Spis treści

Karta redakcyjna

Motto

Od autora

42nd STREET

George Abbott

AIDA

Klasyka inspiruje

AIN’T MISBEHAVIN’

ALADDIN

Julie Andrews

ANNIE GET YOUR GUN

There’s No Business Like Show Business

ANYTHING GOES

Harold Arlen

Over the Rainbow

Howard Ashman

Fred Astaire

AVENUE Q

Michael Ball

Lionel Bart

BEAUTIFUL: THE CAROLE KING MUSICAL

BEAUTY AND THE BEAST

Busby Berkeley

Irving Berlin

Leonard Bernstein

Uwertury

BILLY ELLIOT THE MUSICAL

THE BOOK OF MORMON

Hasa Diga Eebowai

Alain Boublil

THE BRIDGES OF MADISON COUNTY

Sarah Brightman

Broadway

Tony Award

Hugh Jackman

Off-Broadway

Off-off Broadway

Demografia Broadwayu

Jason Robert Brown

CABARET

LA CAGE AUX FOLLES

CAMELOT

CANDIDE

Glitter and Be Gay

CATS

Memory

The Winter Garden Theater

CHARLIE AND THE CHOCOLATE FACTORY

Kristin Chenoweth

CHESS

CHICAGO

Revival

A CHORUS LINE

COMPANY

Michael Crawford

CRAZY FOR YOU

DIRTY DANCING: THE CLASSIC STORY ON STAGE

Tour

DREAMGIRLS

ELISABETH

Stage Entertainment

EVITA

Don’t Cry For Me Argentina

THE FANTASTICS

FIDDLER ON THE ROOF

If I Were A Rich Man

FOLLIES

Showbiz inspiruje

Bob Fosse

FOSSE

FROM HERE TO ETERNITY

FUNNY GIRL

People

George Gershwin

GLEE

GODSPELL

GREASE

The Great American Songbook

Ella Fitzgerald

Tin Pan Alley

GUYS AND DOLLS

GYPSY

HAIR

Aquarius/Let the Sunshine In

HAIRSPRAY

HAMILTON

Oscar Hammerstein II

You’ll Never Walk Alone

Lorenz Hart

HELLO DOLLY!

INTO THE WOODS

JEKYLL & HYDE

JERSEY BOYS

JESUS CHRIST SUPERSTAR

Elton John

Al Jolson

Minstrel Show

JOSEPH AND THE AMAZING TECHNICOLOR DREAMCOAT

Janusz Józefowicz

Ramin Karimloo

Gene Kelly

Jerome Kern

Wojciech Kępczyński

Non-replica

THE KING AND I

KINKY BOOTS

KISS ME, KATE

Szekspir inspiruje

Wojciech Kościelniak

LA LA LAND

THE LIGHT PRINCESS

THE LION KING

Can You Feel the Love Tonight

Circle Of Life

Hakuna matata

THE LITTLE MERMAID

Andrew Lloyd Webber

Really Useful Group

Frank Loesser

LOVE NEVER DIES

Cameron Mackintosh

Number One, Bedford Square

Music Theatre International

Hey, Mr. Producer!

MAMMA MIA!

Jukebox Musical

MAN OF LA MANCHA

MARY POPPINS

MATILDA THE MUSICAL

Alan Menken

Ethel Merman

METRO

Lin-Manuel Miranda

Pulitzer

LES MISÉRABLES

I Dreamed a Dream

Anne Hathaway

BBC Radio 2

MISS SAIGON

Theatre Royal, Drury Lane

MONTY PYTHON’S SPAMALOT

A Musical

MY FAIR LADY

Literatura inspiruje

NEWSIES

NINE

NOTRE DAME DE PARIS

Trevor Nunn

OH! CALCUTTA!

Dysonanse

OKLAHOMA!

Cast Album

OLIVER!

Consider Yourself

ON THE TOWN

ONCE

Falling Slowly

PASSION

Bernadette Peters

Triple Threat

THE PHANTOM OF THE OPERA

Her Majesty’s Theatre

PIPPIN

PORGY AND BESS

Summertime

Cole Porter

You’re The Top

Harold Prince

THE PRODUCERS

The Shubert Organization

RENT

Opera inspiruje

Tim Rice

Jerome Robbins

JEROME ROBBINS’ BROADWAY

Richard Rodgers

Egot

SATURDAY NIGHT FEVER

Claude-Michel Schönberg

Stephen Schwartz

Robert B. Sherman i Richard M. Sherman

Supercalifragilisticexpialidocious

SHOW BOAT

Ol’ Man River

SINGIN’ IN THE RAIN

SISTER ACT

Stephen Sondheim

Send In the Clowns

THE SOUND OF MUSIC

My Favorite Things

SOUTH PACIFIC

Some Enchanted Evening

SPIDER-MAN: TURN OFF THE DARK

SPRING AWAKENING

STARLIGHT EXPRESS

Susan Stroman

SUNDAY IN THE PARK WITH GEORGE

SUNSET BOULEVARD

SWEENEY TODD

SZALONA LOKOMOTYWA

TANZ DER VAMPIRE

Totale Finsternis

The Who’s TOMMY

WE WILL ROCK YOU

West End

Olivier Award

WEST SIDE STORY

America

WICKED

Defying Gravity

Colm Wilkinson

Maury Yeston

YIP YIP YAPHANK

Florenz Ziegfeld Jr.

