam.

Samoloty.

florian

Ledwo wyszliśmy z ziemianki, dziewczyna zaczęła płakać. Wiedziała, że chcę ją zostawić.

Nie miałem wyboru. Za bardzo by mnie spowalniała.

Celem Hitlera było zniszczenie wszystkich Polaków. Jako Słowianie zostali naznaczeni piętnem gorszych. Ojciec powiedział, że naziści zgładzili miliony Polaków. Polscy intelektualiści byli okrutnie zabijani w miejscach publicznych. Hitler zakładał obozy zagłady na terenach okupowanych przez Niemców, nasączając polską ziemię krwią niewinnych Żydów.

Hitler był tchórzem. W tym jednym zgadzałem się z ojcem.

– Proszę… Bitte… – błagała, przechodząc z polskiego na łamany niemiecki.

Nie mogłem znieść jej widoku, strużek krwi martwego Rosjanina na jej rękawie. Ruszyłem przed siebie, ścigany jej szlochem.

– Zaczekaj. Proszę! – zawołała.

Jej płacz zabrzmiał boleśnie znajomo. Dokładnie tak samo jak płacz mojej młodszej siostry Anni na korytarzu w dniu, w którym nasza matka wydała ostatnie tchnienie.

Anni. Gdzie teraz była? Też w jakiejś ciemnej leśnej dziurze z pistoletem przystawionym do głowy?

Fala bólu przepłynęła przez mój bok, zmuszając mnie do zatrzymania się. Stopy dziewczyny szybko ją do mnie przyniosły. Ruszyłem dalej.

– Dziękuję – pisnęła za moimi plecami.

Słońce się schowało i mróz zacisnął pięść. Wyliczyłem, że powinienem przejść jeszcze ze dwa kilometry, zanim zatrzymam się na noc. Przy polnej drodze istniała większa szansa na znalezienie schronienia, ale też groziło nam większe niebezpieczeństwo natknięcia się na wojsko. Rozsądniej było poruszać się wzdłuż krawędzi lasu.

Dziewczyna usłyszała je wcześniej. Chwyciła mnie za ramię. Buczenie samolotowych silników szybko się zbliżało od tyłu. Rosjanie atakowali w pobliżu niemieckie wojska lądowe. Przed nami czy za nami?

Zaczęły spadać bomby. Po każdym wybuchu wszystkie moje kości wibrowały i dudniły, uderzając gwałtownie o kopułę dzwonu mojego ciała. W odpowiedzi na wybuchy po niebie przetoczył się grzmot ognia przeciwlotniczego.

Dziewczyna próbowała odciągnąć mnie dalej.

Odepchnąłem ją.

– Biegnij!

Pokręciła głową i pokazała do przodu, nieporadnie próbując prowadzić mnie przez śnieg. Chciałem biec, zapomnieć o niej, zostawić ją w lesie. I wtedy dostrzegłem krople krwi na śniegu kapiące spod jej obszernego płaszcza.

Nie mogłem.

emilia

Chciał mnie zostawić. Sam biec w swoim wyścigu.

Kim był ten niemiecki chłopak, na tyle dorosły, by służyć w Wehrmachcie, ale ubrany po cywilnemu? Dla mnie okazał się zdobywcą, śpiącym rycerzem, jak w tych opowieściach, które słyszałam od mamy. Polska legenda mówiła o królu i dzielnych rycerzach, którzy spali w górskich jaskiniach. Kiedy Polska znajdowała się w potrzebie, rycerze budzili się i przybywali jej na ratunek.

Tak sobie umyśliłam, że ten przystojny młodzieniec jest śpiącym rycerzem. Szedł przed siebie z pistoletem w dłoni. Odchodził.

Dlaczego wszyscy mnie zostawiali?

Samoloty strzelały nad naszymi głowami. Kręciło mi się w głowie od bzyczenia w uszach. Spadła bomba. Potem następna. Zatrzęsła się ziemia, grożąc, że otworzy swój pysk i nas pożre.

Próbowałam go dogonić, ignorując ból i upokorzenie skryte pod płaszczem. Nie miałam czasu ani odwagi, by tłumaczyć, dlaczego nie mogę biec. Zamiast tego nakazałam sobie iść przez śnieg jak najszybciej. Rycerz biegł przodem, przemykając się między drzewami, z ręką przyciśniętą do boku, dręczony bólem.

Przez nogi wyciekały ze mnie resztki sił. Pomyślałam o nadchodzących Rosjanach, o lufie pistoletu na mojej szyi w tamtej ziemiance, i siłą woli zmusiłam się do ruchu. Człapałam w głębokim śniegu jak kaczka. Niespodziewanie w mojej głowie zabrzmiała słodka piosenka dla dzieci, którą śpiewała mi mama.

Wszystkie kaczątka z łebkami pod wodą,

Z łebkami pod wodą.

Wszystkie kaczątka z łebkami pod wodą.

Och, słodziutkie kaczątka.

Gdzie teraz były wszystkie kaczątka?

alfred

– Frick, co robisz?

– Uzupełniam amunicję. – Udawałem, że coś przestawiam na półce.

– To nie należy do twoich obowiązków – rzucił oficer. – Jesteś potrzebny w porcie, a nie w magazynie. Lada moment wydadzą rozkazy. Musimy być gotowi. Będziemy szykować każdy dostępny statek. Jeśli tu utkniemy, jakiś morderca z Moskwy zrobi z ciebie swoją dziewczynę. Chcesz tego?

Z pewnością nie. Nie chciałem mieć nic wspólnego z sowieckimi siłami. Ich droga zniszczenia była długa i szeroka. Spanikowani wieśniacy opowiadali na ulicach o rosyjskich żołnierzach, którzy noszą naszyjniki z dziecięcych zębów. A teraz Armia Czerwona zmierzała prosto na nas, razem ze swoimi sprzymierzeńcami, Ameryką i Anglią, dmuchając w żagiel Stalina. Musiałem dostać się na statek. Dalszy pobyt w Gotenhafen oznaczał pewną śmierć.

– Powtarzam, chcesz zostać dziewczyną Moskwy? – warknął oficer.

– Nie!

– No to zabieraj swoje graty i do portu. Na miejscu dostaniesz dalsze instrukcje.

Przez chwilę zastanawiałem się, czy spróbować coś zwędzić z magazynu.

– Na co jeszcze czekasz, Frick? Wynoś się stąd, ty żałosny leniu.

Tak, Hannelore, mundur, całkiem mi w nim do twarzy. Jeśli znajdę chwilę, to zrobię sobie zdjęcie, żebyś je postawiła na nocnym stoliku. Ale niestety, dzielni mężczyźni nie mają zbyt wiele wolnego czasu. A skoro już mówimy o bohaterstwie, to chyba niebawem otrzymam awans.

Och, na pewno, kochana, więc możesz rozpowiedzieć o tym w sąsiedztwie.

joana

Mały wędrowiec znalazł opuszczoną stodołę niedaleko drogi. Postanowiliśmy zatrzymać się w niej na noc. Wcześniej szliśmy całe dnie, teraz nasze siły i morale bardzo osłabły. Bomby sprawiły, że byliśmy wszyscy u kresu wytrzymałości nerwowej. Chodziłam od jednego do drugiego, opatrując pęcherze, rany, odmrożenia. Ale na to, co najbardziej doskwierało ludziom, nie miałam lekarstwa.

Strach.

Niemcy napadły na Rosję w 1941 roku. Przez ostatnie cztery lata obie armie dopuściły się niewypowiedzianych okropności nie tylko wobec siebie nawzajem, lecz także wobec niewinnych cywilów, którzy znaleźli się na ich bitewnym szlaku. Ludzie mijani po drodze opowiadali różne rzeczy. Hitler eksterminował miliony Żydów i miał coraz dłuższą listę niepożądanych, których zabijano albo wtrącano do więzień. Stalin niszczył narody Polski, Ukrainy i krajów nadbałtyckich.

Z szokującą brutalnością popełniano haniebne akty bestialstwa. Nikt nie chciał wpaść w ręce wroga. Tylko coraz trudniej było określić, kto jest wrogiem. Kilka dni temu stary Niemiec odciągnął mnie na bok.

– Masz jakąś truciznę? Ludzie pytają o takie rzeczy – powiedział.

– Nie zamierzam podawać nikomu trucizny – odrzekłam.

– Rozumiem. Ale jesteś ładna. Jeśli dogoni nas rosyjskie wojsko, będziesz jej potrzebowała dla siebie.

Nie wiedziałam, ile w tych słowach było przesady, a ile prawdy. Ale sporo widziałam. Martwą dziewczynę w rowie, z zadartą spódnicą. Staruszkę płaczącą, że spalono jej dom. Wszędzie panował terror. I podążał za nami. Tak więc biegliśmy na zachód, w kierunku części Niemiec jeszcze nieobjętej okupacją.

A teraz siedzieliśmy w opuszczonej stodole, usiłując rozpalić ognisko, żeby się ogrzać. Zdjęłam rękawiczki i zaczęłam masować sobie spękane dłonie. Przez cztery lata pracowałam w Insterburgu jako asystentka chirurga. W miarę jak zawierucha wojenna się nasilała, zaczęło brakować personelu, tak więc przestałam się zajmować zaopatrzeniem i zaczęłam asystować przy zabiegach.

– Masz pewne ręce, Joano, i mocne nerwy. Poradzisz sobie w medycynie – powiedział.

Medycyna. Moje marzenie. Byłam pilna, oddana, może nawet aż za bardzo. Mój ostatni chłopak zarzucił mi, że wolę naukę od niego. Zanim zdążyłam mu udowodnić, że się myli, znalazł sobie inną dziewczynę.

Starałam się wmasować ciepło w zesztywniałe palce. Bardziej od rąk martwiły mnie moje zapasy. Niewiele zostało. Spodziewałam się, że przy tamtej martwej kobiecie obok drogi znajdę coś przydatnego – nić, herbatę czy choćby czystą chusteczkę. Ale nic nie było czyste. Wszystko bardzo brudne.

A szczególnie moje sumienie.

Podnieśliśmy wzrok, kiedy weszli do stodoły: młody mężczyzna z pistoletem w dłoni, a za nim niska dziewczyna z jasnymi warkoczami, w różowej czapce. Oboje wyglądali na zabiedzonych. Twarz dziewczyny była czerwona z wysiłku. Młody mężczyzna miał rumieńce.

Z gorączki.

florian

Inni nas ubiegli. Zbieranina zdezelowanych wozów konnych stała schowana za krzakami, jakże realistyczny obraz wędrówki ku wolności. Wolałbym jakieś opuszczone miejsce, ale wiedziałem, że nie dam rady iść dalej. Polka pociągnęła mnie za rękaw.

Stała w śniegu i sprawdzała spojrzeniem dobytek pozostawiony przed stodołą; starała się odgadnąć, do kogo może należeć. Nie zauważyłem żadnych śladów wojska.

– Chyba jest w porządku – powiedziała.

Weszliśmy.

Grupa piętnastu, może dwudziestu osób siedziała ciasno wokół małego ogniska. Odwrócili głowy, gdy wsunąłem się do środka i stanąłem w drzwiach. Matki, dzieci, starsi. Wszyscy wyczerpani i zgnębieni. Polka poszła prosto do wolnego kąta i usiadła z rękami skrzyżowanymi ciasno na piersi. Do mnie podeszła młoda kobieta.

– Jesteś ranny? Mam przygotowanie medyczne.

Mówiła płynnie po niemiecku, ale nie był to jej ojczysty język. Nic nie odpowiedziałem. Nie zamierzałem z nikim rozmawiać.

– Masz coś do jedzenia, żeby się podzielić? – zapytała.

Uznałem, że nie powinno to nikogo obchodzić, nawet gdybym coś miał.

– A ona? – zapytała kobieta, pokazując młodą Polkę w kącie. – Wygląda na przestraszoną.

Nie patrząc na nią, mruknąłem:

– Była w lesie. Dopadł ją Rosjanin. Potem poszła za mną. Ma kilka ziemniaków. Daj mi już spokój.

Młoda kobieta zamrugała, gdy wspomniałem o Rosjaninie. Szybko skierowała się do dziewczyny.

Znalazłem spokojne miejsce z dala od grupy i usiadłem. Postawiłem plecak przy ścianie stodoły i ostrożnie się na nim oparłem. Byłoby mi cieplej przy ogniu, razem ze wszystkimi, ale nie mogłem ryzykować. Żadnych rozmów.

Zjadłem mały kawałek kiełbasy zabranej martwemu Rosjaninowi i obserwowałem młodą kobietę, która próbowała nawiązać rozmowę z dziewczyną z lasu. Inni zaczęli ją przywoływać, żeby przyszła im pomóc. Pewnie była pielęgniarką. Wyglądała na kilka lat starszą ode mnie. Ładna. Tak naturalnie ładna. Typ kobiety, która nawet brudna dalej jest atrakcyjna, może jeszcze bardziej niż zwykle. A tu, w stodole wszyscy byli bardzo brudni. Odór wysiłku, słabych pęcherzy i przede wszystkim strachu był gorszy niż smród bydła. Pielęgniarka zawróciłaby mi w głowie, gdybyśmy się spotkali w Königsbergu.

Zamknąłem oczy. Nie chciałem patrzeć na tę ładną dziewczynę. Musiałem być gotowy, by ją zabić, zabić ich wszystkich w razie potrzeby. Moje ciało domagało się snu, lecz umysł ostrzegał mnie, żebym nie wierzył tym ludziom. Ktoś dotknął mojej stopy. Otworzyłem oczy.

– Nie powiedziałeś, że to Polka – rzekła pielęgniarka. – A Rosjanin?

– Zająłem się nim – odparłem. – Muszę się przespać.

Przyklękła obok. Ledwo ją słyszałem.

– Raczej musisz pokazać mi ranę, którą próbujesz ukryć.

emilia

Pomyślałam o wozach za stodołą, wypełnionych dobytkiem uchodźców. Kuframi, walizkami i meblami. Widziałam nawet maszynę do szycia, jak u mamy.

– Dlaczego nie szyjesz sukienek? – Pamiętam, jak zapytałam ją o to usadowiona w słonecznym miejscu kuchni.

Mama spojrzała na mnie znad maszyny.

– A umiesz dochować tajemnicy?

Energicznie skinęłam głową i przysunęłam się do niej.

Wtedy położyła dłonie na swoim dużym brzuchu i się uśmiechnęła.

– Myślę, że to chłopiec. Po prostu wiem, że urodzi się chłopiec. – Objęła mnie mocno i przycisnęła ciepłe usta do mojego czoła. – I wiesz co? Będziesz wspaniałą starszą siostrą, Emilio.

A teraz siedziałam w lodowatej stodole, sama, z dala od domu. Ci ludzie mieli przynajmniej czas, żeby się spakować. Ja nie. Zostawiłam całe swoje życie w drobnych kawałkach. Kto teraz szył na maszynie mamy?

Rycerz nie chciał wejść do stodoły. Jak miał na imię? Przed kim uciekał? Przyjrzałam się wozom i załadowanym na nie rzeczom, by wybadać ich właścicieli, ocenić, czy bezpiecznie będzie wejść do środka. Ale i tak nie mieliśmy wyboru. Sen pod gołym niebem oznaczał pewną śmierć.

Usiadłam w kącie i wsunęłam sobie słomę pod płaszcz, żeby się dogrzać. Kiedy przestałam się ruszać, ból ustąpił. Schowałam twarz w dłoniach.

Poczułam dotyk na ramieniu.

– Wszystko w porządku?

Podniosłam głowę i zobaczyłam nad sobą młodą kobietę. Mówiła po niemiecku, ale z akcentem. Brązowe włosy nosiła związane z tyłu głowy. I miała miłą twarz.

– Jesteś ranna? – zapytała.

Starałam się to kontrolować.

Panować nad tym.

A potem po moim policzku spłynęła łza.

Kobieta przysunęła się bliżej.

– Gdzie cię boli? – zapytała szeptem. – Mam przygotowanie medyczne.

Szczelniej owinęłam się płaszczem i pokręciłam głową.

– Nie. Danke.

Dziewczyna lekko przechyliła głowę. Zdradził mnie akcent.

– Deutsche? – zapytała szeptem.

Nic nie odpowiedziałam. Pozostali wpatrywali się we mnie. Może zostawią mnie w spokoju, jak im oddam jedzenie? Z kieszeni płaszcza wyjęłam ziemniak i podałam go kobiecie.

Ziemniak za milczenie.

joana

Przybycie Niemca i młodej dziewczyny mnie zaniepokoiło. Żadne z nich nie chciało mówić otwarcie. Oczy dziewczyny po traumatycznych przejściach były rozbiegane, a jej ramiona drżały. Podeszłam do Evy. Była kobietą po pięćdziesiątce, olbrzymką, niczym wiking. Stopy i dłonie miała większe niż niejeden mężczyzna. Niektórzy z naszej grupy nazywali ją „Przepraszam Eva”, ponieważ często mówiła straszne rzeczy, ale wtrącała „przepraszam” na początku albo na końcu wypowiedzi, jakby chciała złagodzić ukłucie żądłem.

– Eva, mówisz trochę po polsku, prawda? – wyszeptałam.

– O czym ty nie wiesz – odrzekła.

– Nikomu nie powiem. Ta biedna dziewczyna cierpi. Myślę, że jest Polką. Spróbujesz z nią porozmawiać? Przekonaj ją, żeby pozwoliła sobie pomóc.

– A kim jest ten Niemiec, z którym przyszła, i dlaczego nie nosi munduru? Nie mamy jeszcze pozwolenia na ewakuację. Jak jakiś sługus Hitlera znajdzie nas z dezerterem, to wszyscy dostaniemy kulkę w łeb. Przepraszam – powiedziała Eva.

– Nie wiemy, czy jest dezerterem. Nie wiem, kto to taki, ale jest ranny. Znalazł dziewczynę w lesie. – Zniżyłam głos. – Dopadł ją Rosjanin.

Twarz Evy pobladła.

– Jak daleko stąd? – zapytała.

– Nie wiem. Proszę, spróbuj z nią porozmawiać. Zdobądź jakieś informacje.

