WISŁAWA SZYMBORSKA

Wybór poezji

Wstęp i opracowanie

WOJCIECH LIGĘZA

Wydanie pierwsze

Zakład Narodowy im. Ossolińskich
Wrocław 2016

.

BIBLIOTEKA NARODOWA

Wydawnictwo Biblioteki Narodowej pragnie zaspokoić pełną potrzebę kulturalną i przynieść zarówno każdemu inteligentnemu Polakowi, jak i kształcącej się młodzieży

WZOROWE WYDANIA NAJCELNIEJSZYCH
UTWORÓW LITERATURY POLSKIEJ I OBCEJ

w opracowaniu podającym wyniki najnowszej o nich wiedzy.

Każdy tomik Biblioteki Narodowej stanowi dla siebie całość i zawiera bądź to jedno z arcydzieł literatury, bądź też wybór twórczości poszczególnych pisarzy.

Każdy tomik poprzedzony jest rozprawą wstępną, omawiającą na szerokim tle porównawczym, w sposób naukowy, ale jasny i przystępny, utwór danego pisarza. Śladem najlepszych wydawnictw obcych wprowadziła Biblioteka Narodowa gruntowne objaśnienia tekstu, stanowiące ciągły komentarz, dzięki któremu każdy czytelnik może należycie zrozumieć tekst utworu.

Biblioteka Narodowa zamierza w wydawnictwach swych, na daleką metę obliczonych, przynieść ogółowi miłośników literatury i myśli ojczystej wszystkie celniejsze utwory poezji i prozy polskiej od wieku XVI aż po dobę współczesną, uwzględniając nie tylko poetów i beletrystów, ale także mówców, historyków, filozofów i pisarzy pedagogicznych. Utwory pisane w językach obcych ogłaszane będą w poprawnych przekładach polskich.

Z literatury światowej Biblioteka Narodowa wydaje wszystkie te arcydzieła, których znajomość niezbędna jest dla zrozumienia dziejów piękna i myśli ogólnoludzkiej.

Do współpracy zaprosiła redakcja Biblioteki Narodowej najwybitniejszych badaczy naszej i obcej twórczości literackiej i kulturalnej, powierzając wydanie poszczególnych utworów najlepszym każdego znawcom.

Kładąc nacisk na staranność opracowań wstępnych i objaśnień utworów, Biblioteka Narodowa równocześnie poczytuje sobie za obowiązek podawać najdoskonalsze teksty samych utworów, opierając się na autografach, pierwodrukach i wydaniach krytycznych.

Fragment deklaracji z pierwszych tomów Biblioteki Narodowej

Spis treści

Karta redakcyjna

WSTĘP

I. Wobec biografii

Rodzaje dystansu

Kameralne przestrzenie rozmowy

Pisarka bez biografii

Młodość, wtajemniczenia twórcze

Okoliczności debiutu

Krupnicza 22

Udział w życiu literackim, publikacje

Podróże

W orbicie kultury niezależnej

Dopowiedzenie

Sukcesy

Odejście, pamięć

II. Początki, rozwój, zmiany

Dziedzictwo wojny i nowa rzeczywistość

Terapia poetycka

Wobec nowej rzeczywistości

Zbiór wydany po latach

Romans ze schematyzmem

Socrealizm i gatunki poetyckie

Apologie i oskarżenia

Kobiecy punkt widzenia

Odstępstwa

Nowy okres – metoda sprawdzeń

Umarli, którzy oskarżają

Epizod wolnomyślicielski

Miłość (wprowadzenie do tematu)

Drugie wydanie świata

III. Poetycka wielość i jedność

Różne rzeczywistości (wędrówki)

Poetyka i poetyki

Spojrzenie na chronologię

Poezja mądrości i doświadczenia

IV. Tematy, idee, korespondencje literackie

Dziwna istota – człowiek

Relacje międzyludzkie: obcość i bliskość

Pytania o Transcendencję

Próby teatralne

Życie, poezja i konwencje malarskie

Sztuka i czas

Fotografia: świat zamknięty w kadrze

Komedyjki ludzkie – świadectwa filmu

W muzyce i w świecie

Filozoficzność

Prywatny kanon: oswajanie wielkości

Glosy o pisaniu

V. Język artystyczny

Zmienne formy

Figura zastrzeżenia

Kategorie negatywne

Gry frazeologiczne

Aforyzmy poetyckie

Powtórzenia, poetyka inwentarza

VI. Poezja w innych stanach skupienia

Żart i powaga

Rymowanki i kolaże

Poetyckość Lektur nadobowiązkowych

VII. Dawna i nowa historia czytania

Czytanie Szymborskiej

Noblistka i szeroki świat (o przekładach i zagranicznej recepcji)

Nota edytorska

Informacja o autorze opracowania

Wybrana bibliografia

WYBÓR POEZJI

WIERSZE Z LAT CZTERDZIESTYCH

* * * (Świat umieliśmy kiedyś na wyrywki...)