ZIEGFELD FOLLIES

20 najdłużej granych musicali na Broadwayu

20 najdłużej granych musicali na West Endzie

50 musicali jukebox

50 filmów według musicali

50 musicali według filmów

Polskie premiery musicali

Polskie tytuły światowych musicali

Podziękowania

Bibliografia

Wybrane portale i strony internetowe

Redaktor prowadzący ADAM PLUSZKA

Korekta MAŁGORZATA KUŚNIERZ, JAN JAROSZUK

Projekt okładki, opracowanie graficzne, typograficzne to/studio

Łamanie ANNA MARIA RELIGA, to/studio

Fotografie
s. 12–13: Wielki Ziegfeld w nowojorskim teatrze Astor, róg Broadwayu i 45 Ulicy, 1936 rok. Biblioteka Kongresu.
s. 570–571: Londyński West End: Piccadilly Circus od strony Shaftsbury Avenue, 1949 rok. Fot. Chalmers Butterfield.

Copyright © by Daniel Wyszogrodzki
Copyright © by Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2018

Warszawa 2018
Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-65973-93-1

Wydawnictwo Marginesy Sp. z o.o.
ul. Mierosławskiego 11a
01-527 Warszawa
tel. 48 22 663 02 75
e-mail: redakcja@marginesy.com.pl

Konwersja: eLitera s.c.

There’s no business like show business

Like no business I know.

Irving Berlin, 1946

I

Zapytani, czym właściwie jest musical, możemy – na przykład – odpowiedzieć tak: musical to popularny rodzaj współczesnego teatru muzycznego, charakterystyczny dla XX wieku i czasów obecnych, cieszący się szerokim zainteresowaniem widzów i rozprzestrzeniający się skutecznie na różne kraje, różne kontynenty i różne kultury. Wywodzi się z bogatej, wielowiekowej tradycji teatru muzycznego, ale różni go od wcześniejszych form wiele zasadniczych elementów. Mówi nie tylko współczesnym językiem, ale też zawsze językiem swojej publiczności. W przeciwieństwie do oper, które wykonuje się w języku, w jakim powstały, musicale się tłumaczy. Te najlepsze – nawet na dziesiątki języków. Mówią bowiem o sprawach, które są zrozumiałe dla publiczności i znane jej, a niekiedy nawet bliskie. Podstawą nowoczesnego musicalu jest zawsze akcja fabularna i to w nią wplecione są utwory muzyczne czy sekwencje taneczne, to ona uzasadnia ich obecność w spektaklu. Musical opowiada historię, jej również podporządkowana jest muzyka. Musical jest elementem kultury popularnej – czerpie z niej, przetwarza ją, wnosi do niej nową jakość. Musical rywalizuje z kinem, Broadway rywalizuje z Hollywood i odwrotnie. Jednak najważniejszą cechą musicalu, odróżniającą go od wszystkich rodzajów teatru muzycznego, z których się wywodzi, jest utożsamienie się publiczności ze scenicznymi bohaterami. Przynajmniej zaś potencjalna możliwość takiego utożsamienia.

Innymi słowy: musical może opowiadać o zemście Batmana, ale już nie o zemście Nietoperza. Co prawda musicalu o Batmanie jeszcze nie ma, ale to zapewne jedynie kwestia czasu, natomiast czasy Zemsty nietoperza przeminęły. Oczywiście operetka – zwłaszcza tak doskonała jak ta – będzie powracać na sceny teatralne, dopóki ludzie będą chodzić do teatru, oglądamy ją jednak jak stylistyczny relikt, jako pamiątkę czasu minionego. Piękną, acz nieznaczącą. Podziwianą, choć nieporuszającą. Warto zresztą zauważyć, że to opera jest dziś prawdziwą rywalką operetki, nie musical. A przy okazji inna istotna różnica: musicale śpiewa się naturalnym głosem w rejestrze piersiowym (głos popularny, nazywany także głosem „białym”). W języku angielskim istnieje na to branżowe określenie belt. Śpiewanie utworów z musicali szkolonym głosem operowym – poza wyznaczonymi dla takiego głosu rolami (jak Christine w Upiorze w operze czy Cosette w Les Misérables) odziera widowisko z realizmu, jest nieuzasadnione. Śpiewacy operowi i operetkowi nie powinni wykonywać arii z musicali (vide José Carreras i jego okropne Memory).