Mąż Evy był za stary, żeby służyć w regularnej armii, ale powołano go do Volkssturmu, narodowego pospolitego ruszenia. Hitler był zdesperowany i wydał rozkaz mobilizacji wszystkich mężczyzn i chłopców, jacy jeszcze pozostali. Ale młody mężczyzna siedzący w przeciwległej części stodoły nie wyglądał na kogoś z takiej formacji. Dlaczego?

Mąż Evy nalegał, żeby wyruszyła w drogę na zachód. Był przekonany, że Hitler przegra i Związek Radziecki zajmie Prusy Wschodnie – niszcząc wszystko po drodze.

W szkole mówiono nam, że Prusy Wschodnie to jeden z najpiękniejszych regionów, lecz dla nas, uciekinierów, okazał się zdradziecki. Graniczący od północy z Litwą i od południa z Polską był krainą głębokich jezior i mrocznych lasów. Eva miała taki sam plan jak każdy w grupie – dotrzeć do nieokupowanej części Niemiec i ponownie połączyć się z rodziną po zakończeniu wojny.

Na razie zajmowałam się ludźmi w stodole najlepiej, jak potrafiłam. Wielu z nich zasnęło, gdy tylko usiedli.

– Stopy – przypomniał łagodnie trzewikowy poeta, gdy go mijałam. – Opatrz im stopy, bo inaczej wszystko na nic.

– A twoje stopy? – zapytałam. Krótki tułów starca był wklęsły, jakby złapał wielką piłkę i wciąż ją trzymał.

– Ja mógłbym przejść i tysiąc mil, moja droga. – Uśmiechnął się szeroko. – Doskonałe buty.

Eva odciągnęła mnie na bok.

– Miałaś rację, to Polka. Ma na imię Emilia. Ma piętnaście lat i pochodzi ze Lwowa. I żadnych dokumentów.

– A gdzie jest Lwów? – zapytałam.

– W południowo-wschodniej Polsce. Obszar Galicji.

To miało sens. Niektórzy mieszkańcy Galicji mieli jasne włosy i niebieskie oczy, tak jak ta dziewczyna. Aryjska uroda mogła ją uratować przed nazistami.

– Jej ojciec jest profesorem matematyki i wysłał ją do Prus Wschodnich dla bezpieczeństwa. Wylądowała w gospodarstwie, gdzie pracowała. – Eva ściszyła głos. – W okolicach Nemmersdorfu.

– Nie – wyszeptałam.

Eva potwierdziła skinieniem głowy.

– Nie chciała o tym mówić. Powiedziała tylko, że uciekała przez Nemmersdorf i się ukrywała.

Nemmersdorf.

Wszyscy znali te pogłoski. Przed kilkoma miesiącami Rosjanie napadli na wieś i ponoć dopuścili się tam strasznych aktów przemocy. Przybijali kobiety do drzwi stodół, okaleczali dzieci. Wieści o masakrze szybko się rozniosły i wywołały wśród ludzi panikę. Wielu od razu się spakowało i wyruszyło na zachód, gdyż byli przekonani, że ich wioska będzie następną, która wpadnie w ręce armii Stalina. I ta młoda dziewczyna tam była.

– Biedactwo – wyszeptałam do Evy. – A Niemiec powiedział mi, że w lesie dopadł ją Rosjanin.

– I gdzie jest teraz ten Rosjanin? – zapytała Eva, wyraźnie zaniepokojona.

– Myślę, że go zabił.

Bardzo było mi żal tej dziewczyny. Co ona widziała? Domyślałam się prawdy. Hitler wypędzał polskie dziewczyny, takie jak Emilia, żeby zrobić miejsce dla „Niemców bałtyckich”, ludzi z niemieckim pochodzeniem. Takich jak ja. Mój ojciec był Litwinem, ale rodzina matki miała niemieckie korzenie. Dlatego mogliśmy uciec przed Stalinem, by wpaść w kolczaste ramiona Hitlera.

– Wiesz, myślę, że mogło być gorzej – rzekła Eva.

– Co masz na myśli?

– Mój mąż twierdził, że Hitler podejrzewa polskich intelektualistów o działalność antynazistowską. Lwowscy profesorowie, wszyscy, zostali straceni. Tak więc ojciec dziewczyny, przepraszam, ale pewnie został uduszony struną od fortepianu i…

– Przestań, Evo.

– Nie możemy jej zabrać ze sobą. Ma płaszcz poplamiony krwią. Od razu widać, że ma kłopoty. No i jest Polką.

– A ja jestem Litwinką. Mnie też wyrzucisz? – Miałam już tego dość. Dość słuchania, że „tylko Niemcy”. Czy naprawdę mogliśmy odwracać się plecami do niewinnych, bezdomnych dzieci? Przecież one były ofiarami, a nie żołnierzami. Niestety wiedziałam, że inni widzą to inaczej.

Spojrzałam na dziewczynę w kącie. Siedziała z twarzą zalaną łzami, które zostawiały brudne smugi. Miała piętnaście lat i była sama. Jej łzy o kimś mi przypomniały. To wspomnienie otworzyło w moim umyśle małe drzwiczki, a przez nie przecisnął się mroczny głos.

TO WSZYSTKO TWOJA WINA.

florian

Patrzyłem, jak młoda pielęgniarka chodzi od jednej osoby do drugiej, aplikując każdemu coś ze swojej torby z brązowej skóry. Miałem gorączkę i wiedziałem, że muszę się jej pozbyć, jeśli chcę iść dalej. Rana znajdowała się z boku, w takim miejscu, że nie mogłem jej obejrzeć ani do niej sięgnąć. Zaufanie tej dziewczynie nie było warunkiem koniecznym. Więcej jej nie zobaczę. Spojrzała w moją stronę, a ja skinąłem głową.

– Namyśliłeś się?

– Jak wszyscy zasną – wyszeptałem.

Nie trwało to długo. Niebawem zimna stodoła pełna była drżących mięśni i chrapliwych oddechów. Pielęgniarka przypiekła ziemniaka na ogniu i zjadła go. Powoli, elegancko, wkładając do ust małe kawałki i wykazując cierpliwość pomimo głodu. Była wysoko urodzona.

Potem przyszła do mnie ze swoją torbą.

– Rana postrzałowa? – zapytała szeptem.

Pokręciłem głową. Powoli ściągnąłem rękaw płaszcza, zaciskając zęby. Ułożyłem się na boku z głową odwróconą od niej. Ściągnęła lepką koszulę z rany pokrytej zakrzepłą krwią.

Nie wciągnęła głośno powietrza ani nie krzyknęła, jak to robiły inne dziewczyny na widok czegoś makabrycznego. Nie wydała z siebie żadnego dźwięku. Może pielęgniarki są przyzwyczajone do takich widoków. Zerknąłem przez ramię, by sprawdzić, czy wciąż jest przy mnie. Zobaczyłem jej twarz niemal przysuniętą do rany. Badała ją skupiona, a potem pochyliła się do przodu i wyszeptała do mojego prawego ucha:

– Szrapnel. Jakieś dwa dni temu. Zatrzymałeś krwawienie uciskiem, lecz przez to wepchnąłeś głębiej odłamki pocisku, co spowodowało większy ból. Rana jest zainfekowana. W którymś momencie czymś ją polałeś.

– Wódką.

Jej głos znowu rozbrzmiał w moim uchu:

– Zostało kilka fragmentów. Chcę je wyjąć. Nie mam żadnego znieczulenia.

– A masz coś do picia? – zapytałem.

– Tak, ale będę potrzebowała alkoholu do oczyszczenia rany, zanim ją opatrzę. – Poczułem jej dłoń na ramieniu. – Powinnam to zrobić teraz, zanim infekcja się rozwinie.

Przed moją twarzą pojawiły się małe buty. Polka przyklękła przede mną z grudą śniegu zawiniętą w chusteczkę. Odgarnęła mi włosy i przycisnęła do czoła kompres.

– Odejdź – poleciłem jej.

– Zaczekaj. – Pielęgniarka spojrzała na Polkę. – Mogłabyś pójść i poszukać dużego patyka?

Dziewczyna skinęła głową i wyszła na zewnątrz. Pielęgniarka usiadła przede mną. Patrzyłem na jej usta, kiedy mówiła szeptem.

– Ma na imię Emilia. Pochodzi z południowej Polski. Ojciec dla bezpieczeństwa wysłał ją na wieś… w okolice Nemmersdorfu.

– Cholera – wyszeptałem.

Przytaknęła i otworzyła torbę.

– Ja mam na imię Joana. Przez kilka lat pracowałam jako asystentka lekarza. Nie jestem Niemką. Pochodzę z Litwy. Czy to jakiś problem?

– Nie obchodzi mnie, kim jesteś. Robiłaś to już wcześniej?

– Podobne zabiegi. Jak masz na imię? – zapytała.

Milczałem przez chwilę. Co powinienem jej powiedzieć?

– A ten patyk to po co?

Zignorowała moje pytanie i powtórzyła swoje:

– Jak masz na imię?

Gorączka rozpalała mnie od wewnątrz, powodując osłabienie i oszołomienie. Moje imię. Otrzymałem je na cześć osiemnastowiecznego malarza, którego uwielbiała matka. Nie. Nie wyjawię go. Żadnych rozmów.

Pielęgniarka westchnęła.

– Zaciśniesz zęby na patyku. Bo będzie bolało.

Zamknąłem oczy.

„Florian – chciałem powiedzieć. – Jestem Florian”.

I wkrótce umrę.

emilia

Ta ogromna kobieta, Eva, powiedziała mi, że młoda pielęgniarka jest Litwinką. Ma na imię Joana. Sprawiała miłe wrażenie, ale skąd mogę mieć pewność? Uznałam, że jeśli zamierza się zająć rycerzem, to powinnam stanąć na straży. W końcu jestem jego dłużniczką, czyż nie?

Kazał mi odejść. Jeszcze jeden głos w chórze tych, którzy chcieli, żeby Polacy zniknęli. Na zawsze. Po ucieczce przez Nemmersdorf spotkałam na drodze staruszkę ze Lwowa, w jej oczach szalała śmierć. Powiedziała mi, że naziści zabili we Lwowie tysiące polskich Żydów.

– Weigelowie? – zapytałam.

– Zgładzeni.

– Lampelowie? – mówiłam coraz ciszej.

– Czemu wciąż pytasz? Mówiłam ci, wszyscy zginęli. Prawdopodobnie setki tysięcy.

Dlaczego pytałam? Ponieważ Rachela i Helena były moimi przyjaciółkami. Kiedy ojciec postanowił wysłać mnie do Prus Wschodnich, przekradły się do mnie ostatniej nocy i przyniosły mi słodycze i różne prezenty.

NIE ŻYJĄ. Jak mogła powiedzieć to z taką pewnością? Nie chciałam jej uwierzyć.

Ładna Litwinka Joana kazała mi znaleźć patyk. Wyszłam przed stodołę. Wiatr i śnieg od razu dobrały mi się do twarzy.

Czy powinnam zwierzyć się Joanie? Może umiałaby mi pomóc. Ale wiedziałam, co by się stało. Byłaby zdegustowana.

Usłyszałam coś i spojrzałam do góry. I wtedy je zobaczyłam. Na dachu stodoły tkwiło największe gniazdo, jakie kiedykolwiek widziałam.

alfred

Witaj, droga Hannelore!

Jakże napisanie czy tylko pomyślenie Twojego imienia zmienia mój nastrój. Czasem leżę na pryczy i wymawiam je szeptem, och, tak powoli, w ciemności. Han-ne-lore, Mała Lore.

Jest późny wieczór. Wyobrażam sobie, że jesteś w domu, nawijasz na palec włosy pogrążona w lekturze jednej ze swoich ulubionych książek. Może pada tam śnieg, tak jak tutaj?

Dom w Heidelbergu wydaje się tak daleki. Osłonięty odległością. Czuję, że muszę podzielić się z Tobą pewną tajemnicą. Może nie powinienem o tym wspominać, ale czy zdajesz sobie sprawę z tego, że wasze okno kuchenne znajduje się naprzeciwko naszego okna w łazience na parterze? Często czułem w łazience zapach kaczki pieczonej przez Twoją matkę. Tak, często patrzyłem, jak jesz śniadanie przed pójściem do szkoły. Och, nie czuj się zażenowana, Lore. Sąsiedzi dzielą się bliskością. Oczywiście my dzieliliśmy coś więcej. Tamte wspomnienia są węgielkami, które chronią moje serce przed mrozem.

Niestety nie mam zbyt wiele czasu na refleksje. Dla dzielnych ludzi z Kriegsmarine nie istnieje nic takiego jak relaks. Jak wiesz, jestem całkiem doświadczonym strażnikiem. Umiejętność zwracania uwagi na szczegóły zawsze należała do moich atutów, dlatego notuję wszystko, by Ci o tym opowiedzieć. Mówi się o wielkiej morskiej ewakuacji, do której przygotowujemy się w porcie. Wreszcie wypłynę w morze i dalej, by przemierzać oceany, jak poszukiwacze przygód, o których tak lubisz czytać.

To będzie przygoda, Lore. Ludzie już przybywają do portu i ustawiają się w kolejce, by wejść na pokład któregoś z wielkich statków. Niektórzy przywieźli ze sobą cały swój ziemski dobytek, złożony na furach albo saniach. Drogie dywany, zegary, porcelana, krzesła, co tylko chcesz. A przecież nie dostaną tyle miejsca i część rzeczy będą musieli zostawić. Na jednym z wozów widziałem dzisiaj ślicznego kryształowego motyla. Od razu pomyślałem o Tobie – o tym, jak Twoje ciemne jedwabiste włosy powiewają na wietrze niczym nitki babiego lata. Uznałem, że jeśli nie pozwolą im wnieść na pokład motyla, to go zatrzymam. Redystrybucja dla tych, którzy są tego godni. To brzmi sensownie.

Pękłoby Twoje czułe serce, gdybyś zobaczyła wszystkich tych ludzi w porcie. Utrudzeni i potwornie brudni po długiej podróży. Niektórzy uciekli z krajów tak odległych jak Estonia. Dasz wiarę? Stalin ukradł coś więcej niż tylko ziemie, Hannelore, ukradł też ludzką godność. Widzę to w pełnych beznadziei spojrzeniach i pokurczonej posturze uchodźców. A wszystko to jest winą komunistów. Zwierzęta.

Armia Stalina się zbliża i ludzie panikują. Nie, nie, nie obawiaj się. Jestem całkiem pewny siebie i swoich umiejętności. W końcu nie da się człowieka wyszkolić do zadań w takiej sytuacji, człowiek musi się dla nich urodzić. I Bogu niech będą dzięki, że ja się taki urodziłem.

Przetoczyłem i wysunąłem spod pryczy swój worek marynarski. Kiedy wyjmowałem z niego podniszczony egzemplarz książki Hitlera Mein Kampf, zauważyłem papier listowy, który dała mi Mutter. Może jutro naprawdę coś napiszę.

joana

Zapaliłam zapałkę, żeby wysterylizować skalpel, i zaczęłam mówić. Lekarz w Insterburgu nauczył mnie, że przemawianie do pacjentów często ich uspokaja.

– Kiedy Stalin zajął Litwę, moja rodzina uciekła – powiedziałam. – Matka miała niemieckie korzenie, tak więc Hitler pozwolił nam na repatriację i wyjazd do Niemiec. Dotarłam tylko do Insterburga.

– Insterburg leży w Prusach Wschodnich. Rzeczywiście, Hitler jest waszym wybawcą!

Nic więcej nie dodał, wystarczyło to sarkastyczne prychnięcie. Albo odnosił się krytycznie do nazistów, albo do mnie z powodu repatriacji, albo też i do nich, i do mnie. Nie potrzebowałam jego krytyki. Sama czułam się wystarczająco winna. Zrobiłam wszystko źle. Miałam w szkole najlepsze oceny, ale nie zostałam mistrzynią zdrowego rozsądku.

– Wiem, że jest zimno, ale zdejmiemy ci płaszcz i położymy cię na brzuchu – poleciłam.

Kiedy ściągnęłam mu rękaw, bladozielony dowód osobisty wysunął się nieco z wewnętrznej kieszeni. Świetnie. Jeśli nie powie mi, jak ma na imię, sama to sprawdzę.

– Będę uciskać miejsca wokół rany, żeby sprawdzić, jak daleko posunęła się infekcja. – Milczał. – Powiedz, kiedy zaboli. – Zaczęłam delikatnie naciskać jedną ręką na granicy rany, starając się zlokalizować wrażliwe miejsca. Drugą spróbowałam wysunąć jego dokumenty z kieszeni płaszcza.

– Przestań. – Rzucił to z taką zaciekłością, że aż drgnęłam. – Podaj mi moje papiery.

– Co?

– Słyszałaś. Już.

Wystawił dłoń do tyłu, a ja wsunęłam mu do niej dowód.

– I jeszcze tamten złożony papier. Też jest w kieszeni – powiedział.

Wyjęłam kremową kartkę, starając się jej przyjrzeć. Nic nie zobaczyłam. Wyrwał mi papier i wsunął go pod siebie.

Wróciła Emilia z patykiem. Na jej różowej czapce migotały płatki śniegu.

– Znowu pada? – zapytałam. Przytaknęła. To utrudni nam marsz jutro.

– Zróbmy to – rzekł pacjent.

Nie widziałam jeszcze nikogo z taką wytrzymałością na ból. Zacisnął zęby na patyku nie z konieczności, lecz raczej w geście lekceważenia.

Emilia była uważną asystentką, umiała wyczuć moje i jego potrzeby. Sprawiała jednak wrażenie bardzo zmęczonej, więc odesłałam ją do kąta, żeby odpoczęła. Nie zasnęła. Obserwowała każdy mój ruch.

Ostatni odłamek szrapnela tkwił głęboko. Moje kłykcie zniknęły, gdy wsunęłam palce w głąb rany, by go wydostać. Obawiałam się gangreny, ale nie wspomniałam o tym mężczyźnie. Wystarczyło, że musiał zmagać się z bólem. Pochyliłam się i wyszeptałam:

– Chyba mam wszystko. Głęboko siedział i rana jest szeroka. Obudzę szewca, żeby ci ją zaszył. Pewnie będzie umiał użyć ciaśniejszego ściegu.