Krucjata dzieci

Wyjście z kina

Czarna piosenka

Pamięć o wrześniu

Pamięć o styczniu

DLATEGO ŻYJEMY (1952)

Na powitanie budowy socjalistycznego miasta

Tarcza

Z Korei

Zwierzęta cyrkowe

Lenin

PYTANIA ZADAWANE SOBIE (1954)

Malowidło w Pałacu Zimowym

Ten dzień

Pytania zadawane sobie

Zakochani

Gawęda o miłości ziemi ojczystej

WOŁANIE DO YETI (1957)

Hania

Nic dwa razy

Jawność

Buffo

Upamiętnienie

Drobne ogłoszenia

Minuta ciszy po Ludwice Wawrzyńskiej

Rehabilitacja

Przyjaciołom

Pogrzeb

Dwie małpy Bruegla

Jeszcze

Z nie odbytej wyprawy w Himalaje

Czwarta nad ranem

Sen nocy letniej

Atlantyda

Obmyślam świat

SÓL (1962)

Małpa

Lekcja

Muzeum

Cień

Reszta

Kloszard

Elegia podróżna

Niespodziane spotkanie

Złote gody

Obóz głodowy pod Jasłem

Ballada

Przy winie

Kobiety Rubensa

Koloratura

Konkurs piękności męskiej

Wieczór autorski

Nagrobek

Wizerunek

* * * (Jestem za blisko...)

Na wieży Babel

Sen

Woda

Streszczenie

W rzece Heraklita

Wiersz ku czci

Rozmowa z kamieniem

STO POCIECH (1967)

Radość pisania

Pamięć nareszcie

Pejzaż

Album

Śmiech

Dworzec

Żywy

Spis ludności

Monolog dla Kasandry

Mozaika bizantyjska

Pisane w hotelu

Film – lata sześćdziesiąte

Relacja ze szpitala

Przylot

Tomasz Mann

Tarsjusz

Do serca w niedzielę

Akrobata

Fetysz płodności z paleolitu

Jaskinia

Ruch

Sto pociech

WSZELKI WYPADEK (1972)

Wszelki wypadek

Pomyłka

Wrażenia z teatru

Głosy

Listy umarłych

Prospekt

Spacer wskrzeszonego

Fotografia tłumu

Powroty

Odkrycie

Szkielet jaszczura

Pogoń

Przemówienie w biurze znalezionych rzeczy

Zdumienie

Urodziny

Wywiad z dzieckiem

Allegro ma non troppo

Autotomia

Znieruchomienie

Klasyk

Pochwała snów

Miłość szczęśliwa

* * * (Nicość przenicowała się także i dla mnie...)

Pod jedną gwiazdką

WIELKA LICZBA (1976)

Wielka liczba

Psalm

Żona Lota

Widziane z góry

Sen starego żółwia

Terrorysta, on patrzy

Miniatura średniowieczna

Stary śpiewak

Pochwała siostry

Portret kobiecy

Recenzja z nie napisanego wiersza

Cebula

Pokój samobójcy

Jabłonka

Życie na poczekaniu

Nad Styksem

Utopia

Liczba Pi

LUDZIE NA MOŚCIE (1986)

Trema

Nadmiar

Archeologia

Widok z ziarnkiem piasku

O śmierci bez przesady

Dom wielkiego człowieka

W biały dzień

Krótkie życie naszych przodków

Pierwsza fotografia Hitlera

Schyłek wieku

Dzieci epoki

Tortury

Pisanie życiorysu

Pogrzeb

Głos w sprawie pornografii

Rozpoczęta opowieść

Do arki

Możliwości

Jarmark cudów

Ludzie na moście

KONIEC I POCZĄTEK (1993)

Niebo

Niektórzy lubią poezję

Koniec i początek

Nienawiść

Rzeczywistość wymaga

Jawa

Rachunek elegijny

Kot w pustym mieszkaniu

Pożegnanie widoku

Miłość od pierwszego wejrzenia

Dnia 16 maja 1973 roku

Może to wszystko

Komedyjki

Nic darowane

Wersja wydarzeń

CHWILA (2002)