Musical chwyta widza za serce. Tego cynicznego, znieczulonego i obojętnego widza czasu ponowoczesnego. Czasami bawi do łez, czasami wyciska łzy. I często zapiera dech w piersiach, jest bowiem poletkiem eksperymentalnym całego współczesnego teatru w zakresie techniki scenicznej. To musical przeciera szlak teatrom operowym i dramatycznym, nie odwrotnie. Jest wylęgarnią najnowocześniejszych (kosztownych) pomysłów inscenizacyjnych, które następnie – zwykle po pewnym czasie, zawsze w wersjach o widocznie okrojonym (w stosunku do musicalu) budżecie – trafiają na sceny teatrów repertuarowych. A to prowadzi nas do dwóch kolejnych spraw, nierozerwalnie z musicalem związanych. Są nimi budżet i afisz.

Większości musicali nie da się zrobić tanio. Oczywiście można, jak prawie wszystko, ale to nie będzie prawdziwy musical (nie zapominajmy, że marzeniem większości twórców off-Broadway jest przenieść produkcję on-Broadway). Produkcje musicalowe wymagają wysokich budżetów nie tylko dlatego, że optymalizują wszystkie elementy spektaklu (przede wszystkim jest to śpiew, taniec oraz gra aktorska), ale dlatego, że wyróżniają się – nieznaną z innych scen teatralnych – widowiskowością. Sorry, taka konwencja. Od czasu pierwszych spektakularnych produkcji rewiowych (jak Ziegfeld Follies), przez imponujące widowiska tak zwanego złotego wieku Broadwayu (South Pacific), nowoczesne przeboje (Chicago) oraz „brytyjską inwazję” na Broadway (Les Misérables), aż po popularne tytuły z ostatnich lat (Wicked) i najnowsze produkcje (Hamilton), musicale robią wielkie wrażenie dzięki wyrafinowanej scenografii, choreografii, a także dzięki kreatywnemu użyciu dźwięku, świateł i projekcji.

Środki wydane na produkcję musicalu muszą się nie tylko zwrócić (amerykańscy twórcy nie mogą liczyć na dotacje), ale też przynosić dochody. Musical jest tworem bezpruderyjnie wolnorynkowym. Aby tak się stało, należy spełnić tylko dwa warunki. Pierwszy – musical musi odnieść sukces. Proste? No to drugi – kiedy musical odniesie sukces, należy go grać jak najczęściej i jak najdłużej, aby ten sukces konsumować. To między innymi dlatego wolnorynkowy teatr muzyczny zupełnie nie przystaje do obowiązującej w kontynentalnej Europie tradycji teatru repertuarowego. Po prostu kiedy wyprodukuje się musical, należy go grać aż do ostatniego widza – zdejmowanie tytułu z afisza jest nie tylko kosztowne, ale także nielogiczne. Cała „para promocyjna” związana z premierą idzie w niebyt, wracają na scenę tytuły starsze, po co? Musical i teatr repertuarowy nie idą w parze. Na afiszu jest zawsze najnowsza produkcja, a jej twórcy marzą tylko o tym, żeby – w wariancie optymalnym – nie zeszła z afisza za ich życia. I w niektórych przypadkach prawie się to udawało. Koronny przykład: nowojorski teatr Winter Garden w ciągu trzydziestu dwóch lat (od 1982 do 2014) zaprezentował... zaledwie dwa tytuły: Cats i Mamma Mia! Przez cały czas grając je codziennie, a nawet dwa razy dziennie. I to jest właśnie marzenie producentów.

Granie siedmiu spektakli w tygodniu – pierwsze przykazania teatru musicalowego – to warunek, żeby mógł lądować helikopter, spadać żyrandol, unieść się w powietrze latający dywan czy też padać ulewny deszcz. Współczesny teatr muzyczny operuje nie tylko najnowszymi rozwiązaniami stanowiącymi o oryginalności widowiska, ale też ukazuje akcję w niemal filmowym montażu – nie ma chwili przestoju, w wielu inscenizacjach nie stosuje się kurtyny. Nowoczesny musical to fuzja wielu sztuk.