Wypluł kij.

– Nie, ty to zrób. – Zamilkł i po chwili dodał: – Proszę.

Przyjrzałam się otwartej ranie. Poeta dużo pracował w skórze i pewnie zaszyłby ranę równiej niż ja, nie wiedziałam tylko, czy zniesie widok krwi.

Zszyłam i opatrzyłam ranę.

– Nie obejrzałam twoich dokumentów, ale wypatrzyłam w twojej kieszeni papierosy – powiedziałam, wycierając ręce.

– Nie wspominałaś nic o zapłacie.

Spojrzał na mnie, a jego oczy migotały jak lampy gazowe. Oblicze przepełnione bólem – fizyczny ból, taki sam, jaki widziałam w szpitalu, lecz także ból emocjonalny, jaki zapamiętałam z twarzy moich rodziców.

– Zapałki są w tej samej kieszeni – odezwał się wreszcie.

Wyjęłam papierosa i przesunęłam go między palcami, by go wyprostować. Zapaliłam i z przyjemnością się zaciągnęłam. Potem nachyliłam się i delikatnie wsunęłam mężczyźnie papierosa do ust, by mógł się zaciągnąć. Rozjarzony koniec oświetlił mu twarz. Spod brudu i siniaków wyzierały ślady urody.

– Ile masz lat? – zapytałam.

– Zachowaj resztę. Trudno je zdobyć – mruknął, wydychając dym.

Zgasiłam papierosa o podeszwę buta i schowałam z powrotem do jego kieszeni.

– Chcesz zobaczyć odłamki, które ci wyjęłam? Ten duży ma prawie wielkość kapsla od butelki. – Przysunęłam dłoń, wtedy chwycił mnie za nadgarstek.

– Nigdy nie próbuj mnie okraść – wyszeptał.

– O czym ty mówisz? – odpowiedziałam, próbując wyszarpnąć rękę.

Zacisnął uchwyt.

– Widziałaś moje papiery.

– Nie widziałam. Przestań, to boli.

– Wiesz coś o mnie. Ta rana. – Jego głos, choć słaby, wyrażał niepokój. A może to było delirium? Mamrotał coś przez chwilę, a potem poprosił: – Opowiedz mi o sobie. – Zwolnił nieco uścisk.

– Chcesz się czegoś o mnie dowiedzieć? – zapytałam.

Wpatrywałam się w jego zmęczoną twarz. Czekał, a jego powieki opadały powoli. Wreszcie zatrzepotały i się zamknęły, wtedy palce powoli uwolniły mój nadgarstek. Przez chwilę patrzyłam, jak oddycha, papiery pozostawały wciśnięte pod klatkę piersiową. Chciał się czegoś o mnie dowiedzieć. Nachyliłam się i przysunąwszy usta do jego ucha, powiedziałam ledwo słyszalnym szeptem:

– Jestem morderczynią.

florian

Myśli o pielęgniarce podążyły za mną w głąb snu i pozostały ze mną, gdy się obudziłem. Czy mi się śniło, że z nią rozmawiałem? Zdenerwowało mnie to. Zagrożenie rosło z każdym dniem. Czy w Königsbergu już się zorientowali? Nie mogłem pozwolić, żeby rozpraszała mnie jakaś ładna dziewczyna.

W stodole wciąż panowały ciemności. To miejsce, w którym się schronili wysiedleńcy, zionęło pustką, wyzierającą też z ich oczu. Mój zegarek wskazywał prawie czwartą rano. Zebrałem się w sobie i usiadłem, zaciskając zęby, by wytrzymać ból. Plecak leżał nieruszony, dokumenty miałem pod sobą. Schowałem je do kieszeni płaszcza i wstałem.

Zrobiłem kilka kroków w kierunku drzwi stodoły, a wtedy niewidoma dziewczyna usiadła, mrugając mlecznymi oczami. Pielęgniarka spała obok niej, jej walizka była otwarta, ładne brązowe włosy okalały twarz. Powiedziała, że jak ma na imię? Nie, to nie miało znaczenia. Była brzydka. Tak sobie wmawiałem.

Przykucnąłem i zacząłem przeglądać walizkę pielęgniarki. Niewidoma dziewczyna zwróciła nos ku dachowi. Potem odwróciła głowę i utkwiła we mnie spojrzenie. Co widziała? Czy jej oczy były pokryte szronem jak oblodzone okno, przepuszczające światło i ciemność? Czy też czarna kurtyna całkowicie zasłaniała jej świat? Moje dłonie bezgłośnie przeszukiwały rzeczy pielęgniarki. Co ja robię? Ta dziewczyna pewnie mnie uratowała, za jedno sztachnięcie się papierosem. Powiedziałem sobie, że to nie jest kradzież. Tylko obrona.

Znalazłem ubrania, książkę medyczną, widelec, którym jadła ziemniaka, aż trafiłem na coś niespodziewanego. Spojrzałem na rozrzucone brązowe loki pielęgniarki, po czym schowałem to do kieszeni marynarki i wyszedłem.

W lasach byli Rosjanie. Już o tym wiedziałem. Najprawdopodobniej zwiadowcy albo maruderzy, którzy zgubili swój oddział. Mogłem sobie poradzić z jednym żołnierzem. Ale należało się spodziewać, że lada moment całą okolicę zaleją regularne wojska. Miałem dwa tygodnie na dotarcie do portu. Według planu. Potem zamierzałem wsiąść na statek i popłynąć na zachód; misja zostałaby ukończona.

Już na zewnątrz przepakowałem plecak. Obok dowodu zobaczyłem list i nie mogłem przestać o nim myśleć.

Doktor Lange.

Doktor Lange był dyrektorem muzeum w Königsbergu. Przyjął mnie do siebie na naukę zawodu konserwatora dzieł sztuki, wyszkolił i nawet posłał do najlepszej szkoły. Patrzyłem na niego z uznaniem i pisałem obszerne listy z instytutu, dzieląc się swoimi przemyśleniami na temat sztuki i filozofii. Doktor Lange twierdził, że jestem wspaniały. Powiedział, że dzięki swoim talentom bardzo się przysłużę Niemcom i przyczynię do zrealizowania marzenia Führera, by w jego rodzinnym Linzu powstało muzeum sztuki narodowej. Potem przedstawił mnie gauleiterowi Erichowi Kochowi. Koch był okręgowym liderem partii nazistowskiej.

Był też potworem.

Gdy zaczęto zwozić do muzeum skrzynie z dziełami sztuki, entuzjazm doktora Langego stał się zaraźliwy. Niektóre obrazy wyciskały mu łzy z oczu. Czasem musiałem go podtrzymywać podczas rozpakowywania nowych nabytków. Zaganiał mnie do roboty, gdy tylko przywieziono kolejną partię dzieł. Czasem pracowałem nad obrazem przez całą noc, żeby doktor Lange mógł złożyć raport Kochowi nazajutrz z samego rana. Nie dosypiałem, nie dojadałem, nawet nie pojechałem na urodziny ojca, żeby tylko dokończyć zadanie i zadowolić doktora Langego. „Tworzymy świetny zespół, co, Florianie?” – powtarzał, szczerząc zęby w uśmiechu.

Któregoś ranka doktor Lange posłał mnie po kłębek sznurka. Szukając go, znalazłem wszystkie listy, które pisałem do niego z instytutu, wrzucone do szuflady z przyborami do pisania. Nie otworzył ani jednego. Nawet się nie pofatygował, żeby je przeczytać.

W ciemności za mną rozległ się czyjś głos, rozpraszając moje myśli. Chwyciłem za pistolet i obróciłem się na pięcie.

– Zaczekaj. Proszę!

Polka, zarumieniona i zdyszana, biegła do mnie przez śnieg.

emilia

Nie mogłam zaufać ludziom w stodole. Ogromna kobieta aż się skrzywiła, gdy usłyszała, że jestem Polką, więc zmusiłam nogi, żeby biegły szybciej, wmawiając sobie, że gdy już opowiem rycerzowi swoją historię, to mnie zrozumie. Dowie się, co zrobiłam dla jego kraju. Będzie mnie chronił.

Mój żołądek zaczął narzekać. Czy głód kiedykolwiek osłabnie, wycofa się łagodnie i przestanie ciągle pukać? Zawsze gdy zaczynały mnie dręczyć strach i głód, tęsknota przygasała. Wydawało się, że mój mentalny obraz Lwowa blaknie, tak jak pozostawione na słońcu zdjęcie.

Lwów, wiecznie uśmiechnięte miasto, ośrodek naukowy i kulturalny w Polsce. Ile z niego przetrwa?

Dostrzegłam przed sobą sylwetkę rycerza, co mnie zdopingowało do szybszego kroku. Zawołałam, wtedy on się obrócił, z pistoletem w dłoni.

– Zaczekaj, proszę – powiedziałam. – Idę z tobą.

Odwrócił się i ruszył przed siebie.

Poszłam jego świeżym śladem wydeptanym w śniegu i poczułam się silniejsza, wciągając przez nozdrza ostre powietrze styczniowego poranka. Podążałam za nim. Przeszedłszy kilkanaście metrów, zatrzymał się i znowu odwrócił się do mnie rozwścieczony.

– Idź sobie!

– Nie! – zaprotestowałam.

– Bezpieczniej będzie dla ciebie, jak zostaniesz z tamtymi.

Bezpieczniej? Nie miał o niczym pojęcia.

Ja już nie żyłam.

joana

Poranki niosły obietnicę dalszej drogi i nadzieję dotarcia do kolejnego postoju. Wszyscy snuliśmy fantazje o czymś więcej niż tylko stodoła. Trzewikowy poeta opowiadał o wspaniałych majątkach junkrów, bogatych właścicieli ziemskich z Prus Wschodnich. Cała tamtejsza ziemia była usiana ich dworami, a my mieliśmy trafić do jednego z nich. Poeta mówił, że odwiedził go przed wojną i że znajduje się on niedaleko. Wyobrażaliśmy sobie, że zamożni gospodarze zaproszą nas do środka, naleją do porcelanowych talerzy gęstej zupy i pozwolą nam ogrzać przy ogniu zmarznięte stopy.

Poeta chodził po stodole i laską uderzał ludzi po nogach. Za nim podążał mały wędrowiec.

– Czas wstawać. Stopy są najsilniejsze o poranku – powiedział szewc. Doszedł do mnie. – Wciąż w dobrej kondycji te botki. Jakieś pęcherze?

– Nie, poeto.

Wstałam i otrzepałam się.

– Gotowi do drogi?

– Niemiecki dezerter i Polka uciekinierka odeszli – oznajmił starzec.

Wszyscy uznali go za dezertera. Przez głowę przemknęło mi wspomnienie, jak wyrywał mi z ręki dowód i list.

– Nie chce mi się wierzyć, że poczuł się na tyle dobrze, by wyruszyć tak wcześnie.

– Miał wojskowe buty, chociaż trochę przerobione – rzekł trzewikowy poeta. Westchnął i pokręcił okrągłą głową z czupryną siwych włosów. – Ta wojna… zdajesz sobie sprawę, że młodzi ludzie walczą na malutkich wyspach na Pacyfiku i maszerują przez pustynie Afryki Północnej. My tu zamarzamy na śmierć, a oni umierają z upału. Tyle pechowych dzieci. Ta młoda Polka była wyczerpana. Miała opuchnięte stopy, nabrzmiałe jak drożdżowe bułeczki. Ale cóż, tak pewnie będzie lepiej. Nie chcemy, żeby złapali ich z naszą grupą. Jeśli umysł służy mi tak dobrze jak moje stopy, to dotrzemy do tego majątku przed nocą. Nikt by nas tam nie wpuścił z dezerterem i Polką.

– Jasne, tak będzie najlepiej – powiedziała Eva. – Dezerter i Polka? Przepraszam, ale zginą na drodze w ciągu dnia.

– Ach, ale z ciebie maruda, Evo. Mała paskudna maruda. – Trzewikowy poeta roześmiał się i pogroził jej laską.

alfred

Poranne niebo położyło na nabrzeżu zimne cienie. Czyżby mój kochany Deutschland tracił oparcie? Czy coś takiego w ogóle jest możliwe? Lübeck, Köln, Hamburg. Ponoć wszystko w gruzach.

Amerykańska Ósma Armia Powietrzna zbombardowała port przed kilkunastoma miesiącami. Ponad sto samolotów zrzuciło stalowe czopy, które wybuchły w Gotenhafen. Statek Stuttgart został trafiony i zatopiony.

Wcześniej także bombardowali. I jeszcze tu przylecą. Ustalono trzy poziomy zagrożenia przeciwlotniczego.

Deszcz.

Grad.

Śnieg.

Wyobrażałem sobie, że w chwili ataku strzelałbym w górę, wściekle wygrażając uzbrojoną ręką. Często oczami wyobraźni widziałem siebie wznoszącego się na takie wyżyny waleczności.

Ale na razie wykorzystywałem raczej swoje wybitne zdolności obserwacyjne zamiast zwierzęcej siły. Führer domagał się skrupulatnego zapisywania wszystkiego. A ja zamierzam udowodnić, że zasługuję na awans na dokumentalistę. W końcu jestem strażnikiem. Wypatrywanie i powtarzanie obserwacji tylko wyostrzyło moje zmysły. Moje sprawozdania zdawały się niepokoić kolegów marynarzy, ale czy mogę ich winić za to, że zazdrościli mi wybitnych uzdolnień archiwistycznych, które posiadam?

Miałem swoją tajemnicę. By zapamiętać rasowych, społecznych i politycznych wrogów Rzeszy, ułożyłem melodię do listy Führera. Łatwiej mi było zapamiętać, kiedy ją śpiewałem, tak jak dziecko recytuje w formie piosenki materiał z lekcji. Melodia wpadała w ucho:

Cyganie, Czechosłowacy, Grecy, homoseksualiści,

Hiszpańscy republikanie, kaleki, komuniści

– miejsce na oddech –

Murzyni, Polacy, prostytutki, Rosjanie,

Serbowie, socjaliści, świry

– miejsce na oddech –

Ukraińcy, związkowcy i

– miejsce na wielki finał –

Ju-go-le!

Finał z Jugolami lubiłem najbardziej. Trzy sylabiczne uderzenia mocy. Nuciłem sobie w głowie swoją piosenkę podczas zajęć.

Formalnie rozpoczęła się operacja w porcie, choć nie podano jeszcze szczegółów. Rozmowy były naładowane strachem i nerwami. A ja uważnie nasłuchiwałem.

– Frick, nie stój tam i nie podsłuchuj, ruszaj się! Chcesz, żeby cię rozwalił jakiś rosyjski samolot?

– Jasne, że nie. – Wyjrzałem zza naręcza kamizelek ratunkowych. – Gdzie mam je zanieść? – zapytałem.

Oficer wskazał mi ogromny statek, którego niebieskoszare burty idealnie harmonizowały z barwą groźnego nieba.

– Tam – powiedział. – Wilhelm Gustloff.

florian

– Idź sobie! Odejdź! – Irytowała mnie. Złościła. Dlaczego nie chciała sobie pójść? Marsz wyraźnie ją wyczerpywał.

– Przecież trzymam się z dala. Nie widzisz mnie – odpowiedziała łamaną niemczyzną.

– Nie mogę cię chronić.

– Może ja ochronię ciebie – rzuciła z zawziętą miną.

– Nie potrzebuję ochrony.

– To dlaczego nie idziesz drogą? – Kopnęła w śnieg, który zlodowaciał w nocy. – Byłoby o wiele szybciej. I łatwiej znaleźć coś do jedzenia. Z dala od drogi jest ładniej, ale dłużej. Nie chcesz, żeby cię ktoś zobaczył? – Naciągnęła głębiej na uszy różową czapkę.

Jeśli czegoś nie chciałem, to tracić czasu. Odwróciłem się i ruszyłem naprzód. Słyszałem, jak mówi do siebie po polsku. W końcu się zmęczy i będzie musiała zostać w tyle. Udręczone ciało długo jej nie poniesie. Co rusz w głowie pojawiały mi się myśli o młodszej siostrze, tak że w końcu się odwróciłem. Zatrzymała się, gdy tylko przystanąłem, i oparła o drzewo. Sięgnąłem do plecaka i wyjąłem pistolet rosyjskiego żołnierza. Wróciłem do niej.

– Weź go. Gdybyś musiała użyć, trzymaj w obu rękach, kiedy pociągniesz za spust. Rozumiesz? A teraz odejdź już.

Kiwnęła głową, ale byłem przekonany, że mnie nie zrozumiała. W jej dłoniach, schowanych w dzianych rękawiczkach, pistolet wydawał się ogromny.

Poszedłem dalej. Czy ja zwariowałem? Miałem za plecami Polkę z sowieckim pistoletem, która szła za mną, Prusakiem, dźwigającym dość tajemnic, żeby wysadzić w powietrze całe królestwo. Moja rana wołała rozpaczliwie, podobnie jak rozsądek. Jeśli wkrótce nie zamelduję się na posterunku kontrolnym, będzie po wszystkim.

joana

Brnęliśmy drogą przed siebie, szare niebo nisko nad nami. Spojrzałam na chmury.

– Będzie padać – powiedziała Ingrid, wyczuwając moje spostrzeżenie.

– Czujesz to? – zapytałam.

– Czasem. – Skinęła głową, poprawiając uchwyt na sznurze przywiązanym do tyłu wozu. – Opisz mi ich – poprosiła. – Chłopaka i polską dziewczynę. Mam o nich jakieś wyobrażenie i chcę się przekonać, czy się nie mylę.

Fascynujące było to, że Ingrid potrafiła wyczuć, jak wyglądają ludzie. Mówiła, że jest w stanie odgadnąć budowę ciała, ogólny wygląd, czasem nawet kolor włosów. Ale najszybciej umiała określić czyjeś cechy wewnętrzne.

– Dziewczyna była przestraszona – stwierdziła Ingrid. – Poruszała się z napięciem, w panice. Miała krótki oddech, niemal dyszała. A chłopak wręcz przeciwnie. Gładkie, płynne ruchy, jakby przywykł do cichego poruszania się.