Chwila

W zatrzęsieniu

Chmury

Negatyw

Trzy słowa najdziwniejsze

Milczenie roślin

Platon, czyli dlaczego

Mała dziewczynka ściąga obrus

Ze wspomnień

Trochę o duszy

Wczesna godzina

Przyczynek do statystyki

Jacyś ludzie

Fotografia z 11 września

Bagaż powrotny

Bal

Notatka

Wszystko

DWUKROPEK (2005)

Nieobecność

Nazajutrz – bez nas

Moralitet leśny

Zdarzenie

Pociecha

Stary profesor

Uprzejmość niewidomych

Monolog psa zaplątanego w dzieje

Wywiad z Atropos

Okropny sen poety

Labirynt

Właściwie każdy wiersz

TUTAJ (2009)

Tutaj

Myśli nawiedzające mnie na ruchliwych ulicach

Trudne życie z pamięcią

Przed podróżą

Nieczytanie

Portret z pamięci

W dyliżansie

Ella w niebie

Vermeer

Metafizyka

WYSTARCZY (2011)

Ktoś, kogo obserwuję od pewnego czasu

Wyznania maszyny czytającej

Przymus

Dłoń

Lustro

Wzajemność

Mapa

Alfabetyczny spis utworów

Przypisy

Seria Biblioteka Narodowa ukazuje się pod patronatem
Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Rada Naukowa „Biblioteki Narodowej”:
JÓZEF BACHÓRZ, TOMASZ CHACHULSKI, JERZY JARZĘBSKI, ALINA KOWALCZYKOWA (przewodnicząca), RYSZARD NYCZ

Redaktor Biblioteki Narodowej: STANISŁAW BEREŚ

Recenzent tomu: ANNA LEGEŻYŃSKA

Redakcja: MICHAŁ KUNIK
Korekta: ANNA GĄDEK, URSZULA WŁODARSKA
Skład: JAROSŁAW FURMANIAK

Zdjęcie i autograf na frontispisie pochodzą ze zbiorów Fundacji Wisławy Szymborskiej

Copyright © 2016 by Zakład Narodowy im. Ossolińskich

Wydanie I
Wrocław 2016

ISBN 978-83-65588-44-9

Wydawnictwo Ossolineum
ul. Szewska 37, 50–139 Wrocław
e-mail: wydawnictwo@ossolineum.pl
www.wydawnictwo.ossolineum.pl
Kontakt z „Biblioteką Narodową”: bn@ossolineum.pl

Twórczość Wisławy Szymborskiej © Fundacja Wisławy Szymborskiej,
www.szymborska.org.pl

Konwersja: eLitera s.c.

WSTĘP

I. WOBEC BIOGRAFII

Rodzaje dystansu. Wisława Szymborska nie należy do pisarzy, którzy eksponują zdarzenia z własnego życia i tworzą biograficzne legendy. Obca jest jej idea kreowania życiorysu na podobieństwo dzieła sztuki, reżyserowania dramatu, który miałby się stać dopełnieniem literatury albo nawet literaturą samą. Poetka stroni od przekazywania emocji wprost, zachowuje powściągliwość wobec odruchów serca i nie daje się ponieść żywiołowi lirycznemu, choć – jak zauważył Stanisław Balbus – jej wiersze przenika „niezwykle dyskretnie dające znać o sobie wzruszenie”[1]. To, co osobiste i jednostkowe, staje się punktem wyjścia do uniwersalnych rozmyślań filozoficznych. Według Czesława Miłosza utwory Szymborskiej „badają prywatne sytuacje, ale dostatecznie uogólnione, żeby mogła obywać się bez wyznań”[2]. W omawianej twórczości działanie i poznanie nie są od siebie oddzielone. „Ja” nie zajmuje pozycji dominującej; prowadzi eksperymenty z istnieniem, poszukuje, myli się, przeżywa radości i rozczarowania – na tych samych prawach co inni.

Poetka niechętnie udzielała informacji na swój temat, dzięki czemu w jej przypadku granica prywatności pozostawała nieprzekraczalna. Czym innym jest życiorys umieszczany w podręcznikach, czym innym historie wydane na pastwę nieposkromionej ciekawości odbiorców kultury masowej. Dla Szymborskiej zagadnieniem o wiele ważniejszym od popularności i publicznego poklasku są światy duchowe artysty oraz przygody ludzkiego umysłu. Właściwa biografia bowiem składa się z emocji, przeżyć, dociekań poznawczych, doświadczeń twórczych, które przez lata kształtują pisarza. Dlatego też – zdaniem Szymborskiej – nie ma potrzeby zajmować się prywatnością artysty ani oceniać jego działań podług pospolitych miar.