Definiując musical, nie wypada pominąć... muzyki. Tym bardziej że nie ma gatunku, w którym panowałaby większa dowolność, otwartość, przyzwolenie. Jako że musical jest formą klasycznie amerykańską – tam się narodził i podobnie jak jazz, to stamtąd podbijał świat – mamy w tym zakresie „wolnoamerykankę”. Bo nowoczesny musical budził się w erze swingu (42nd Street), przeszedł pionierski etap jazzu nowoczesnego (West Side Story), pamiętał o operetkowej przeszłości (My Fair Lady), zakochał się w rock’n’rollu (Grease), nie ominął klasycznego rocka (Hair), udowodnił, że może być w nim wszystkiego po trochu (The Phantom of the Opera), eklektycznie powiązał pop z muzyką symfoniczną (Les Misérables), otarł się nawet o muzykę etniczną (The Lion King) i dwudziestowieczną klasykę (Sweeney Todd). Fuzję wszystkiego, co się do tej pory wydarzyło na musicalowej scenie, wzbogaconą o wyrafinowany literacki hip-hop, prezentuje obecnie musical Hamilton. A istnieją również osobne musicalowe style kompozytorskie: Richarda Rodgersa, Stephena Sondheima, Lloyda Webbera czy Alana Menkena. W musicalach typu jukebox królują przeboje ze świata muzyki pop.

Najważniejsza jednak – i trzeba mieć w tym względzie absolutną jasność – pozostaje fabuła. Nie bez powodu historia nowoczesnego musicalu rozpoczęła się wtedy, kiedy pojawiło się pojęcie book musical (book to po angielsku libretto, nikt nie wymówiłby „libretto” po angielsku). Każdy z elementów przedstawienia podporządkowany jest fabule. W przeciwnym wypadku publiczność nie uwierzy twórcom spektaklu i nie zostanie sprawdzona jej zdolność do empatii. Bo nie jest ważne, czy bohaterem musicalu jest francuski galernik, żydowski skrzypek, wietnamska prostytutka, czarownica o zielonej karnacji, stara kotka czy młody lew – liczy się to, czy rozpoznamy w bohaterach samych siebie. Bo tylko wtedy musical ma sens.

II

Wybór artykułów w książce Ale musicale! jest „obiektywno-subiektywny”. Stanowi ona jedynie wprowadzenie do szerokiego tematu, jakim jest musical, gatunek teatru muzycznego liczący sto lat. Przyjmując za datę narodzin rok 1918, czyli zakończenie I wojny światowej (wyjaśnienie znajduje się w tekście książki), obchodzimy właśnie stulecie musicalu. Autor, świadomy, że będzie to pierwsza tak obszerna publikacja w języku polskim, starał się zaprezentować najważniejsze spektakle (z naciskiem na musical nowoczesny), ich twórców i wykonawców, najbardziej znane musicalowe przeboje. Są w tej książce informacje o premierach i o płytach, jest wykaz amerykańskich i angielskich nagród teatralnych oraz wybrane statystyki. Są też ciekawostki ze świata musicalu, a jest to magiczny świat. Autor stara się wyjaśnić teatralne terminy, jak również podrzucić przy okazji kilka „niezłych adresów”. Na Broadwayu, na West Endzie, nad Wisłą.

Ale musicale! nie wyczerpują tematu, stanowią jego zalążek, punkt wyjścia do dalszych poszukiwań, najlepiej własnych. Zawierają pewne sugestie repertuarowe – polski teatr muzyczny szybko się rozwija, ale nadal mamy wiele do nadrobienia. A jak uczy przykład inscenizacji musicalu Doktor Żywago w Operze i Filharmonii Podlaskiej w Białymstoku, polska produkcja może ożywić tytuł, który w krajach anglojęzycznych nie doczekał się realizacji, na jaką zasługuje. Głównym kryterium wyboru omawianych spektakli było ich miejsce w historii gatunku, co uzasadnia zarówno skala sukcesu, tu mierzona liczbą przedstawień oraz ich późniejszych inscenizacji, nagrodami Tony i Oliviera, ale również nowatorstwem i wpływem na rozszerzenie formuły musicalu.

Czytelnik znajdzie więc w książce musicale, których „nie mogło zabraknąć”, jak My Fair Lady, West Side Story czy Skrzypek na dachu. Znajdzie nowoczesną klasykę z Broadwayu (Kabaret, Hair, A Chorus Line) oraz z West Endu (Jesus Christ Superstar, Koty, Upiór w operze). Znajdzie wreszcie wielkie hity współczesne, jak Mamma Mia!, Wicked, Billy Elliot, Księga Mormona, Once i Kinky Boots. Osobne miejsce zajmują familijne musicale spod znaku Disneya (m.in. Król Lew). Czytelnik zapozna się też ze zjawiskami mniej w Polsce znanymi, a – dla historii gatunku – podstawowymi. Takim zjawiskiem jest twórczość Stephena Sondheima, twórcy osobnego, prezentującego od kilku dziesięcioleci autorską wizję teatru muzycznego. Kontynuatorem tej linii jest współcześnie Jason Robert Brown. Wielkiej rewolucji sceny musicalowej dokonał nowy geniusz Broadwayu, Lin-Manuel Miranda. Jego spektakl Hamilton należy do tych nielicznych przedstawień, które co pewien czas redefiniują gatunek, nadają nowe życie formie. I to Hamilton zamyka w książce nasze „stulecie musicalu”.