Długo chodził z odłamkiem szrapnela wielkości kapsla od butelki w boku. Pomyślałam o jego ranie i przez chwilę się zastanawiałam, czy wciąż gorączkuje.

– Jak ona miała na imię, ta przestraszona dziewczyna? – zapytała Ingrid.

– Emilia.

– Tak, pasuje – rzekła Ingrid.

Potknęła się o kamień i omal nie upadła. Uczepiona sznura wyprostowała się, by odzyskać równowagę. Droga była wystarczająco trudna nawet dla kogoś, kto widział. Dwa tygodnie wcześniej Ingrid, w samym środku piekielnego chaosu wypełniającego dworzec kolejowy, została rozdzielona ze swoją ciotką. Pociąg odjechał. Bez Ingrid. Przez dwa dni stała na peronie, zziębnięta, czekając na powrót ciotki. A ta nie wróciła. Trzeciego dnia Ingrid poprosiła jakichś ludzi o pomoc. Zignorowali ją. Ukradziono jej bagaż. Wreszcie zwróciła na nią uwagę pewna młoda dziewczyna i pokazała mi ją.

– Nie współczuj mi – rzekła Ingrid. – Potrafię zobaczyć różne rzeczy. Tyle tylko, że nie te same, które ty widzisz. A wracając do dziewczyny, jest blondynką?

– Tak. Emilia ma jasne włosy zaplecione w warkocze, niebieskie oczy i owalną twarz. Młody mężczyzna jest dość wysoki, szeroki w ramionach i ma brązowe faliste włosy. Trochę przydługie. Nie znam jego imienia ani nie wiem, skąd pochodzi.

– A oczy? – dopytywała się Ingrid. – Jakiego koloru ma oczy?

– Nie pamiętam. Może brązowe?

– Nie sądzę. Myślę, że szare – rzekła Ingrid.

– Szare? Nie, ludzie nie mają prawdziwie szarych oczu.

– Ten złodziej ma – stwierdziła Ingrid.

Odwróciłam się do niej.

– Myślisz, że jest złodziejem?

Nic nie odpowiedziała.

Temperatura spadła i poczułam szczypanie na odsłoniętych częściach twarzy. Szliśmy nieprzerwanie od ponad sześciu godzin. Eva nieustannie narzekała. Nienawidziła marszu, nienawidziła zimna, nienawidziła Rosjan, nienawidziła wojny. Trzewikowy poeta już wcześniej obiecał, że dzisiaj znajdziemy dwór, który kiedyś odwiedził. Wątpiłam w jego słowa i ostrzegłam go, że nie powinien robić nadziei naszym towarzyszom, szczególnie chłopcu. Mały wędrowiec i tak już był przybity.

– Ach, jeśli mam rację – rzekł poeta – to wymasujesz mi stopy przy kominku.

Nie byłam pewna, czy chcę przyjąć taki zakład.

emilia

Starałam się czymś zająć podczas drogi. Patrzyłam na drzewa i myślałam o wielkim bocianim gnieździe, które widziałam na dachu stodoły. Ten widok przywiódł mi na myśl mamę. Powróciłam myślami do ciepłych, słonecznych dni, gdy zabierała mnie na grzyby. W lesie niedaleko Lwowa rósł piękny stary dąb z dziurą na tyle dużą, że można było w niej usiąść. Szłyśmy tam z koszykami i gramoliłam się do wnętrza pnia. Mama siadała oparta plecami o drzewo, krzyżując nogi w kostkach.

– Lubisz różne historie, Emilio, a drzewa skrywają w sobie setki lat opowieści – mówiła, dotykając kory. – Pomyśl o tym, co widziały i czuły. Wszystkie te tajemnice znajdują się w ich wnętrzu.

– Myślisz, że drzewa potrafią zapamiętać każdego bociana? – pytałam z chłodnej dziury.

– Oczywiście. Tak jak mówiłam, pamiętają wszystko.

Mama bardzo lubiła drzewa, a ja lubiłam bociany. Miałam je przez sześć miesięcy w roku. Pod koniec lata odlatywały do Afryki, gdzie spędzały zimę w cieple nad Nilem. A w marcu wracały do Polski, do gniazda, z którego wyruszyły. Żeby je do siebie zaprosić, ludzie umieszczali na wysokim słupie koło od wozu. Mieliśmy u nas takie. Co roku w marcu świętowaliśmy, gdy ptak wrócił do gniazda. Odlot bocianów w końcu sierpnia symbolizował koniec lata.

Sześć lat temu w dniu, w którym odleciał nasz bocian, odeszła też mama. Zmarła podczas porodu, wydając na świat mojego młodszego brata.

Poczułam ucisk w gardle. Przełknęłam ślinę i przypomniałam sobie, że przecież tak naprawdę wcale nie odeszła. Czułam ją pośród drzew. Czułam jej dotyk i słyszałam w liściach śmiech. Tak więc mówiłam do drzew, idąc i wierząc, że gałęzie zaniosą wiadomości tam wysoko, do mamy, i opowiedzą jej, co zrobiłam, a przede wszystkim, że staram się być dzielna.

joana

– Dlaczego mielibyśmy wierzyć staremu cholewkarzowi? – lamentowała Eva. – Jest szewcem, a nie prorokiem.

Nic nie odrzekłam, ale i ja zaczynałam tracić nadzieję.

– Powiedział, że zna ten teren – tłumaczyłam jej. – Mówił, że w młodości przejeżdżał z rodziną obok tego majątku.

– Za długo już idziemy. Jeszcze trochę i koń tak nam osłabnie, że jutro nie pójdzie dalej.

Eva miała rację. Kilka kilometrów wcześniej wypatrzyliśmy niedużą stodołę. Niektórzy odłączyli się, by spędzić w niej noc. My postanowiliśmy iść dalej, zdając się na trzewikowego poetę i jego laskę. Został nam tylko jeden koń. Jeszcze kilka dni temu mieliśmy dwa wozy i trzy konie, ale spotkaliśmy niemieckich żołnierzy, którzy zabrali nam wóz i dwa konie, tłumacząc, że ludność cywilna musi pomagać w działaniach wojennych. Ponieważ nie pytali o dokumenty ewakuacyjne, to się nie sprzeciwialiśmy.

Armia niemiecka zabierała wszystko – samochody, paliwo, odbiorniki radiowe, zwierzęta, żywność. Było jasne, że ustępują pod naporem sił alianckich, lecz miejscowy lider hitlerowski, gauleiter Koch, nie chciał pozwolić cywilom na ewakuację. Mimo to niektórzy, nie chcąc wpaść w brutalne łapy rosyjskich maruderów, wyruszali w drogę wbrew rozkazom Rzeszy, tak jak my.

Nawet jeśli dwór wspominany przez poetę istniał naprawdę, to z pewnością był tylko cieniem dawnej świetności, ogołocony i splądrowany przez niemieckie wojsko. Albo, co gorsza, zajęty przez niemieckich żołnierzy. A oni mogli zażądać od nas papierów ewakuacyjnych.

– Niedługo spadnie śnieg – powiedziała cicho Ingrid.

W tym momencie trzewikowy poeta zatrzymał się i huknął laską o oblodzoną drogę.

– Aha! Mam go!

Nie było żadnego „go”. Zatrzymaliśmy się na skraju sosnowego lasu, wzdłuż którego szliśmy od kilku godzin.

Poeta przywołał małego wędrowca i szepnął mu coś do ucha, pokazując w głąb lasu. Chłopiec pobiegł przed siebie. A my czekaliśmy drżący z zimna.

– Moja droga Evo, jeśli się nie mylę i tam jest dwór, to czy mnie przeprosisz? – zapytał trzewikowy poeta.

– Jeśli tam jest dwór, to z tobą zatańczę, staruszku – odwarknęła Eva.

– Taki przytulany taniec. – Skinął głową. – Niech to będzie walc, proszę.

Niespodziewanie z lasu przed nami wyłonił się mały wędrowiec. Chudy malec podskakiwał ożywiony i przywoływał nas do siebie gestami rąk. Stał w niewielkim prześwicie między drzewami, w którym było widać wąski zarośnięty podjazd.

– Bardzo sprytnie! Szlachetni junkrzy ukryli swój podjazd – rzekł poeta. – Odsuń te gałęzie. Musimy wprowadzić konia z wozem za drzewa.

Chłopiec wykonał jego polecenie. Przeszliśmy przez wąski przesmyk między drzewami, za którym ścieżka się rozszerzyła. Gdy już wszyscy zagłębiliśmy się w zarośla, poeta i chłopiec zasunęli gałęzie z powrotem na przejście.

– Może powinniśmy zatrzeć nasze ślady tam na zewnątrz? – zapytałam.

– Daj spokój! – zawołała Eva. – Śnieg je zasypie. Spieszmy się.

Ruszyliśmy z trudem wąską aleją ze szpalerem drzew, ciemnych i wyprostowanych jak żołnierze. Wreszcie wyszliśmy na polanę. Ujrzeliśmy przed sobą, na niewielkim wzniesieniu, elegancki, okazały dwór z wysokimi oknami i licznymi kominami.

– A niech mnie – wyszeptała Eva.

florian

Zatrzymałem się i nabrałem garść śniegu, by zaspokoić pragnienie. Wyjąłem mały notes i spojrzałem na mapę, którą wcześniej przygotowałem, by się zorientować w terenie. Powinienem dotrzeć bliżej wybrzeża – uznałem. Kiedy już dotrzemy do zalewu, przejdę po lodzie do statków po drugiej stronie. A może powinienem był zostać w stodole z całą grupą? Może, idąc przez las, niechcący oddaliłem się od miejsca przeznaczenia? Jeśli tak, to możliwe, że zmierzam prosto na Rosjan.

Czułem ból z tyłu głowy. Wróciła gorączka. Wyjąłem z kieszeni ostatni kawałek kiełbasy, żeby zjeść ją do końca. Młoda Polka przykucnęła i zaczęła jeść śnieg garściami. Jakże pragnąłem, żeby się ode mnie odczepiła. I wtedy znów pomyślałem o siostrze.

Sięgnąłem po nóż i przekroiłem kiełbasę na pół. Gwizdnąłem do dziewczyny i rzuciłem jej kawałek. Chwyciła go i uśmiechnęła się. Ujęła kiełbasę w obie małe dłonie w rękawiczkach i powąchała ją, zanim zaczęła jeść.

– Tu jest twój dom? Prusy Wschodnie? – zapytała. – Mówisz jak ktoś stąd.

Jej mocno zaróżowione policzki zgrały się z czapką. Wiedziałem, gdzie jest jej dom i co się tam stało. Czy ona wiedziała?

– Tak, Prusy Wschodnie, Königsberg – odpowiedziałem. Prawdopodobnie mogłem jej wyznać prawdę. Właściwie to pochodzę z Tilsit, tuż za Königsbergiem, na północny wschód. Zastanawiałem się, czy Rosjanie zajęli już Tilsit. I co się stanie z Prusami Wschodnimi? Niegdyś germańskie królestwo, usadowione na południe od Litwy i na północ od Polski, nad Bałtykiem. Stalin zajął już Litwę. Prusy Wschodnie czeka taki sam los.

Dziewczyna przeżuwała kiełbasę, nie odrywając ode mnie wzroku.

– Heil Hitler? – zapytała cicho.

Nic nie odpowiedziałem.

Spojrzała w niebo. Wyciągnęła rękę i zaczęła mówić o drzewach i gwiazdach.

Uznałem, że następnego dnia ją zostawię.

alfred

Z każdą kolejną minutą port nabrzmiewał niepokojem.

Krążyły pogłoski, że front niemiecki załamał się przed dwoma tygodniami. Tymczasowo, zapewniłem moich towarzyszy marynarzy. Mówiono nam, że siły rosyjskie przywróciły średniowieczny sposób prowadzenia wojny, zaczynając od gwałtów i grabieży. I teraz nikczemni Rosjanie byli coraz bliżej. Uchodźcy, utrudzone dusze usunięte ze swoich siedlisk, kierowali się tłumnie w stronę portu, zdeterminowani, by uciec przed komunistami. Setki tysięcy, a może nawet miliony.

Niemieckie naczelne dowództwo szybko zorganizowało morską ewakuację. Nazwano ją Operacja Hannibal¹, na cześć jednego z największych na świecie strategów wojskowych. Na zachód miało wypłynąć wiele statków. Do portów przyjeżdżały pociągi sanitarne pełne rannych niemieckich żołnierzy. Goya, Ubena, Robert Ley, Urundi, Steuben, Hansa, Pretoria, Cap Arcona, Deutschland i Wilhelm Gustloff – wszystkie te statki miały wypłynąć z różnych portów w ramach akcji ewakuacyjnej.

To będzie moja pierwsza podróż morska. Już odczuwałem zapowiedź wyzwań tego dziewiczego rejsu. Zauważyłem na dłoniach i pod pachami nieprzyjemną wysypkę. Winą za to obarczyłem komunistów.

Marynarze wciąż rozprawiali o planach ewakuacyjnych. Wyczułem, że powinienem przedstawić swoje przemyślenia.

– Nie ma tyle czasu – zwróciłem się do jednego ze swoich przełożonych – żeby zarejestrować i zaokrętować setki tysięcy ludzi w ciągu zaledwie kilku dni. Moim zdaniem to jest niemożliwe.

– Ty sprawisz, że stanie się możliwe – usłyszałem rozkaz.

Spojrzałem wzdłuż nabrzeża, wyobrażając sobie całą scenę. W portach zapanuje chaos. Oczywiście pierwszeństwo należy się niemieckim żołnierzom. Zdesperowani uchodźcy zostaną poddani selekcji, rejestracji i umieszczeni na statkach. Już przybyły tysiące na wozach zaprzężonych w woły, pełnych dobytku. Zabiedzeni przybysze zasypiają na śniegu. Widziałem człowieka tak głodnego, że jadł świeczkę.

– Proszę, marynarzu, pomóż mi – błagali, kiedy ich mijałem.

Tym razem coś zrobię.

Może.

Dla niektórych.

Zanuciłem moją melodyjną listę wrogów. Ju-go-le!

Wyobraziłem sobie siebie w domu w Heidelbergu, już po wojnie. Stoję pośród tłumu kobiet i dzieci i rozdaję pomarańcze z jutowych worków.

Tak, Hannelore, to jest niebezpieczne. Otrzymałem bardzo ważną misję, żeby odkazić tę ziemię. Lecz dla nas, bohaterów, niebezpieczeństwo jest jak owsianka na śniadanie. To nic takiego, moja droga.

Nic takiego. Gdyby ewakuacja się nie powiodła i porty zostały zbombardowane, zginęłoby ponad pół miliona ludzi.

W pobliżu wody rozległ się grzmiący huk. Ktoś krzyczał. Zdesperowany. Ogarnięty paniką. Sparaliżowany strachem.

Moje palce drgnęły gwałtownie. Poczułem dreszcz na karku.

emilia

Pruski rycerz podążył przed siebie. Wraz ze swoimi tajemnicami.

Ja też miałam swoje.

Bolały mnie nogi zmęczone marszem. Tęskniłam za szkołą. Bardzo lubiłam swoją ławkę, nauczycieli, zapach świeżo zatemperowanych ołówków, czekających cierpliwie w piórniku.

Tamtego dnia przyszłam do szkoły trochę przestraszona egzaminem z matematyki. Mama droczyła się ze mną, że ja nic, tylko przyroda i liczby, jak ojciec. Zobaczyłam to, gdy zbliżyłam się do dziedzińca szkoły. Nasze ławki zostały załadowane na otwartą ciężarówkę, książki dopalały się na stosie. Jedna z nauczycielek wybiegła mi naprzeciw.

– Szybko, Emilio, wracaj do domu. Zamknęli szkołę.

– Dlaczego? – zapytałam i podeszłam bliżej do auta. – Chwileczkę, pod pulpitem ławki są moje rzeczy.

– Nie, biegnij do domu, Emilio! – ponagliła mnie zapłakana.

Naziści uznali, że edukacja nie jest mi potrzebna. Polskie szkoły zostały zamknięte. Ławki i sprzęt wywieziono do Niemiec. Czy jakaś niemiecka dziewczyna otworzy moją ławkę i znajdzie w niej moje skarby?

Naziści powiedzieli, że Polacy mają być poddanymi Niemców. Stwierdzili, że wystarczy, jak będziemy umieli się podpisać i liczyć. Mój ojciec należał do lwowskiej szkoły matematycznej. Nigdy by się nie zgodził, żeby nie uczono dzieci czytania, pisania i arytmetyki. Niemcy spalili polskie książki. Ale ja nauczyłam się czytać w młodym wieku. Tego nie mogli mi odebrać.

Szłam dalej, rozmyślając o jedzeniu, odpoczynku, miękkim łóżku i ciepłym kocu. Choć zadowoliłabym się kopką siana i ziemniakiem. Padał śnieg, który sprawiał, że wszystko dokoła wyglądało świeżo. Swoją bielą zakrywał ciemną prawdę. Rozkładał wyprasowany biały obrus na blacie pokancerowanego stołu, czyściutkie wykrochmalone prześcieradło na poplamionym materacu.

Natura.

Tego też wojna nie mogła mi odebrać. Naziści nie potrafili zatrzymać wiatru ani śniegu. Rosjanie nie mogli zabrać słońca czy gwiazd.

Zwolniłam trochę, zostając z tyłu, i weszłam między drzewa, uznawszy, że poczuję się lepiej, gdy skręcę za potrzebą. Rycerz szedł dalej. Kucałam, gdy to zobaczyłam. Spomiędzy drzew za rycerzem wysunął się umundurowany żołnierz.

Miał broń.

Mierzył w rycerza. Zerwałam się na nogi i krzyknęłam głośno.

BUM.

florian

BUM.

Dziewczynę zobaczyłem najpierw, stała na rozstawionych nogach, z pistoletem przed sobą. A potem zobaczyłem między nami żołnierza, który wił się na ziemi, postrzelony w bark. Uniósł pistolet, ale go uprzedziłem.