Przejścia między sztuką a biografią są wąskie, niepewne, zwodnicze. O tej regule poetka nigdy nie zapomina. Gdy sięgniemy po Lektury nadobowiązkowe, od razu się przekonamy, że ich autorka chętnie czyta dzienniki i pamiętniki, komentuje literaturę dokumentu osobistego, często omawia pozycje z dziedziny biografistyki, napomykając przy okazji o „dwuznacznej przyjemności podpatrywania i podsłuchiwania cudzych sekretów”[3]. We wspomnianym cyklu odbiorca napotka uwagi o tym, jak w rozsądny sposób interpretować materiał faktograficzny związany z życiem artystów. Zarazem autorka ujawnia nieufność wobec upraszczających teorii psychologicznych, zaleca powściąganie fantazji, sceptycznie podchodzi do niesprawdzonych hipotez biograficznych. Kładzie natomiast nacisk na oddziaływanie niepowtarzalnej osobowości i usiłuje zgłębić tajemnicę geniuszu wybitnych ludzi sztuki.

Mitologie twórców często zostają przez poetkę zanegowane lub opatrzone ironicznym komentarzem. Jeżeli myślimy o ich barwnym życiu, to warto wziąć pod uwagę pracowite godziny spędzane nad kartką, która zapełnia się pismem. W wykładzie noblowskim Wisława Szymborska podkreśliła, że artysta nie potrzebuje rekwizytów ani ceremoniału, tylko w ciszy oczekuje „na samego siebie”[4]. Skupienia wewnętrznego nie da się przetłumaczyć na obrazy ani wyczerpująco objaśnić za pomocą schematów biografistyki. Według autorki Lektur nadobowiązkowych żywoty nawet najbardziej nietuzinkowych jednostek dają uniwersalny wgląd w naturę ludzką i dzieje świadomości, pozwalają odkrywać powikłane scenariusze historii i rozumieć pułapki egzystencji. Co więcej – postać, w jakiej jawią się zapisane w przekazach kultury portrety osób, zależy od stylu danej epoki, a także od zmieniających się oczekiwań odbiorców.

Radość pisania[221]

Dokąd biegnie ta napisana sarna przez napisany las?

Czy z napisanej wody pić,

która jej pyszczek odbije jak kalka?

Dlaczego łeb podnosi, czy coś słyszy?

5

Na pożyczonych z prawdy czterech nóżkach wsparta

spod moich palców uchem strzyże.

Cisza – ten wyraz też szeleści po papierze

i rozgarnia

spowodowane słowem „las” gałęzie.

10

Nad białą kartką czają się do skoku

litery, które mogą ułożyć się źle,

zdania osaczające,

przed którymi nie będzie ratunku.

Jest w kropli atramentu spory zapas

15

myśliwych z przymrużonym okiem,

gotowych zbiec po stromym piórze w dół,

otoczyć sarnę, złożyć się do strzału.

Zapominają, że tu nie jest życie.

Inne, czarno na białym, panują tu prawa.

20

Okamgnienie trwać będzie tak długo, jak zechcę,

pozwoli się podzielić na małe wieczności

pełne wstrzymanych w locie kul.

Na zawsze, jeśli każę, nic się tu nie stanie.

Bez mojej woli nawet liść nie spadnie

25

ani źdźbło się nie ugnie pod kropką kopytka.

Jest więc taki świat,

nad którym los sprawuję niezależny?

Czas, który wiążę łańcuchami znaków?

Istnienie na mój rozkaz nieustanne?

30

Radość pisania.

Możność utrwalania.

Zemsta ręki śmiertelnej.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

WSTĘP

[1] S. Balbus, Świat ze wszystkich stron świata. O Wisławie Szymborskiej, Kraków 1996, s. 40.

[2] Cz. Miłosz, A nie mówiłem?, w: Zachwyt i rozpacz. Wspomnienia o Wisławie Szymborskiej, wybór, red., oprac. A. Papieska, Warszawa 2014, s. 327.

[3] W. Szymborska, Gratka [o Dziennikach Tomasza Manna], w: eadem, Wszystkie lektury nadobowiązkowe, Kraków 2015, s. 706.

[4] W. Szymborska, Poeta i Świat, w: eadem, Wiersze wybrane, wybór i układ Autorki, wyd. nowe, uzup., Kraków 2012, s. 404.

[221] RADOŚĆ PISANIA

Prwdr. „Życie Literackie” 1962, nr 29.