Musical to kompozytorzy, libreciści, autorzy tekstów piosenek. Twórcy spektaklu, których biogramy w książce nie stronią od anegdot, ukazują ich ludzkie przywary – autorowi zależało na prezentacji ludzi, a nie pomników. Nawet jeżeli na pomniki zasługują, jak to jest w przypadku takich artystów jak: Jerome Kern, Irving Berlin, George Gershwin, Cole Porter, Leonard Bernstein, Stephen Sondheim czy wielki, tworzący współcześnie Andrew Lloyd Webber. Musical to także wykonawcy, aktorzy teatralni stojący przed najwyższą poprzeczką artystycznych wymagań. Czytelnik znajdzie w książce sylwetki artystów, którzy „zrobili różnicę”, zapisali się czymś wyjątkowym. Czy będzie to imponująca kariera (Fred Astaire, Gene Kelly) czy zaledwie epizod, jak w przypadku Anne Hathaway i jej Oscarowych trzech minut.

Musical i film to wątek przewijający się w całej książce. Broadway i Hollywood – odwieczna rywalizacja. Ale także odwieczna inspiracja. Powstawały i powstają filmy według musicali (Les Misérables), nie brakuje musicali według filmów, zwłaszcza w czasach najnowszych (Zakonnica w przebraniu). Autor poświęcił miejsce filmowym adaptacjom, te najważniejsze są w książce wymieniane, ale podstawowym tematem pozostają spektakle teatralne (film muzyczny to temat na osobną książkę). Dlatego dwa istotne wyjątki wymagają uzasadnienia. Film La La Land stanowi wyjątkową, głęboko emocjonalną i na wskroś współczesną syntezę Broadwayu i Hollywood, a raczej miłości do musicalu i do filmu. To niezwykłe dzieło filmowe (oryginalne już choćby w swojej celowej niedoskonałości) jest opowieścią o marzeniach dwojga ludzi, którzy kochają musicale i filmy muzyczne. Fenomenem z innej domeny jest serial telewizyjny Glee. Nigdy wcześniej nie uczyniono tak wiele dla popularyzacji musicalu. Ta opowieść o rozśpiewanej i roztańczonej młodzieży (niepozbawiona bynajmniej wątków dramatycznych) porusza się po całej historii gatunku. Młodzi zapaleńcy „rozmawiają musicalem”, znają piosenki i ich wykonawców, uczestniczą w konkursach. Serial pokazuje też drogę do tej trudnej branży.

Musical jest współczesnym esperanto. Autor książki w swych egzotycznych podróżach wielokrotnie musiał odpowiadać na pytanie, czym się zajmuje. Często zadawane przy ognisku przez nieznajomych ludzi z różnych krajów, na różnych kontynentach – pod rozgwieżdżonym niebem. I reakcja za każdym razem była taka sama: musicale! Jaki jest twój ulubiony, co wystawiliście w Polsce, nad czym teraz pracujesz? I dalej: jaki jest twój ulubiony numer z Les Misérables, kto był twoją ulubioną Eponiną? I dalej: czy widziałeś już te nową premierę na West Endzie, Broadwayu (tu padają tytuły). Jaka jest polska publiczność? Czy macie u siebie Króla Lwa? Przyznanie się przed obcymi ludźmi do pracy w teatrze muzycznym uruchamia przedziwny mechanizm. Następuje zbliżenie, wytwarza się nić sympatii. Mamy wspólny temat do rozmowy. Publiczność w Polsce jest na dobrej drodze do podobnej znajomości przedmiotu, potrzebuje oczywiście więcej czasu. Musical ma sto lat, musical w Polsce stawia pierwsze kroki – śmiałe i pewne, ale ma jeszcze sporo do przejścia. Marzeniem autora jest, aby książka Ale musicale! przyspieszyła ten proces.

A przy okazji: wątki polskie. Musical jest sztuką masową, zaprzeczeniem elitarności. Dlatego między innymi robi taką światową karierę, dlatego jest tak doskonale znany przez ludzi z różnych krajów. Ale to także zobowiązuje. Musical znany jedynie wąskiej grupie ludzi nie spełnia warunku powszechności, przypisanego gatunkowi. W Polsce jest tylko jeden oryginalny tytuł, o którym każdy przynajmniej słyszał (nawet jeżeli nie był na przedstawieniu), i jest nim Metro. Nie ma innego równie rozpoznawalnego tytułu. Być może staną się nim Piloci, ale jest zbyt wcześnie, żeby to osądzać. Czas weryfikuje nasze oceny, czas decyduje o tym, co staje się klasyką. Podobnie jest z nazwiskami twórców. Każdy słyszał o Gershwinie i Lloydzie Webberze – w Stanach, Europie, a nawet w Polsce. W języku angielskim stosuje się wyrażenie household name, nazwisko znane w każdym domu. W Polsce jest tylko kilka takich nazwisk musicalowych, ale z pewnością będzie ich więcej. Coraz więcej teatrów sięga po repertuar musicalowy, powstają wydziały musicalowe na wyższych uczelniach artystycznych, rozkwitają prywatne szkoły przygotowujące młodych artystów.