Odgłos strzałów zabrzmiał głucho w mojej głowie. Ogarnąłem spojrzeniem las, by sprawdzić, czy jest ich więcej. Kopnięciem odrzuciłem pistolet od żołnierza i szybko uwolniłem go od amunicji, jedzenia, dokumentów i manierki. Źle. Bardzo źle.

– Co z tobą? – wyszeptałem do polskiej dziewczyny. – Był Niemcem, a nie Rosjaninem. – Szybko się rozejrzałem. – Pospiesz się. Ktoś mógł usłyszeć strzały. – Zebrałem w stos zdobyte rzeczy. – Musimy biec. Schowaj to do kieszeni. – Podałem jej wszystko.

Nie odpowiedziała. Stała nieruchomo, sparaliżowana szokiem, cała drżąca; dłonie w różowych rękawiczkach zaciskała na rękojeści pistoletu.

Po chwili rosyjski pistolet wysunął się z jej dłoni i upadł w śnieg.

joana

Wchodziliśmy zboczem wzgórza, zbliżając się do dworu. Tej nocy będziemy mieli grube mury, ciepły ogień i solidny dach, który osłoni nas przed śniegiem.

– Dokładnie taki, jaki zapamiętałem – cieszył się trzewikowy poeta. – Niezwykłe! Wejdziemy od tyłu. Myślę, że jest tam wejście kuchenne.

Opowiedziałam Ingrid, co zobaczyłam.

– Beżowy piaskowiec. Ogromne wysokie okna wzdłuż całej elewacji frontowej, także na piętrze. Drzwi wejściowe osadzone we wnęce w kształcie rombu.

Ingrid chwyciła mnie za ramię.

– Nie podoba mi się to – wyszeptała.

– A co tu się może nie podobać? Mamy schronienie.

Ingrid głęboko wciągnęła powietrze przez nozdrza, ale już nic nie powiedziała.

Obeszliśmy posiadłość i weszliśmy na jej teren przez zaśnieżony żywopłot. Poeta pierwszy się zatrzymał. Wysokie drzwi z rozbitymi szybami stały otworem, adamaszkowe zasłony powiewały na wietrze niczym długi jęzor. Na dziedzińcu leżały porozrzucane ubrania, potłuczona porcelana, buty, książki oraz różne przedmioty osobiste. I jeszcze wózek dziecięcy, przewrócony na bok, pognieciony, przysypany śniegiem.

Mały wędrowiec przysunął się do mnie. Objęłam go ramieniem.

– Przepraszam, ale czego niby się spodziewaliśmy? – Eva się zaśmiała. – Witającej gości służby ustawionej w szeregu? – Wzruszyła ramionami i weszła do środka.

Miała rację. Nic już nie było nietknięte. Cała okolica została zniszczona, zbombardowana i splądrowana. Jakże mogliśmy oczekiwać czegoś innego? Podmuch zimnego wiatru zatrzasnął okaleczone drzwi, gdy weszliśmy do środka.

Parter domu składał się z pięciu dużych pokoi z wysokim sufitem, w amfiladzie, połączonych dwuskrzydłowymi drzwiami. Stojąc od strony ogrodu, w miejscu, gdzie kiedyś była biblioteka, mogliśmy spojrzeć przez drzwi aż w przeciwległy koniec domu. Ściany biblioteki były od podłogi po sufit pokryte półkami. Książki, zbezczeszczone i pozbawione godności, leżały w stosach na podłodze. Przeszliśmy nad nimi, przekraczając próg.

– Wybierzmy pokój do spania, pozamykajmy drzwi i rozpalmy ogień, żeby ogrzać wnętrze – zakomenderowała Eva. Zatrzymała się w środkowej części domu. – Ten się nada.

– A gdzie kuchnia? – zapytałam. – Może znajdzie się tam coś do jedzenia albo do picia.

– Tak. – Eva westchnęła. – Coś do picia.

Eva poinstruowała poetę, żeby zebrał drewno i papier do kominka.

– Tylko nie książki, poeto, proszę – wyszeptałam. Skinął głową i poklepał mnie po ramieniu.

– Nie będziemy ruszać ich rzeczy.

Położyłam na podłodze moją torbę i poszłam przez dom, podziwiając upiorny splendor kolejnych pokoi, zniszczonych, pogrążonych w chaosie. Dotarłam na koniec amfilady pokoi, do jadalni, i zobaczyłam drobną postać. Mały wędrowiec stał przy długim stole z pochyloną głową, obok przewróconego krzesła.

Na środku stołu tkwił koszyk ze spleśniałym chlebem, w którym roiło się od brązowych myszy. Na zakurzonym obrusie stały porcelanowe głębokie talerze zdobione motywem kwiatowym, z łyżkami zanurzonymi w na wpół zjedzonej zupie.

Nawet nie zdążyli dokończyć obiadu.

florian

Zaciągnąłem ciało Niemca w zarośla i przysypałem śniegiem. A co, jeśli ktoś go znajdzie? Zacisnąłem dłoń na kolbie pistoletu i omiotłem wzrokiem okolicę, wypatrując światła. Potem poszedłem szybko przez las, tak jak prowadził mnie zapach dymu. Powinienem był się tego spodziewać. Za spokojnie było. Polska dziewczyna zobaczyła pistolet i pomyślała, że tamten chce strzelić. Myślała, że mnie broni.

Poszła za mną. Kiedy spojrzałem na prawo, usłyszałem, jak wstrzymuje oddech, starając się pohamować łzy. Moja siostra Anni zachowywała się tak samo w dniu, w którym ojciec wysłał ją na północ. Nie chciała płakać. Jedną ręką zakryła usta, a w drugiej trzymała walizkę.

Wspomnienie to wywołało ból w mojej zaszytej ranie. Wciąż czułem dym i miałem nadzieję, że oznacza możliwość odpoczynku. Wiedziałem, że jeśli nie uda mi się odpocząć, to następnego dnia nie zajdę zbyt daleko.

Wyszliśmy z lasu. Dziewczyna pokazała palcem. W pewnej odległości widać było duży dwór stojący na bochnie zmarzniętej ziemi. Panowała w nim ciemność, ale jeden ze środkowych kominów kaszlał dymem, jeszcze bardziej szarym niż szare niebo.

Czy to była pułapka? Zmarznięta łąka prowadząca do ciepłego domu mogła być zaminowana.

Dziewczyna podeszła bliżej. Podzielałem jej niepokój. A jeśli tam zatrzymali się Niemcy albo Rosjanie? Z jednymi i drugimi byłby kłopot. Rosjanie zabiliby mnie albo wzięli jako zakładnika. Niemcy zaczęliby wypytywać, dlaczego nie mam munduru.

Nawet nie chcę sobie wyobrażać, co by zrobili z dziewczyną.

– Pójdziemy wzdłuż drzew – wyszeptałem. – Sprawdzimy, kto tam jest.

Jednego byłem pewny: nie zastaniemy w salonie miłego staruszka z fajką ani babci zajętej robótką.

emilia

Poszliśmy w stronę ogromnego domu. Z każdym krokiem czułam się gorzej.

Zastrzeliłam go.

Zastrzeliłam człowieka.

Najpierw rycerz uratował mnie, a teraz ja jego. Dlaczego więc nie poczułam się lepiej?

Huk wystrzału uczynił w moim umyśle jakieś pęknięcie, przez które zaczęły wyciekać odrzucone wspomnienia.

Buty. Krzyki. Brzęk tłuczonego szkła. Wystrzały. Odgłos czaszki uderzającej o drewno.

Starałam się je od siebie odsunąć.

ODEJDŹCIE, PROSZĘ.

Nie potrafiłam ich powstrzymać. Spływały na mnie, coraz szybciej i szybciej.

Wszystkie kaczuszki z łebkami pod wodą

Z łebkami pod wodą

Wszystkie kaczuszki z łebkami pod wodą

Och, takie słodkie kaczuszki

Palący ból przeniknął całe moje ciało i upadłam na śnieg.

joana

Trzewikowy poeta siedział przed rozpalonym kominkiem i czyścił sobie buty sadzą zeskrobaną z paleniska. Mały wędrowiec, uważnie obserwując starca, powtarzał jego ruchy na swoich małych trzewikach.

Ogień strzelał i trzaskał, wyrzucając mi w twarz fale ciepła. Cudownie. Owinęłam sobie głowę szalem i zapięłam płaszcz.

– Jeśli uda mi się znaleźć trochę drewna dębowego, to ugotuję korę i zajmę się niektórymi pęcherzami – zwróciłam się do starca.

– Pójdę z tobą – odrzekł.

– Odpoczywaj. Musisz zachować siły na najbliższe dni.

– Jestem dziarski jak młodzian, moja droga. – Podciągnął nogawkę wełnianych spodni i odsłonił kościste kolano. Pokryte czymś białym. – Tajemnica szewca – wyszeptał do małego wędrowca. – W białej paście do butów jest rtęć. Zapobiega artretyzmowi. Tak, dziarski jak młodzian.

Mały wędrowiec podciągnął nogawkę, by obejrzeć swoje drobniutkie kolano.

Poeta uśmiechnął się i poklepał go po głowie. Starzec wciąż miał w sobie dużo energii. Nie ugiął się pod ciężarem żalu i straty.

– Uważaj tam na siebie, Joano – powiedział do mnie.

Poszłam przez pogrążoną w półmroku skorupę dworu z powrotem do biblioteki ze zniszczonymi drzwiami. Na podłodze leżała książka, otwarta, której stronice przewracał swoimi paluchami lodowaty wiatr. Schyliłam się po nią i zobaczyłam na okładce nazwisko autora, które sprawiło, że poczułam ukłucie winy.

Charles Dickens.

Babcia podarowała nam na Boże Narodzenie Klub Pickwicka, mnie i Linie.

Lina.

Co ja zrobiłam?!

Zostawiłam książkę na stole i wyszłam na zewnątrz, kierując się ku drzewom. Zobaczyłam dwie ciemne postacie siedzące na śniegu w połowie drogi między dworem i lasem. Przyjrzawszy się bliżej, dostrzegłam jasne warkocze kołyszące się pod różową czapką. To była polska dziewczyna i młody mężczyzna z raną po szrapnelu. Skierowałam się do nich.

– Szliście za nami?! – zawołałam.

– Szybko! – krzyknął mężczyzna. – Coś jej jest.

Podbiegłam. Emilia siedziała na ziemi z głową opuszczoną na pierś.

– Co się dzieje? – zapytałam. Nic nie odpowiedziała.

– Chyba jest w szoku. Tam w lesie zastrzeliła żołnierza. Nie chce się ruszyć z miejsca – rzekł młody mężczyzna.

Uklękłam przy niej. Wtedy szybko objęła brzuch ramionami, próbując się odsunąć ode mnie.

– W porządku, Emilio, powiedz, o co chodzi. Pozwól mi sobie pomóc – poprosiłam. – Wejdźmy do środka.

Nie ruszyła się. Co więcej, położyła się na śniegu i zaczęła rozpinać płaszcz.

Pomogłam jej z guzikami, a potem zaczęłam się przebijać przez kolejne warstwy ubrań.

Wstrzymałam oddech, gdy to zobaczyłam.

– Och, dobry Boże.

florian

Wprowadziliśmy ją do domu. Żołądek podchodził mi do gardła. Polka była w wieku mojej siostry. Co się stało z tą ludzką istotą? Czy to wojna czyniła nas złymi, czy też tylko uaktywniała drzemiące w nas zło?

Dzień był stracony. Wyszedłem przed grupą, tymczasem oni dotarli tu przede mną. Żałosne.

Moje zmysły tak się rozstroiły, że omal nie zostałem zabity tam w lesie.

A teraz ten piętnastoletni dzieciak, który uratował mi życie, prawdopodobnie był bliski śmierci.

Ładna pielęgniarka zajmowała się dziewczyną, szepcząc do niej przez cały czas. Obserwowałem ją. Po kilku minutach zjawiła się przy mnie. Musnęła palcami moje ramię.

– Odsuń się od ognia – powiedziała.

– Jest mi zimno.

– Zimno ci, bo masz gorączkę. Odsuń się od ognia.

Podprowadziła mnie do mężczyzny, którego nazywali trzewikowym poetą. Obaj z chłopcem siedzieli w samych skarpetach, a ich buty stały równiutko pod ścianą, idealnie wyczyszczone.

Chłopiec pomachał do mnie.

– Cześć, jestem Klaus! – oznajmił. Puściłem do niego oko. Odpowiedział uśmiechem.

– Usiądź tutaj – odezwała się pielęgniarka.

Czułem się nieswojo w jej obecności, a zarazem odczuwałem ulgę, że jest tutaj.

– Mówiłaś, że jak masz na imię? – zapytałem ją.

– Joana. A ty mówiłeś, że jak?

Już otworzyłem usta, lecz się powstrzymałem. Na jej wargach pojawił się cień uśmiechu. Śmiała się ze mnie? Czy wciąż będzie taka zadowolona, gdy się zorientuje, że zabrałem coś z jej walizki?

– Chcę obejrzeć szwy. Zdejmij koszulę – rozkazała.

Przyszły mi na myśl niestosowne żarty. Ale ona nie patrzyła na mnie. Wpatrywała się w młodą Polkę, a bruzda między jej brwiami się pogłębiała.

– Da radę? – zapytałem, rozpinając koszulę. I zaraz tego pożałowałem. Nie mogłem dłużej zajmować się tamtą dziewczyną. Była po prostu jeszcze jedną ofiarą wojny.

Pielęgniarka spojrzała na mnie.

– Skoro to, czy da radę, zależy od ciebie, to zobaczymy, jak ty sobie radzisz. – Ostrożnie odciągnęła bandaż. – Hm, nie tak źle, jak podejrzewałam.

– Nie mogę się nią zajmować. Już jestem spóźniony.

Przyklękła przede mną. Ledwo ją słyszałem.

– Rosjanie otoczyli cały ten teren – powiedziała. – Są tylko dwie drogi ucieczki, przez port w Gotenhafen albo przez port w Pillau. Wszyscy zmierzamy w tym samym kierunku. Będzie bezpieczniej, jak pójdziemy razem. – Jej zimne palce musnęły moją klatkę piersiową, gdy zapinała mi koszulę.

Nie miała o niczym pojęcia. Dla nikogo nie było „bezpieczniej” ze mną.

joana

– Ładny – powiedziała Eva, przysuwając swoje mamucie stopy do ognia.

– Młody.

– Dla mnie za młody, ale nie dla ciebie. Ile ma lat, dziewiętnaście, dwadzieścia? Patrz, gapi się na ciebie.

Zerknęłam na niego. Odwrócił wzrok. Wydawało się, że Eva dobrze oceniła jego wiek. Także Ingrid miała rację. Jego oczy były szare. W kwestii znajomości z chłopakami nie mogłam się pochwalić specjalnymi sukcesami. Chyba miałam talent do wybierania tych niewłaściwych.

– Ale coś jest z nim nie tak – rzekła Eva. – Może jest szpiegiem.

Przypomniałam sobie, co powiedziała Ingrid. ON JEST ZŁODZIEJEM.

Eva usiadła wygodniej w nadłamanym fotelu.

– Ale nawet szpieg potrafi ogrzać dziewczynę, rozumiesz. – Powiodła spojrzeniem po pokoju. – Naziści zniszczyli to miejsce. Musiało być piękne.

Przytaknęłam jej.

A ona zaśmiała się po chwili.

– Najwyraźniej nie ufają starym pruskim ziemianom, co?

Eva miała rację. Pruscy junkrzy odstawali trochę od pozostałych Niemców. Określenie „junkier” oznaczało „młody dżentelmen”. Pruska arystokracja służyła w armii niemieckiej, walczyła o ziemię i tytuły. Ale część ich ideologii nie szła w parze z filozofią Hitlera. Wcześniej, w lipcu, Prusacy wzięli udział w próbie zamachu na Hitlera. Próba się nie powiodła, a junkrzy zostali straceni.

– To co jest z tą dziewczyną? – zapytała Eva. – Jest wyczerpana? Czy też zdała sobie sprawę, że ojciec nie będzie już uczył matematyki? Przepraszam.

Pokręciłam głową.

– Porozmawiaj z nią na osobności. Potrzebuję szczegółów, żeby jej pomóc. Zrobisz to, Evo?

– Dlaczego ja?

– Ponieważ z nas wszystkich najlepiej rozumiesz język polski.

– Ona wygląda na przerażoną – stwierdziła Eva.

– Pewnie masz rację – odpowiedziałam. – Jest w ósmym miesiącu ciąży.

emilia

Polubiłam młodą Litwinkę, ale ta olbrzymka o imieniu Eva fatalnie mówiła po polsku i sprawiała wrażenie wiecznie zniecierpliwionej. Pierwszy raz widziałam taką wysoką kobietę.

– To – Eva pokazała mój brzuch – z Nemmersdorfu?

– Nie. Z gospodarstwa, wiosną zeszłego roku – odpowiedziałam.

– Z gospodarstwa?

Zastanawiałam się, czy wyznać jej prawdę. Czy powinnam wyjaśnić, że ojciec wysłał mnie z Polski do pracy w gospodarstwie w Prusach Wschodnich? Wspomnieć, że jego właścicielami byli przyjaciele ojca – Kleistowie? Tam miałam być bezpieczniejsza. Kleistowie mieli syna Augusta. Poczułam, że się rumienię na wspomnienie o nim.

– Emilio – powiedział wtedy pan Kleist, wskazując mi opalonego chłopca ciągnącego drewniane sanie. – To nasz najstarszy syn August.

Uśmiechnęłam się na wspomnienie jego ślicznej twarzy. Położyłam dłonie na brzuchu.

– Jadę się spotkać z Augustem – wyznałam Evie. – Taki jest plan.

Kiwnęła głową i odeszła.

Znowu się położyłam i wróciłam myślami do Augusta, do naszego ślubu, do tego, jak zrobimy duże bocianie gniazdo na naszym domku, takie samo jak to, które widziałam na stodole. Te obrazy niosły spokój i były tak idealne, że niebawem zasnęłam.

alfred

Witaj, słodka Hannelore!

Mróz nie odpuszcza, ale ja dzielnie znoszę minus piętnaście stopni. Kiedy wychodzę na zewnątrz, zamarzają mi rzęsy i się przyklejają. Oczywiście taki klimat nie jest dobry dla kobiet o delikatnej skórze, dlatego wolę wyobrażać sobie ciebie w domu, jak namaczasz pończochy albo przygotowujesz kąpiel.

Mam dzisiaj wieści, którymi chcę się z Tobą podzielić. Już pewne, że otrzymałem przydział na MS Wilhelma Gustloffa, najokazalszy statek w porcie! Jest ogromny, ma dwieście osiem metrów długości, pięćdziesiąt sześć wysokości i tylko osiem lat. Prawdziwa piękność. Pierwotnie był statkiem wycieczkowym i jest luksusowy, co, jak myślę, by ci się spodobało. Są tu basen, jadalnia, sala balowa i biblioteka, ale to nie wszystko – także kino, sala koncertowa, salon piękności i całkowicie oszklona promenada. Wyobrażasz to sobie? Wszystkie kabiny są identyczne, z wyjątkiem lepiej wyposażonego apartamentu na pokładzie B przeznaczonego dla samego Führera. Może w którymś momencie zaproponują mi oddzielną kabinę, ale muszę odmówić. Wyrzeczenia, Lore. Zdobywam się na nie każdego dnia, pozwalając, by inni jedli moją łyżką.

Wyobrażam sobie, że Gustloff był kiedyś ładnym statkiem wycieczkowym, lecz teraz pomalowano go na kolor kredowoszary, na potrzeby wojny. Kiedyś służył jako statek szpitalny, ale ostatnio został przekształcony w pływające koszary dla dywizjonu szkolnego okrętów podwodnych. Nieważne, w każdym razie teraz to mój statek.

Mam szczęście, że jestem ważnym marynarzem, który wyruszy w rejs na pokładzie wspaniałego statku, zamiast kopać okopy, jak większość chłopaków w moim wieku. Potrzebują mnie, więc muszę kończyć. Ale na koniec przedstawię Ci szczegół, który robi największe wrażenie – statek ma tysiąc czterysta sześćdziesiąt pięć miejsc pasażerskich, ale powiedziano mi, że być może weźmiemy na pokład dwa tysiące osób.

Wyobraź to sobie, moja droga: Twój Alfred ratuje dwa tysiące istnień ludzkich.

– Frick, wysprzątałeś już toalety?

– Jeszcze nie – odparłem.

florian

Siedziałem w kącie i obserwowałem wszystkich. Krucho było u nich z jedzeniem, ale dzielili się tym, co mieli. Chłopiec odkrył stary gramofon i przyciągnął go po podłodze. Znalazł też jedyną płytę, szwedzkiej gwiazdeczki Zarah Leander, która śpiewała Davon geht die Welt nicht unter. Puszczali ją w kółko. Przysadzisty szewc namówił ogromną kobietę, żeby z nim zatańczyła. Jak na swój wiek był dobrym tancerzem, o wiele lepszym od niej.

Przypomniałem sobie swoje tańce.

Kiedyś doktor Lange poprosił, żebym towarzyszył jego córce na dwóch balach. Niestety, okazałem się lepszym tancerzem niż ona, co ją zirytowało. To była samolubna dziewczyna z nosem jak dzięcioł.

Przyszła do mnie pielęgniarka.

– To tylko zupa fasolowa, ale przynajmniej coś ciepłego. – Podsunęła mi kubek.

– Daj ją dziewczynie – odparłem.

– Ona już dostała. Weź, bo jutro poczujesz się osłabiony, jeśli nic nie zjesz.

Przyjąłem kubek.

Nieproszona usiadła obok mnie.

– Słyszałam wcześniej tę piosenkę. Wiem, że piosenkarka śpiewa po niemiecku, ale nie do końca rozumiem słowa – powiedziała.

Wlałem do ust łyżkę ciepłej zupy.

– Mówi, że to nie koniec świata.

Pielęgniarka podkurczyła nogi pod spódnicą i oparła podbródek na kolanach.

– No, dobrze wiedzieć. Przyjemnie jest usłyszeć muzykę. W szpitalu czasem puszczaliśmy pacjentom. Żołnierze uwielbiali piosenkę Lili Marleen. – Spojrzała na mnie. – Znasz ją?

– Nie – skłamałem.

– Jest piękna. O chłopaku, który tęskni za swoją ukochaną.

Nie zamierzałem jej poprawiać, ale tekst utworu był oparty na wierszu napisanym przez niemieckiego żołnierza podczas pierwszej wojny światowej. Piosenka mówi o tym, że spotkał dziewczynę pod latarnią. Potem pojechał na wojnę. Przy latarni za barykadą myśli o swojej „Lili w świetle lampy”.

– Tak więc lubisz tańczyć – powiedziała, a był to bardziej komentarz niż pytanie.

– Ja? Nie.

Szewc przysunął się do nas.

– Chodź, moja droga Litwinko, zatańczmy. – Wyciągnął do pielęgniarki gruzłowatą dłoń. – Rozumiesz, co ona śpiewa?

– Oczywiście. – Uśmiechnęła się. – Mówi, że to nie koniec świata.

– Bardzo dobrze! Zatańczmy więc i świętujmy. Dzisiaj śpimy jak arystokraci – rzekł trzewikowy poeta.

– Arystokraci chyba jednak nie spali na zimnej podłodze – szepnęła do mnie pielęgniarka, zanim przyjęła dłoń poety. Chciałem się roześmiać, kontynuować rozmowę z nią, ale ostatecznie nic nie powiedziałem.

Szewc poprowadził ją w tańcu wokół pokoju, trzymając odpowiednio i przymykając oczy. W swoim czasie pewnie tańczył z wieloma ładnymi dziewczynami. Wydawał się mądry i miły. Wyobraziłem go sobie, jak pracuje przy lampie oliwnej, przycina i szyje skórę późno w noc. Pewnie miał ucznia i uczył go uczciwego zawodu, nie tak jak doktor Lange, który zwodził mnie kłamstwami.

Lange pewnie uznał mnie za łatwy cel. Byłem taki chętny do współpracy, oczarowany starymi obrazami, w które wpatrywałem się całymi dniami, zanim wyznały mi swoje tajemnice. Doktor Lange nauczył mnie ostrożnie rozpuszczać i usuwać odbarwiony werniks. Uczyłem się dopasowywać pigmenty i odcienie do antycznych patyn. Miesiącami eksperymentowaliśmy z metodami wyrobu prawdziwego gipsu, jakimi posługiwali się dawni mistrzowie. Nauka szła mi dobrze. Z czasem zacząłem rozpoznawać wszystkie siatki pęknięć oraz rodzaje płócien i blejtramów używanych w poszczególnych szkołach malarskich. Doktor Lange był pod wrażeniem, jak szybko potrafiłem wytropić przemalowane dzieło, fałszerstwo czy renowację. Moje interwencje nie pozostawiały najmniejszych śladów.

– To zdumiewające, Florianie – szeptał mi nad ramieniem. – Jesteś, mój chłopcze, najlepiej strzeżoną tajemnicą Rzeszy.

MÓJ CHŁOPCZE. Aż mi się wszystko przewracało w żołądku z obrzydzenia. Jakim byłem idiotą! Tak szybko potrafiłem wykryć skazę na obrazie, dlaczego więc tak dużo czasu potrzebowałem, by dostrzec prawdę o doktorze Langem?

Piosenka się skończyła i pielęgniarka do mnie wróciła. Wstałem i ostrożnie zawiesiłem plecak na ramieniu.

– Raczej nie ma tu czynnej toalety?

– Możesz zostawić plecak. – Utkwiła we mnie poważne spojrzenie swoich brązowych oczu. – Nikt go nie zabierze.

Nie zamierzałem tego robić. W życiu! Miałem w nim wszystkie materiały, notes, swoją przyszłość i swoją zemstę. Zostawiłem pielęgniarkę i skierowałem się po kamiennej posadzce w stronę wysokich drzwi. Gdy już znalazłem się blisko tańczących, trzewikowy poeta zatrzymał mnie uniesioną dłonią.

– O co chodzi? – zapytałem.

Przez chwilę wpatrywał się we mnie, a potem spojrzał na moje buty.

– Buty mówią wszystko – wyszeptał.

Mój obcas. Usłyszał puste stuknięcia w moim kroku, kiedy szedłem.

Wiedział.

joana

Ingrid siedziała pogrążona w milczeniu, zaplatając włosy.

– Kiedy dotrzemy do lodu? – zapytała.

Lód. Cel, do którego zmierzaliśmy. Gdyby nam się udało przejść po zamarzniętym Zalewie Wiślanym, moglibyśmy pójść dalej wąską mierzeją do Pillau albo do Gotenhafen. Statki miały wypłynąć z obu portów.

– Poeta twierdzi, że jesteśmy o dzień drogi od Frauenburga – powiedziałam.

– Tam przejdziemy przez lód? – zapytała Ingrid.

– Tak.

Palce Ingrid znieruchomiały.

– Denerwujesz się tym.

Sama się denerwowałam. Im bliżej byliśmy tej miejscowości, tym więcej spotykaliśmy wojskowych i rannych.

– Jeśli tam będą żołnierze – wyszeptała Ingrid – to dasz radę ich przekonać?

– Oszukamy ich bandażami – odparłam.

Ingrid miała powody do zmartwienia. Hitler uznał za gorsze osoby niewidzące czy niepełnosprawne. Nazywano je dziećmi niewartymi życia. Ich nazwiska umieszczano w oficjalnym rejestrze. Lekarz w Insterburgu powiedział mi, że ci, którzy się w nim znaleźli, mają zostać zgładzeni. Od tamtej pory bandażowaliśmy niepełnosprawnych, żeby uznano ich za rannych.

– Może powinnyśmy założyć mi opatrunek na oczy. Mogą się tu zjawić żołnierze – szepnęła Ingrid.

– Tak właśnie zrobimy. – Poklepałam ją po ramieniu. – Poszukam potrzebnych rzeczy.

– Uważaj – rzekła Ingrid.

Przeszłam między śpiącymi i pchnęłam wysokie, ciężkie drzwi. Stare zawiasy zajęczały dziwnie nisko. Opuszczony dom wypełniało zimne i nieruchome powietrze, martwe bez mieszkańców. Chodzenie po czyimś domu, wśród osobistych rzeczy właścicieli, było czymś więcej niż tylko naruszeniem czyjegoś terytorium, było wręcz zbezczeszczeniem tej przestrzeni. Na ścianie wisiał przekrzywiony portret starszego mężczyzny w mundurze. Do jakiego rodu należał ten dwór? Pruscy junkrzy mieli reputację osób sztywnych i aroganckich, choć wydawało się to niesprawiedliwym uogólnieniem. W Insterburgu poznałam pruskie rodziny i były fantastyczne. Wielu spośród pruskiej szlachty nosiło „von” przed nazwiskiem. To „von” oznaczało „z” albo „od”. Spojrzałam na portret. Gdybym należała do pruskiej arystokracji, nazywałabym się Joana von Vilkas – Joana z Wilków.

Arystokratyczny morderca.

Długo wpatrywałam się w ciemnym holu w kręte kamienne schody, których stopnie pośrodku były wypolerowane do gładkości butami licznych pokoleń. Wahałam się. Czy powinnam wejść na górę? Pomyślałam o naszym domu na Litwie. Ilu Sowietów było w nim teraz? Czy spali w moim łóżku? Czy zrzucili na podłogę, jak śmieci, wszystkie nasze książki? Weszłam kilka kroków po zimnych szerokich schodach. Przez okno wpadało srebrzyste światło księżyca. Oświetlało leżącego na wyższym stopniu szarego pluszowego królika. Nie miał jednego ucha, biedaczek. Nawet zabawki stały się ofiarami wojny.

Pokonałam dwa kolejne stopnie.

Rzeczy, których szukałam, mogły się znajdować w kuchni albo w pralni. Nie musiałam iść na górę, ale uległam ciekawości.

Jeszcze jeden stopień.

Na dole coś zagrzechotało, aż podskoczyłam. Zbiegłam po okazałych schodach i udałam się ciemnym korytarzem do kuchni.

Niemiec przeszukiwał szafki, a plecak miał postawiony przy nodze. Różne przedmioty leżały zebrane na rozłożonym na podłodze prześcieradle.

– Śledzisz mnie? – zapytał.

– Nie pochlebiaj sobie. Szukam przydatnych rzeczy.

Wskazał przedmioty na prześcieradle.

– Możesz podrzeć prześcieradło, jeśli potrzebujesz bandaży. Tam leży ostry nóż.

– Dziękuję.

Zauważyłam na ladzie kilka słoików z jeżynami i marchewką.

– Gdzie to znalazłeś? – zapytałam. – Eva twierdziła, że szukała w kuchni jedzenia.

– Wiem co nieco o różnych kryjówkach.

Spojrzałam na słoiki.

– To wszystko dla ciebie?

– Nie, zachowaj trochę dla tego polskiego dzieciaka.

– Mówiłam ci, że ma na imię Emilia – powiedziałam.

Zignorował moje słowa.

– Idziemy wszyscy do Frauenburga. Chodź z nami, a ona może pojechać na wozie. Skurcze i inne symptomy, które opisała, sugerują rychły poród. Nie powinna chodzić na dłuższych dystansach.

Wydawało się, że rozważa moją propozycję.

Przeszukałam ciemną kuchnię i odłożyłam suszone zioła, nożyczki i sznurek. Potrzebowałam więcej.

– Idę na górę po jakieś koce.

– Nie – rzucił i przesunął się szybko, by zablokować drzwi. – Nie chodź na górę. I nie pozwól, żeby mały tam poszedł.

– Dlaczego nie?

Milczał.

Podeszłam bliżej.

– Dlaczego miałabym tam nie chodzić?

Spojrzał w kierunku drzwi. Z wahaniem przesunął ciężar ciała. Przybliżyłam się do niego. Wziął głęboki wdech i jego spojrzenie uchwyciło moje.

– Nikt nie powinien tego oglądać – wyszeptał.

emilia

Ciśnienie na pęcherz wybudziło mnie z płytkiego snu. Musiałam iść do łazienki. Po raz kolejny.

Poprawiłam czapkę. Ładny dom był ciepły w środku. Ogień wciąż trzaskał, rzucając cienie na podobne do tobołków skulone postacie na podłodze. Jak zabawnie wyglądali i jakie dziwne dźwięki wydawali niektórzy podczas snu.

Ale nie rycerz.

On był silny, przystojny i miał ładne rysy, nawet we śnie. Obserwowałam go ze swojego kąta, twarz miał rozluźnioną. Czy kiedykolwiek się śmiał albo chociaż uśmiechał? Niewidoma dziewczyna miała teraz bandaż na oczach. Co niewidomi widzieli we śnie? Czy mógł jej się przyśnić kwiat, jeśli na jawie nigdy żadnego nie widziała?

Pielęgniarka Joana była miła. Sądziłam, że się na mnie zezłości albo okaże obrzydzenie, ale się myliłam. Jej dłonie i głos niosły łagodny spokój, tak jak u mojej mamy. Uśmiechnęła się i skinęła głową, gdy dotknęła mojego brzucha. Często patrzyła mi prosto w oczy, a ja się wtedy zastanawiałam, czy widzi wszystko. Ale gdy siedziała sama, jej twarz już nie wyrażała tej pogody, jakby powstrzymywała łzy, które czekały cierpliwie, aż będą mogły popłynąć po jej twarzy.

I wtedy rozległ się ten hałas.

Przeraźliwy krzyk.

Płynął z góry jak cień między ścianami. A potem zaczął się przybliżać, coraz wyraźniejszy, ostrzejszy. Uniósł klamkę wspomnienia. Moje barki zadrżały.

Wiatr wył w korytarzu. Trzasnęły drzwi. Rycerz, obudzony, zerwał się na równe nogi z pistoletem w dłoni. Spojrzał najpierw na Joanę, potem na mnie. Ruszył szybko do drzwi, lecz zanim do nich dotarł, do pokoju wpadła ogarnięta paniką Eva.

– Martwi w łóżkach! – wrzasnęła. – Wszyscy leżą martwi w swoich łóżkach!

Jej twarz tak pobladła, że wydawała się niebieska. Z ogromnej dłoni zwisał pluszowy królik. Bez jednego ucha.

florian

Istniało wiele możliwości. Poskładałem w całość jedną.

Zasiedli całą rodziną do obiadu. Zorientowali się, że Rosjanie się zbliżają – może zobaczył ich ktoś przy drzwiach albo usłyszeli jakiś odgłos na zewnątrz. Starszy pan, pewnie dziadek, polecił wszystkim, by udali się na górę i położyli do łóżek. Potem poszedł do swojego pokoju i włożył mundur z pierwszej wojny. Utracić honor to utracić wszystko. Nie pozwoli, żeby jego rodzina i dziedzictwo zostały zabrane z ich ziemi. Umrą z honorem. Z wypiętą piersią, obwieszoną po lewej stronie medalami, starzec szedł od sypialni do sypialni i odbierał życie, zachowując honor. Potem udał się do swojego pokoju i spoglądając przez okno na wzgórza, pociągnął za spust.

I oto teraz leżeli martwi, ich spuścizna zmrożona zimnem.

Nikt już nie położył się z powrotem spać. Opuściliśmy dwór jeszcze przed wschodem słońca.

Szewc trzymał chłopca za rękę.

Mały wędrowiec ściskał w dłoni królika bez ucha.

Jaką żałosną grupę przedstawialiśmy, poobijaną, poowijaną bandażami, a mimo to cieszącą się większym szczęściem niż inni; a już na pewno szczęśliwszą niż tamta zmarła rodzina. Ogromna kobieta wciąż o tym mówiła, opisując innym całą scenę w upiornych szczegółach. Miałem ochotę walnąć ją kawałkiem cegły.

– Przepraszam, ale wy tego nie widzieliście. Krew, dzieci… – powiedziała. – Dzięki Bogu, tam na górze było bardzo zimno. Mimo wszystko, ten zapach…

Poszliśmy długim podjazdem, a zanim dotarliśmy do drogi, olbrzymka zaczęła mówić o polskiej dziewczynie.