Autor będzie najszczęśliwszy, kiedy Czytelnik – z czystej ciekawości – odpali sobie w sieci jeden czy dwa musicalowe numery. Bo może sięgnie potem po płytę? Może – zachęcony – obejrzy którąś ze słynnych musicalowych ekranizacji? A może nawet wybierze się na musical do teatru? A potem na drugi, trzeci, czwarty?... Uprzedzam: musicale uzależniają jak narkotyk!

Do zobaczenia na widowni –

Daniel Wyszogrodzki

MUZYKA:

Harry Warren

SŁOWA PIOSENEK:

Al Dubin

LIBRETTO:

Michael Stewart i Mark Bramble na podstawie powieści Bradforda Ropesa (1932) i filmu 42nd Street (1933)

PREMIERY:

Broadway – 25 sierpnia 1980 (3486 przedstawień)

West End – 8 sierpnia 1984

TONY 1981 (2):

najlepszy musical, choreografia (Gower Champion)

OLIVIER 1984:

najlepszy musical

TONY 2001 (2):

najlepszy revival, najlepsza aktorka (Christine Ebersole)

PIOSENKI:

We’re in the Money, Keep Young and Beautiful, I Only Have Eyes for You, Boulevard of Broken Dreams, Lullaby of Broadway, Forty-Second Street

Zabawne, jak łatwo się pomylić. Wszystko w tym musicalu wygląda tak, jakby powstał w latach międzywojennych. Tymczasem narodził się w tej samej dekadzie co Cats, Les Misérables i The Phantom of the Opera. Spektakl 42 Ulica to nowoczesny musical trącący myszką. I zarazem udana próba oporu amerykańskiej sceny przed „brytyjską inwazją”, uosabianą przez Andrew Lloyda Webbera.

Wiele wyjaśnia fakt, że tworzywo tego przedstawienia – książka i jej ekranizacja – pochodzi z lat 30. I to właśnie w latach 30. rozgrywa się akcja musicalu. Jest to zarazem jedno z tych szczególnych przedstawień (jak Follies Sondheima), w których branża teatralna przegląda się jak w lustrze. A raczej jak w krzywym zwierciadle.

Opowieść dotyczy perypetii dyrektora teatru, który stara się przygotować dochodowe przedstawienie u szczytu depresji, czyli kryzysu finansowego, jaki opanował USA i świat zachodni w latach 1929–1933 (sam dyrektor jest raczej cholerykiem i nie popada w depresję). Zaproponowanie takiej tematyki na Broadwayu w roku 1980 wiązało się z ogromnym ryzykiem. Był to okres, kiedy tryumfował musical nowoczesny, a za sprawą Lloyda Webbera coraz częściej był to teatr europejskiego pochodzenia. W poprzedniej dekadzie publiczność Broadwayu zachwycała się takimi tytułami jak: Jesus Christ Superstar i Evita. Najlepsze produkcje rodzime lat 70. to między innymi A Chorus Line, Company i Pippin. Do legendy Broadwayu przeszła reklama, w której do obejrzenia musicalu 42nd Street zachęcano ludzi mających „alergię na koty”...

Producenci 42nd Street liczyli na to, że u amerykańskich widzów odezwie się nostalgia za latami złotej ery Broadwayu. Za czasami, kiedy słynna ulica doczekała się określenia Great White Way. Nostalgia to zwykle chodliwy towar, ale popyt na nią bywa nieprzewidywalny. Olbrzymi sukces odniosła w poprzedniej dekadzie produkcja Grease, bazująca na nostalgii za wczesnymi latami rock’n’rolla. Dobrą prognozą było powodzenie musicalu Chicago, którego akcja rozgrywała się historycznie nieco wcześniej, ale także w czasach prohibicji. Ryzyko opłaciło się. Musical 42 Ulica odniósł sukces – nowojorska publiczność zakochała się w obrazie glorii swojego miasta sprzed lat. Obserwatorzy, pamiętający złote lata Broadwayu, ocenili, że żaden show w historii nie wyglądał aż tak dobrze jak 42nd Street. Największym wyzwaniem był taniec – choreografię do filmu 42 Ulica z 1933 roku przygotował sam Busby Berkeley.