– Ściągnijcie ją z wozu. Niech nie idzie z nami. Nie możemy pozwolić, żeby złapali nas z polską uciekinierką i dezerterem. Skończymy jak tamta rodzina.

– Zamknij się – odparłem. – Nie jestem dezerterem.

– Evo, ona może urodzić lada moment. Musi odpocząć – mitygowała Joana.

– Jakoś dotąd dawała radę. Na pewno dojdzie do końca. Joano, nie chcemy jej w naszej grupie. Inni nie mają tyle odwagi, żeby ci to powiedzieć.

Polka spojrzała z wozu w moją stronę. Zamierzałem wygarnąć irytującej kobiecie, co o niej myślę, ale pielęgniarka mnie uprzedziła. Stanęła między nami.

– Dobra, Evo. Może zapomniałaś, że koń jest mój? Posadzę na nim Emilię i pojedziemy przodem. A wy możecie sobie ciągnąć wóz.

Pielęgniarka była jeszcze ładniejsza, kiedy się upierała przy swoim.

– Joano, proszę, nie zostawiaj nas. Proszę – jęknęła niewidoma dziewczyna.

Chłopiec przytulił okaleczonego królika i się rozpłakał.

– Naprawdę, Evo, w tym momencie nie ma to większego znaczenia – odezwał się trzewikowy poeta. – Niebawem dotrzemy do lodu i…

Niewidoma dziewczyna wyrzuciła dłoń w powietrze. Kłótnie umilkły. Hałas, głosy i inne dźwięki powoli wynurzały się z lasu.

Ktoś był na drodze.

Podbiegłem i wyjrzałem zza drzewa. Drogą, jak okiem sięgnąć, przemieszczała się ogromna kolumna ludzi i wozów.

A więc stało się.

Wydano rozkazy ewakuacyjne. Wreszcie Niemcy powiedzieli ludziom to, co powinni byli powiedzieć im kilka miesięcy wcześniej.

Ratujcie swoje życie.

alfred

Moja droga Lore,

obudziłem się w ten zimowy poranek i od razu ogarnęły mnie wspomnienia sprzątania waszego chodnika wiosenną porą. Może zauważyłaś, z jakim wigorem zabrałem się do tego, szczególnie do Twojej części? Teraz się uśmiecham i muszę przygryźć wargę, gdy pomyślę, jak często nadwerężałem się z Twojego powodu.

Doprawdy, jestem zbyt zajęty, by pisać dzisiaj taki list, ale wiem, że pewnie myślisz o mnie. Widzisz, Hannelore, jestem szczery w duchu, a nie tylko zamaszysty w pracy z miotłą. Twój ojciec mógł wykorzystać kogoś takiego jak ja w swojej fabryce mebli. Chyba kiedyś mu o tym wspomniałem, ale mnie zignorował. Nieważne, nie mam czasu rozwodzić się nad czymś tak nieistotnym.

Widzisz, port jest nieustannie zagrożony atakiem alianckich samolotów. Wczoraj wieczorem wydano rozkazy ewakuacyjne i miliony ludzi z obszaru Prus Wschodnich będą uciekać do mnie i prosić o pomoc. Ustawiają się długie kolejki uchodźców, a ja będę ich kierował na statek, który zabierze ich w bezpieczne miejsce. Tak, to bardzo ważne zadanie, ale ja mam do tego predyspozycje. Pewnie pamiętasz, jak wnikliwie potrafię ocenić sytuację. Jestem kotem, który uważnie przypatruje się jednocześnie myszy i serowi. W jednej chwili oszacuję, które z nich zaspokoi mój głód.

Nigdy wcześniej nie rozstawaliśmy się na tak długo. Może zaznaczasz w kalendarzu każdy dzień dużym X? Widzę Cię przed domem wyczekującą mojego listu. Odkrywam się przed Tobą jak przed nikim innym. To dzięki listom możemy się dzielić sekretami. W końcu wojna rodzi ich mnóstwo. Jednak nie jest chyba tajemnicą, że intymne myśli o Tobie pomagają mi znieść trudy walki.

Ze smutkiem muszę stwierdzić, że Heidelberg wydaje się bardzo odległy. By Cię sobie przybliżyć, wspominam ciemne wieczory. Widzę ciepłe, miodowe światło za zasłonami Twojej sypialni, Twój cień tańczący na ścianie, gdy łagodnie składasz czerwony sweter i pochylasz się, by pomalować małe paznokcie u nóg.

Tak, wieczory w domu były ciemne i spokojne. To właśnie w tej ciemności usłyszałem zew obowiązku i podjąłem decyzję. Ale tak naprawdę, kochana, jaki miałem wybór?

joana

Skąd oni wszyscy przyszli? Niekończąca się rzeka ludzi zalała wąską polną drogę – czy nagle wypełzli z jakiejś dziury? Czy czekali w lasach, tak jak my? Młode kobiety, dziadkowie i dzieci, zbyt liczne, żeby dało się je porachować. Ciągnęli sanie, jechali na wozach zaprzężonych w muły i szli pieszo z dobytkiem zebranym w prześcieradła zarzucone na plecy.

Mały chłopiec i jego siostra siedzieli na grzbiecie wołu, uczepieni postrzępionego sznura, którym obwiązano kark zwierzęcia.

– Proszę, Magnusie, pospiesz się! – ponaglał wołu chłopiec, uderzając piętami w jego boki. Odsłonięte kostki nóg jego siostry były czarne od odmrożeń.

– Pomogę wam! – zawołałam, ale mnie nie usłyszeli. Chłopiec uderzył zwierzę po karku i pojechali dalej. Minęło nas szybko kilka wozów zaprzężonych w wypoczęte konie, migając nazwiskami zamożnych rodzin wymalowanymi z tyłu. Niektórzy w tłumie byli zmęczeni, przygnębieni, inni spanikowani i przerażeni. Po drodze, tam i z powrotem, chodził starzec z drewnianą nogą i dłonią przyciśniętą do skroni, wołając do każdego, kto go mijał:

– Zabili mi krowę!

Eva zanurzyła się w tłum, by wypytać ludzi o nowiny.

– Skąd idziecie? Co słyszeliście?

Wieść głosiła, że Niemcy się załamują. Wprawdzie pozwolili wreszcie na ewakuację ludności, lecz dla wielu było już za późno.

– Joano! – zawołała do mnie Eva. – Ta tutaj jest z Litwy.

Przecisnęłam się przez tłum do staruszki.

– Labas – przywitałam się. – Skąd jesteś?

– Kaunas – odpowiedziała. – A ty?

– Biržai. Wyjechałam cztery lata temu. Ale mam kuzynów w Kaunas. Co tam słychać?

Staruszka pokręciła głową, jakby brakło jej słów.

– Nasza biedna Litwa – wyszeptała. Poklepała mnie po ramieniu i poszła dalej.

O czym ona mówiła? Przecież wojna się skończy. Wrócimy wszyscy do domu.

Bo wrócimy, prawda?

Temperatura spadła mocno poniżej zera. Pomyślałam o ciepłym ogniu w pałacu i zimnych ciałach w łóżkach na górze. Kiedy opuszczaliśmy tamto miejsce, rozejrzałam się na koniec. Nie potrafiłam zapomnieć widoku narożnego okna na górze, z dziurą po kuli i pochlapanego krwią. W mojej głowie rozbrzmiewał głos Zarah Leander szepcącej słowa: „To nie koniec świata”.

Chciałam wierzyć, że ma rację.

Mały wędrowiec i trzewikowy poeta szli przed naszym wozem. Poeta zajmował chłopca rozmową o różnych rodzajach butów.

– Ten tutaj ma wąskie stopy. Założymy mu sznurowane półbuty. Ale tamten mężczyzna, ten w krótkich botkach, za kilometr będzie miał posiniaczoną piętę. W takim razie damy mu mokasyny. Wiesz, Klaus, jeśli nie możesz zdobyć odcisku palca dłoni, to równie dobrze możesz wziąć od szewca obrys stopy tej osoby. Powie ci więcej niż dokument.

Stałam obok Ingrid, która miała oczy obwiązane bandażem. Nie chciała jechać na wozie i szła za nim ze sznurem w dłoni. Emilia siedziała z tyłu wozu na tobołkach, a jej różowa czapka była kolorową plamką na tle czerni i szarości. Nie odrywała wzroku od niemieckiego chłopaka, który szedł za mną z czapką nasuniętą na oczy. Zwolniłam kroku, tak by mnie dogonił.

– Ingrid twierdzi, że jutro dotrzemy do lodu. Wyczuwa wybrzeże – powiedziałam.

– Powinniśmy spróbować dojść tam dziś w nocy – odparł.

– Wszyscy przyjdą wyczerpani i będzie za ciemno. Nic nie będziemy widzieli.

– No właśnie. W ciemności Rosjanie nas nie zobaczą. W ciągu dnia będziemy dla nich widocznym celem. Mniej więcej tak jak teraz.

Nie pomyślałam o tym.

– A poza tym w nocy, kiedy jest zimniej, lód będzie mocniejszy – wyszeptał. – Spójrz na tych wszystkich ludzi. Jak wejdą na lód, to go osłabią. Nie powinni mieć tyle bagażu.

– To są dla nich cenne rzeczy, wszystko, co im zostało. Tak jak twój plecak. Zdaje się, że jest dla ciebie bardzo ważny.

Nic nie odpowiedział.

– Jak się czujesz? – zapytałam.

– W porządku.

Szliśmy dalej w milczeniu. Nie odrywałam wzroku od pokrytej lodem drogi.

Usłyszałam, jak wstrzymuje oddech.

– Ta dziewczyna. Nie ma dokumentów.

Dokumenty.

Miał rację. Emilia ich nie miała. Zapomniałam o tym. Niemcy wymagali, aby wszyscy cywile byli zarejestrowani i nosili przy sobie dokument z nazwiskiem, zdjęciem, narodowością, rasą, datą urodzin oraz informacją o rodzinie. Reżim umieszczał na okładce dokumentu identyfikator. Na moim widniał napis: „Przesiedleniec”, który informował, że Niemcy pozwolili mi się repatriować z Litwy. Mieliśmy obowiązek legitymowania się każdemu przedstawicielowi władzy czy żołnierzowi, który tego zażąda. Papiery decydowały o naszym losie.

Spojrzałam na nią, kołyszącą się na tłumokach. Odpowiedziała uśmiechem i pomachała mi krótko.

Emilia nie miała dokumentów.

Nie masz dokumentów, nie masz przyszłości.

emilia

Dobrze było siedzieć na wozie, ale czułam, że to nie fair tak jechać, podczas gdy inni musieli iść. Ze swojego miejsca widziałam za nami długi strumień ciemnych płaszczy, wozów, zwierząt i sań. Pochód ciągnął się faliście daleko w tył, aż ludzie stawali się zaledwie malutkimi kropkami.

Joana szła obok rycerza, jej ładne brązowe loczki wymykały się spod czapki. Nie patrzył na nią, kiedy mówiła. Ale gdy tylko spojrzała w inną stronę, jego wzrok od razu się na nią kierował.

Chciał jej powiedzieć różne rzeczy.

Ona miała nadzieję, że tak się stanie.

Ale nie powiedział.

Wciąż czułam w zębach nasiona jeżyn z konfitury, którą mi podarował. Jeżyny i czarne porzeczki przywodziły mi na myśl ojca. Kiedy byłam mała, wysyłał mnie na skraj posiadłości z blaszanym wiaderkiem. Zawsze gdy wracałam z pełnym, witał mnie szerokim uśmiechem i ściskał mocno. W gospodarstwie w Prusach Wschodnich, do którego mnie wysłał, nie było uśmiechów ani uścisków. Tylko stajnie, obory, chlewy, kurniki i dwie wielkie stodoły ze strychem na siano. A także zimna piwnica, cicha, ulokowana za stodołą. Do jej ciemnego wnętrza schodziło się po schodach. Tam zanosiłam buraki, suszone grzyby i beczki z kwaszoną kapustą.

Zamrugałam i otarłam oczy.

Mój brzuch drgnął. Dotąd czułam, jakby się w nim trzepotał motyl albo pękały duże bańki, ale teraz, kiedy przykładam dłoń do brzucha, wyczuwam nią uderzenie. Każde kolejne jest coraz silniejsze.

florian

Świt przeszedł w dzień, a niedługo potem nastało popołudnie. Podróżowaliśmy szybciej, wiedząc, że wydano zezwolenie na ewakuację.

Pod samym Frauenburgiem droga była całkowicie zapchana. Na wzgórzu tkwiła katedra z czerwonej cegły. Doszliśmy tam, podobnie jak kotłujący się tłum i grupa niemieckich żołnierzy.

Poprawiłem plecak. Kolejny test. Będę się musiał zarejestrować na posterunku kontrolnym, tak żeby nie wzbudzić podejrzeń. Słowa ojca obciążały moje sumienie.

– Nie widzisz tego? Lange wcale nie chce cię uczyć, a jedynie wykorzystać, Florianie.

– Nie rozumiesz – broniłem się. – On ratuje skarby świata.

– Ratuje? Tak to nazywasz? Tak łatwo cię oszukał? Ten chciwy oszust napycha ci głowę bzdurami, a ty stajesz się zdrajcą!

– Nie kalam honoru Niemiec. Wręcz przeciwnie.

– Nie, synu. – Ton głosu ojca stał się błagalny. – Nie miałem na myśli zdrady kraju, ale coś znacznie gorszego. Zdradzasz własną duszę.

ZDRAJCA WŁASNEJ DUSZY. Były to ostatnie słowa, jakie usłyszałem od ojca. Nie dlatego, że nie miał już nic więcej do powiedzenia, ale dlatego, że wybiegłem wtedy z domu i nie chciałem go słuchać. Kiedy wróciłem po miesiącach, w panice i pełen nadziei na jego radę, było już za późno.

Tak więc teraz zaryzykowałem wszystko, konfrontując się z własnym losem i świadomością, że sam będę sobie winien. Ale tylko jeśli mi się nie powiedzie.

Młody niemiecki żołnierz zatrzymał naszą grupę. Udałem, że podróżuję sam, i szedłem dalej. Polska dziewczyna próbowała nieporadnie zejść z wozu, by pójść za mną.

– Halt!

Zatrzymałem się.

Żołnierz podszedł do mnie.

– Ty. Dokumenty.

Drgnął mięsień tuż pod moim uchem. Powoli rozpiąłem płaszcz i wyjąłem z kieszeni dowód. Żołnierz chwycił go szybko. Przysunąłem się i dyskretnie pokazałem mu złożony papier. Zniecierpliwionym ruchem wyjął mi go z ręki. Obróciłem się trochę i zobaczyłem, że cała grupa wpatruje się we mnie i obserwuje bieg wydarzeń.

Żołnierz przejrzał dokumenty. Potem oddał mi je, strzelił obcasami i zasalutował:

– Heil Hitler!

Ulga wytrysnęła wszystkimi porami mojego ciała. Oddałem salut.

– Heil Hitler!

Żołnierz zauważył moją koszulę pod rozpiętym płaszczem.

– Jest pan ranny, Herr Beck?

– Wszystko w porządku. Muszę iść dalej.

– Podróżuje pan z tą grupą? – zapytał żołnierz, zerkając na naszą zbieraninę. Kątem oka dostrzegłem różową plamę wsuwającą się za przednie koło wozu.

Trzewikowy poeta wpatrywał się w mój but. Mały wędrowiec uśmiechnął się i zasalutował.

– Są z panem? – zapytał ponownie żołnierz. Jego spojrzenie powróciło do grupy i zatrzymało się na pielęgniarce. Otworzył szerzej oczy.

– Ona…

Moje słowa zagłuszyły krzyki tłumu. Z góry popłynęło buczenie samolotowych silników.

– Uciekać z drogi! – krzyknął żołnierz.

Gromada ludzkich istnień za nami eksplodowała wraz z bombą.

joana

Gdzieś z tyłu słyszałam dziecięce krzyki, odgłosy rozrywanego drewna i odchodzącego życia. Chciałam pobiec do tłumu, lecz żołnierz chwycił mnie i zepchnął z drogi. Podpełzłam przez śnieg do różowej czapki Emilii i osłoniłam ją sobą.

Wybuchy wreszcie ucichły i żołnierz wrzaskiem nakazał, byśmy jak najszybciej udali się do wsi.

– Ale ja mogę pomóc. Mam przygotowanie medyczne – próbowałam mu wytłumaczyć.

– To na nic się nie zda. Ruszaj, Fräulein, szybko! – rozkazał, ponaglając nas ruchem ręki. Zebraliśmy się razem i poszliśmy w kierunku Frauenburga. Brakowało jednej osoby z naszej grupy.

Młody Niemiec zniknął.

Kim był? Cokolwiek było w tamtym liście, wzbudziło duży respekt u żołnierza na drodze.

Emilia, niepocieszona, nie przestawała rozglądać się na wszystkie strony, wypatrując Niemca. Zapłakana chciała iść sama. W czwórkę udało nam się załadować ją z powrotem na wóz. Bombardowanie sprawiło, że teraz wszyscy przyspieszyli kroku, by jak najszybciej dotrzeć do Frauenburga i znaleźć schronienie. Ja nie chciałam iść dalej. Pragnęłam zawrócić, by pomóc rannym. Ale mi niepozwolili.

– Jaki z ciebie będzie pożytek, moja droga, jeśli zostaniesz ranna? – powiedział trzewikowy poeta. – Musisz dbać o siebie, by pomagać innym.

On nie znał prawdy. Ja już zadbałam o siebie. Zostawiłam Litwę i tych, których kochałam.

Zostawiłam ich na pewną śmierć.

alfred

Ależ to ogromny statek, ten Wilhelm Gustloff. Gdybym chciał przemierzyć jego długość, musiałbym odbyć spacer dłuższy, niż miałem ochotę. Wolałem oszczędzać energię. Czasem robiłem to, chowając się w toalecie na godzinę. Może dwie. Siedząc tam, mówiłem sobie, że dobra forma jest ważna dla zdrowia. Musiałem pozbyć się postępującej wysypki. W końcu, jak słyszałem, na statek miały przybyć kobiety z korpusu pomocniczego. Ponad trzysta młodych kadetek. Oczywiście będą wymagały mojej asysty.

Tym ładniejszym zaproponuję, żeby mówiły mi po imieniu. Ale tylko tym ładniejszym.

Stałem w okazałej sali balowej, wyobrażając sobie ludzi, którzy w niej tańczyli.

Och, witaj, Lore! Cudownie cię widzieć. Zatańczymy?

– No, Frick, to wszystko musi stąd zniknąć – poinstruował mnie mój przełożony. – Trzeba tu zrobić miejsce. Wynieście meble na pokład. A obrusy do altany na promenadzie – pokładzie spacerowym. Tam będzie oddział szpitalny.

– A sala balowa? – zapytałem.

– Dla uchodźców. Jak już usuniemy stąd meble, wyłożymy ją materacami.

Spojrzałem na parkiet, próbując sobie wyobrazić, jak będzie wyglądał pokryty gąbczastymi materacami.

Hannelore była świetną tancerką. Jakże lubiłem oglądać przez okno jej występy.

Poczułem swędzenie. Wysypka wygrywała z moją jedyną słabością, jaką była Hannelore Jäger. Gdzieś w głębi serca przypomniałem sobie o nieuniknionej prawdzie.

Możliwe, że Hannelore tańczy teraz dla kogoś innego.

emilia

Zniknął.

Chciałam go poszukać, ale Joana kazała mi zostać na wozie.

– Niech sobie idzie – powiedziała Eva.

Wielka Eva bała się mnie i bardziej interesował ją własny los. Ale Joana wygrała. Jej ważna pozycja w grupie była nie do podważenia. Wszyscy jej ufali. Chcieli z nią być.

– Dojdziemy do punktu kontrolnego i się zarejestrujemy – poinstruowała wszystkich Joana. – Nie możemy teraz przechodzić, samoloty naruszyły lód. W ciągu nocy znowu zamarznie. Poczekamy tu, we wsi i przejdziemy rano.

Niemieckie imperium zmieniło nazwy miejscowości. To miasteczko nazwali Frauenburg. Dawniej nazywało się Frombork. Ojciec opowiadał mi, że był tu kiedyś dom Kopernika, astronoma, który udowodnił, że Ziemia obraca się wokół Słońca.

– Per aspera ad astra, papo – wyszeptałam. Przez trudy do gwiazd. Posługiwał się tą łacińską sentencją zawsze, gdy narzekałam, że coś jest trudne. Gdzie był teraz mój ojciec? Czy kiedykolwiek wyobrażał sobie, że będzie aż tak trudno? Spojrzałam w niebo, zastanawiając się, czy gwiazdy tutaj są ładne.

Joana szeptała z Evą. Słyszałam, jak mówi coś o uchodźcach na lodzie. Starała się zachowywać spokój i opanowanie, jak przystało na osobę z przygotowaniem medycznym, ale widziałam, jak jest przygnębiona, że żołnierz nie pozwolił jej zająć się rannymi na drodze.

Joana wspięła się na wóz.

– Proszę – wyszeptała. – Weź to. – Podała mi dowód. – Należał do młodej Łotyszki, która zmarła na drodze – wyjaśniła. – Zamierzałam go oddać do rejestru Czerwonego Krzyża. Ta kobieta była trochę starsza od ciebie, ale też miała jasne włosy. Rozpuść swoje i naciągnij głęboko czapkę.

Szybko zabrałam się do rozplatania warkoczy.

– Rozepnij też płaszcz, żeby było widać ciążę. Pomyślą, że jesteś starsza. Wyjaśnię im, że jesteś Łotyszką i nie mówisz po niemiecku.

A zatem taki miała plan. Naprawdę może się powieść? A jeśli się zorientują, że nie jestem tamtą zmarłą Łotyszką, tylko młodą Polką bez dokumentów?

W górze ostrzegawczo zaskrzeczały ptaki.

Znałam legendy o ptakach. Mewy – dusze zmarłych żołnierzy. Sowy – dusze kobiet. Gołębice to dusze niedawno zmarłych niezamężnych dziewcząt.

Czy był jakiś ptak dla dusz ludzi takich jak ja?

florian

Czekałem na swoją kolejkę w punkcie kontrolnym z papierem w dłoni. Utkwiłem wzrok w czcionce.

Sonderausweis.

Legitymacja specjalna. Wyglądała autentycznie. Chyba moje najlepsze dzieło. Żołnierz na drodze jej nie zakwestionował. Zasalutował człowiekowi wypełniającemu specjalną misję, która kryła się za tą legitymacją. Moja postawa musiała odpowiadać poziomowi oszustwa. Uznałem, że nie będą w nic wnikać, jeśli okażę pewność siebie. Tylko że jeśli doktor Lange odkrył, co zginęło, mógł rozesłać telegramy. Jeśli tak, to będą już na mnie czekać. I pewność siebie na nic mi się nie przyda.

Spojrzałem na księgę rejestrową leżącą przed żołnierzem. Czy znajdował się w niej rozkaz aresztowania za zdradę? Na legitymacji umieściłem swoje prawdziwe nazwisko. Nie miałem czasu na podrobienie nowego dowodu.

Wszystko to zaczęło się od pewnego wyzwania. Mój przyjaciel Kurt chciał pójść na mecz piłkarski z resztą naszej grupy, ale wszystkie bilety zostały już wyprzedane.

– No, Beck, użyj swoich umiejętności i sprokuruj kilka biletów – podpuszczał mnie Kurt. Przyjąłem wyzwanie. Mając do dyspozycji oryginalny bilet przyjaciela i materiały używane do renowacji obrazów, podrobiłem dwa bilety.

– Chyba poproszę cię też o specjalne bilety na mecz finałowy – zażartował Kurt w drodze powrotnej. Niestety, na finał już się nie wybraliśmy. Kurt, starszy ode mnie o kilka lat, został powołany do wojska. W Boże Narodzenie poszedłem odwiedzić jego matkę. Otworzyła mi ubrana cała na czarno, z podpuchniętymi oczami i twarzą przepełnioną smutkiem. Kurt zginął na służbie, zaszczytna śmierć.

Jeśli ja umrę, czy ktoś powie to samo?

Kobieta w kolejce przede mną odeszła od stołu. Wreszcie zostałem sam, bez ciężaru młodej Polki i ładnej pielęgniarki. Podszedłem do żołnierza z wyrazem wyższości na twarzy i energicznie podałem mu dokumenty.

– Muszę natychmiast przejść na drugą stronę.

– Teraz nikt nie przechodzi. Chyba że lubisz zimną kąpiel – burknął żołnierz, otwierając moje papiery. Przeczytał specjalną przepustkę i spojrzał na mnie. Ściszył głos.

– Przepraszam, Herr Beck. Dam panu przejście z samego rana. – Wpisał mnie do księgi rejestrowej. – Znajdziemy panu kwaterę na tę noc tu, we Frauenburgu – zaproponował.

– Nie, mam swój plan – odparłem. Nie chciałem, żeby ktokolwiek widział, co robię.

– W takim razie może pan przejść rano. O ile nie będzie kolejnych ataków. Heil Hitler!

– Heil Hitler! – odpowiedziałem, połykając żółć, która podeszła mi do gardła, gdy wymawiałem te słowa.

joana

Nasza grupa dotarła do punktu rejestracyjnego obsadzonego żołnierzami. Emilia naciągnęła różową czapkę głęboko na oczy. Eva zacisnęła zęby, a mały wędrowiec wziął poetę za rękę.

Nie wiedzieliśmy, jak szczegółowo będą sprawdzać dokumenty. Czy mogą badać uchodźców, tak jak bada się diagnozowanych pacjentów? Jeśli tak, to od razu napiszą w mojej karcie:

Stęskniona za domem.

Wyczerpana.

Rozżalona.

Czułam, że nie powinnam myśleć o sobie. Inni ryzykowali o wiele więcej.

Co zrobią z Emilią, jeśli odkryją prawdę? A Ingrid? Odeślą ją do jednej z tych ogrodzonych murami fabryk śmierci w Niemczech czy w Austrii.

– Powiedz mi coś o żołnierzu, który przeprowadza kontrolę – wyszeptała Ingrid.

– Jest w naszym wieku. Blondyn. Lewą nogę trzyma opartą o drewnianą skrzynię. Niebieski szalik.

Żołnierz, zziębnięty, potarł dłonie w rękawiczkach. Omiótł wzrokiem całą grupę i wóz, gdy się zbliżaliśmy. Jego spojrzenie zatrzymało się na Ingrid.

– Co jest z twoimi oczami, Fräulein?

– Okruchy szkła przy wybuchu – wyrecytowała Ingrid.

– Podejdź bliżej – rozkazał. – Do stołu. – Jego spojrzenie powędrowało od jej twarzy do stóp.

Poczułam w gardle gulę paniki.

– Joano. – Ingrid się uśmiechnęła. – Pomóż mi, żebym się nie przewróciła i nie narobiła sobie wstydu przed żołnierzem.

Poprowadziłam ją do przodu.

– Z moimi oczami jest już lepiej – zwróciła się do żołnierza. – Dzisiaj widzę już trochę przez gazę. O, pański szalik… podoba mi się – powiedziała cicho. – Niebieski to mój ulubiony kolor.

Żołnierz wpatrywał się w Ingrid. Jego milczenie było rozciągliwe i powoli owijało sznurem jej szyję. Spojrzał na nas i przyłożył palec do ust, nakazując nam ciszę. A potem zdjął szalik.

I podsunął go Ingrid.

Czekał.

Końce szalika powiewały na zimnym wierze.

Nie mogłam oddychać.

Dłoń Ingrid uniosła się powoli, drżąca, niepewna.

– Tak. – Żołnierz uśmiechnął się i kiwnął głową. – Weź go, Fräulein. – Szybkim ruchem wsunął jej szalik do ręki. Teraz mówił ściszonym głosem: – Masz szczęście. Mój najmłodszy brat urodził się niewidomy.

– Widzę, że boli cię lewa stopa, młodzieńcze – wtrącił trzewikowy poeta.

– Jak cholera – odpowiedział żołnierz. – Dlatego siedzę przy tym głupim stole.

– Jestem szewcem. Niech no spojrzę. – Poeta był gwiazdą z umiejętnościami aktora filmowego. Zbadał stopę i kostkę żołnierza.

– Potrzebna ci nakładka na piętę – orzekł. – Skończ z naszą grupą i daj mi swój but. Szybko poczujesz się lepiej.

– Naprawdę? – zapytał żołnierz.

– Tak. Przynajmniej tyle mogę zrobić dla Rzeszy, co? Ale nie chcę wstrzymywać swojej grupy. To byłoby nie fair.

Poeta nie przestawał mówić o uldze, jaką poczuje żołnierz. A ten przejrzał pobieżnie nasze dokumenty i wpisał nas do księgi, ledwo spojrzawszy na Emilię. Poeta i mały wędrowiec zostali z tyłu, by zająć się butem.

– Dogonimy was – zapewnił poeta i puścił oko.

Ingrid wciąż stała przed żołnierzem z jego szalikiem przyciśniętym do piersi. Uśmiechnęła się. Odpowiedział uśmiechem. Poprowadziłam ją ostrożnie, podtrzymując pod ramię. Czułam, jak drży.

Razem z innymi uchodźcami weszliśmy do zatłoczonej katedry na wzgórzu. Chodziłam od grupy do grupy, starając się pomóc i jednocześnie szukając przydatnych dla mnie rzeczy. Starsza kobieta zaproponowała wymianę ziół na parę skarpet. Po transakcji przepatrzyłam zawartość walizki, szukając papieru na list do mamy. Przybliżyłam się do niej o krok, a także do wiedzy o tym, gdzie są mój ojciec i brat. Przeglądałam różne przedmioty, myśląc o tym, jak wiele innych zostawiłam. W domu narzekałam, że rodzinny obiad trwa tak długo, że musimy siedzieć przy stole, gdy ja chciałam się uczyć do egzaminów.

– Dosyć nauki, Joano. Czasem życie więcej cię uczy niż studiowanie – drażnił się ze mną ojciec.

Wojna zmieniła moje priorytety. Teraz ważniejsze dla mnie były wspomnienia niż cele czy rzeczy materialne. Ale też miałam kilka przedmiotów, których nie dało się niczym zastąpić, a które podnosiły mnie na duchu i dodawały siły w walce o życie. I w tym momencie to zauważyłam.

Coś zniknęło z mojej walizki.

alfred

Najdroższa!

Twoje czułe ucho jest pewnie teraz pełne wiadomości o tym, jak Rosjanie plądrują ten region. Tacy wulgarni ci bolszewicy, interesują ich tylko sznapsy i zegarki. „Urri, urri” – mówią, domagając się oddania im zegarka. Czy mówi się o tym w Heidelbergu, Lore? Pewnie nie. Przeciętny człowiek nie widzi subtelnych drobiazgów. To dzięki ludziom takim jak ja – wojskowym dokumentalistom – inni otrzymują tę wiedzę. Ale obawiam się, że nadwerężę Twoje kruche nerwy, mówiąc Ci prawdę o różnych okropnościach, jak to, że tylko w zeszłym miesiącu w pewnym mieście urodziło się sześć setek rosyjskich dzieci po zeszłorocznej inwazji rosyjskich barbarzyńców na to miejsce. Cóż za zniewaga dla naszego Führera. Lepiej będę unikał podobnych szczegółów.

Dlatego skieruję Twoją uwagę na ten cudowny statek, Wilhelm Gustloff. Wiem, lubisz poznawać różne nieujawnione szczegóły, dlatego zaryzykuję i podzielę się nimi z Tobą. Uwielbiasz mieć tajemnice. Ale może najlepiej zrobisz, jeśli spalisz ten list po przeczytaniu.

Komin statku, czy też szyb, jak nazywają go marynarze, ma trzynaście metrów wysokości. Ale oboje wiemy, że pozory mylą. Ten imponujący z wyglądu komin nie jest tak naprawdę kominem. Czynnym kominem. Zapytasz, skąd to wiem. No cóż, człowiek na moim stanowisku ma dostęp do takich specyficznych szczegółów. Odkryłem ten komin w tym tygodniu podczas patrolu. W jego wnętrzu znajduje się zgrabna żelazna drabinka, która prowadzi na półkę, na której mogę usiąść i obserwować pokłady. Robiąc to, widziałem żołnierzy zajętych rzeczami, których nie powinni robić. Zapisałem wszystko i trzymam informacje pod ręką, by móc je wykorzystać później dla własnej korzyści. To bardzo przyjemne uczucie, że w końcu to ja rozdaję karty.

Usunęliśmy z sal powszechnego użytku wszystkie meble, co do ostatniego krzesła i stołu, by móc zakwaterować uchodźców. Mówiono, że będą siedzieć jeden przy drugim na materacach w każdym pomieszczeniu i na korytarzu. Oczywiście oficerowie U-botów i ważni Niemcy otrzymają miejsca w kabinach pasażerskich.

Moja Mutter zawsze narzekała, że nie mam przyjaciół w Heidelbergu, za to tutaj codziennie jestem przedstawiany komuś nowemu. Dzisiaj poznałem Eugena Jeisslego, głównego drukarza na statku, zajmującego się produkcją kart pokładowych, jakże pożądanych kawałków papieru, które będą przepustkami do wolności. „Będą cenniejsze niż sztaby złota” – powiedział mi Jeissle.

Kiedy wyszedł do toalety, uznałem, że dobrze będzie wziąć kilka kart dla potomności. Jestem pewien, że nie miałby nic przeciwko temu.

I oto wieści z dzisiejszego dnia, najdroższa. Mam nadzieję, że te ważne szczegóły nieco złagodzą Twoje napięcie spowodowane moją nieobecnością.

Skończyłem mentalny list, pominąwszy jeden szczegół.

Gustloff ma tylko dwanaście szalup ratunkowych. Pozostałe dziesięć gdzieś przepadło.

florian

Przycupnąłem blisko ołtarza, uważnie obserwując polską dziewczynę. Wyraźnie mnie szukała. Kiedy odwróciła głowę, szybko przemknąłem do małego wejścia. Wpełzłem do środka i oparłem się plecami o malutkie drzwi, by nikt inny nie mógł tam wejść. Jeszcze jako mały chłopiec w Tilsit odkryłem, że można wejść do wnętrza organów miejscowego kościoła. Idealna kryjówka. Od razu pomyślałem o organach, gdy tylko zobaczyłem katedrę. Dorośli nie będą mnie tam niepokoić, jedynie znudzone dzieci penetrujące okolicę.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Operacja Hannibal dotyczyła przede wszystkim ewakuacji niemieckich sił zbrojnych, głównie jednostek Kriegsmarine. Zgodnie z poleceniem admirała Dönitza okręty ewakuujące na zachód żołnierzy miały również zabierać na pokłady uciekinierów cywilnych. Prowadzona później masowo operacja ewakuacji ludności cywilnej nie miała właściwie własnego kryptonimu (przyp. Marcin Westphal). [wróć]

Tytuł oryginału: Salt to the Sea

Text copyright © 2016 by Ruta Sepetys

All rights reserved including the right of reproduction in whole or in part in any form.

This edition published by arrangement with Philomel Books, an imprint of Penguin Young Readers Group, a division of Penguin Random House LLC.

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo „Nasza Księgarnia”, Warszawa 2019

Tłumaczenie Paweł Kruk

Konsultacja historyczna dr Marcin Westphal

Redaktor prowadzący Anna Garbal

Opieka redakcyjna Magdalena Korobkiewicz

Redakcja Katarzyna Szroeder-Dowjat

Korekta Roma Sachnowska, Małgorzata Ruszkowska

Korekta plików po konwersji Irmina Garlej

ISBN 978-83-10-13477-6

Plik wyprodukowany na podstawie Sól morza, Warszawa 2019

www.naszaksiegarnia.pl

Wydawnictwo NASZA KSIĘGARNIA Sp. z o.o.
02-868 Warszawa, ul. Sarabandy 24c
tel. 22 643 93 89, 22 331 91 49,
faks 22 643 70 28
e-mail: naszaksiegarnia@nk.com.pl

Konwersję wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.