Oklaski wybuchły od razu po podniesieniu kurtyny. Czterdzieścioro tancerzy stepujących w świetle tysięcy świateł sprawiło, że widownia przeniosła się w czasie do epoki, w której standardy rozrywki wyznaczały rewie Ziegfeld Follies. Reżyserem i choreografem przedstawienia był Gower Champion, współtwórca sukcesu musicalu Hello, Dolly!, w którym także pełnił obie te funkcje. Sześćdziesięcioletni weteran Broadwayu przystąpił do pracy pomimo zaleceń lekarzy. Zdiagnozowano u niego rzadką chorobę krwi i powinien był unikać wysiłku, ale nie potrafił odmówić sobie przyjemności pracy nad tym tytułem. I niestety – przeszedł do historii Broadwayu. Gower Champion zmarł 25 sierpnia 1980 roku, dokładnie na dziesięć godzin przed rozpoczęciem premierowego spektaklu, nie doczekawszy największego zawodowego tryumfu. Producent przedstawienia, David Merrick, poprosił rodzinę o zachowanie tej tragicznej wiadomości w tajemnicy i cały zespół występował nieświadomy tego, że bezpowrotnie stracił reżysera i choreografa. Dopiero po opadnięciu kurtyny i niekończących się owacjach na stojąco producent wyszedł na scenę i w emocjonalnych słowach przekazał złe wiadomości.

Historię dziewczyny z zespołu tanecznego, która na skutek serii mało prawdopodobnych zdarzeń zastępuje główną gwiazdę (kłania się Christine z Upiora w operze), ubarwiły przebojowe piosenki spółki Harry Warren i Al Dubin, których część znalazła się w oryginalnym filmie. Było ich jednak zbyt mało na musical, twórcy korzystali więc swobodnie z bogatego dorobku tego tandemu. Największym przebojem z musicalu – poza utworem tytułowym – okazała się piosenka Lullaby of Broadway, pochodząca oryginalnie z filmu Gold Diggers of 1935 i nagrodzona Oscarem w 1936 roku. Wykorzystano ją także w telewizyjnej reklamie musicalu.

Interesujące: Musical 42nd Street dwukrotnie zmieniał siedzibę. Premiera odbyła się w teatrze Winter Garden, spektakl przeniesiono następnie do Majestic, by wreszcie zakończył długi żywot w St. James. Król krytyków teatralnych, Frank Rich, nazwał to „zmianą warty” – przy obu przeprowadzkach 42 Ulica ustępowała bowiem musicalom Lloyda Webbera, które bezpowrotnie zmieniły oblicze Broadwayu (kolejno były to Koty i Upiór w operze). Spektakl 42nd Street na długo utrwalił obraz klasycznego Broadwayu lat chwały.

Równie udana inscenizacja musicalu 42nd Street w Londynie (1984) pokazała, jak wielka jest różnica pomiędzy mało prawdopodobnym a niemożliwym. Fabuła spektaklu znalazła dokładne odbicie w tak zwanym prawdziwym życiu. Aktorka grająca główną rolę była na wakacjach, kiedy zachorowała jej dublerka. Na jej miejsce weszła w trybie nagłym dziewczyna z zespołu. I dała radę. Podobnie jak grana przez nią bohaterka, uratowała przedstawienie. Szczęśliwy traf chciał, że na widowni zasiadał właśnie jeden z producentów londyńskiego przedstawienia. Był pod wrażeniem i zaproponował debiutantce rolę, w której występowała przez następne dwa lata. Miała siedemnaście lat i nazywała się Catherine Zeta-Jones.

Kiedy musical powrócił na Broadway w 2001 roku, ponownie cieszył się wielką popularnością – nową inscenizację zaprezentowano aż 1524 razy, wspaniały wynik jak na revival. Wielką furorę zrobił na West Endzie revival z 2017 roku – wystąpiła w nim piosenkarka Sheena Easton, reżyserował go Mark Bramble (współtwórca libretta oryginalnego musicalu i reżyser nowojorskiego przedstawienia z 2001 roku). 42 Ulica żyje. Spektakl zawitał do wielu krajów w wersji objazdowej i nadal znajduje się w pierwszej piętnastce najdłużej granych musicali. To zresztą zupełnie zrozumiałe. Aby przenieść się w czasie na Broadway złotej ery, nie ma lepszego sposobu niż obejrzenie 42nd Street.

Poza innymi osiągnięciami żył sto siedem lat. A pełna lista jego zasług dla teatru muzycznego zajęłaby kilka tomów. To właśnie od jego zbawiennych interwencji w musicalowe produkcje na Broadwayu pochodzi pojęcie show doctor, czyli lekarz od przedstawień.

George Abbott był i producentem, i reżyserem, i dramatopisarzem, a nawet aktorem, równie wszechstronny wkład wniósł także do filmu. W odróżnieniu od większości rówieśników, którzy w tamtych latach wchodzili do show-businessu w aurze utalentowanych samouków, George Abbott studiował pisanie utworów teatralnych na Harvardzie, gdzie jego mistrzem był George Pierce Baker (ojciec współczesnego amerykańskiego kanonu dramatycznego i nauczyciel takich dramatopisarzy jak choćby Eugene O’Neill). Już w czasie studiów George Abbott zaczął pisać i wystawiać pierwsze sztuki. I nauka nie poszła w las. Na Broadwayu debiutował jako aktor, ale szybko rozpoznano jego prawdziwe atuty i uznano, że szkoda go do tej roli.

George Abbott stał się na Broadwayu postacią mityczną, jednoosobową instytucją. Doczekał się przydomka show doctor. Kiedy trzeba było poprawić przedstawienie w fazie prób albo przedpremierowych przedstawień z publicznością (previews), do akcji wkraczał on. Znał wszystkie tajniki teatru. Poprawiał kompleksowo cały spektakl, tekst i reżyserię, ale jego ocenie nie umykały nawet elementy techniczne.

Usługi Abbotta jako „lekarza od przedstawień” były cenione i pożądane, on sam wolał jednak oddawać się twórczości scenicznej i produkcji. Zadebiutował w tej roli w 1926 roku spektaklem o dramatycznym tytule, który mógł się stać mottem jego życia: Broadway. Co prawda autorem sztuki był Philip Dunning, ale to Abbott tak ją „podrasował”, że została zagrana 603 razy, stając się jednym z największych hitów teatralnych lat 20. Od tamtej pory praktycznie nie było sezonu bez produkcji George’a Abbotta. Nawet gdy związał się zawodowo z Hollywood, gdzie pisał scenariusze i reżyserował filmy.

Na Broadwayu wyreżyserował między innymi historyczne premiery dwóch uznanych twórców: On the Town Leonarda Bernsteina (1944) i A Funny Thing Happened on the Way to the Forum Stephena Sondheima (1962). Swoje dwa najsłynniejsze musicale – The Pajama Game i Damn Yankees – wyreżyserował zarówno na Broadwayu, jak i w Hollywood (ekranizacje odpowiednio w latach 1957 i 1958).

George Abbott był trzykrotnie żonaty, ale przy takiej długowieczności to nic dziwnego. Ciekawie, niemal jak w dowcipie o starcu i młodej żonie, zakończył się jego dziesięcioletni romans z aktorką Maureen Stapleton. Kiedy zaczęli się spotykać, ona miała czterdzieści trzy lata, on osiemdziesiąt jeden. Po dziesięciu latach zażywny staruszek zostawił ją dla młodszej kobiety! A że faktycznie był zażywny, potwierdziła autorytatywnie pani wdowa. Na tydzień przed śmiercią na zawał serca George Abbott poprawiał libretto do swojego słynnego musicalu The Pajama Game, planując kolejną inscenizację, pracował także nad poprawkami do tekstu Damn Yankees. Na nowej premierze tego ostatniego w wieku stu sześciu lat wyszedł na scenę i dostał oklaski na stojąco. Miał powiedzieć do znajomego: „Widocznie jest tu dzisiaj ktoś znany”.

Został odznaczony Narodowym Medalem Sztuki (The National Medal of Arts), ma nawet ulicę na Manhattanie: fragment West 45th Street przy Times Square nosi nazwę George Abbott Way. W ciągu swojej długiej kariery otrzymał Nagrodę Pulitzera za utwór dramatyczny (musical Fiorello!), trzy nagrody Tony za najlepszy musical (był librecistą The Pajama Game, Damn Yankees i Fiorello!), dwie za reżyserię (Fiorello! i A Funny Thing Happened on the Way to the Forum), nagrodę Centrum Kennedy’ego, Drama Desk Award za reżyserię musicalu (On Your Toes), a wreszcie specjalną nagrodę Tony z okazji setnych urodzin. Otarł się o Oscara za scenariusz do filmu Na zachodzie bez zmian według Remarque’a (1930), ale skończyło się na nominacji.

Lista ludzi teatru, którzy mieli szczęście pracować z Abbottem, jest długa. Ale warto przyjrzeć się przynajmniej wybranym nazwiskom, żeby mieć świadomość niezwykłego wpływu, jaki ten kreatywny i wszechstronny człowiek wywierał na Broadway.

Są to między innymi: Betty Comden, Hal Prince, Adolph Green, Leonard Bernstein, Bob Fosse, Stephen Sondheim, tandem Kander & Ebb oraz Liza Minnelli. George Abbott Way to za mało. Cała West 45th Street powinna nosić jego imię.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki