Tytuł oryginału

The Big Ego Trip

© Glynn Harrison 2013

All rights reserved. This translation of The Big Ego Trip first published in
2013 is published by arrangement with Inter-Varsity Press, Nottingham, United Kingdom

Copyright © for this edition by Wydawnictwo W drodze 2014

Redaktor

Magdalena Ciszewska

Łamanie komputerowe

Teodor Jeske-Choiński

Projekt okładki do serii

Radosław Krawczyk

Opracowanie okładki

Justyna Nowaczyk

Fotografia na okładce

© samantiz – Fotolia.com

ISBN 978-83-7033-971-5

Wydawnictwo Polskiej Prowincji Dominikanów W drodze sp. z o.o.

Wydanie I, 2014

ul. Kościuszki 99, 62-716 Poznań

tel. 61 852 39 62, faks 61 850 17 82

www.wdrodze.pl sprzedaz@wdrodze.pl

Dla Amy, która pracuje na odległej wyspie
i reprezentuje inny świat

Przedmowa

Zastanawiałem się, dlaczego w księgarniach jest aż tyle nieudanych książek o poczuciu własnej wartości. Teraz już wiem.

Poczucie własnej wartości to pojęcie niejasne, które ma tak wiele różnych znaczeń dla tak wielu różnych osób, że niemożliwa jest nawet próba pogodzenia ich oczekiwań. Ma ono wpływ na wiele dyscyplin naukowych – psychologię, psychiatrię, biologię, socjologię, edukację, politykę społeczną i teologię. Każda z tych dyscyplin ma odrębną, nieraz wewnętrznie sprzeczną literaturę, tworzoną od dziesiątek, a nawet setek lat, która stawia nam więcej pytań niż odpowiedzi. Gdzie powinniśmy więc zacząć? A gdzie skończyć? Ta skromnych rozmiarów książka ukazuje jedynie to, co udało mi się do tej pory pojąć. Mam jednak nadzieję, że pozwoli ona czytelnikom spojrzeć inaczej na poruszany w niej temat.

Jestem niewymownie wdzięczny wszystkim tym, którzy przez lata kwestionowali i wzbogacali mój sposób myślenia. Monty Barker, znajomy psychiatra, był moją inspiracją i wzorem przez prawie czterdzieści lat. Dziękuję również innym kolegom, chrześcijanom psychiatrom – Richardowi Winterowi, Janowi Truscottowi, a także Jonowi Haynesowi i Benowi Watsonowi. Pisząc tę książkę, zaciągnąłem dług wdzięczności u Eda Shawa, który służył mi radą i oceniał pierwsze wersje tekstu, oraz u Christophera Asha, który okazał mi wsparcie, dzielił się swoją mądrością i dbał o to, abym nie naginał prawd teologicznych. Nie jestem pewien, czy osiągnął cel, a wszystkie niedociągnięcia przypisuję tym samym jedynie sobie. Jestem wdzięczny również redaktor Eleanor Trotter, która podsycała mój entuzjazm i dzieliła się istotnymi komentarzami zawsze w odpowiednich momentach.

Wielkie wsparcie stanowiły dla mnie córki: Rebecca, Amy i Abi. Dziękuję wam. Szczególnie chciałbym podziękować Amy za trafne uwagi dotyczące tekstu oraz godziny spędzone na żmudnym porządkowaniu przypisów, poprawianiu gramatyki i literówek. Podziękowania należą się przede wszystkim mojej żonie Louise. Dziękuję jej za niesłabnące wsparcie, miłość i mądrość. Przez ostatnie czterdzieści lat pomagała mi ona budować poczucie własnej wartości. Obawiam się jednak, że nie zawsze odpłacałem jej tym samym.

W książce posłużyłem się licznymi przykładami historii różnych ludzi. Myślę, że najlepiej określi je stwierdzenie „zainspirowane rzeczywistymi wydarzeniami”, ponieważ nie są to wiernie przytoczone opowieści. Wszystkie historie mają swoje źródło w autentycznych zdarzeniach, jednak, aby ochronić tożsamość ich bohaterów, znacząco zmieniłem detale, a czasem nawet połączyłem ze sobą różne historie. Jeśli więc myślisz, że ta opowieść jest o tobie… Cóż, nie jest. Odsyła nas to do głównego tematu książki – w życiu nie chodzi tylko o ciebie!

Jak powinniśmy o sobie myśleć, spoglądając na życie z rozległej Bożej perspektywy, górującej nad naszymi małymi światami? Mam nadzieję, że to istotne pytanie pozwoli ci rozpocząć twoją podróż, i modlę się o to.

Glynn Harrison
Bristol, 2012

Wstęp

Pokaż mi osobę bez ego, a pokażę ci osobę przegraną.

Donald Trump1

W wielkim teatrze w Seattle w Stanach Zjednoczonych na scenę wdrapuje się Stuart, młody otyły sprzedawca telefonów komórkowych. Właśnie chwyta za mikrofon podczas przesłuchań do telewizyjnego talent show. Jego chód, aparycja i wyraz twarzy, jednym słowem cały język ciała, wskazują, że oto, proszę państwa, mamy przed sobą przegranego.

Stuart zaśpiewa arię operową. Podczas gdy jurorzy spoglądają na siebie i przewracają oczami, widownia usadawia się wygodnie w fotelach w oczekiwaniu na początek zabawy. A dalej następuje przyprawiające o dreszcze wykonanie Nessun dorma Pucciniego, które podrywa widownię na nogi, a jurorów rzuca na kolana. Występ ten staje się furtką do lukratywnych kontraktów i międzynarodowej kariery.

Nasz młody artysta odkrywa przy okazji drugą stronę popularności. W mgnieniu oka jego historia zaczyna być przytaczana podczas seminariów, programów mających nauczyć cię, jak zmienić swoje życie, i na stronach internetowych obiecujących prawdziwą życiową rewolucję. Okazuje się, że ty również, tak jak Stuart, możesz uwolnić wewnętrzną siłę, odnaleźć w sobie moc i odkryć własne przeznaczenie. Wystarczy tylko „uwierzyć w siebie…”.

Ośmioletnia dziewczynka siedzi zafascynowana w ławce jednej z londyńskich szkół usytuowanych w podupadłej części śródmieścia. Nauczyciel opowiada właśnie historyjkę o myszce. „Biedna myszka”, mówi nauczyciel. „Zapomniała, że posiada wyjątkowy dar”. „Jestem słaba, jestem tylko myszką!”. „Uwierz w siebie”, szepcze dziewczynka. „Jestem słaba, jestem tylko myszką!”. „Uwierz w siebie”, dołączają się koledzy z klasy. „Uwierz w siebie!”. Dzieci, starając się przekonać myszkę, że dobrze jest być sobą, wielokrotnie powtarzają słowa: „Uwierz w siebie!”.

Gdy kończy się lekcja, dzieci wybiegają z klasy, śpiewając: „Dobrze być sobą, dobrze być sobą”. Wizytator szkolny siedzący w ostatniej ławce potakuje aprobująco – mechanizm budowania w dzieciach poczucia własnej wartości działa bez zarzutu.

W Nowym Jorku czarnoskóra amerykańska piosenkarka pop udziela wywiadu, który ma się ukazać w najnowszym wydaniu magazynu „Hello!”. Nazywana „światowym fenomenem” promuje swój ostatni album. Opowiada przy tym jak zawsze o modzie i chłopakach. Nagle pada niespodziewane pytanie. Dziennikarz prosi, aby zwierzyła się ze swojego „największego grzechu”. Po chwili zastanowienia piosenkarka szczerze odpowiada: „Moim największym grzechem jest to… że nigdy tak naprawdę nie kochałam samej siebie”.

Młoda kobieta na sali sądowej obojętnie czeka na wyrok. „Winna”, ogłasza przewodniczący ławy przysięgłych. Na sali słychać pomruk zadowolenia. Matka znęcała się nad własnym synem i zaniedbywała go. Teraz jej skamieniałą, bladą twarz wykrzywia lęk i konsternacja. „Co teraz ze mną będzie?”, krzyczy do sędziego. „Oskarżona ma niski poziom inteligencji”, adwokat stara się o złagodzenie wyroku. „Poza tym sama pochodzi z dysfunkcyjnej rodziny i cierpi na chorobliwie niskie poczucie własnej wartości”. Zanim zostanie wydany wyrok, sędzia prosi o pełną dokumentację wywiadu środowiskowego i badań psychologicznych.

Bristol, Anglia. Grupa pięciolatków siedzi niespokojnie na przyjęciu urodzinowym. Jedno z dzieci będących w kółku ściska w dłoniach dużą brązową paczkę. Gdy rozlega się muzyka, paczka zaczyna przechodzić z rąk do rąk. Maluchy grają w „Podaj dalej”. Muzyka nagle ucicha, a uradowana Alice rozrywa papier, aby dostać się do czekoladowej nagrody. Kiedy melodia znów rozbrzmiewa, gra toczy się dalej. Przy każdym niespodziewanym wyłączeniu muzyki kolejne dziecko otrzymuje drobny upominek. Gdy gra się kończy, każde z nich trzyma w rękach kawałek czekolady. „Tutaj nie ma przegranych”, uśmiecha się mama odpowiedzialna za włączanie i wyłączanie muzyki. Przecież przegrana nie wpływałaby dobrze na poczucie własnej wartości!

W małym kościele w Midwest w Stanach Zjednoczonych młoda mama przywołuje do porządku uczniów szkoły niedzielnej. Z wiszącego na ścianie plakatu uśmiecha się pogodnie Jezus o jasnej karnacji, a u Jego stóp siedzi grupka dzieci. „Jesteście wyjątkowi!”, mówi do nich. Nauczycielka oznajmia: „Dziś popracujemy nad poczuciem własnej wartości!”.

Świat poczucia własnej wartości

Witaj w świecie poczucia własnej wartości. Jeśli pół wieku temu ktoś by narzekał, że czuje się zdołowany, ponieważ jest beznadziejny, nie akceptuje siebie i nikt go nie lubi, przyjaciel najprawdopodobniej odpowiedziałby mu tak: „Nie skupiaj się ciągle na własnych problemach. Nie myśl tak dużo o sobie. Zamiast przyjmować postawę »oto ja«, otwórz się na innych. Pomyśl o bliźnich. Postaraj się więcej wychodzić do ludzi. Poznaj nowych znajomych i odkryj nowe zainteresowania. Nie dojdziesz do niczego, skupiając się na czubku własnego nosa”.

Dzisiaj ten sam przyjaciel poradziłby coś zgoła innego: „Powinieneś uwierzyć w siebie! Przestań tyle myśleć o problemach i oczekiwaniach otoczenia. Musisz odkryć, kim jesteś. Bądź sobą. Naucz się lubić siebie samego. Zbuduj poczucie własnej wartości”.

Jakże zmieniło się podejście do życia, i to nie tylko w gabinetach psychologów czy psychiatrów. Powyższe historie, wszystkie nieco zmienione, ale mające źródło w rzeczywistych sytuacjach, ukazują, jak głęboko zakorzeniona jest w zachodniej kulturze idea poczucia własnej wartości. Każdy jest „wyjątkowy” i zasługuje na nagrodę. Mówi się nam, że niska samoocena prowadzi do chorób psychicznych i problemów w nauce. Dlatego właśnie od najmłodszych lat staramy się zaszczepić w dzieciach przekonanie: „Jesteś wspaniały!”, „Jesteś księżniczką!”, „Mamy tu małego Mozarta!”. A kiedy dzieci dorastają, stając się dojrzałymi, dorosłymi ludźmi, dążącymi do sukcesu i uznania, wciąż słyszą: „Musisz uwierzyć w siebie!”.

Nasze kościoły również się zmieniły. Uczestniczyłem ostatnio w spotkaniu prowadzonym przez energicznego, krótko ostrzyżonego specjalistę do spraw rozwoju Kościoła. Przygotował prezentację PowerPoint. Klikając na kolejny pesymistyczny wykres ukazujący malejącą liczbę osób chodzących do kościoła, oznajmił: „Nasze wspólnoty potrzebują przywódców, którzy pomogą im w budowaniu poczucia własnej wartości”.

Wiele lat temu podczas zajęć w szkole niedzielnej śpiewaliśmy z dziećmi piosenkę: „Najpierw Jezus, bliźni potem, a na końcu ja…”. Dzisiaj nie pozwolilibyśmy dzieciom na naukę piosenek tak negatywnie wpływających na ich spojrzenie na siebie. Dlaczego? Ponieważ nie możesz pokochać innych, jeśli nie pokochasz siebie. W dzisiejszym świecie na opak nie idziemy do konfesjonału wyspowiadać się z grzechu pychy, ale z „niewystarczającej miłości do siebie samego”.

Prawie wszyscy jesteśmy w tej kwestii zgodni i nie wymaga to od nas nawet chwili zastanowienia. Ideologia poczucia własnej wartości zyskała aprobatę prawników, naukowców, a także polityków, pedagogów i liderów Kościoła. Stanowi ona jeden z najpopularniejszych tematów poruszanych w akademickich publikacjach psychologicznych. Jak do tego doszło? I w jaki sposób ruch ten tak mocno zakorzenił się w naszym życiu?

Wielki dylemat

Po pierwsze, idea rozwijania poczucia własnej wartości obiecuje nam wiele. To, co rodzi się z dobrych intencji, na przykład pomoc ostro krytykowanym mniejszościom etnicznym w realistycznym spojrzeniu na siebie i uwolnieniu się od ciągłego poczucia winy, staje się dla wszystkich jedynym słusznym rozwiązaniem ich problemów. Nie odnosi się to jedynie do negatywnych uczuć mających źródło w toksycznym dzieciństwie. Ideologia poczucia własnej wartości sięgnęła również po pytania o osobiste znaczenie i indywidualną „wartość”.

Każdy zadaje sobie pytania o własne znaczenie i wartość. Od zarania dziejów ludzie starają się rozszyfrować, jakie jest nasze miejsce w wielkiej układance stworzenia oraz ile tak naprawdę „znaczymy”. W odległej przeszłości pytano: „Czym jest człowiek, że o nim pamiętasz, i czym – syn człowieczy, że się nim zajmujesz?” (Ps 8,5). Prorocy Starego Testamentu radzili: „Zaniechajcie człowieka, który ledwie dech ma w nozdrzach. Bo na ile go ocenić?” (Iz 2,22). Wschodni mędrcy lamentowali: „Marność nad marnościami, powiada Kohelet, marność nad marnościami – wszystko marność” (Koh 1,2).

Nawet dzisiaj, w erze takich odkryć naukowych, jak bozon Higgsa, wciąż nas dręczą pytania o znaczenie ludzkiego istnienia. Pisząc te słowa, zauważyłem, że zaczynam się czuć nieswojo. Co też czytelnik pomyśli sobie o tej książce? A tym samym, co pomyśli sobie o jej autorze? Jaki ten tekst wywrze wpływ na postrzeganie mnie? Czy zyskam uwagę innych i uznanie, o które zabiegam? Okazuje się, że zwracając się do ciebie, czytelniku, staram się znaleźć odpowiedź na pytanie o znaczenie mojego istnienia. Zagadnienie poczucia własnej wartości opanowało naszą wyobraźnię w tak wielkim stopniu, ponieważ dotyka naszych najistotniejszych problemów – pragnienia nadania znaczenia naszemu życiu. Co więcej, jesteśmy przekonani, że można te problemy rozwiązać.

Po drugie, otaczają nas „specjaliści od samooceny”, i to w dodatku bardzo liczni! Powtarzają nam, że wysiłek włożony w rozwijanie poczucia własnej wartości (lub „autoreklamy”, jak wolę to nazywać2) przynosi wspaniałe efekty. Jest to przecież gałąź nauki. Zapewniają nas, że istnieje wystarczająco dużo obiektywnych naukowych dowodów na to, że niska samoocena źle wpływa na nasze życie i należy radykalnie zmienić sposób, w jaki się postrzegamy. Doszli do wniosku, że skoro niska samoocena jest wyuczona, to można się jej oduczyć, pod warunkiem że wyszkolimy odpowiednio rodziców, nauczycieli, katechetów i psychologów. Bardzo szybko odpowiedziały na to wezwanie zastępy „guru samopomocy”, pedagogów czy przedsiębiorców związanych z kulturą gotowych do działania.

Po trzecie, kiedy prawie pół wieku temu narodził się ruch propagujący poczucie własnej wartości, wpisał się on idealnie w ówczesnego ducha czasów. Po seksualnej rewolucji lat sześćdziesiątych ideologia ta rozkwitła wraz z nowym humanizmem lat siedemdziesiątych i materialistycznymi orgiami lat osiemdziesiątych, aby w końcu stać się podstawową zasadą w kulturze. Jeśli mamy kochać innych, musimy najpierw pokochać samych siebie, czyż nie? Kto się nie zgodzi z tym stwierdzeniem? A czy Jezus nie wspominał przypadkiem o kochaniu bliźniego, jak siebie samego? Przedawkowaliśmy samouwielbienie, co doprowadziło w zachodnim świecie do prawdziwej ekspansji idei pielęgnowania poczucia własnej wartości, zmieniając zarówno kulturę świecką, jak i chrześcijańską.

Wielkie oszustwo?

Czy się to jednak sprawdziło? Dopiero po kilku dekadach promowania idei poczucia własnej wartości psycholodzy akademiccy zadali sobie to najistotniejsze pytanie. Czy obietnice zostały spełnione? Czy zachęcając ludzi do tego, by doceniali, kochali i szanowali siebie samych, uzyskaliśmy efekty, których oczekiwaliśmy? I czy istnieją na to niezbite dowody?

Aby odpowiedzieć na te pytania, zastosowano wnikliwą i drobiazgową metodologię, jednak odpowiedź okazała się prosta i jednoznaczna. Nasza samoocena się nie poprawiła. Brak też wystarczających dowodów na to, że uzyskaliśmy obiecywane korzyści – nie zanotowano pozytywnych efektów w dziedzinie edukacji, za to otrzymano negatywne wyniki w sferze zdrowia psychicznego. Brak też pozytywnego wpływu na przystosowanie społeczne czy tworzenie zdrowych związków międzyludzkich.

Co gorsza, wielu psychologów obwinia ruch poczucia własnej wartości o kreowanie negatywnych tendencji społecznych, takich jak rozwój kultury celebrytów, roszczeniowość, egoizm i narcyzm. Wielkie obietnice pozostały niespełnione.

Wielka wędrówka ego

Postaram się przekonać cię, czytelniku, że nie należy się skupiać wyłącznie na poczuciu własnej wartości. Pokażę ci, że brak dowodów na to, iż wywiera ono na nas pozytywny wpływ. Co więcej, związana z nim „nauka” opiera się na błędnym statystycznym rozumowaniu, a autoreklama, czyli popularna forma, którą przyjmuje, może prowadzić do niebezpiecznych i niepożądanych efektów ubocznych.

Oczywiście realistyczne spojrzenie na własną osobę jest niezbędną częścią prawidłowego rozwoju psychicznego. Nie odrzucam potrzeby budowania właściwego obrazu samego siebie. Postaram się więc przedstawić w tej książce, jak istotne jest to, co nazywam „bezwzględnym współczuciem samemu sobie”. Odpowiedzi na pytania o ludzką wartość i znaczenie powinny pojawić się w szerszym kontekście, mówiącym o naszej tożsamości i życiowym celu. Należy przyjąć zupełnie odmienne podejście do myślenia o sobie samym, nie sprowadzając go tylko do autoreklamy.

Ta książka składa się z dwóch części. Nie będziemy w stanie odrzucić ideologii poczucia własnej wartości, jeśli nie dostrzeżemy jej błędów, ponieważ wpływ, jaki wywiera na kulturę popularną, a także na serca i umysły, jest zbyt duży. Na początku opowiem, jak doszło do tego, że uwierzyliśmy, iż zagadka wartości i znaczenia, wstydu i poczucia winy, kompleksu niższości i niepewności może zostać rozwiązana dzięki poprawie samooceny oraz takiej „nauce”, jaką jest psychologia. Przyjrzymy się, jak rośnie popularność idei poczucia własnej wartości, począwszy od 1890 roku i stosunkowo prostych założeń amerykańskiego psychologa Williama Jamesa, aż po ich współczesną mutację, będącą samoreplikującym się kulturowym wzorcem, który zaraża kolejne środowiska niczym wirus. Powiedziano kiedyś, że wszystkie koncepcje są „egoistami dążącymi do światowej dominacji”3. Postaram się przekonać moich czytelników, że obok feminizmu i freudyzmu ideologia poczucia własnej wartości należy do panteonu „wielkich idei” dwudziestego wieku. Spróbuję przedstawić, w jaki sposób ideologia ta skolonizowała zachodnie umysły, a przenikając do takich dziedzin, jak edukacja, zdrowie publiczne czy religia, wykroczyła daleko poza dowody psychologiczne, na których powinna się opierać. Jeśli nie dostrzeżemy skali zmian kulturowych, do których doszło, nie ochronimy siebie ani swoich dzieci przed jej zgubnym wpływem.

Wędrówka większa niż twoje własne ego

W drugiej części książki spróbuję odpowiedzieć na pytanie, czy istnieje biblijne podejście do kwestii znaczenia i wartości człowieka, które miałoby pewniejsze psychologiczne podstawy. Dobra wiadomość jest taka, że wierzę, iż ono rzeczywiście istnieje. Zła wiadomość jest taka, że jest ono sprzeczne ze współczesnymi przekonaniami Zachodu. Nie poddaje się ekspresowym poprawkom i sloganom reklamowym. Jakkolwiek bym się starał, nie użyję w odniesieniu do niego słów „wystarczy, że…”. Nie uda się nam osiągnąć sukcesu w sześćdziesiąt sekund, nie opiszemy go dziesięcioma krokami, pięcioma strategiami czy nawet siedmioma nawykami. W świecie, w którym oczekuje się natychmiastowej satysfakcji bez wysiłku, z pewnością jestem o jeden krok do tyłu.

Jeśli jednak chcemy się dowiedzieć, w jaki sposób powinniśmy o sobie myśleć, musimy zmierzyć się z takimi zagadnieniami światopoglądowymi, jak tożsamość i cel. Kim jestem? I, co ważniejsze, po co istnieję? Psycholodzy nie potrafią odpowiedzieć na pytania ostateczne. Mogą zapożyczyć pewne pomysły z filozofii, neurologii czy literatury, jednak każda z tych dziedzin odeśle ich z powrotem do zagadki tkwiącej w samym środku ludzkiego doświadczenia – w jaki sposób powinniśmy o sobie myśleć? Gdzie jest nasze miejsce w wielkiej strukturze wszechświata? I dlaczego tak bardzo pragniemy coś w niej znaczyć?

Odpowiedzi krążą wokół głębszych pytań o to, czy Bóg istnieje i czy ujawnił się nam. Jeśli Bóg ani żadna prawda wykraczająca poza ludzką wyobraźnię nie istnieją, wówczas rzeczywiście się okaże, że jesteśmy pozostawieni sami sobie. Przyjmując filozoficzny punkt widzenia, musimy skonstruować z dostępnych nam środków najdoskonalszą wersję siebie. Patrząc z tej perspektywy, możemy myśleć na swój temat, co tylko chcemy. Zgodnie z argumentami, które przytaczam w tej książce, ludzie, dla których poczucie własnej wartości jest istotą życia, nie znajdą potwierdzenia swoich przekonań w psychologii. Wszystko bowiem zwraca się ku filozofii.

Jeśli Bóg istnieje i ujawnił się człowiekowi w Ewangeliach, Jego historia może stanowić dla nas punkt odniesienia. Po pierwsze, zmieni się nasza mentalność i perspektywa, z jakiej spoglądamy na świat. Zamiast skupiać się na tym, co jest dobre dla mnie, zostanę wezwany do działania dla dobra Jego Królestwa i chwały. Nie chodzi o nas! Chodzi o wielką historię Boga. Odkryjemy wolność przebaczenia samym sobie wówczas, kiedy osią naszego życia stanie się realizowanie jego wypełniającego się przeznaczenia. Prawdziwe znaczenie, tak jak i szczęście, odnajdujemy, kiedy sięgamy po coś zupełnie innego.

Po drugie, zmieni się nasze poczucie tożsamości. Jako chrześcijanie powinniśmy się rozwijać, a następnie przyjąć nową tożsamość jako ukochane dzieci Boga. Musimy zmienić sposób myślenia, stopniowo przemieniając krzywdy przeszłości w obietnicę przyszłości. Pomoże nam to skończyć z osądzaniem i ocenianiem samych siebie, a w zamian pozwoli przyjąć biblijne współczucie. Nauczymy się również kwestionować i odrzucać konsekwencje popełnionych przez innych grzechów, które nas zraniły, a jednocześnie odkryjemy przebaczenie i łaskę w odniesieniu do grzechów, które sami popełniliśmy.

To nie będzie naprawa ekspresowa. Jeśli tylko wytrwamy, odkryjemy jednak, że warto się jej podjąć. W porównaniu z błędną ideologią poczucia własnej wartości Ewangelia proponuje nam wędrówkę większą niż ego. Zapnijmy więc pasy i zacznijmy od początku – skąd się wzięła nasza dzisiejsza obsesja poczucia własnej wartości?

Rozdział 1

Narodziny ideologii

W sobotę 22 listopada, zaledwie 26 sekund przed końcem gry, Anglia zdobyła Puchar Świata w rugby za sprawą gola strzelonego w ostatnim momencie przez Jonny’ego Wilkinsona. Na trybunach wybuchła wrzawa, zagorzali wrogowie ściskali się z radością, a dorośli mężczyźni płakali. Narodził się bohater. Do tego właśnie dążył młody Jonny Wilkinson od pierwszych kroków postawionych na boisku. To powinien być najwspanialszy moment w jego życiu. A jednak okazało się, że kilka godzin później zupełnie stracił panowanie nad sobą.

Co się stało? W książce Zmagając się z życiem4 sportowiec opowiada o tym, jak przez cztery lata borykał się z różnymi lękami. Życie było dla niego niczym gra, w której nie mógł zwyciężyć, ponieważ dręczyły go niepokój i niepewność. Odkrył nagle, że stał się niewolnikiem własnych osiągnięć i jest jedynie tak dobry, jak jego ostatni gol. Im lepiej się działo, tym więcej miał do stracenia.

Wielu z nas doświadczyło podobnych sytuacji. Tak jak Jonny Wilkinson, staramy się być lepsi, aby lepiej się poczuć. Nie możemy się zatrzymać w ciągłej pogoni za kolejnymi sukcesami i uzależnieniu od opinii innych. Czy może być to problem związany z poczuciem własnej wartości? I czy możliwe jest, abyśmy poczuli się ze sobą lepiej, zmieniając sposób, w jaki postrzegamy nasze cele, osiągnięcia i wysiłki?

Gra w osiągnięcia

Pierwszą osobą, która ukuła termin „poczucie własnej wartości” był William James5, Amerykanin okrzyknięty mianem ojca współczesnej psychologii6. Tak jak Jonny Wilkinson, uważał, że istnieje związek między sposobem, w jaki myślimy o sobie, oraz sposobem, w jaki myślimy o naszych życiowych celach i osiągnięciach.

Urodzony w 1842 roku w Nowym Jorku w zamożnej rodzinie7, William był swojego rodzaju erudytą. Jego zainteresowania oscylowały wokół filozofii, medycyny i rodzącej się wówczas psychologii. Wszyscy członkowie rodziny cieszyli się uznaniem. Ojciec Williama, Henry, był zwolennikiem szwedzkiego mistyka chrześcijańskiego Emanuela Swedenborga, a brat Williama, Henry junior, był początkującym powieściopisarzem. Wszyscy członkowie rodziny dużo podróżowali i wiedli wyrafinowane kosmopolityczne życie.

William cierpiał z powodu problemów psychicznych. Mimo ukończenia studiów medycznych na Harvardzie, nigdy nie pracował w zawodzie lekarza, a zamiast tego postanowił się zająć psychologią. Był płodnym pisarzem i człowiekiem sukcesu. Jego prace przypominają nam o tym, że psychologia rodziła się stopniowo jako odrębna dyscyplina filozofii. James założył również filozoficzną szkołę pragmatyzmu i cieszy się uznaniem dzięki stworzeniu terminu „pragmatyzm”.

Jamesa interesowały uczucia rodzące się w nas, kiedy oceniamy i szacujemy wyniki naszych dokonań. Jego zdaniem ludzki umysł ceni sukcesy ponad wszystko, a im lepiej się nam wiedzie, tym lepiej czujemy się sami ze sobą. Uważał, że jeśli poświęcimy trochę czasu na analizę naszych myśli i obserwację zachowań, zrozumiemy wkrótce, tak jak Wilkinson, że jesteśmy ludźmi oceniającymi. Bez ustanku gromadzimy i wartościujemy nasze osiągnięcia, odnosząc je do całej naszej osoby: „Nie potrafię porozumiewać się z innymi, czuję się nieudacznikiem”, „Świetnie gram w hokeja, jestem więc świetnym człowiekiem”.

William James uważał, że jeśli takie wartościujące myślenie staje się nawykiem, wpływa ono na uczucia oraz postrzeganie siebie. Innymi słowy, mimo iż samopoczucie może się zmieniać w zależności od dnia i zaliczonych w nim osiągnięć, z czasem prowadzi do powstania dominującego sposobu myślenia o sobie, na przykład: „Jestem po prostu beznadziejny” lub „Jestem ósmym cudem świata”.

Zazwyczaj nie bierzemy jednak pod uwagę osiągnięć z przeszłości. Chcemy czuć się kompetentni w dziedzinach, które w danym momencie są dla nas istotne. Jeśli zawsze marzyłeś o karierze piłkarza, na nic się zda odkrycie, że jesteś utalentowanym baletmistrzem. James stwierdził, że poczucie własnej wartości zależy od porównania naszych osiągnięć z oczekiwaniami, czyli nadziejami, marzeniami i ambicją, a myślimy o sobie tym lepiej, im bardziej one do siebie pasują.

Nie oznacza to, że poczucie własnej wartości jest stałe i nie mamy na nie wpływu. James wierzył, że jeśli naprawdę chcesz, możesz odmienić postrzeganie siebie poprzez zmianę podejścia do własnych osiągnięć. Nie ma sensu spoglądać w lustro w nadziei na to, że powtarzanie sobie, jacy jesteśmy wspaniali, cudowni i kochani, sprawi, że poczujemy się ze sobą lepiej. James nie wierzył w autoreklamę. Aby zacząć inaczej myśleć o sobie, musisz albo zbliżyć się do realizacji marzeń, albo zmienić marzenia i cele, które chcesz w życiu osiągnąć.

Wróćmy do przykładu baletmistrza marzącego o karierze piłkarza. Ma on dwie możliwości – może dążyć do celu z większą determinacją i podwoić swoje wysiłki („Będę kopał tę piłkę, aż stracę czucie w stopie”) lub zmienić swój cel oraz sposób, w jaki o nim myśli („Przecież balet jest całkiem fajny, nieważne, co myślą o tym inni”).

James otworzył przed nami furtkę do nowego myślenia o poczuciu własnej wartości, stwierdzając, że możemy je zmienić, jeśli skupimy się na podejściu do własnych dążeń i aspiracji. Prawdopodobnie poradziłby Jonny’emu Wilkinsonowi, aby przestał koncentrować się na idealnym wyniku, poddał krytyce swoje ambicje i zaczął dążyć do realistycznych celów. Nigdy nie zasugerowałby poprawy poczucia własnej wartości poprzez powtarzanie formułki „Jesteś wyjątkowy”. I zdziwiłby się, gdyby zobaczył, że pozytywne postrzeganie siebie niezależne od jakichkolwiek dokonań, stało się niezbędne dla człowieka żyjącego w drugiej połowie dwudziestego wieku.

Gra w ego

Wraz z początkiem dwudziestego wieku sława Jamesa zaczęła blednąć przytłumiona rosnącą popularnością austriackiego neurologa i psychoanalityka Zygmunta Freuda. Chociaż Freud nie używał pojęcia „poczucie własnej wartości”, miał wiele do powiedzenia na temat negatywnych i pozytywnych postaw oraz uczuć, które przyjmujemy wobec nas samych. Zamiast jednak łączyć je z osiągnięciami „tu i teraz”, skupił się na poszukiwaniu ich źródeł we wczesnym dzieciństwie. Jednym słowem, jeśli chcesz pomóc ludziom z takim problemami, jak te, z którymi zmagał się Jonny Wilkinson, musisz zaprosić ich na kozetkę i przeanalizować ich doświadczenia z dzieciństwa. Freud był zdania, że negatywne i pozytywne uczucia, jakimi darzymy samych siebie, są uwarunkowane przeżyciami z czasów wczesnego dzieciństwa. Dochodzi w tym okresie do walki między poszczególnymi częściami naszej osobowości, a ostateczny wynik ma dla nas szczególnie ważne znaczenie. Co konkretnie miał na myśli?

Ludzki umysł dzieli się według Freuda na trzy części: id, ego i superego8, które są ze sobą połączone i wymieniają się energią psychiczną. Freud wiedział, że nie istnieją w mózgu podobne struktury, jednak podkreślał, że tak skonstruowany model pozwala zrozumieć, w jaki sposób oddziałują na siebie poszczególne operacje umysłowe.

Id jest najbardziej pierwotną częścią naszej osobowości i rozwija się jako pierwsze. Aby zrozumieć jego działanie, wystarczy przyjrzeć się temu, jak funkcjonują niemowlęta i małe dzieci: „Chcę, potrzebuję, muszę to dostać natychmiast”. To właśnie ja jestem najważniejszy. Id odwołuje się do jednej zasady, która została określona w koncepcji Freuda jako zasada przyjemności, polegająca na dążeniu do własnej satysfakcji. Id, opisywane jako mroczna i niedostępna część naszej osobowości9, jest napędzane pierwotną agresją i niepohamowanym pragnieniem seksualnego zaspokojenia.

Id chce rządzić światem, a jeśli osiągnęłoby to, czulibyśmy się bardzo zadowoleni z siebie. Świat zamieszkały przez niczym nieskrępowane id nieuchronnie stałby się koszmarnym miejscem gwałtu, rabunku i destrukcji. Dlatego właśnie instynkty i żądania id muszą zostać stłumione, co należy do zadań matki i ojca. Kiedy mały Harry krzyczy: „Chcę, potrzebuję, muszę to dostać natychmiast!”, jego id napotyka barierę w postaci dyscypliny narzuconej przez rodziców. Odkrywa, że upragnione lody pozostają w lodówce, a on tymczasem musi spędzić kolejne pięć minut, stojąc w kącie.

W tym momencie zaczynamy źle się czuć ze sobą. To właśnie doświadczenie rodzicielskiej dyscypliny rozwija w umyśle to, co Freud nazwał superego. Odpowiada ono za przyswajanie norm, ideałów, oczekiwań i zasad ustanowionych przez rodziców, które z czasem zostają uznane przez dziecko za własne. Superego wypełnia w pewnym sensie zadanie matki i ojca, działając od tej pory jako „policja moralna”. Jak zobaczymy później, to superego często sprawia, że myślimy o sobie negatywnie.

Czy aby na pewno zawsze wygrywa id, charakteryzujące się odurzeniem uwodzicielską mocą seksu oraz brutalną prymitywną siłą prowadzącą do agresji? Na szczęście odpowiedź brzmi: nie. Superego ma swoją sekretną broń – potężne i miażdżące uczucie, które nazywamy poczuciem winy. Jeśli ulegamy id, superego wylewa na naszą głowę całe wiadro wyrzutów sumienia. Superego potrafi sprawić, że poczujesz się fatalnie, myśląc o samym sobie. I to właśnie jest według Freuda źródło negatywnego postrzegania siebie. Zbyt głębokie poczucie winy i zbyt duży wpływ superego wystarczą, abyśmy rozwijali w sobie swój negatywny obraz lub, jak to obecnie określamy, niską samoocenę.

Większość tego, co właśnie opisałem, dzieje się na poziomie podświadomości. W pełni świadome jest natomiast działanie ego, czyli trzeciej części naszego umysłu. Ego ma swoje miejsce między id i superego, pełniąc w pewnym sensie rolę sędziego. Odnosi się do świata zewnętrznego, a jego zadaniem jest wypracowanie skutecznego kompromisu poprzez utrzymanie równowagi pomiędzy id, będącym „wewnętrzną bestią”, oraz superego, sprawującym ochronę nad moralnością. Oczywiście nie jest to łatwe zadanie i, zdaniem Freuda, właśnie dlatego mamy często wrażenie, że w naszym wnętrzu toczy się wojna.

Dlaczego nasze biedne stare ego zwyczajnie nie załamuje się pod ciężarem wyrzutów sumienia narzucanych przez superego? Cóż, ono też ma swoją sekretną broń – wrodzoną dziecięcą skłonność do megalomanii lub, jak to ujmuje Freud, narcyzmu. Megalomania jest naturalna dla niemowląt, dla których inni ludzie są po prostu pośrednikami spełniającymi potrzeby ich id. Kiedy więc superego zalewa dzieci poczuciem winy, ich naturalna megalomania łagodzi jego następstwa. Z czasem ego poskramia narcyzm, który zamienia się w to, co Freud nazywa pozytywnym spojrzeniem na siebie.

Pozytywna samoocena jest rodzajem mechanizmu obronnego. Utrzymuje ona równowagę między wygórowanymi żądaniami id oraz budzącymi poczucie winy oczekiwaniami superego. Zdrowa dawka pozytywnego myślenia o sobie pozwala, aby ludzie czuli się dumni z siebie. Z czasem przyjmują oni żądania i oczekiwania superego, przekształcając je w swoje własne „ego-ideały” i zasady moralne. Sprawia to, że czują się ze sobą jeszcze lepiej. Tutaj tkwi źródło tego, co zostanie później nazwane „pozytywną samooceną”.

Posłużę się przykładem. Ojciec jest na ciebie bardzo zły i uprzedza, że jeśli jeszcze raz skłamiesz, to nie dostaniesz deseru i będziesz miał tygodniowy szlaban na komputer. Auć! Dochodzi do głosu superego, wylewając ci na głowę wiadro wyrzutów sumienia. Oddalasz się więc z podkulonym ogonem. Przekaz jest jasny – nie kłam, bo w przeciwnym razie czekają cię przykre konsekwencje. Z czasem ego przekształca obciążony poczuciem winy zakaz: „Nie kłam, bo inaczej…”, w coś pozytywnego, na przykład: „Bądź uczciwym, szanującym się człowiekiem, a znajdziesz przyjaciół i uznanie”. I to właśnie sprawia, że myślimy o sobie dużo lepiej.

Freudowski wkład w rozwój badań nad poczuciem własnej wartości to stwierdzenie, że mimo całej ohydy płynącej z id, jesteśmy w stanie spojrzeć na samych siebie pozytywnie dzięki pielęgnowaniu pozytywnej samooceny. Kilka dekad później wielu psychologów zajmujących się tym zagadnieniem wciąż czerpało z koncepcji pozytywnej samooceny Freuda, uznając ją za model podstawowy. Była to inspiracja dla ówczesnego przekonania, że „pozytywne myślenie” i „dobre samopoczucie” są kluczem do walki z poczuciem winy i brakiem pewności siebie oraz pozwalają odnaleźć w życiu znaczenie i wartość. Zapomniano o podkreślanym przez Williama Jamesa znaczeniu bieżących sukcesów. Zainteresowanie przeniosło się na freudowską teorię, akcentującą rolę przeszłości i wewnętrzną walkę toczącą się w ludzkiej osobowości. Spoglądając z tej perspektywy, dojdziemy do wniosku, że osoby podlegające surowej rodzicielskiej dyscyplinie lub podążające za nierealnymi „ego-ideałami”, o ile nic z tym nie uczynią, zdają się skazane na niską samoocenę.

Gra w poczucie niższości

Freud miał wielu uczniów, a jego przełomowe koncepcje zrodziły kilka szkół psychoanalizy, które rozwinęły się w odmiennych kierunkach. Alfred Adler, również Austriak, zainteresował się działaniem opisanych przez Freuda sił nie tylko w obrębie osobowości (między id a superego), ale również między ludźmi (także między nim samym i Freudem!). Zainteresowanie Adlera polityką, a w szczególności walką wewnątrz ówczesnych ruchów społecznych, takich jak socjalizm i feminizm, doprowadziło do dalszego rozwinięcia freudowskiej koncepcji władzy i kontroli10.

To Adler ukuł popularne pojęcie „kompleks niższości”. Stwierdził, że absolutna władza dorosłych rodzi w dziecku silne poczucie niższości. Upraszczając, rodzice są wielcy, a dzieci malutkie, co sprawia, że te ostatnie zaczynają źle o sobie myśleć. Jednak wspomniane poczucie niższości pełni również pozytywną funkcję, ponieważ jest dla dziecka bodźcem do doskonalenia się i dążenia do sukcesu. To właśnie determinacja, aby dołączyć do „klubu dorosłych” i przezwyciężyć kompleks niższości, rodzi w dziecku pragnienie zdobycia wiedzy, wykształcenia i mądrości. Według Adlera fenomen tego wczesnego poczucia niższości polega na tym, że motywuje nas do bycia jak najlepszymi.

Niestety nie na każdego tak to działa. Rodzice, którzy podkopują raczkującą pewność siebie zamiast ją umacniać, obarczają dzieci kompleksem niższości. Ta smutna historia nie obejdzie się jednak bez zwrotu akcji. Niektóre dzieci, broniąc się, reagują zbyt gwałtownie i przybierają nieodpowiednią maskę wyniosłości. W rezultacie mamy do czynienia z opisanym przez Adlera charakterystycznym dla osób zarozumiałych, „kompleksem wyższości”, który ma wiele wspólnego z freudowskim narcyzmem.

Adler stał się kolejnym ważnym myślicielem ruchu poczucia własnej wartości. Jego opowieści o walce małych dzieci z władzą rodzicielską i wynikającym z tego kompleksie niższości dały podwaliny współczesnym przekonaniom, jakoby negatywne postrzeganie siebie miało źródło w doświadczeniach wczesnego dzieciństwa związanych z surową i upokarzającą postawą rodziców. Teoria kompleksu wyższości utorowała z kolei drogę koncepcji „kruchego poczucia własnej wartości”, które pod maską dumy, przesadnej asertywności i pewności siebie ukrywa buzujące poczucie niższości i żal do świata.

Gra w wycofywanie się

Osobista walka z władzą i dominacją ukształtowała myślenie psychoanalityczki Karen Horney, podobnie jak ówczesna władza i rywalizacja pomogły uformować koncepcje Adlera. W przypadku Horney to autorytarni mężczyźni, na przykład jej ojciec, jak również sam Freud, stali się katalizatorem jej kreatywnego myślenia. Tak jak w przypadku Williama Jamesa, to właśnie częste napady depresji podsycały chęć odkrycia źródeł jej własnego poczucia niższości11.

Horney była kontynuatorką myśli Freuda i również odnosiła się do doświadczeń wczesnego dzieciństwa. Tak jak Adler, skupiała się na dziecięcym poczuciu izolacji i bezsilności wobec potencjalnie niebezpiecznego świata. Interesowała się szczególnie tym, jak w niektórych przypadkach zachowanie rodziców może doprowadzić do tego, że dziecko utraci poczucie akceptacji. Horney uważała, że w takiej sytuacji zaczyna ono postrzegać miłość i akceptację jako coś uwarunkowanego czynnikami zewnętrznymi. Innymi słowy, czujemy się dobrze wówczas, kiedy inni ludzie dobrze się do nas odnoszą. W rezultacie dorastamy w poczuciu niepewności i reagujemy na świat bojaźliwością oraz „lękiem podstawowym”12.

Horney zgadzała się z twierdzeniem Adlera, że nasze Ja stara się bronić. Najczęstszym mechanizmem obronnym była według niej postawa uległa13. W takiej sytuacji dziecko od razu poddaje się i wyciąga białą flagę w obliczu najmniejszego zagrożenia. Takie dzieci wyrastają na dorosłych, którzy nie wyznaczają wyraźnych granic i starają się spełniać oczekiwania innych. Jest to typ osoby, która zaprasza cię na niedzielny obiad, przepraszając jednocześnie, że nie potrafi dobrze gotować. Osoby reprezentujące postawę uległą czują się skrępowane i bezwartościowe – jest to klasyczny przypadek nazywamy obecnie „niskim poczuciem własnej wartości”.

Z drugiej strony, postawa agresywna podpowiada ci, że powinieneś uderzyć pierwszy. Dziecko zadaje cios, zanim jakakolwiek wojna zostanie wypowiedziana. Takie dzieci wyrastają według Horney na osoby dominujące, wszystkowiedzące i wojownicze, które odczuwają potrzebę kontrolowania otoczenia. Wyobraźmy sobie zacietrzewionego i agresywnego menedżera. Jest łysawy, ma 165 cm wzrostu i z przyjemnością nadużywa władzy, którą ma nad innymi. Pomyślmy też o osobie, która na najmniejszą krytykę odpowiada, zasypując cię usprawiedliwianiami. Są to klasyczne przypadki tego, co zostanie później nazwane „kruchym poczuciem własnej wartości”, a co my określamy najczęściej mianem poczucia niższości.

Wyjątkowe w myśli Horney było podkreślenie, jak ważna jest konsekwentna i bezwarunkowa miłość rodzicielska, rodząca bezwarunkową akceptację. Jej brak stanowi kolejny zalążek niskiej samooceny.

Gra w przywiązanie

Zanim połączymy ze sobą wszystkie opisane dotąd wątki, musimy krótko scharakteryzować jeszcze jeden model rozwoju dziecka. W latach sześćdziesiątych, krótko przed rozwinięciem się ruchu poczucia własnej wartości, w psychologii pojawiła się teoria przywiązania. Była to koncepcja psychologa i psychiatry Johna Bowlby’ego14.

Bowlby podkreślał, że do zdrowego rozwoju psychicznego i tworzenia w dorosłym życiu dojrzałych związków niezbędne jest zbudowanie emocjonalnej więzi z pierwszym opiekunem, którym zazwyczaj jest matka. Ta więź pozwala dziecku na przywiązanie się do matki. Proces ten, mający miejsce zazwyczaj między szóstym a dwudziestym czwartym miesiącem życia, odgrywa znaczącą rolę w rozwoju wewnętrznego modelu pozwalającego na nawiązywanie i utrzymywanie zdrowych relacji w późniejszym okresie.

W badaniach Bowlby’ego znajdziemy wiele przekonujących koncepcji. Stwierdzenie, że stabilna relacja z pierwszym opiekunem wpływa na sposób, w jaki budujemy późniejsze związki, zdaje się prawdziwe. Jeśli uzależniona od narkotyków matka nie zapewniła dziecku miłości i opieki, nie zdziwi nas, jeśli okaże się, że dziecko będzie miało w dorosłym życiu problemy z zaufaniem i angażowaniem się w relacje. Idee Bowlby’ego zostały poddane licznym badaniom empirycznym, podczas których opiekunowie i dzieci byli obserwowani w warunkach eksperymentalnych15. Teoria przywiązania ma nam zatem sporo do przekazania na temat tego, jak rozwijamy koncepcję samych siebie.

Bowlby spotkał się z mniejszym lub większym ostracyzmem ze strony środowiska uczonych popierających idee psychoanalizy, ponieważ odrzucił niektóre z jej fundamentalnych założeń. Jego własna teoria zdobyła jednak wysoki status i uznanie wśród innych naukowców akademickich. Jest to prawdopodobnie najpopularniejsza obecnie teoria tłumacząca trudności w rodzinnych relacjach, rozpowszechniona wśród pracowników opieki społecznej pracujących z dziećmi16.

Ruch poczucia własnej wartości, chociaż lekceważony przez Bowlby’ego ze względu na upraszczający redukcjonizm, znalazł się pod dużym wpływem jego badań. Wadliwe przywiązanie zostało uznane za kolejną przyczynę niskiej samooceny.

Wszystko tkwi w umyśle, głupcze!

Jak zatem połączyć ze sobą wszystkie opisane do tej pory wątki? Przywołaliśmy zaledwie garstkę z ogromnej liczby teoretyków i psychologów zajmujących się poruszanym tu zagadnieniem. Na twarzach badaczy akademickich może się pojawić grymas niezadowolenia spowodowany powierzchownością tej krótkiej i szybko sporządzonej analizy, przedstawiającej sylwetki kilku największych myślicieli zeszłego stulecia. Wybrałem koncepcje, które w połowie dwudziestego wieku okazały się najistotniejsze w rozwoju teorii poczucia własnej wartości. Mój krótki przegląd był próbą zarysowania kluczowych idei końca lat sześćdziesiątych, które połączyły się z czasem, tworząc potężny ruch poczucia własnej wartości. Istotne są dla nas trzy kluczowe aspekty.

Po pierwsze, te odmienne i złożone teorie dotyczące rozwoju osobowości dziecka zostały połączone w ogólnym rozumieniu w jedną prostą koncepcję niskiej samooceny. Wszystkie kreatywne i daleko sięgające idee, takie jak pozytywne i negatywne postrzeganie siebie prezentowane przez psychoanalityków, kompleks niższości badany przez Adlera lub też idea osobowości uległej przedstawiana przez Horney, zostały sprowadzone do jednej, oszczędnej koncepcji niskiej samooceny. Okazała się ona dość przystępna i łatwa do uchwycenia, co stanowiło jej dodatkową zaletę.

Po drugie, niska samoocena zaczęła być postrzegana jako przypadłość nękająca prawie całe społeczeństwo. Uogólniono teorie zbudowane na zaledwie kilku przypadkach bolesnych przeżyć, które mogły się okazać bardzo pomocne tylko niektórym. Niska samoocena zaczęła być traktowana jako problem każdego i została powiązana z całym wachlarzem psychologicznych i socjologicznych zagadnień.

Po trzecie, narodziła się koncepcja autoreklamy. Jeśli niska samoocena uformowana we wczesnym dzieciństwie stanowi problem, wzmocnienie poczucia własnej wartości musi być jego rozwiązaniem. Pojawiło się przekonanie, że każdy może skorzystać, pozwalając sobie na odpowiednią dawkę samouwielbienia. W szczególności ludzie tacy, jak Jonny Wilkinson…

Co jednak zaważyło na tym, że koncepcja poczucia własnej wartości stała się tak popularna? I jak się jej udało zyskać tak ogromny sukces? Co takiego się zdarzyło w latach sześćdziesiątych, że doszło do przekształcenia popularnej i nieskomplikowanej koncepcji w ruch, który stał się następnie stylem życia?

Rozdział 2

Punkt przełomowy

Czasami wystarczy drobiazg. Lekkie drżenie ręki, szturchnięcie łokciem, położenie ostatniej karty i domek z kart runie. Osiągnąłeś punkt przełomowy – nawet lekki przedmiot ułożony na innym, delikatnie wyważonym, może sprawić, że konstrukcja się zawali.

Podobnie bywa z ludzkim zachowaniem. Socjolog Morton Grodzins badał w latach pięćdziesiątych modele rasistowskich zachowań na amerykańskich osiedlach17. Odkrył, że białe rodziny mieszkały w sąsiedztwie czarnoskórych do momentu, kiedy ich liczba pozostawała stosunkowo niewielka. Gdy się jednak okazywało, że czarnoskórych rodzin zaczyna być więcej, białe rodziny masowo się wyprowadzały. Takie momenty nazywamy właśnie punktami przełomowymi.

Ten sam mechanizm dotyczy rozprzestrzeniania się koncepcji. Jak to się dzieje, że niektóre z nich zdobywają światową popularność i stają się oczywistymi prawdami, podczas gdy inne odchodzą w zapomnienie? Dlaczego przyjmują się tylko niektóre z nich? Dzieje się tak, ponieważ osiągają punkt przełomowy, kiedy to dochodzi do nagromadzenia sprzyjających warunków. „Punkt przełomowy jest więc momentem, w którym sytuacja osiąga masę krytyczną; swoistym progiem, punktem wrzenia”18. Nowa idea rozprzestrzenia się jak wirus, a kiedy już znajdzie podatny grunt, staje się kulturowo akceptowana i sprawia, że chcemy w nią wierzyć, nawet jeśli nie przemawiają za nią żadne dowody. Idea, podobnie jak alkohol, opanowuje nasze umysły i osłabia krytyczne myślenie do tego stopnia, że wciąż żądamy więcej.

Marsz nauki

Naukowe idee chyba nie rozprzestrzeniają się w ten sposób, czyż nie? Czy w świecie nauki nie liczy się jakość dowodów, które decydują o tym, jak wysoko ceni się daną koncepcję?

Chcielibyśmy wierzyć, że fakty naukowe spokojnie czekają w kolejce na to, abyśmy je odkryli. Ufamy, że cały ten proces jest nadzorowany przez społeczność obiektywnych naukowców oddanych prawdzie i że rządzą nim jasne procedury naukowych metod. Metody te polegają na starannych testach i próbach, wyszukiwaniu i selekcji, odrzucaniu tego, co niepotrzebne, i pozostawianiu jedynie tego, co przydatne. W przeciwieństwie do cyników rządzących w mediach i wulgarnych spin doktorów kontrolujących świat polityki, naukowcom możemy zaufać, ponieważ mówią nam prawdę. Są dla nas obiektywnymi kartografami opisującymi rozległe krajobrazy natury i wiernymi zarządcami ich tajemnic.

Nasze zaufanie nie ogranicza się do takich dyscyplin naukowych, jak fizyka i chemia. Przyjęliśmy nowe dziedziny nauki, na przykład socjologię i psychologię, z równie dużą dozą czci i szacunku. Wierzymy, że metody, które doprowadziły do oszałamiających zysków w transporcie lub w przemyśle, mogą pomóc nam równie spektakularnie w zrozumieniu społeczeństwa, związków i ludzkiego umysłu. Mamy nadzieję, że również w tych dziedzinach nauka będzie trzymać się z dala od kapryśnej mody i struktur władzy, które kontrolują rozwój „zwykłych” koncepcji.

To niestety tak nie działa. Prawdą jest, że w ściśle kontrolowanych warunkach pojedynczy naukowy fakt może zostać poddany wnikliwej analizie, a następnie zbadany w dość obiektywny sposób. Jeśli jednak chodzi o złożone zagadnienia, takie jak badanie ludzkiego zachowania, pojedyncze fakty muszą zostać ze sobą połączone, aby można było dotrzeć do ogólnych prawd rządzących rzeczywistością. I w tym momencie zaczynają się właśnie problemy. Dochodzą do głosu również społeczne i emocjonalne czynniki rządzące postępem pozostałych idei. Dlatego właśnie niektóre naukowe koncepcje stają się istotne i popularne, podczas gdy inne mają jedynie lokalny zasięg i okazują się mało znaczące19.

Nie chciałbym zostać źle zrozumiany. Nie kupuję postmodernistycznego odrzucenia naukowych metod, uważanego za jedną z wielu metod poznawczych. Nie uważam, że musimy po prostu wybrać, w co wierzymy, opierając się na języku kultury, do której należymy i który najlepiej do nas przemawia. Metody naukowe dały ludzkości wiele dobrego. Pamiętajmy jednak, że naukowe odkrycia muszą zostać zbadane i wielokrotnie zweryfikowane, zanim zyskają status faktów.

Kiedy jakiś fakt przedrze się już do kultury popularnej, zdarza się, że zaczyna czasami żyć własnym życiem, nawet jeśli nie był poparty wystarczająco mocnymi dowodami. Nie dalej jak wczoraj ktoś przypomniał mi: „Przecież używamy tylko 10% naszego mózgu, czyż nie?”. Tego typu komentarze nieustannie padają podczas prowadzonych przeze mnie wykładów z zakresu psychiatrii i nauk o mózgu. Pojawiają się też w gazetach i popularnych magazynach. Nie ma jednak żadnych dowodów na to, że fakt mówiący o tych 10% jest zgodny z prawdą20. Kiedy ktoś dostanie kulkę w głowę, nie usłyszymy z ust chirurga: „Co za szczęście, kula trafiła w stanowiącą 90%, nieużywaną część mózgu”. Stwierdzenie, że używamy tylko 10% naszego mózgu to typowa legenda miejska. Dlaczego zatem się utrzymuje? Po prostu dlatego, że chcielibyśmy, aby taka właśnie była prawda. Mielibyśmy nadzieję na istnienie w nas potencjału gotowego do wykorzystania. Jak w przypadku wielu innych pocieszających nas mitów, zasadność takiego twierdzenia jest nieistotna.

Podobna sytuacja zaszła w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, kiedy to ideologia poczucia własnej wartości wdarła się do popkultury i osiągnęła punkt przełomowy. Co zdecydowało o jej sukcesie?

Start w świecie akademickim

Spektakularny sukces w światku akademickim poprzedził nadejście punktu przełomowego koncepcji poczucia własnej wartości. Jak już wcześniej zauważyliśmy, termin ten, ukuty przez Williama Jamesa, pozostał niezauważony przez prawie pięćdziesiąt lat. W połowie lat sześćdziesiątych przebił się jednak do środowiska akademickiego, co zostało określone jako jego „eksplozja kambryjska”21.

Kambr był okresem w dziejach Ziemi, w którym życie bujnie się rozwijało i niezmiernie szybko rozprzestrzeniało się na całej planecie, okresem zwanym „eksplozją kambryjską”. Koncepcja poczucia własnej wartości przeżyła swoją „eksplozję kambryjską” wraz z nagłym wzrostem liczby badań i tekstów jej poświęconych. Twenge i Campbell przeanalizowali dane z prasy naukowej22, aby pokazać, że między rokiem 1967 a 1987 roczna liczba publikacji na ten temat wzrosła czterokrotnie. Na przełomie tysiącleci koncepcja poczucia własnej wartości pojawiła się w ponad 23 000 publikacji akademickich, stając się tym samym jednym z trzech najpopularniejszych zagadnień w badaniach z dziedziny psychologii społecznej23.

Co skierowało ideę poczucia własnej wartości na akademickie tory? Jak zauważyliśmy w poprzednim rozdziale, pierwszym powodem była możliwość uproszczenia złożonych i zniuansowanych idei dotyczących samooceny stworzonych przez psychoanalityków. Bez względu na to, czy przemawiał do ciebie obraz postawy uległej nakreślony przez Karen Horney, freudowski model surowego superego, czy kompleks niższości opisany przez Adlera, wszystkie te teorie zdawały się dążyć do uwidocznienia, że zaszedł w pewnym momencie jakiś straszliwy błąd w naszym postrzeganiu siebie. Niska samoocena okazała się ideą, która stosunkowo łatwo połączyła to wszystko w całość. I tak właśnie w połowie lat sześćdziesiątych psycholog Morris Rosenberg sformułował własną koncepcję poczucia własnej wartości, budując ją wokół idei „godności osobistej”24. Traktował ją jako stałą postawę człowieka wobec samego siebie, bazującą na ogólnej ocenie własnej osoby.

Kolejnym powodem było pojawienie się wielu nowych skal oceny. Najpopularniejsza z nich została opracowana właśnie przez Morrisa Rosenberga25. Jest ona łatwym w użyciu narzędziem, pozwalającym na określenie typu osobowości dzięki dziesięciu punktom, które mogą zostać zastosowane w stosunku do różnych ludzi i sytuacji. Jeśli i ty, czytelniku, masz ochotę sprawdzić, w jakiej kondycji jest twoja własna samoocena, znajdziesz tę skalę bez problemu w Internecie26.

Psycholodzy kochają liczby, a wraz z pojawieniem się skali Rosenberga poczucie własnej wartości mogło wreszcie zostać określone za ich pomocą. Dzięki temu opuściło ono subiektywny świat psychoanalizy, poddając się badaniom konkretniejszej, rzekomo obiektywnej naukowej dyscypliny, jaką miała być psychologia empiryczna. Możemy je teraz zmierzyć, zbadać, manipulować nim, a nawet modyfikować je, jak każdą inną rzecz w otaczającym nas świecie. Doszło do całkowitego uprzedmiotowienia lub reifikacji idei poczucia własnej wartości, a wraz z coraz częstszym odnoszeniem się do niego przez psychologów akademickich, wszystkim nam zaczęło się wydawać, że nareszcie wiemy, o czym mówimy.

Stwierdzenie, że za małe lub za duże poczucie własnej wartości pociąga za sobą istotne psychologiczne konsekwencje, było kolejnym elementem, który pozwolił mu zająć wysoką pozycję w psychologii akademickiej. Ponieważ bardzo różni ludzie poddawali się badaniu za pomocą skali Rosenberga, naukowcom udało się odkryć wiele nowych fascynujących powiązań. Okazało się, że osoby mające różne problemy psychiczne, takie jak lęki, ataki paniki, depresja czy anoreksja, wykazują niskie poczucie własnej wartości. Dotyczy to również dzieci z problemami behawioralnymi i słabymi wynikami w nauce, a także nastolatków, którzy borykają się z niechcianą ciążą, chorobami przenoszonymi drogą płciową czy nieustannymi problemami w związkach. Również członkowie gangów, alkoholicy i narkomani okazali się cierpieć z powodu poczucia niskiej wartości. Odkrycia te zasugerowały, że wszystko, co niepokoiło psychologów, psychiatrów, pedagogów i polityków, miało źródło w jednym czynniku, który wywierał na nas wpływ. Skala Rosenberga znalazła zastosowanie w przychodniach, szkołach i klubach młodzieży w całej Ameryce, podobne wnioski napływały więc bez ustanku27.

Były to doprawdy fascynujące odkrycia, ale miały jedną zasadniczą wadę – przekonanie, że korelacja jest tożsama z przyczyną. Korelacja polega na zaobserwowaniu, że dwa różne zdarzenia są ze sobą połączone. Przykładowo pisanie tej książki związane jest z siedzeniem za biurkiem i rzadko zdarza mi się zajmować nim gdzie indziej. Czy zatem bez względu na miejsce, w którym będę pisał o poczuciu własnej wartości, to stare biurko będzie czyhać gdzieś w pobliżu? Jesteśmy niemal nierozłączni – korelacja między siedzeniem za biurkiem a pisaniem książki zdaje się być stuprocentowa.

Czy możemy stąd wysnuć wniosek, że biurko sprawia, że piszę tę książkę? Wątpię. Twierdzenie, że korelacja jest tożsama z przyczyną to zwykły, ciągle popełniany przez badaczy nauk społecznych błąd logiczny. W ten sam sposób niskie poczucie własnej wartości zostało uznane za sprawcę wszelkich napotykanych przeciwności losu. Kolejnym, prawdopodobnie najsilniejszym katalizatorem eksplozji kambryjskiej, okazał się ogromy potencjał, jaki psychologia oferowała w dziedzinie ludzkiego rozwoju. Z perspektywy czasu łatwo dziś dostrzec, dlaczego psycholodzy i badacze nauk społecznych dali się tak ponieść. Jeśli niska samoocena jest dla nas zła, to z pewnością jej poprawa okaże się dobra! Pomyślmy tylko o możliwościach rozwoju oraz zapobieganiu problemom, gdyby wszystko to okazało się prawdą. Całe pokolenia mogłyby zostać „zaszczepione” dzięki programom poprawy poczucia własnej wartości. Dzieci poznawałyby nowy model myślenia we własnych domach, szkołach i kościołach. Autoreklama była rozwiązaniem prostym, zrozumiałym i dobrze się sprzedającym. Gdyby zadziałała, współczesna psychologia mogłaby się poszczycić odnalezieniem świętego Graala.

Ruch Ludzkiego Potencjału

Ostatnim czynnikiem decydującym o akademickim sukcesie poczucia własnej wartości okazał się rozwój nowych humanistycznych teorii mówiących o ludzkim rozwoju. Propagowali je wielcy współcześni uczeni i psycholodzy. Wśród nich znaleźli się Abraham Maslow, Rollo May i Carl Rogers, którzy stali się z czasem kapłanami, intelektualną elitą i kulturalnymi innowatorami tego, co nazwano Ruchem Ludzkiego Potencjału.

Nowi teoretycy nie popierali negatywnej analizy Freuda dotyczącej ludzkich motywacji, a w szczególności nie zgadzali się z niemalże obsesyjnym podejmowaniem przez niego tematu seksu i przemocy. Zastanawiali się, dlaczego psychologia była tak zafascynowana ciemną stroną freudowskiego pesymizmu. Nie ufali psychoanalitycznemu podejściu, uważając je za zbyt mechaniczne i odzierające człowieka z godności. Odrzucili koncepcję „słabego ja” uwięzionego przez bojowe frakcje działające za kulisami. Nowocześni humaniści chcieli przede wszystkim przywrócić do łask współczesnej psychologii takie idee, jak ludzka godność, wartość i samorealizacja, a poczucie własnej wartości wspaniale się do tego nadawało.

Maslow i jego koledzy nakreślili optymistyczne scenariusze mówiące o ludzkim potencjale, inspirując się dorobkiem takich filozofów, jak Jean Jacques Rousseau, oraz dziełami sztuki dziewiętnastowiecznych luminarzy romantyzmu, a wśród nich Eugène’a Delacroix czy Charles’a Baudelaire’a. Odpowiedź na pytanie, co obniża nasze morale, interesowała ich w niewielkim stopniu, ponieważ skupiali się na tym, co je zwiększa. Co najważniejsze wierzyli, że przy spełnieniu odpowiednich warunków ludzka psychika ma skłonność do wzrostu, dojrzewania i czynienia dobra afirmującego życie.

Carl Rogers, który porzucił powołanie religijne i odszedł z seminarium teologicznego (Union Theological Seminary) w Nowym Jorku, aby zostać psychologiem, miał prawdopodobnie największy wpływ na opinię publiczną. Jego podejście „nastawione na klienta” wyrażało się w „aktywnym słuchaniu” i terapii niedyrektywnej28. Rogers był zaintrygowany osobistymi przyczynami pesymizmu Freuda. Zastanawiał się, jak to możliwe, że doszedł do zupełnie innych wniosków niż Freud, chociaż obydwaj pracowali z pacjentami będącymi w trudnej sytuacji. Któryś z nich musiał się mylić i z pewnością nie uważał, że był to on sam.

Stwierdził, że pesymizm Freuda mógł mieć swoje źródło w samotniczej i autystycznej naturze jego własnej analizy. Krótko mówiąc, Rogers uważał, że Freud zamknął się w ciemnym kręgu swojego pesymizmu, ponieważ nie miał wokół siebie osób, które dałyby mu ciepło i akceptację, o które zabiegał. Tak narodziło się przekonanie Rogersa o tym, że aby poczuć spełnienie, musimy zostać zaakceptowani i wysłuchani przez inną osobę.

Według Rogersa to bezwarunkowa akceptacja terapeuty leczy nas i pozwala na zaakceptowanie samych siebie. Ponieważ naturalną cechą ludzkiej psychiki jest dążenie do wzrostu i rozwoju, kluczem do sukcesu terapii jest zapewnienie ku temu odpowiednich warunków.

Zwolennicy Rogersa zarzucą mi oczywiście, że jego myśl jest dużo bardziej złożona. Bez względu na to, co myślimy o całej filozofii Rogersa, jest jasne, że twoja psychika nie może się rozwijać, kiedy jej ciemne strony są odrzucane lub, co gorsza, zupełnie negowane. Należy powiedzieć to głośno – nie uda się rozwiązać problemu, jeśli nie przyjmiemy do wiadomości tego, że on istnieje. Musimy zatem „zaakceptować” siebie. Patrząc z tej perspektywy, argumenty Rogersa przemawiające za samoakceptacją nie budzą sprzeciwu.

Rogers miał jednak na myśli coś innego. Twierdził, że proces akceptacji pacjenta przez terapeutę może uzdrawiać. Wiarę w to, że doświadczenie bycia akceptowanym przez terapeutę wyzwala w ludzkiej psychice dobro, czyli poczucie pełni, dążenie do rozwoju i samorealizacji, określam jako mistyczną. Rogers uważał, że pacjent „zauważy, że staje się bardziej poukładany, zdolny do efektywnego funkcjonowania, sam o sobie decyduje, jest pewny siebie, staje się człowiekiem pełniejszym, wyjątkowym i potrafiącym wyrazić samego siebie, jest pełen zrozumienia, akceptacji dla innych, jest w stanie lepiej radzić sobie z życiowymi problemami”29.

Są to zdumiewające twierdzenia. Dlaczego nasz wrodzony potencjał miałby dążyć ku dobru? Jakie mamy dowody na to, że sam proces akceptacji otwiera w naszym wnętrzu furtkę do bycia lepszymi ludźmi? To już nie nauka, ale filozofia. Wyznając zasady wiary, możemy uznać, że ludzie są w pewnym sensie zaprogramowani do czynienia dobra, jednak nie mamy na to wiarygodnych dowodów. W historii ludzkości istnieje za to wiele przykładów dowodzących, że jest inaczej. Pisarz i psycholog Paul Vitz nazwał podobne przekonania „psychologią jako religią”30, a wielu współczesnych psychologów popierających terapię nastawioną na pacjenta wciąż uważa jego analizę za zasadną.

I tak eksplozja kambryjska badań nad samooceną, które często krążyły wokół sofizmatu, że korelacja jest tożsama z przyczyną, pomogła w powstaniu niezliczonych szkół psychologii, programów badawczych i publikacji. Dalsza część historii pokaże, że miało miejsce coś niewiarygodnego, co wywarło wpływ na życie nas wszystkich. Po osiągnięciu sukcesu w świecie akademickim koncepcja poczucia własnej wartości zdołała wydostać się z zaułków uczelni oraz poradni psychologicznych i zdobyć kolejny poziom, czyli kulturę popularną. Stało się tak, ponieważ w późnych latach sześćdziesiątych i pierwszej dekadzie lat siedemdziesiątych koncepcja ta osiągnęła swój „punkt przełomowy”.

Zeitgeist!

Koncepcja poczucia własnej wartości odniosła tak duży sukces, ponieważ odpowiadała rodzącemu się duchowi epoki. Jak wielu nastolatków w latach sześćdziesiątych stanowiłem w dużej mierze klasyczny przykład dziecka powojennej generacji baby boom. Byliśmy świadkami niespotykanego wzrostu gospodarczego i po raz pierwszy w historii spora część pieniędzy trafiała do naszych kieszeni. Tworzyliśmy nowy ogromny rynek, a reklamodawcy i handlowcy zwrócili na nas uwagę. Poczuliśmy się „wyjątkowi”. Steve Gillon opisał to następująco: „Członkowie pokolenia baby boom zostali niemal w momencie poczęcia poddani wiwisekcji i analizie przez współczesnych specjalistów od marketingu, którzy wzmacniali ich poczucie pokoleniowej odrębności”31.

Poczucie odrębności lub wyjątkowości było utrwalane przez to, co jest cool – samochody i motocykle, ubrania i dodatki, fryzury i gadżety. Wszystko zaprojektowano z myślą o naszych potrzebach. Radio stało się potężną ikoną nowej ery, w której to znany nam z lat sześćdziesiątych zuchwały nastolatek z nażelowanymi włosami i tranzystorkiem przyciśniętym do ucha zastąpił członka nuklearnej rodziny z lat pięćdziesiątych, gromadzącej się w salonie, aby wysłuchać wspólnie audycji dla dzieci.

Nadeszła era indywidualistów. Od tego momentu liczyło się „rób swoje”, „płyń z prądem” i „wyluzuj się”. Nie interesowaliśmy się już zakazami z przeszłości, ważne było mówienie tego, co płynie z serca, słuchanie własnych uczuć i bycie sobą. W 1967 roku, podczas niechlubnego „lata miłości”, tysiące hipisów wyszło na ulice San Francisco z kwiatami we włosach. Kilka miesięcy wcześniej w parku Golden Gate w trakcie słynnego happeningu „Human Be-in” Timothy Leary nawoływał: „Włącz się, dostrój, odpadnij”. Idąc po omacku, natrafiliśmy na coś znajomego… na samych siebie!

Wskrzeszenie romantyzmu

Chociaż wówczas nie zdawaliśmy sobie z tego sprawy, sytuacja ta nie była niczym nowym. Ludzkość już to przerabiała, w szczególności dziewiętnastowieczni romantycy. Tak, jak my, reagowali oni na swego rodzaju surowość, wymogi formalne i racjonalizm oświecenia. I tak właśnie artyści tego ruchu, pisarze i kompozytorzy, zapoczątkowali nieskrępowaną orgię emocji i wyrażania siebie.

Romantycy wierzyli, że rozum podporządkowuje się głębi ludzkiej psychiki. Artyści tacy jak Delacroix chcieli uwolnić się od więzów rozumu: „Kiedy poddamy się duszy bez reszty, w pełni objawi się ona przed nami, a wówczas właśnie kapryśny duch obdarzy nas największym szczęściem… jakim jest radość wyrażania duszy na tysiąc różnorodnych sposobów, odkrywanie jej przed innymi…” 32. Jeśli przeniesiemy się teraz w czasie i posłuchamy, co mówili młodzi w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych dwudziestego wieku, uznamy, że Delacroix z pewnością zgodziłby się z hasłami „wyluzuj” i „płyń z prądem”.

Kryje się tu pewna zagadka. Chociaż romantycy wywarli duży wpływ na kulturę wysoką, ich wizja nigdy nie przedostała się do kultury popularnej. Zaczęła być w niej obecna dopiero w latach dwudziestych dwudziestego wieku, a więc kilka dekad później, nie można jednak powiedzieć, że „zadomowiła się na dobre”. Dlaczego więc tym razem wywarła tak trwały wpływ? Dlaczego „nowy romantyzm” lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych odniósł taki sukces? I w jaki sposób udało mu się zmienić kulturę oraz myślenie całej generacji?

Nie podejmę się wnikliwej kulturowej analizy, nawet gdybym był w stanie ją przeprowadzić. Najistotniejsze jest to, że „nowy romantyzm” zwyciężył na polu, na którym romantyzm przegrał. Stało się tak, ponieważ otrzymał „błogosławieństwo” świata nauki – nowej psychologii poczucia własnej wartości. Chociaż punkt przełomowy ruchu poczucia własnej wartości miał swoje źródło w kulturowych uwarunkowaniach lat sześćdziesiątych, ruch, który po nim nastąpił, sprawił, że warunki te zostały utrwalone w latach osiemdziesiątych, dziewięćdziesiątych i w nowym milenium. Była to zmiana paradygmatu kulturowego, a jej skutki widoczne są wszędzie wokół nas. Źródłem jej było negatywny związek psychologii i rodzącego się kulturowego narcyzmu.

Przedstawiono to bardzo wyraźnie w filmach realizowanych w latach siedemdziesiątych, kiedy to nowa generacja scenarzystów filozofów zaczęła splatać ze sobą język „głębokiego ludzkiego wnętrza” z językiem terapeutów. Film Sprawa Kramerów z 1979 roku jest jednym z najlepszych przykładów tego gatunku.

W jednym z pierwszych jego kadrów pojawia się blada, smutna twarz Joanny Kramer, młodej matki granej przez Meryl Streep. Kamera powoli przenosi się z jej nieobecnego wzroku i dostrzegamy, że matka gładzi plecy małego chłopca o imieniu Billy. „Karaluchy pod poduchy”, szepcze. „A szczypawki do zabawki”, odpowiada Billy.

Rano matki już przy nim nie będzie. Po wyjściu z sypialni chłopca zaczyna skrupulatnie i powoli pakować walizkę. Wieczorem, kiedy jej mąż Ted, grany przez Dustina Hoffmana, wraca do domu, oznajmia mu, że już go nie kocha. Walizki stoją spakowane, a kobieta jest gotowa do wyjścia. Tak będzie lepiej zarówno dla jej męża, jak i dla Billy’ego. Kiedy Joanna wychodzi z domu, widz jest zszokowany tym, że matka była w stanie pomyśleć w ten sposób. Większość tego, co następuje w dalszej części filmu, to przedstawienie drogi, jaką przemierza samotny wbrew swej woli ojciec, ucząc się opieki nad wrażliwym opuszczonym chłopcem. Po jakimś czasie Joanna jednak wraca. Jest teraz pewna siebie i opanowana. Chce odzyskać syna. Okazuje się, że pracowała nad sobą, aby wreszcie się zaakceptować, i teraz, po terapii, jest gotowa ponownie stać się matką. Niektórzy krytycy zarzucali filmowi, że porusza oklepany hollywoodzki motyw kobiety, która oswobadza się z udręki dnia codziennego, aby znaleźć pracę i miłość. Nie zgadzam się z tym poglądem. Scenarzyści byli subtelniejsi i potraktowali problem w bardziej złożony sposób. Starali się pokazać, że w zachowaniu matki kryje się coś fundamentalnie pozytywnego, a wręcz jest to moralna konieczność, choć opuszcza wrażliwego chłopca. Film Sprawa Kramerów utrwalił pogląd, który stanie się wkrótce myślą przewodnią całej generacji – nie pokochasz innych, jeśli najpierw nie pokochasz siebie. Kto obecnie, trzydzieści lat później, ośmieli się nie zgodzić z tym stwierdzeniem?

W wielu filmach lat osiemdziesiątych poruszano temat samopoznania. Zachęcano nas, abyśmy „poczuli w sobie moc” i „zaufali własnym uczuciom”. Surowe i logiczne podejście do emocji reprezentowane przez doktora Spocka nie godziło się z kulturą, doprowadzając do wzmocnienia idei: „Jeśli dążysz do szczęśliwego i satysfakcjonującego życia, płyń z prądem i bądź sobą”. W filmie Stowarzyszenie umarłych poetów tragiczne samobójstwo jednego z nastolatków, na którego rodzice wywierali presję emocjonalną, ostrzegało przed negatywnymi skutkami takiego zachowania.

Ale to dopiero Gwiezdne wojny George’a Lucasa przedstawiły afirmację Ja w całej okazałości. W scenie finałowej główni bohaterowie kroczą dumnie w tłumie wiwatujących wielbicieli. Teraz, gdy nauczyli się ufać własnym uczuciom, zostaną nagrodzeni najwyższym wyróżnieniem – uznaniem ludzi, akceptacją współtowarzyszy i uwielbieniem mas. Ja zatriumfowało. To już nie jest historia stanowiąca część większej całości, Ja tworzy swoją własną historię, a kiedy cieszy się uznaniem, sięga szczytu swoich marzeń.

Nic już nie zdoła powstrzymać „nowego romantyzmu”. Scena została przygotowana. Ruch wspierany przez psychologię przetrwa wszystko, co przeminęło. Są lata osiemdziesiąte, kiedy Gordon Gekko mówi: „Chciwość jest dobra”, a Margaret Thatcher oznajmia, że „nie ma czegoś takiego, jak społeczeństwo”. Przyjrzyjmy się teraz, jak przez kolejne dwie dekady koncepcja poczucia własnej wartości, złapawszy wiatr w żagle, kontynuowała swoją karierę w kulturze popularnej, szkołach, sądach i poradniach zdrowia psychicznego. I jak to się stało, że sprytnie zakradła się też do wiary katolickiej.

Rozdział 3

Zaszczep w nich to, póki są młodzi

Czas, abyś ujrzała w sobie boginię. Zacznij dostrzegać swoje zalety, kiedy spoglądasz w lustro. Naucz się przyjmować komplementy z takim samym wdziękiem, z jakim prawisz je innym. Powtarzaj często i z zapałem: „Tak, tak, TAK”. Uprawiaj bezwstydne akty przyjemności i doskonal radosne akty wstydu. Mówiąc o sobie, używaj soczystych określeń, takich jak magiczna, mistyczna, błyskotliwa, ponętna, nieziemska, piękna, wrażliwa, boska. Kiedy dostrzeżesz w sobie boginię, roztoczysz wokół cudowną energię, dzięki której zaczniesz przyciągać do siebie równie wspaniałych ludzi.

Anita Revel, Jak poślubić samą siebie33

Koncepcja poczucia własnej wartości nie tylko splotła się ze zmianami kulturowymi lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, ale też przyspieszyła ich rozwój i utrwaliła je. Dokonała tego dzięki praktycznemu zawładnięciu branżą samopomocy oraz udanemu przeniknięciu do placówek oświatowych. Spójrzmy, jak do tego doszło.

Demokratyzacja poczucia własnej wartości

W Stanach Zjednoczonych większość wczesnych działań w terenie w zakresie samopomocy było prowadzonych przez Krajową Radę do spraw Poczucia Własnej Wartości (ang. National Council for Self-Esteem), a następnie przez Narodowe Stowarzyszenie do spraw Poczucia Własnej Wartości (ang. National Association for Self-Esteem34). Misją stowarzyszenia było pełne scalenie koncepcji poczucia własnej wartości z tkanką amerykańskiego społeczeństwa w ten sposób, aby każda osoba, bez względu na wiek czy pochodzenie społeczne, znała swoją wartość i doświadczała szczęścia35.

Pomimo rosnącej armii ekspertów i psychologów, ambitnym celem ideologii poczucia własnej wartości było to, abyśmy nauczyli się sami sobie pomagać. Nie chcę oceniać jakości czy skuteczności poszczególnych programów. Dla przykładu podam tylko, że na stronie stowarzyszenia znajdziemy zestaw „codziennych inspiracji” na miesiąc, czyli bilecików, które należy przyklejać do śniadaniówek. Kiedy obierasz banana i popijasz cappuccino, możesz przeczytać: „Mierz wysoko!”, „Jesteś wyjątkowy”, „Jestem z ciebie dumny!” i oczywiście: „Jesteś niesamowity!”36.

Zaleca się, abyśmy powtarzali tego rodzaju stwierdzenia kilka razy dziennie, szczególnie przed zaśnięciem i kiedy budzimy się rano. Nie spieszmy się! Powtarzajmy je powoli, odczuwając przy tym pozytywne emocje. Chodzi o znalezienie „chwili spokoju” i najlepiej, abyśmy wygospodarowali sobie godzinę każdego ranka na zajęcie się wyłącznie samorozwojem. Wypełniając zalecenia „potężnej strategii rozwoju”, powinniśmy znaleźć czas na refleksje, wizualizację naszego dnia, czytanie inspirujących tekstów i słuchanie motywujących nagrań37.

Starano się rozpowszechnić te hasła poprzez rozwijanie przemysłu samopomocy. Już wkrótce rynek został zalany podręcznikami, zestawami ćwiczeń, stronami internetowymi, płytami DVD, programami mentorskimi i seminariami mającymi rzekomo zmieniać ludzkie życie. W świecie samopomocy zajrzano w każdy kąt i poruszono każdy kamyk. Nie masz czasu? Wybierz zatem Popraw swoją samoocenę w dziesięć dni. Zdaje ci się, że nie masz żadnego wyboru? Sięgnij po Dwieście sposobów na wzrost samooceny u dziewcząt. Jesteś chłopakiem? Nie martw się, mamy też Sto sposobów na wzrost samooceny u chłopców. To nie twój problem? Odkryj, jaką radość da ci Budowanie samooceny przyjaciół! Mając tyle opcji, możesz Znów poczuć się wspaniałym, Docenić siebie, a przed snem zaczytać się w poradniku Jak pokochać samą siebie. Możliwości są niezliczone. Wraz z powstaniem przemysłu samopomocy upowszechnienie się koncepcji poczucia własnej wartości znalazło się na dobrej drodze do dalszej kariery.

Korzystaj, póki są młodzi

Ideologia poczucia własnej wartości przyjęła się zarówno w amerykańskich placówkach oświatowych, jak i w dużej części Europy. Zaczęło się to w 1986 roku, kiedy gubernator Kalifornii George Deukmejian powołał na mocy prawa Stanową Służbę do spraw Upowszechniania Poczucia Własnej Wartości oraz Odpowiedzialności Indywidualnej i Społecznej (ang. The State Task Force to Promote Self-Esteem and Personal and Social Responsibility). Była to grupa badaczy finansowana z pieniędzy stanowych, w której skład wchodziły setki pracowników oświaty i wpływowych osób. Miała za zadanie zbadać, w jaki sposób koncepcja samooceny może przedostać się do kultury masowej i stać się w ten sposób widoczna na każdym szczeblu społeczeństwa38.

Powołanie tej służby zapoczątkowało koncepcję edukacji terapeutycznej i miało prawdopodobnie większy wpływ na rozwój ruchu poczucia własnej wartości i wzrost liczby jego specjalistów niż jakikolwiek inny czynnik w ówczesnej kulturze amerykańskiej. W rezultacie „potrzeba” dobrej samooceny stała się nieodzownym elementem dyskusji wśród nauczycieli i dyrektorów szkół, pedagogów oraz osób odpowiedzialnych za tworzenie programów nauczania. Stała się również najistotniejszym zagadnieniem podczas zebrań rodziców. Jeśli wysoka samoocena dobrze na nas wpływa, skąd możemy mieć pewność, że nasze dzieci otrzymują jej tyle, ile należy? Czy szkoła przyjęła właściwe podejście? Jak możemy rozwijać tę koncepcję w domu i w Kościele? Jeśli dobra samoocena jest kluczem do uniknięcia w przyszłości takich problemów, jak bulimia czy depresja, w jaki sposób możemy wcześnie im zapobiegać? Czy mamy wystarczająco dużo psychologów i pedagogów? Czy sobie poradzimy? Łatwo dostrzec, że zaczęła się rodzić swego rodzaju panika.

Kluczem okazała się profilaktyka, stosowana tak wcześnie i skutecznie, jak to tylko możliwe. Służba Stanowa stworzyła koncepcję „społecznej szczepionki”, dzięki której wychwalanie miało być systematycznie dozowane przez środowisko oświaty. Wkrótce szkoły stały się podatnym gruntem dla nowej generacji „kreatywnych przedsiębiorców” i zapełniły się armią konsultantów i psychologów pomagających nauczycielom wypełniać nowe obowiązki wobec młodzieży, która została oddana pod ich opiekę.

Podkreślam, że nie oceniam jakości ani skuteczności poszczególnych programów. Międzynarodowa Fundacja na rzecz Działań Studentów Promujących Ruch Poczucia Własnej Wartości 39 (ang. The Power of Positive Students International Foundation – POPS) prowadzona przez doktora Williama Mitchella jest przykładem na to, w jaki sposób koncepcja poczucia własnej wartości została włączona do systemu edukacji. Z tych metod miało skorzystać około miliona studentów w pięciu tysiącach amerykańskich szkół we wszystkich pięćdziesięciu stanach oraz w dwunastu innych krajach na świecie40. Członkowie fundacji wierzą, że „studenci muszą nauczyć się wiary w siebie, polubić samych siebie i poczuć, że coś znaczą…”. Dalej czytamy: „Czy możemy być pewni, że wszyscy znają swoją wartość? Aby sprostać podjętym wyzwaniom, fundacja stworzyła wszechstronny program dla szkół i społeczności szkolnej, skupiający się na rozwoju kadry”41.

W Australii panowało (potencjalnie ważne) przekonanie, że to dziewczęta cierpią na nieproporcjonalnie niską samoocenę, co pomogło w propagowaniu w szkołach autoreklamy42. Przez kilka kolejnych lat pojawiło się wiele nowych programów edukacyjnych, działań konsultacyjnych i ośrodków tworzenia programów nauczania43.

Koncepcja poczucia własnej wartości stała się również sposobem na zarabianie wielkich pieniędzy. „Zważywszy na swą rosnącą popularność, koncepcja poczucia własnej wartości może stać się potężnym argumentem w ustach ludzi poszukujących akceptacji społecznej (jak i wsparcia finansowego)… Różnorodne programy wykorzystują samoocenę jako swój główny punkt, nawet jeśli nie jest ona sama w sobie najważniejszym celem danego projektu”44.

Innymi słowy, naukowcy i konsultanci do spraw nauczania zaczęli powoływać się na ideę poczucia własnej wartości w celu zainteresowania sponsorów i skłonienia ich do zainwestowania pieniędzy. Badania, którymi się zajmowali, polegały na obserwacji niewielkich grup dziewcząt i zlecaniu im nietypowych zadań, takich jak tworzenie kolaży przedstawiających własne Ja, rysowanie autobiograficznych osi czasu czy własnych sylwetek oraz przeprowadzanie licznych ćwiczeń polegających na wizualizacji siebie i swoich celów. Dziewczęta brały też udział w ćwiczeniach interakcyjnych, takich jak nauka przyjmowania i mówienia komplementów, walki o swoje prawa czy asertywności. Korzystając z takich materiałów szkoleniowych, jak publikacja Poczucie własnej wartości. Ćwiczenia w klasie – 101 sposobów, aby pomóc dzieciom polubić samych siebie45, edukacyjna odnoga przemysłu samopomocy niezwłocznie odpowiedziała na wszelkie nasze potrzeby.

W Wielkiej Brytanii podobne programy zostały rozpowszechnione na szeroką skalę przez rządowy projekt oświatowy pod nazwą „Społeczne i emocjonalne aspekty nauczania” (ang. Social and Emotional Aspects of Learning – SEAL). Projekt SEAL został wprowadzony do systemu oświaty krótko po pierwszej publikacji w 2005 roku. Twórcy SEAL uznali nauczanie umiejętności społecznych i emocjonalnych za najistotniejsze i stworzyli specjalny program dostosowany do potrzeb dzieci w wieku od trzech do osiemnastu lat. Wprowadzenie go do szkół było dobrowolne, a został opracowany w taki sposób, aby dostarczyć pełen zestaw materiałów edukacyjnych i umożliwić odnotowywanie postępów uczniów w oparciu o dokładnie określone cele i wyniki. Oczywiście zbudowanie wysokiego poczucia własnej wartości było jednym z jego głównych dążeń46.

Musimy uważać, aby nie wylać dziecka z kąpielą. Jest wiele dobrego w staraniach, aby nauczyć dzieci i młodzież, jak radzić sobie z emocjami i się uodpornić. Powinniśmy wspierać wysiłki mające na celu zwalczanie wszelkich przejawów znęcania się nad słabszymi oraz doceniać ciężką pracę oraz wrodzone umiejętności. Istnieje jednak niebezpieczeństwo, że przekaz ten zostanie przyćmiony przez potęgę ideologii poczucia własnej wartości i zbyt łatwo zagubiony lub zignorowany. Wysiłki, jakie wkładamy w zwalczanie nienawiści do siebie samych oraz niskiej samooceny, mogą się łatwo zatracić w kulcie popularności i samouwielbienia, o ile nie są wyrazem poszukiwania szerszej perspektywy, która pozwoli nam dostrzec coś więcej niż tylko nas samych.

Różne strony samouwielbienia

Wszystkie te działania prowadzone na polu samopomocy i edukacji dowodzą, że początkowy związek ustanowiony między ideologią poczucia własnej wartości a nowym romantyzmem lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych cieszył się wyjątkowym sukcesem. Chociaż ideologia poczucia własnej wartości miała na początku naturalnych sprzymierzeńców w postaci swoich wczesnych kulturowych partnerów, okazała się posiadać niewiarygodną zdolność adaptacji niczym kameleon i przyjęła z czasem głębokie kulturowe zmiany, które zaszły w późniejszych dekadach. Udało się jej dokonać płynnego przejścia od generacji długowłosych luzaków z lat sześćdziesiątych do materialistycznych orgii lat osiemdziesiątych. Wraz z nadejściem lat dziewięćdziesiątych, a potem nowego milenium, w obrębie ruchu poczucia własnej wartości zaczęły pojawiać się subtelne oznaki zawiści – rosnąca roszczeniowość, nadmierne przywiązywanie uwagi do popularności i wizerunku, nieszczere użalanie się nad sobą oraz okazjonalne cierpienie47.

Ideologia poczucia własnej wartości szybko się rozprzestrzeniła poza granice Stanów Zjednoczonych. Wielka Brytania, która w dużej mierze przyczyniła się do kulturowych przemian lat sześćdziesiątych, okazała się podatnym gruntem dla koncepcji przenikających z Ameryki do społeczeństwa zachodniej Europy. Upadek żelaznej kurtyny na początku lat dziewięćdziesiątych pozwolił na kulturowe przemiany również w krajach byłego bloku wschodniego.

Kultura Ja tak się zakorzeniła w nowym milenium, że stała się ledwo zauważalna. Alexandra Robbins w swojej wydanej w 2004 roku książce Jak walczyć z kryzysem wieku średniego opowiada o młodym mężczyźnie noszącym imię Jason. Doszedł on pewnego dnia do wniosku, że czas na wielką życiową zmianę. Jakie nowe motto przyjął? Co mogło go wyrwać z błędnego koła szarej codzienności dwudziestoparolatka? „Zrobię, co w mojej mocy. Muszę być szczęśliwy, muszę robić to, co dla mnie najlepsze w każdej sytuacji”48. Ile osób ośmieliłoby się z tym nie zgodzić? Wystarczy włączyć telewizor i usłyszymy podobne słowa. A ja się jednak nie zgodzę!

W 2004 roku Britney Spears ogłosiła, że wycofuje się z biznesu muzycznego. Po powrocie z podróży poślubnej zupełnie zmieniła swoje priorytety: „Ja, mój mąż Kevin i stworzenie rodziny”49. Kolejność nieprzypadkowa – po pierwsze ja!

W piątek 23 czerwca 2006 roku trwały pospieszne przygotowania do dziwnej ceremonii, która miała się odbyć nazajutrz50. Po wyczerpującym wieczorze panieńskim siedem młodych dziewcząt nie mogło się doczekać wielkiego wydarzenia. Przyjechały na miejsce czerwonym cadillakiem, a ich białe welony powiewały na wietrze. Siedem panien młodych miało złożyć swoje przysięgi małżeńskie, stąpając bosymi nogami po plaży, a następnie uczcić ten dzień przy suto zastawionych stołach nakrytych białymi obrusami.

Zapowiadała się wspaniała zabawa. Kiedy jednak kobiety uniosły swoje welony, okazało się, że składają przysięgę miłości, wierności i uczciwości… samym sobie. Przyjmując tę obrączkę, poślubiam samą siebie. Narodził się pomysł, że należy poślubić samą siebie, aby stać się szczęśliwą, bezpieczną, osiągnąć pełnię kobiecości i człowieczeństwa. Najważniejsza jestem ja!

Sukces, jaki odniósł przemysł poczucia własnej wartości, spowodował, że zjawisko „po pierwsze ja” stało się powszechne. Zaobserwujemy je wszędzie wokół, począwszy od rowerzystów ignorujących światła, przez ludzi śmiecących na ulicach, a skończywszy na rodzicach posuwających się do manipulacji, aby posłać dzieci do najlepszych szkół, chociaż sami nie chcą pełnić funkcji wychowawców.

Czy takie historie dowodzą czegokolwiek? Czy nie od zawsze powtarzamy, że dzisiejsza młodzież schodzi na psy? Jak bardzo zmieniła się nasza kultura i gdzie kryją się obiektywne dowody na to?

Tropienie ego

W 2006 roku szanowana brytyjska instytucja Centrum Badania Opinii Społecznej Henley (ang. Henley Centre for Forecasting) przedstawiła wyniki prowadzonych przez dwadzieścia lat badań. Przez cały ten okres zadawano ankietowanym jedno pytanie: „Czy uważasz, że poziom życia w Wielkiej Brytanii można poprawić dzięki: a) trosce o interes wspólnoty zamiast swój własny, b) trosce o samego siebie, co doprowadzi następnie do poprawy ogólnych standardów.

Przed 2000 rokiem większość ankietowanych wybierała odpowiedź „a”. Uważano wówczas, że najlepszym sposobem na polepszenie jakości życia wspólnoty jest troska o jej potrzeby, a dopiero w drugiej kolejności o interes jednostki. Wraz z nadejściem nowego milenium odpowiedzi zaczęły się zmieniać. Sześć lat później większość, czyli 53% ankietowanych, wybrała odpowiedź „b”. Po raz pierwszy w historii tych badań przeważyło przekonanie, że liczy się przede wszystkim troska o samego siebie51.

Inne badanie przeprowadzone przez Henley ukazało „bezwzględny pościg za własnymi potrzebami w atmosferze konkurencji” oraz „»nowe środowisko uprawnień«, w którym każdy ma prawo do dobrej pacy i wszystkich korzyści, które z tego wynikają”52.

Oczywiście nie można nadmiernie upraszczać tego rodzaju danych. Być może w porównaniu do poprzednich dekad jesteśmy obecnie bardziej skłonni udzielać szczerych odpowiedzi. Zarówno ludzie młodzi, jak i starsi, wciąż dostarczają nam wielu przykładów poświęcenia się dla innych oraz angażowania w sprawy wspólnoty53. Nie o to jednak chodzi. Istotne jest to, że takie przypadki stają się wyjątkami, a nie regułą.

Podobne tendencje obserwujemy w Stanach Zjednoczonych. Amerykańska psycholożka Jean M. Twenge dokonała przełomowych badań, tworząc ankiety wykorzystywane przez prawie pół wieku. Książka jej autorstwa, zatytułowana Pokolenie Ja, stanowi zrozumiałe i przyciągające uwagę wprowadzenie do tematu. Twenge opracowała niezwykle prostą, ale czasochłonną metodę. Rozpoczęła od odnalezienia istniejących już badań, w których przez ostatnie czterdzieści, pięćdziesiąt lat stosowano niezmienne metody pomiaru. Następnie przeanalizowała zebrany materiał i wybrała badania najlepszej jakości, dokonując różnorodnych statystycznych poprawek. Na końcu porównała wyniki badań przeprowadzonych na przestrzeni lat i zilustrowała je wykresami czasowymi. Stwierdziła później, że „prawdopodobnie zdjęła z półek pół miliona czasopism”54.

Co odkryła? W jednym z badań55 doszła do wniosku, że w połowie lat dziewięćdziesiątych przeciętny student płci męskiej miał wyższe poczucie własnej wartości aniżeli 86% studentów w 1968 roku. Im okres badań bardziej miał się ku końcowi, tym bardziej uczniowie byli skłonni zgadzać się ze stwierdzeniami w rodzaju: „Myślę o sobie pozytywnie” lub „Zasadniczo jestem z siebie zadowolony”.

Twenge połączyła swoje odkrycia z innymi badaniami, które odzwierciedlały tę tendencję. W jednym z nich, przeprowadzonym w latach dziewięćdziesiątych, 91% nastolatków uznało się za odpowiedzialnych, 74% wierzyło, że są fizycznie atrakcyjni, a 79% stwierdziło, że są bardzo inteligentni56. W innym Twenge badaniu zaobserwowała, że na początku lat pięćdziesiątych, zaledwie 12% nastolatków w wieku od czternastu do szesnastu lat zgadzało się ze stwierdzeniem: „Jestem ważną osobą”. Pod koniec lat osiemdziesiątych ta grupa wzrosła do 80%. W porównaniu do poprzednich pokoleń studenci po 2000 roku chętniej zgadzali się ze słowami: „Z łatwością przychodzi mi manipulacja innymi” i „Domagam się należnego mi szacunku”57.

A co z dziećmi? W latach osiemdziesiątych odnotowujemy wzrost poczucia własnej wartości również wśród dzieci. Coraz więcej z nich zgadzało się z takimi stwierdzeniami, jak: „Łatwo mnie polubić” i „Zawsze postępuję właściwie”. Mimo rosnącej liczby rozwodów przeciętne dziecko w połowie lat dziewięćdziesiątych miało wyższe poczucie własnej wartości aniżeli 73% dzieci w 1979 roku. Dlaczego mimo braku społecznej stabilności poczucie własnej wartości wzrosło u dzieci tak szybko w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych? Odpowiedź Twenge jest prosta – działo się tak za sprawą edukacji terapeutycznej i wprowadzenia koncepcji poczucia własnej wartości do programów nauczania. Do jakich wniosków doszła? „Dzisiejsi młodzi Amerykanie są bardziej pewni siebie, asertywni i roszczeniowi, a jednocześnie bardziej nieszczęśliwi niż kiedykolwiek wcześniej”58.

Bardziej nieszczęśliwi niż kiedykolwiek wcześniej? Chwileczkę. Czy to może być prawda? Czy dobrze zacytowałem Twenge? Czy na pewno dzisiejsi młodzi Amerykanie są „zdrowsi psychicznie”, „bardziej zrównoważeni”, „lepiej przystosowani społecznie”? Czy nie był to właśnie cel ruchu budowania poczucia własnej wartości? Czy nie obiecano nam, że będziemy zdrowi, bogaci i mądrzy? Twenge zdaje się uważać, że Amerykanie nie tylko nie czują się lepiej, ale że ich zdrowie psychiczne wręcz się pogorszyło.

Dotarliśmy do punktu, w którym należy postawić sobie pytanie za milion dolarów: czy to działa? Jakie dowody nagromadziliśmy po czterech dekadach istnienia ruchu budowania poczucia własnej wartości? I czy istnieją dowody na poparcie tezy Twenge, jakoby miało ono wyrządzić więcej szkody niż pożytku? Na początku powinniśmy przyjrzeć się jeszcze jednemu aspektowi samouwielbienia. Jaki wpływ wywarł ten ruch na życie Kościoła?

Rozdział 4

Dla Boga jesteś ważny!

Kobieta uśmiechnęła się do mnie.
„Jezus jest świetnym kompanem”, powiedziała.

Tanya Luhrmann, Notatki z terenu, wiosna 200859

Ostatnie badania Instytutu Gallupa opublikowane w magazynie „Newsweek” wykazały, że prawie 80% Amerykanów wierzy w istnienie nieba, do którego kiedyś trafią, podczas gdy 7% twierdzi, że istnieje piekło i prawdopodobnie się w nim znajdą… Niebo zdaje się jednym z naszych kolejnych uprawnień, których nikt, nawet Bóg, nie może nam odebrać.

Donald Capps, Seminarium Teologiczne Princeton60

W latach siedemdziesiątych wśród amerykańskich dzieci bardzo popularny stał się pewien kościelny utwór zatytułowany Piosenka o motylach. Sprawiła, że dzieci zaczęły dziękować Bogu za stworzenie ich takimi, jakie są. Jej sens był mniej więcej taki: Gdybyśmy byli motylami, dziękowalibyśmy Bogu, że jesteśmy kolorowi, gdybyśmy byli rybami, dziękowalibyśmy Bogu, że radośnie pływamy w wodzie. Jeśli to Bóg dał nam oczy, stopy i uśmiech, powinniśmy Mu dziękować za to, jacy jesteśmy!61.

Na czym polega problem? Słowa piosenki nie wyróżniają się niczym szczególnym na tle innych tekstów chwalących dobroć, jaką Bóg obdarza swoje stworzenie, a w szczególności dzieci. Piosenka o motylach zapoczątkowała nowe podejście do dziecięcych piosenek i zwróciła uwagę chrześcijan. Do tej pory nasze piosenki brzmiały tak: „On jest wzorem dzieci naszych/ Rósł jak one dzień za dniem/ Był malutki i bezbronny/ Poznał życia blask i cień”62.

Jakie powinny być dzieci chrześcijan? Ależ oczywiście – łagodne, posłuszne i dobre jak sam Pan Jezus. Śpiewaliśmy do tej pory: „Najpierw Jezus, bliźni potem, a na końcu ja…” lub „Malutcy do Niego należą, są słabi, lecz Jego mocy się powierzą”.

Powyższe słowa są zupełnie nie na miejscu we współczesnej kulturze. To nie ja jestem najważniejszy? Nigdy! Na dodatek jestem słaby, bezbronny, łagodny i posłuszny? Co to za recepta na zbudowanie w dziecku wiary w siebie? W latach siedemdziesiątych tekst Piosenki o motylach był wyrazem asertywności, pewności siebie i afirmacji własnej osoby, co było w zgodzie z rodzącą się kulturą pokolenia Ja. Również dla chrześcijan nadszedł czas odrzucenia pełnych smutku dziecięcych pieśni odziedziczonych po wiktoriańskich przodkach i pokochania zarówno siebie, jak i reszty świata.

Co się działo? Zmiany, jakie zaszły w kulturze chrześcijańskiej, towarzyszyły kulturalnej rewolucji lat sześćdziesiątych oraz okresowi lat siedemdziesiątych zwanych „dekadą Ja”. Przypominały one dzisiejsze świeckie skłonności do samouwielbienia, a kiedy przedostały się do szerszej rzeszy ludzi, wywarły również wpływ na kulturę chrześcijańską. Zbyt często chrześcijanie nieudolnie imitują świeckie zmiany, zamiast podążać pod prąd własną drogą. Bezmyślne wykorzystywanie ruchu poczucia własnej wartości jest jednym z najdobitniejszych przykładów ukazujących naszą podatność na nowe trendy.

Jezus przyjazny użytkownikom

Wraz z początkiem „lata miłości” w San Francisco młodzi chrześcijanie zaczęli dostrzegać w Jezusie z Nazaretu radykalnego outsidera. Długowłosy i odziany w zwiewne szaty wyglądał przecież jak hipis! Antropolożka Tanya Luhrmann przeanalizowała ogromny wzrost amerykańskiego i zachodniego empirycznego ewangelizmu w ostatnich czterech dekadach i stwierdziła, że proces rozpoczął się, kiedy zaniepokojeni ewangelicy zaczęli pomagać hipisom, którzy znaleźli się w kłopotach63. Usilnie próbowali zyskać ich zaufanie oraz poznać ich styl życia i udało się im przemówić do tych buntowników, sugerując, aby zwrócili się w swojej kontestacji do długowłosego chodzącego w sandałach syna cieśli z Galilei.

Po sukcesie musicalu rockowego Hair w świeckiej kulturze zaczęły się pojawiać musicale chrześcijańskie, takie jak Godspell i Jesus Christ Superstar (obydwa wróciły na sceny Broadwayu w 2012 roku). Godspell pozwala nam poznać Jezusa przez pryzmat Ewangelii Świętego Mateusza. Główny bohater ma kędzierzawe włosy, nosi koszulkę ze znakiem Supermana, szelki i psychodeliczne pomarańczowe buty clowna. Kiedy wyluzowana grupa jego uczniów skacze po scenie, on maluje ich twarze farbami, powtarzając przy tym, że Bóg wszystkich kocha.

Według Luhrmann taki jest właśnie obraz Jezusa „przyjaznego użytkownikom”. „Oczywiście wywrócił stoły w świątyni, jednak byliście wówczas po Jego stronie, jak prawdziwi kontrkulturowi buntownicy. Jego gniew was nie dosięgnął. Towarzyszyliście Mu w walce z innymi. Na zewnątrz świątyni był spokojny, szczęśliwy, dowcipny, cierpliwy i pełen akceptacji. Był Bogiem przepełnionym bezgraniczną miłością”64.

Takiego właśnie Jezusa „promowały” nowe wspólnoty duchowe i kawiarnie pojawiające się w całym kraju. Zaczęli napływać do nich Szaleńcy Jezusa, którzy wkrótce zmienili swój przydomek i nazwali się Ludźmi Jezusa. Zwolenników przybywało jak grzybów po deszczu (a odniesienie do grzybów to nie tylko przenośnia). Narkotykowe happeningi be-ins pozwalały „włączyć się, dostroić i odpaść” podczas całonocnych „spotkań” z Jezusem. Ludzie Jezusa trafili na okładki takich magazynów, jak „Life” czy „Time” dzięki „uwiecznionym na fotografiach prasowych psychodelicznym wizjom Jezusa dokonującego masowych chrztów w oceanach”65.

Był to Bóg, który „chwyci cię za rękę, otrze pot z czoła i pomoże przebyć ciężką drogę…”66. Luhrmann opowiada, jak w 2008 roku podczas badań terenowych poznała Sally, „długoletnią zwolenniczkę ruchu Ludzi Jezusa, która zamiast zażywać narkotyki tańczyła i pozwalała się ponieść pełnym napięcia uniesieniom Ducha Świętego”. Sally pochodziła z typowych waszyngtońskich przedmieść i należała do klasy średniej, jednak szybko wciągnęła ją kultura narkotykowa i wiążący się z nią styl życia.

Jednak w pewnym momencie Sally zaczęła się obawiać ciemnej strony tego ruchu: „Protestowaliśmy przeciwko wojnie, angażowaliśmy się w ruch praw obywatelskich, spotykaliśmy się, kobiety paliły biustonosze. Tak, były to dla nas kwestie polityczne. Kiedy jednak przekroczyliśmy pewne granice [Sally widziała przyjaciela, który po zażyciu LSD trafił do szpitala, inny natomiast stracił kontrolę do tego stopnia, że oddał mocz na sofę], nie chodziło już politykę. Nasze zachowanie było perwersyjne, złe, autodestrukcyjne, przerażające i nie podobało mi się”.

Pewnego wieczoru sąsiad zaproponował jej pójście do kościoła. Wizyta ta różniła się od poprzedniego bezbarwnego doświadczenia, jakie przeżyła ze zinstytucjonalizowaną religią. Tym razem spotkała pastora, który wręcz „płonął”. „Spojrzał mi prosto w oczy i zapytał »Czy chcesz osiągnąć pełnię?«, a ja odpowiedziałam, że według mnie brzmi to świetnie”. Luhrmann stwierdza: „O to jej właśnie chodziło. Przez kolejne dziesięć lat była jedną z chrześcijańskich hipisek, a jej życie zaczęło się obracać wokół Biblii. Przypominało Godspell: »Miłość była wszystkim, z małą dozą, a nawet całkowitym brakiem osądzania innych. Bez zasad. Bez struktur. Z toną dobrego humoru. Było to baaardzo pociągające«”67.

Wybryki Ludzi Jezusa i zwolenników Godspell, podobnie jak równie dziwaczne zgromadzenia i psychodeliczne be-ins lat siedemdziesiątych opisywane przez takich autorów, jak Tom Wolfe, okazały się karykaturą alarmującą, że oto pojawia się „dekada Ja”. Mogą być postrzegane jako zaledwie czubek góry lodowej oraz wskaźniki głębszych i subtelniejszych przemian zachodzących w kulturze chrześcijańskiej.

Idealni w Jego oczach

Stopniowo i powoli Ja stało się punktem centralnym zarówno kultury chrześcijańskiej, jak i świeckiej. Nie interesowaliśmy się już historiami przodków, ale naszymi własnymi. Koncepcja poczucia własnej wartości podbiła świat chrześcijański hasłami „ja”, „moje potrzeby”, „mój Zbawca”, „moje zbawienie”. Przyjęliśmy słowa Gordona Gekko „chciwość jest dobra” w naszej własnej wersji, zwanej „ewangelią dobrobytu”. „Sentymentalizm i roszczeniowość lat dziewięćdziesiątych miały odzwierciedlenie w naszej własnej ewangelii, skupiającej się na rozwiązywaniu problemów. Chrystus znany z Biblii ulegał stopniowym przemianom, z luzaka znanego z Godspell przeistoczył się w świetnego kumpla”68.

Kiedy koncepcja poczucia własnej wartości rosła w siłę i stawała się coraz popularniejsza dzięki stworzonemu na własne potrzeby przemysłowi, chrześcijanie, szczególnie w Stanach Zjednoczonych, również postanowili przyjąć taki model działania. Wkrótce rynek zalały książki poświęcone chrześcijańskiemu poczuciu własnej wartości, na przykład Idealna w Jego oczach69, Dziesięć kroków, by zrewolucjonizować swoje życie – nareszcie zbudujesz poczucie własnej wartości na biblijnych podstawach. Praktyczne porady zmieniające życie70. Zapomnij o T-shirtach z napisem: „Jesteśmy słabi, ale On jest mocny”, dziś możesz nosić taki z napisem „Może i jestem mały, ale dla Boga jestem ważny!”.

Dobrym przykładem tego podejścia jest wydana dopiero w 1997 roku książka dla dzieci Jesteś wyjątkowy autorstwa Maxa Lucada71, która cieszyła się popularnością i wywarła na wielu duży wpływ. Jeśli chcesz, możesz pójść nawet o krok dalej i zapoznać się z tekstem Najlepszy ze wszystkich72! Przyznaję, że znajdziemy w tej książce wiele pożytecznych pomysłów, jak uczyć dzieci odrzucania etykietek, które inni starają się im przykleić. Jest to działanie potrzebne oraz uzasadnione słowami Biblii, i chciałbym uniknąć wylewania dziecka z kąpielą.

Interesująca wydaje się ledwo zauważalna zmiana tonu w tytułach nadawanych książkom – wyraźne skupienie się na Ja oraz częste używanie określeń „wyjątkowy”, „najlepszy”. Czy takie wspieranie psychologicznego rozwoju dzieci jest rzeczywiście wyrazem zdrowej równowagi, o której jest mowa w Piśmie Świętym? A może chodzi o zwykłe naśladowanie kultury popularnej i kultu własnego Ja, którego potencjalnym efektem ubocznym będzie popadanie w samouwielbienie?

Co ciekawe, niektórym chrześcijanom podążającym nieudolnie za kulturą popularną udało się pójść o krok dalej i przeszczepić koncepcję poczucia własnej wartości na grunt teologiczny. Zanim pokochasz Boga, powinieneś pokochać siebie: „Miłość własna to warunek wstępny, aby zacząć kochać bezinteresownie. Tylko wówczas, gdy zaakceptujemy samych siebie, możemy się stać prawdziwie bezinteresowni i wolni od nas samych”73. Tak oto krzyż został sprowadzony do kolejnego symbolu poczucia własnej wartości. Czy Bóg nie kocha nas do tego stopnia, że poświęcił dla nas swojego Syna? Jeśli tak, oznacza to, że musimy być godni zbawienia. Tym samym nawet krzyż Jezusa stał się elementem naszej pogoni za wysoką samooceną.

Religia „rób, jak uważasz”

Logika samoakceptacji doprowadziła do nieufności w stosunku do innych aspektów tradycyjnej chrześcijańskiej duchowości. Odrzuciliśmy dawne nakazy i zakazy, które ograniczały nasze wybory oraz indywidualność, i zaczęliśmy swobodniej traktować niedzielne msze. Mentalność „należy chodzić do kościoła” zastąpiliśmy bardziej przyjaznym podejściem „rób, jak uważasz”, które współgrało z wybranym przez nas stylem życia. Młodzież wyjątkowo chętnie przyjmuje taki stosunek do wiary i wybiera to, co jej odpowiada, zachowując się podobnie jak podczas targów organizowanych dla kandydatów na studia74.

Wade Clark Roof, badający od połowy lat osiemdziesiątych duchową drogę pokolenia baby boom, opisuje zmiany zachodzące w postrzeganiu religii jako „radykalne zastąpienie etyki wyrzeczenia przez etykę samospełnienia”. W efekcie religia została „umiejscowiona w Ja… Każdy ma prawo do stworzenia własnej wiary i wybrania miejsca jej praktykowania… Ten rodzaj religijnych jednostek nie chce ani nie odczuwa potrzeby religijnych instytucji”75. W obszernym badaniu przeprowadzonym przez socjologów z Uniwersytetu Kalifornijskiego przedstawiono historię kobiety o imieniu Sheila, która praktykowała stworzoną przez siebie religię. Jej credo i struktury liturgii były tak niepowtarzalne, że nazwała to wyznanie od własnego imienia – „sheilizmem”. Wyjaśniła, że chodzi o to, aby „pokochać się mocniej i być dla siebie dobrym”76.

Kościół dla narcyzów

Najprężniej się rozwijające i odnoszące sukces Kościoły postanowiły odpowiedzieć na naszą obsesję wolnego wyboru i indywidualizmu, dokonując daleko idących zmian w swoich „ofertach”. Należałem kiedyś do kongregacji, w której pastor ganił nas, kiedy spóźnialiśmy się na mszę lub śpiewaliśmy pieśni z rękami w kieszeniach. Wcale nam się to nie podobało! Wówczas podobne uwagi były po prostu źle widziane, dzisiaj zupełnie by je wyśmiano.

Większość najaktywniejszych współczesnych Kościołów odwołuje się do charakterystycznego dla naszej kultury nieformalnego i zindywidualizowanego podejścia. Kiedy sztywne nabożeństwa i przewidywalne liturgie przestają się cieszyć zainteresowaniem, wita się wiernych świeżo zaparzoną kawą oraz kawałkiem cytrynowego ciasta i pozwala swobodnie się rozgościć na wygodnych skórzanych fotelach, krzesłach lub rozrzuconych na podłodze poduszkach. Nie będzie problemem, jeśli zechcesz siedzieć podczas kilku pierwszych pieśni, a przy okazji rozsypiesz okruchy na podłodze. Nawet cię do tego zachęcą. Nie przejmuj się też, jeśli podczas modlitwy będziesz musiał wyjść do toalety.

Po obejrzeniu prezentacji PowerPoint i wysłuchaniu podnoszących na duchu historii o małżeństwach, którym udało się uniknąć rozwodu, chorobach, które zostały uleczone, i pieniądzach na wakacje, które po prostu spadły z nieba, możesz odpowiedzieć na to tak, jak uznasz za stosowne – pozostać na miejscu, cicho medytując, lub przejść do przodu kościoła, aby oddać się modlitwie lub śpiewać z uniesionymi ramionami.

Jennifer Twenge i Keith Campbell w swoich nowatorskich badaniach dotyczących tego, co nazywają współczesną epidemią narcyzmu, twierdzą, że Kościoły cieszące się sukcesem dostosowały się do kultury zorientowanej na jednostkę, przyciągając do siebie wiernych spełnianiem ich oczekiwań. Oferują im optymalny wybór i niczego nie wymagają. Naukowcy podali jako przykład działalność Kościoła Lakewood w Houston w Teksasie prowadzonego przez popularnego autora i pastora Joela Osteena. Napisali o nim tak: „Lakewoodd daje ludziom to, czego chcą. »Bóg nie stworzył was po to, byście byli przeciętni« – pisze Osteen. Pastor pozostawia jednak bez odpowiedzi zasadnicze pytanie: Jeśli Bóg nie chce, aby ktokolwiek był przeciętny, czy zmienia to znaczenie przeciętności? Osteen pisze w książce Stań się lepszym sobą: »Stworzono cię, abyś był wyjątkowy. Abyś zostawił po sobie ślad… Zacznij wierzyć, że zostałeś wybrany i powołany do zwycięstwa«”77.

Twenge i Campbell sugerują, że pastor „sam praktykuje samouwielbienie, o którym mówi. Na ścianach kościoła wiszą podobizny Osteena oraz tablice z jego cytatami, które znajdują się czasem na granicy narcystycznej zachłanności. Nawołuje on na przykład, aby wszyscy wyrażali to, na co mają ochotę, podobnie jak jego syn, który po otrzymaniu gitary natychmiast zapytał: »Kiedy kupimy nowy keyboard?«”78.

Campbell i Twenge zwrócili też uwagę na to, że możemy odnaleźć również odmienny wydźwięk myśli Osteena i traktować ją niemal jak „kurs antynarcyzmu”: „Druga część Stań się lepszym sobą mówi nam: »chwal innych ludzi, pozbądź się pychy i przepraszaj, unikaj konfliktów, buduj silniejsze relacje«”79. Istotne jest, że każdy Kościół cieszący się sukcesem odwołuje się do ludzkiego narcyzmu, aby umiejscowić go następnie w szerszej perspektywie religijnego światopoglądu: „Jest to pewnego rodzaju alchemia – próba przemiany narcyzmu w altruizm, będąca istotą wielu współczesnych religii”80.

Myślę, że jest w tym wiele racji, uważam jednak, że to niezwykle ryzykowna strategia. W obszernej naukowej analizie modelu Kościoła przyjaznego poszukującym (ang. seeker-friendly model), reprezentowanego przez amerykański Willow Creek, Greg Pritchard ostrzega, że podczas gdy przyjęcie języka psychologii używanego w kulturze masowej ułatwi identyfikację z osobami niezwiązanymi z Kościołem, kościelny dyskurs prowadzony w kategoriach psychologicznych może doprowadzić do napływu na nabożeństwa ludzi zorientowanych na psychologię. W rezultacie „celem i sposobem kształtowania etyki danej osoby nie jest już Bóg, ale jednostka”81. Innymi słowy, kiedy mówisz jak przedstawiciel pop-psychologii, zaczynasz też myśleć jak on.

Liderzy Kościoła, którym brakuje mądrości i wsparcia ze strony bliskich mogących dostrzec w porę zgubne skutki popularności, są narażeni na duże ryzyko. Jeśli uczęszczający do kościoła przyzwyczają się do kazań odwołujących się do ich naturalnej skłonności do samouwielbienia, przekaz altruistyczny nie będzie miał szansy wywrzeć istotnego wpływu na codzienne zwyczaje utrwalane przez sześć kolejnych dni od wysłuchania niedzielnej mszy. Potrzebujemy otwartej, szczerej i pełnej wyzwań debaty o narcyzmie i kulcie Ja we współczesnym życiu Kościoła, jednak duchowni nie pomogą nam w tym, jeśli będą zwyczajnie pomagać nam w uleganiu pokusom.

Wrócimy jeszcze później do teologicznych pytań, jakie stawia przed nami ruch budowania poczucia własnej wartości. Teraz zajmiemy się kwestią poruszoną na końcu poprzedniego rozdziału, w którym pozostawiliśmy bez odpowiedzi dwa istotne pytania. Stwierdziliśmy, że ruch budowania poczucia własnej wartości z ogromnym powodzeniem umieścił w centrum zainteresowania nasze Ja, zarówno w kulturze świeckiej, jak i w Kościele. Wciąż jednak nie wiemy, czy to rzeczywiście zadziałało. Czy uzyskaliśmy w społeczeństwie pozytywne efekty, które nam obiecano? Czy jesteśmy szczęśliwsi, bardziej zrównoważeni emocjonalnie, lepiej społecznie zintegrowani i czy tworzymy lepsze związki? Jeśli odpowiedź brzmi: „nie”, to czy oznacza to, że ruch ten bardziej nam zaszkodził, niż pomógł?

Rozdział 5

Czy autoreklama działa?

Źródłem wielu problemów społecznych są ryzykowne zachowania seksualne nastolatków, którzy nie radzą sobie z uczuciami. Mówimy tu o nastoletnich matkach, aborcji, chorobach przenoszonych drogą płciową oraz rozpadzie tradycyjnego małżeństwa i rodziny. Młodzież nie jest zazwyczaj przygotowana emocjonalnie do radzenia sobie z rzeczywistym ryzykiem i odpowiedzialnością, jakie wiążą się z rozpoczęciem życia seksualnego. Dlaczego więc je rozpoczynają? Upraszczając, jest to spowodowane depresją i niskim poczuciem własnej wartości. Młodzi czują się źle sami z sobą i dlatego zaczynają gwałtownie poszukiwać miłości i akceptacji.

Poczucie własnej wartości u nastolatków i informacje na temat seksu: zestawienie dla rodziców wychowujących dzieci z problemami82

Czy powyższe zestawienie, będące swego rodzaju hołdem oddanym ruchowi budowania poczucia własnej wartości, zawiera wiarygodne informacje?

Padają tu śmiałe stwierdzenia uznające depresję i niską samoocenę za źródło całego wachlarza problemów, z jakimi boryka się młodzież, takich jak niechciana ciąża, aborcja, choroby przenoszone drogą płciową, a nawet rozpad małżeństwa i tradycyjnej rodziny. Jak zauważyliśmy w rozdziale trzecim, na przestrzeni ostatnich trzydziestu lat możemy zaobserwować zdecydowane polepszenie się naszej samooceny. W porównaniu do młodych, którzy byli w 1979 roku świadkami wyboru pierwszej kobiety na premiera Wielkiej Brytanii, dzisiejsze nastolatki są dużo bardziej zadowolone z siebie. Gdzie spojrzysz, ludzie starają się myśleć o sobie pozytywnie – czy to w szkole średniej, wyższej, w miejscu pracy, czy w Kościele. Polepszenie zdrowia psychicznego powinno być oczywiste. Czy zatem ta radykalna zmiana przyniosła nam obiecywane korzyści?

W odnalezieniu odpowiedzi na to pytanie przyda się nam pomoc amerykańskiego psychologa Roya Baumeistera oraz brytyjskiego naukowca Nicholasa Emlera z Londyńskiej Szkoły Ekonomii. Baumeister był początkowo wielkim zwolennikiem idei budowania poczucia własnej wartości. W 2003 roku Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (ang. American Psychological Society) poprosiło go o sporządzenie całościowego przeglądu wiarygodnych dowodów skuteczności tej idei, jakie udało się do tej pory zebrać. Jego praca wciąż pozostaje jedną z najbardziej rzetelnych i kompleksowych analiz poświęconych temu tematowi83. Nicholas Emler przygotował podobne zestawienie dla Fundacji Joseph Rowntree (ang. Joseph Rowntree Foundation) w Wielkiej Brytanii84. Do jakich wniosków doszli?

Zachwycający we własnych oczach

Roy Baumeister zaczął od stwierdzenia, że postawy i zachowania wynikające z budowania większej wiary w siebie są niezwykle trudne do zmierzenia85. Najczęściej polega się jedynie na tym, co przekazuje nam sam pacjent. Jest to dość niepokojące, zważywszy że istnieją liczne dowody na to, iż indywidualna opinia danego człowieka może często być różna od rzeczywistości. Kiedy opowiadamy o sobie, w szczególności rozmawiając z atrakcyjnym młodym naukowcem, zależy nam na tym, aby dobrze wypaść w trakcie spotkania, a po jego zakończeniu czuć się jeszcze lepiej.

Jedno z badań wykazało, że ludzie z wysokim poczuciem własnej wartości częściej uważają się za atrakcyjnych fizycznie86. Kiedy jednak poprosić o taką ocenę osoby trzecie, okazuje się, że ich opinia różni się diametralnie od opinii badanego, który bywa przez nich uznawany za osobę zupełnie nieatrakcyjną. Innymi słowy, osoby z wysokim poczuciem własnej wartości „są zachwycające we własnych oczach, ale już niekoniecznie w oczach innych”87.

Osoby takie często uznają, że są bardziej popularne i towarzyskie od innych. Kiedy jednak badacze poprosili 542 uczniów dziewiątej klasy, aby ocenili popularność swoich rówieśników, znów się okazało, że własna ocena oraz ocena innych znacznie od siebie odbiegały, a ich zgodność była niemalże równa zeru88. Uczniowie szkoły średniej o wysokiej samoocenie uważają ponadto, że z łatwością przychodzi im nawiązywanie nowych kontaktów, które uznają za łatwiejsze do pielęgnowania od starych znajomości, są też bardziej otwarci i asertywni oraz lepiej radzą sobie z rozwiązywaniem konfliktów. Wystarczy jednak zapytać o zdanie ich współlokatorów, aby otrzymać zgoła odmienny obraz tych samych osób.

A co z ich życiem uczuciowym? Wydawałoby się, że osoby z niską samooceną powinny się obawiać odrzucenia i budować mniej trwałe relacje. Naukowcy odkryli jednak, że chociaż tacy ludzie rzeczywiście boją się odtrącenia i mają trudności z zaufaniem innym, brak jest dowodów na to, że ich związki są bardziej narażone na rozpad. Jedno z badań wykazało nawet, że ludzie z wysoką samooceną są bardziej skłonni do rozstań w obliczu pojawiających się problemów i wolą wykorzystać swoje zdolności interpersonalne do znalezienia sobie nowego partnera89.

Poszukiwania winowajcy

Roy Baumeister skupił się w kolejnej części badań na próbie oddzielenia od siebie przyczyny i skutku. Jak możemy dociec, czy niskie poczucie własnej wartości rzeczywiście jest sprawcą wszystkich naszych problemów, czy też jest to po prostu efekt korelacji? Czy kiedy coś się nie udaje, jesteśmy w stanie stwierdzić, że to niska samoocena jest tego przyczyną?

Nawet jeśli odniesiemy się do obiektywnych (będących w opozycji do subiektywnych) pomiarów, wciąż jesteśmy narażeni na błąd, jakim jest stwierdzenie, że korelacja jest tożsama z przyczyną. Przypomnijmy sobie wcześniej podany przykład – siedzenie za biurkiem jest w korelacji z pisaniem tej książki, czy jednak można je uznać za przyczynę? Nie sądzę.

Nawet widoczny związek między dwoma czynnikami może nie być tak oczywisty. Załóżmy, że badania wykazały, iż członkowie Brytyjskiej Partii Konserwatywnej są bardziej zadowoleni ze swojego życia seksualnego niż członkowie Partii Pracy. Czy oznacza to, że wszyscy powinniśmy dołączyć do Partii Konserwatystów? Musimy najpierw wziąć pod uwagę kilka czynników. Mężczyźni są zazwyczaj bardziej skłonni do uznawania swojego życia seksualnego za udane, a większość członków Partii Konserwatywnej to właśnie mężczyźni. Być może badanie to nie wskazało nam rzeczywistych różnic między poszczególnymi partiami, a jedynie potwierdziło istnienie dobrze znanej odmienności płci? Jak zatem dotrzeć do sedna rzeczy? Zabieg znany w statystyce jako „dostosowywanie danych” pomoże pogodzić ze sobą kłopotliwe czynniki i rozwiązać problem.

Nawet jeśli odnajdziemy bezpośredni związek między dwoma elementami, nie możemy być pewni, który z nich jest przyczyną, a który skutkiem. Załóżmy, że odkryliśmy prawdziwy związek między członkostwem w Partii Konserwatywnej a udanym życiem seksualnym. Czy praca w tej partii sprawia, że jesteśmy bardziej zadowoleni z seksu, czy też ludzie mający udane życie seksualne dołączają właśnie do niej bez względu na poglądy?

Jedyny sposób, aby przekonać się, co jest prawdziwą przyczyną, a co skutkiem, to poddanie ochotników długotrwałym badaniom powtarzanym na przestrzeni wielu lat. Gdzie znajdziemy badaczy z wizją, cierpliwością i determinacją, które pozwolą im podjąć się analizy tego typu? Nowa Zelandia będzie odpowiednim miejscem.

Monitorowanie poczucia własnej wartości

Jeśli urodziłeś się w Dunedin w południowej części Nowej Zelandii, możesz się uznać za szczęśliwca. Jeśli urodziłeś się tam między 1 kwietnia 1972 roku a 31 marca 1973 roku możesz się czuć jeszcze szczęśliwszy. Nieważne, gdzie teraz mieszkasz, masz zapewnione liczne darmowe powroty do Dunedin. To wprost fantastyczne.

Pod warunkiem jednak, że nie przeszkadzają ci powtarzające się badania lekarskie, wizyty dentystyczne, niezliczone badania krwi, niekończące się kwestionariusze i ankiety, ostukiwania, poszturchiwania i oględziny. Dokładnie 1037 ludzi urodzonych w latach 1972–73 bierze udział w najsłynniejszym na świecie długofalowym badaniu kohortowym prowadzonym w Dunedin (ang. Dunedin Longitudinal Study). Z pewnością nie jest ono jednym z największych, jednak ze względu na zaskakująco wysoki wskaźnik zatrzymania badanych wynoszący aż 96% jest to obecnie jeden z najbardziej kompletnych zestawów danych, który zdążył już wzbogacić naszą wiedzę na temat ludzkiego rozwoju.

Zaletą długofalowych badań jest to, że możliwa staje się obserwacja postrzegania siebie na przestrzeni wielu lat, na przykład w wieku lat siedmiu czy jedenastu, a następnie zbadanie związku istniejącego między samooceną a takimi problemami, jak na przykład niechciana ciąża. Oczywiście nawet w ten sposób nie dowiedziemy ostatecznie, że niskie poczucie własnej wartości może być jej przyczyną. Uwiarygodnia to jednak nasze dowody, szczególnie wtedy, kiedy skorzystamy z narzędzi statystycznych pozwalających na wykluczenie wpływu innych prawdopodobnych czynników ryzyka, takich jak pochodzenie z patologicznej rodziny. Wróćmy do problemu ciąży wśród nastolatków. Do jakich wniosków doszli badacze z Dunedin, próbując ustalić jej związek z niską samooceną oraz zwiększeniem ryzyka takich problemów, jak choroby przenoszone drogą płciową czy narkomania?

Seks, narkotyki i alkohol

Stwierdzenie, jakoby niska samoocena i wynikające z niej dążenie do miłości i akceptacji były przyczynami niechcianych ciąży wśród nastolatków, wydaje się tak oczywiste, że przestano się nad tym zastanawiać. Uznaliśmy to za „fakt”, zatem musi to być prawda. Badania z Dunedin wykazały jednak co innego.

Wszyscy uczestnicy badania ocenili poczucie własnej wartości w wieku jedenastu lat90. Kiedy osiągnęli wiek dwudziestu jeden lat, zapytano ich, czy odbyli stosunek płciowy przed ukończeniem szesnastego roku życia. Uzyskane odpowiedzi nie wykazały żadnego związku między niską samooceną w okresie dzieciństwa a wczesnym rozpoczęciem życia seksualnego. W późniejszym czasie przeprowadzono bardziej szczegółowe badania, biorąc pod uwagę różnorodne elementy mogące wpływać na wyniki, i wciąż nie dowiedziono związku między niską samooceną a wczesną inicjacją seksualną.

Inne długoterminowe badanie prowadzone w Nowej Zelandii również pokazało, jak ważne jest ostrożne dokonywanie tego typu istotnych statystycznych modyfikacji91. Grupa naukowców dysponująca sporą bazą wyników badań samooceny wśród piętnastolatków postanowiła zbadać ich zachowania seksualne na przestrzeni kolejnych dziesięciu lat. Celem było ustalenie związku samooceny z zachowaniami seksualnymi. Jak się okazało, osoby mające w wieku piętnastu lat niskie poczucie własnej wartości miały większą liczbę partnerów seksualnych, były bardziej zagrożone niechcianą ciążą i rzadziej używały zabezpieczenia przeciwko chorobom przenoszonym drogą płciową.

Naukowcy przeprowadzili dokładną analizę uzyskanych wyników. Tym razem wzięli pod uwagę takie różnice między badanymi, jak iloraz inteligencji, klasa społeczna, doświadczenia związane ze znęcaniem się nad dziećmi czy kłopoty rodzinne. Po uwzględnieniu tych czynników okazało się, że zniknął związek między niską samooceną a ryzykownymi zachowaniami seksualnymi. Naukowcy doszli do wniosku, że ich rzeczywistą przyczyną wśród grupy badanych było raczej pochodzenie z patologicznych rodzin oraz niski iloraz inteligencji.

A co z narkomanią i alkoholizmem? Wiele programów odwykowych bazuje na przekonaniu, że u ich podstaw zawsze leży problem z samooceną. Prowadzący je starają się zatem podnosić poczucie własnej wartości uczestników dzięki takim mantrom, jak: „Dzisiaj zaakceptuję siebie takiego, jaki jestem”. Na stronach internetowych znajdziemy liczne świadectwa ludzi, którym udało się pokochać siebie takich, jacy są.

Jak już wcześniej zauważyliśmy, każdy musi zaakceptować siebie, aby stać się osobą odpowiedzialną oraz rozpocząć proces oswajania i rozwiązywania życiowych problemów. Ludzie powinni współczuć samym sobie, wyrażając w ten sposób samokontrolę i samodyscyplinę umożliwiające realizację wyższych celów. Jesteśmy stworzeni, aby kochać i być kochanymi. Czy istnieją jednak wiarygodne dowody na to, że wyznawanie zasady kochania i akceptacji samego siebie ma na nas pozytywny wpływ? Roy Baumeister nie znalazł związku między niską samooceną i sięganiem po narkotyki, a badania przeprowadzone w Wielkiej Brytanii przez Nicholasa Emlera potwierdziły jego wnioski92.

Łobuzy i mafiozi

Stwierdzenie, że niska samoocena jest istotną przyczyną agresji i zachowań antyspołecznych jest kolejnym „odruchowym” sformułowaniem wplecionym w nasz kulturowy zeitgeist: „Socjopatyczni gangsterzy, mimo wizerunku twardych macho, często kierują się głębokim przekonaniem o swojej niskiej samoocenie. Poczucie bycia nikim wynika po części z problemów i odrzucenia przez rodzinę. Ze względu na te oraz inne czynniki obecne w dzieciństwie bez ustanku starają się potwierdzić swoją męskość, próbując zrównoważyć w ten sposób swój negatywny obraz siebie”93.

Wynika z tego, że tyrani i socjopaci chowają za maską „twardych mężczyzn” buzujące poczucie niepewności i lęku. To dlatego łączą się w gangi i chwalą swoimi wyczynami na Facebooku. Co mówią nam na ten temat badania?

Po raz kolejny, tak jak w przypadku ryzykownych zachowań seksualnych i nadużywania narkotyków, uznano, że na tyranów wyrastają dzieci wychowywane w trudnym środowisku, przez agresywnych rodziców i mające słabe relacje z rówieśnikami. Zdaje się jednak, że niska samoocena jest raczej skutkiem tego typu warunków, a nie przyczyną samą w sobie. Co istotniejsze ani Roy Baumeister, ani Nicholas Emler nie zgromadzili przekonujących dowodów na to, że zwiększanie wiary w siebie może stać się „lekiem” lub działać prewencyjnie na podobne zachowania i problemy społeczne.

Ostatnie badania zakwestionowały jednak wnioski Baumeistera i Emlera. Nowe odkrycia sugerują bowiem, że może istnieć pewien nikły związek między niską samooceną a niektórymi agresywnymi zachowaniami. Jednak nawet w tym przypadku badacze stwierdzili, że związek ten jest relatywnie niewielki i trudny do zmierzenia94. Ta sama grupa badaczy opublikowała niedawno nowe wyniki badań z Dunedin95, sugerujące, że występuje relacja między niskim poczuciem własnej wartości a pewnymi problemami, takimi jak słabe zdrowie, skłonność do popełniania przestępstw czy kłopoty finansowe. Chociaż badacze wzięli pod uwagę różnorodne czynniki, trudno stwierdzić, czy niska samoocena rzeczywiście była sprawcą tych wszystkich problemów. Wyrok wciąż nie zapadł.

Równie sprzeczne wyniki znajdziemy w badaniach zachowań antyspołecznych. Na przykład ściąganie na sprawdzianach można zaobserwować zarówno wśród uczniów o wysokiej, jak i niskiej samoocenie, a dzieci o wysokim poczuciu własnej wartości były wyjątkowo skłonne do oszukiwania, ponieważ odczuwały silną potrzebę akceptacji.

Naukowcy próbowali wyjaśnić sprzeczne wyniki, rozróżniając dwa typy poczucia własnej wartości – „rzeczywiste” oraz „kruche”, zwane inaczej „obronnym”. Stwierdzono, że niektórzy ludzie zakładają maskę w kontaktach z otoczeniem. Problem polega na tym, że wielu badanych nakłada tę maskę podczas wypełniania kwestionariuszy. Co więcej, istnienie tych „skrywanych tożsamości” jest niemal z definicji trudne do udowodnienia. Psycholodzy i psychoanalitycy przez lata radzili sobie na rynku dzięki pewnym wybiegom – jeśli nie akceptujesz ich szczególnego wglądu w ukrytą przyczynę, którą tylko oni dostrzegają, prawdopodobnie twoje sekretne Ja nie pozwala się odkryć. To samo myślenie możemy zastosować w badaniach nad poczuciem własnej wartości – jeśli brak ci dowodów na to, że tyrani mają niską samoocenę, być może po prostu ukryli to przed tobą. Nie twierdzę, że nie jest to możliwe, uważam jednak, że jest to trudne do dowiedzenia.

Nicholas Emler dokonał kolejnego istotnego spostrzeżenia – wiele badań zamiast wykazywać związek z niską samooceną, sugeruje, że ludzie agresywni są przesadnie pewni siebie i skoncentrowani na sobie. W jednym z badań poproszono ochotników o poddawanie ludzi przebywających w pokoju obok głośnemu hałasowi. Wykonanie tego polecenia łatwiej przychodziło osobom o wysokiej samoocenie zwanej narcyzem96. Wiele innych badań wykazało, że ludzie, dla których liczy się to, by wyglądać dobrze we własnych oczach97, mają skłonności do agresywnych zachowań i braku empatii. Oczywiście wszystko to może się sprowadzać do faktu, że gdzieś w głębi wciąż czują się oni małymi dziećmi niekochanymi przez mamę. Z pewnością w niektórych przypadkach okaże się to prawdą, jednak nic nie wskazuje na to, aby badania nad samooceną pozwalały nam dotrzeć do natury problemu.

Połóż dowody na szali

Czas na chwilę szczerości. Nie istnieje żaden wiarygodny dowód na to, że niska samoocena powoduje liczne społeczne i psychologiczne problemy. Nie stwierdzono też, aby podnoszenie poczucia własnej wartości miało na nie pozytywny wpływ. Okazało się, że ruch budowania poczucia własnej wartości nie spełnił naszych oczekiwań.

Powinniśmy podnieść alarm, kiedy tylko doszło w Kalifornii do powołania w 1986 roku Stanowej Służby do spraw Budowania Poczucia Własnej Wartości oraz Odpowiedzialności Indywidualnej i Społecznej98. Przypomnę, że jej celem było prewencyjne „zaszczepienie” społeczeństwa poczuciem własnej wartości. Zwolennicy tej „społecznej szczepionki” obiecywali, że przyniesie ona mnóstwo korzyści i pozytywnych wyników. Niektórzy głosili, a nawet dowodzili, że pewnego dnia dojdzie dzięki temu do poprawy budżetu stanowego, ponieważ ludzie z wysoką samooceną chętniej płacą podatki!

W tym samym czasie poproszono grupę naukowców o przedstawienie dowodów leżących u podstaw tej nowej inicjatywy. Wyniki ich badań stanowią interesującą lekturę. We wstępie do końcowego raportu opublikowanego trzy lata później czytamy zaskakujące stwierdzenie jednego z autorów: „Jednym z rozczarowujących aspektów każdego rozdziału [wyróżnienie GH] było to, jak niewiele miejsca poświęca się obecnie ustalaniu związku między samooceną a jej (domniemanymi) konsekwencjami”99.

Naukowcy zdają się mówić, że twierdzenia o pozytywnym wpływie wysokiego poczucia własnej wartości są uzasadnione, tylko… brak na to dowodów. W związku z tym niektórzy z nich zalecali wstrzymanie dalszych badań. Jednak poczucie własnej wartości tak głęboko zakorzeniło się już w kulturze popularnej, że mało kogo interesował brak jakichkolwiek dowodów. Badania kontynuowano, podsycając bezkrytyczny entuzjazm i budując prestiż biorących w nich udział naukowców. W całym stanie zaczęły się pojawiać komisje do spraw budowania poczucia własnej wartości, szerząc wielką wizję rozpowszechniania tej koncepcji wśród społeczeństwa. Raport sporządzony dla kalifornijskiej Służby Stanowej wyznaczył kierunek dalszych rozważań, pozwalając na triumf nadziei nad rzeczywistością oraz formy nad treścią. A reszta, jak to mówią, to już historia.

Odpowiedź na nasze pierwsze pytanie o to, czy podnoszenie poczucia własnej wartości działa, jest negatywna. Co zatem z drugim pytaniem – czy przynosi nam to więcej szkody niż pożytku?

Rozdział 6

Era narcyzmu

Powtarzanie pozytywnych stwierdzeń na temat własnej osoby może wpływać korzystnie na niektórych ludzi, ale może się też wcale nie sprawdzić u tych, którzy tego najbardziej potrzebują.

Pozytywne stwierdzenia na swój temat:
Pomoc dla jednych, niebezpieczeństwo dla innych100

Nie chcielibyśmy, aby istniał powszechny dostęp do leków, które nie były testowane, a zostały jedynie polecone przez ich producentów. Zwyczajowo polegamy jednak na takich rekomendacjach, kupując edukacyjne produkty i usługi. A przecież mogą one wpłynąć na ludzkie życie podobnie jak leki…

Robert J. Sternberg, Uniwersytet Yale101

Jako niereformowalny hipochondryk wręcz pochłaniam wszelkiego rodzaju witaminy, suplementy i inne specyfiki. Wygląda na to, że nie jestem w tym osamotniony. Badanie przeprowadzone w 2004 roku102 wykazało stały wzrost popularności medycyny alternatywnej w zachodniej kulturze. Szybki rzut oka na reklamy w gazetach potwierdzi naszą fascynację najnowszymi programami oczyszczającymi, masażami ciepłymi kamieniami, energetyzującymi wibracjami leczniczych kryształów czy innymi „kuracjami”. Na czym polega problem? Przecież jedyne, co możemy stracić, to pieniądze, prawda?

Ostrożnie ze zdrowiem

Popełniamy błąd. Również medycyna alternatywna może wywoływać efekty uboczne. Potwierdziły to niedawne australijskie badania, w których przytoczono cztery przykłady, kiedy to doszło nawet do śmierci103. W najlepszym wypadku medycyna alternatywna może jedynie opóźnić wizytę u lekarza lub sprawić, że z niej zrezygnujemy. W najgorszym może doprowadzić do poważnych efektów ubocznych. Jeśli leki alternatywne działają tylko na zasadzie placebo, musimy być pewni, że ryzyko związane z ich zażywaniem nie przewyższa potencjalnych korzyści. Odnosi się to zresztą zarówno do leczenia tradycyjnego, jak i alternatywnego.

Czy powinniśmy być ostrożni tylko w przypadku kuracji wewnętrznych, takich jak picie ziół lub zażywanie suplementów? Nie tylko, zdaniem Roberta Sternberga z uniwersytetu Yale. Nie pozwolilibyśmy, aby nietestowane leki pojawiły się na rynku, przyjmując za dobrą monetę jedynie zapewnienia producentów o ich pozytywnym działaniu, dlaczego więc „zwyczajowo polegamy jednak na takich rekomendacjach, kupując edukacyjne produkty i usługi. A przecież mogą one wpłynąć na ludzkie życie, podobnie jak leki…”104. Zabawa z czyimś stanem umysłu nie jest pozbawiona ryzyka. Interwencje psychologiczne i wychowawcze również mają efekty uboczne.

Sympatyczny ja

Co zatem z wysiłkami, aby poprawić samoocenę? Czy są one nieszkodliwe? Naukowcy z Uniwersytetu Waterloo w Ontario przeprowadzili interesujące badanie105 wpływu, jaki wywiera na ludzi powtarzanie zdań podobnych do mantry, na przykład „Jestem sympatyczny, potężny, silny, nic mnie nie zatrzyma!”. Pokrewne techniki były chlebem powszednim ruchu poczucia własnej wartości od 1952 roku, kiedy to Vincent Peale wydał swoją pierwszą książkę zatytułowaną Siła pozytywnego myślenia. Dzisiaj miliony ludzi próbują radzić sobie z życiem, powtarzając tego typu stwierdzenia. Naukowcy z Ontario odkryli, że ponad 50% badanych przyznaje, że często używa takiej techniki, a zaledwie 3% temu zaprzecza.

Pomimo dużej popularności korzyści (i ryzyko) tego rodzaju samopomocy nie zostały jasno określone i wystarczająco zbadane. Poprzednie analizy nie brały pod uwagę naturalnych zmian nastroju i subiektywnego samopoczucia lub po prostu ignorowały efekty placebo, które często się pojawiają, kiedy decydujemy się na życiowe zmiany. Badacze z Ontario postanowili zatem przeprowadzić własną serię eksperymentów.

Grupa badanych miała powtarzać pozytywne stwierdzenia w rodzaju: „Jestem sympatyczny, nic mnie nie zatrzyma”, i pozytywnie się do nich odnosić. Wyniki, jakie otrzymano, miały zostać porównane z wynikami dwóch innych grup. Pierwsza z nich dostała podobne zadanie, miała się jednak zastanowić nad prawdziwością tych stwierdzeń. Druga grupa miała je po prostu powtarzać.

Do jakich wniosków doszli naukowcy po zbadaniu wszystkich trzech grup? Uczestnicy o niskiej samoocenie poczuli się gorzej, skupiając się na pozytywnych stwierdzeniach dotyczących własnej osoby. Powtarzanie ich miało pozytywny, choć mało znaczący efekt jedynie w przypadku osób, które już wcześniej wysoko się oceniały. Naukowcy uznali, że powtarzanie pozytywnych stwierdzeń na temat własnej osoby może korzystnie wpływać na niektórych, jednak nie sprawdzi się w przypadku osób, które tego rzeczywiście potrzebują.

Nie potrafimy odpowiedzieć na pytanie, dlaczego ta technika źle działa na osoby o niskiej samoocenie. Możliwe, że każdy z nas dysponuje pewnym określonym „marginesem” wiary w stwierdzenia dotyczące własnej osoby. Innymi słowy, możemy sami siebie oszukiwać, ale tylko czasami. Informacje, które wykraczają poza nasz ustalony „margines”, mogą doprowadzić do odwrotnej sytuacji i sprawić, że wrócimy do naszej pierwotnej postawy106. Każdy może lekko podkolorować swój obraz, ale pod warunkiem że nie będzie przesadnie fantazjować. Powtarzanie niczym mantry „Jestem osobą magiczną, tajemniczą, zachwycającą”, podczas gdy dostrzegamy w lustrze zupełnie co innego, może nam bardziej zaszkodzić niż pomóc.

Co interesujące, autorzy sugerują (choć nie mają na to dowodów), że rozsądna dawka pozytywnych stwierdzeń skupiających się na konkretnych zdolnościach („Umiem rozmawiać z innymi”, „Potrafię wyjaśniać słowa Biblii”) ma większą szansę powodzenia niż stwierdzenia ogólne („Jestem wspaniały”). Jak zobaczymy w kolejnym rozdziale, skupianie się na konkretnych zdolnościach zamiast na ogólnych stwierdzeniach typu „Jestem wyjątkowy” rzeczywiście przynosi korzyści. Zatrzymajmy się nad tym przez chwilę.

Narcyzm i roszczeniowość

Jak mogła wpłynąć na nas autoreklama praktykowana przez ostatnie ćwierć wieku?

Na YouTube znajdziemy bardzo popularny filmik z brytyjskiej wersji programu X Factor. Widać na nim młodego mężczyznę o imieniu Robert, który pojawia się na scenie z poważnym wyrazem twarzy. Mówi sędziom, że pracuje w fabryce kurczaków. Później następują nieudane próby śpiewania falsetem, ćwiczone z pewnością w barach karaoke. W odpowiedzi na surowe oceny sędziów Robert przyznaje, że kiedy śpiewa w barach, jest oklaskiwany i wszyscy wspaniale się bawią. Simon Cowell zwraca się do niego w typowym dla siebie stylu: „Robert, jesteś najgorszym piosenkarzem, jakiego w życiu słyszałem”. „Dziękuję”, szczerze odpowiada Robert. Brakuje mu dystansu do siebie do tego stopnia, że odbiera krytykę jako swego rodzaju komplement107.

Podczas innego przesłuchania, uznanego przez Simona Cowella za najgorsze ze wszystkich, młoda kobieta „znana w całym Cardiff” stwierdza, że jest „nieoszlifowanym diamentem i należy się jej coś po ciężkim dniu”. „Jestem po prostu świetna”, stwierdza. Po zakończeniu, przyznajmy szczerze, dość słabego występu, oznajmia: „To było dobre”. Kiedy nie otrzymuje od sędziów oczekiwanej pochwały, reaguje tak gwałtownie, że ochroniarz musi wyprowadzić ją siłą z budynku108.

Mechanizmy rządzące programami typu X Factor czy Idol rodzą moje obawy. Istnieje ryzyko, że producenci, chcąc dostarczyć żądnej wrażeń publiczności odpowiedniej dawki rozrywki, zaczną wprowadzać do programów młode wrażliwe osoby. W rezultacie otrzymamy coś na kształt znanych z przeszłości cyrków osobliwości wraz z ich paradą dziwaków, takich jak kobieta z brodą, karły czy człowiek-słoń. Z tą tylko różnicą, że dzisiaj ten niekonwencjonalny spektakl jest subtelniej odgrywany ku naszej uciesze przez ludzi o nietypowej osobowości. Nieważne, jak głośno będziemy oklaskiwać „bez reszty szczerych” (czy aby na pewno?) sędziów i wierzyć, że osłabianie mechanizmów obronnych uczestników pełni pożyteczną funkcję społeczną, ogromna przyjemność czerpana z tego rytualnego upokarzania wzbudza poważne zastrzeżenia.

Bez względu na dobre i złe strony tego typu programów, zasadnicze pytanie brzmi, czy te egoistyczne i pełne złudzeń zachowania oglądane na ekranach telewizorów są tylko wierzchołkiem góry lodowej? Czy możliwe, że te epizodyczne występy są skrajnym przykładem ogólnego zjawiska, jakim jest narcyzm rozprzestrzeniający się w społeczeństwie? Czy tak samo, jak rosnąca liczba osób uzależnionych od alkoholu odzwierciedla ogólną tendencję w społeczeństwie, również żądne sławy, roszczeniowe i narcystyczne dzieciaki pojawiające się w telewizji reprezentują większe kulturowe zmiany, jakie dotykają nas wszystkich? Większość z nas ma do siebie dość dystansu, aby unikać programów typu X Factor, czy jednak niektóre z naszych codziennych zachowań nie są również karmione podobnym poczuciem roszczeniowości oraz pragnieniem uznania i akceptacji?

Naukowcy z Uniwersytetu Wyoming w Stanach Zjednoczonych po zapoznaniu się z badaniami Twenge postanowili w 2008 roku przeprowadzić własne109. Czy wnioski Twenge okazały się prawdziwe również w odniesieniu do ich studentów? Odnotowano, że 92% badanych uznało się za inteligentnych, 88% zgodziło się ze stwierdzeniem: „Chcę w przyszłości powiedzieć, że podążałem za swoimi marzeniami”, natomiast 61% potwierdziło, że zajmuje pierwsze miejsce na własnej liście priorytetów. Nic dziwnego zatem, że we wcześniejszym badaniu aż 91% uczniów stwierdziło, że ma do siebie pozytywny stosunek. Koniec końców odmienne zdanie zostałoby uznane w dzisiejszych czasach za wielki błąd.

Oprócz wysokiego mniemania o sobie, zaobserwowano u studentów również wysokie oczekiwania związane z przyszłością – 92% stwierdziło, że „osiągnie w życiu to, do czego dąży”, 53% przyznało się, że z trudem znosi krytykę, a na pytanie, co ułatwiłoby im jej przyjęcie, 70% odpowiedziało, że chciałoby usłyszeć najpierw komplement, a dopiero potem uwagi.

Ankieta przeprowadzona wśród wykładowców potwierdzała te wyniki – ponad 50% z nich spotkało się z sytuacją, kiedy uczniowie domagali się wyższej oceny, a jeden na sześciu wykładowców spotykał się z takimi zachowaniami bardzo często. Co więcej 38% studentów zgodziło się ze stwierdzeniem: „Studia są jak biznes, płacę za dyplom i spodziewam się go dostać”. Wykładowcy zgodzili się, że wśród uczniów przeważa podejście „klient ma zawsze rację”, a 70% przyznało, że sporadycznie lub często miały miejsce sytuacje, w których uczniowie zwracali się do nich w sposób niestosowny. Otrzymywali takie oto e-maile: „Hejka Smith, możesz mi powiedzieć, co dostałem z egzaminu? Kiedy podasz wyniki? PS Nie będzie mnie jutro na zajęciach, mógłbyś podać mi oceny?”, „Hej Steph! Przesuń mi termin oddania pracy, jestem pewien, że nie będzie ci to przeszkadzać!”, a nawet: „Stary, jestem zagrożony z twojego przedmiotu, co mam zrobić?”.

To jest właśnie cena, jaką płacimy za pół wieku ruchu poczucia własnej wartości oraz prawie trzydzieści lat praktykowania autoreklamy. „Projekt samoocena” poniósł dramatyczną porażkę. Zgadza się z tym wielu komentatorów życia społecznego. Zwracają oni uwagę na nową „kulturę narcyzmu”110, „pokolenie Ja”111, które stanowią jednocześnie efekt i katalizator naszego zaabsorbowania własną wartością. Czy w ostatnich latach miał jednak miejsce rzeczywisty i mierzalny wzrost zachowań narcystycznych? I czy możemy obarczyć za to winą przemysł budowania poczucia własnej wartości?

Cała prawda o wysokiej samoocenie

Powróćmy na chwilę do pracy psycholog Jean Twenge. Badała ona zachowania narcystyczne, używając psychologicznego narzędzia zwanego Kwestionariuszem NPI (Narcissistic Personality Inventory). Badani uzyskujący w tym kwestionariuszu wysokie wyniki mają zazwyczaj wysokie mniemanie o sobie oraz skłonność do megalomanii. Często czują się lepsi od innych, domagają się stałej uwagi i starają się obrócić każdą sytuację na własną korzyść. Osobowościom narcystycznym do tego stopnia brak empatii, że są autentycznie zszokowane i skonsternowane brakiem oczekiwanego podziwu i pochwały. Brak dystansu do siebie sprawia, że mamią się nieustannie marzeniami o sukcesie, władzy i uznaniu. Roszczą sobie też prawo do wszystkiego i uważają, że powinny być w centrum zainteresowania i należy spełniać ich oczekiwania. W stosunku do innych osób i ich osiągnięć zachowują się zazwyczaj zarozumiale, protekcjonalnie i pogardliwie, a ponadto charakterystyczna jest dla nich arogancja i wyniosłość.

Czy rozpoznajesz w tym opisie siebie? Możliwe, że w pewnej mierze tak, ponieważ nasza osobowość jest bardzo złożona, a jej poszczególne elementy mogą płynnie przechodzić z jednych w drugie. Kiedy jednak opisane wyżej cechy zaczynają dominować, wówczas mówimy o osobowości narcystycznej. Niekiedy są one tak silne, że prowadzą do zburzenia relacji oraz cierpienia (szczególnie innych!), a nawet utrudniają zarabianie na życie i funkcjonowanie w społeczeństwie. W takich przypadkach psychiatrzy mówią o narcystycznym zaburzeniu osobowości. Kwestionariusz NPI pozostaje obecnie najpopularniejszym narzędziem pozwalającym na zbadanie, jak duży odsetek tego typu osobowości znajduje się w całej populacji. Badanie polega na ustaleniu z ankietowanymi, czy zgadzają się ze stwierdzeniami typu: „Uważam, że jestem wyjątkowy”, „Mogę żyć tak, jak chcę”, „Gdybym rządził światem, to ten byłby lepszy”.

W latach 1987–2006 Twenge i jej współpracownicy112 zbadali za pomocą kwestionariusza NPI 15 243 studentów. Co odkryli? Przede wszystkim zaobserwowali znaczny wzrost narcyzmu na przestrzeni dziewiętnastu lat, a okazał się on najbardziej widoczny u ostatnich roczników. Przeciętny student badany w 2006 roku uzyskał o 65% wyższe wyniki niż badani w 1987 roku. Wnioski Twenge nie zostały przez wszystkich zaakceptowane, jednak pokrywają się z wynikami badań przeprowadzonych przez wielu innych naukowców. Jak już wcześniej zauważyliśmy, Newsom i współpracownicy113 wskazali, że na początku lat pięćdziesiątych zaledwie 12% młodych ludzi w wieku od czternastu do szesnastu lat zgodziło się z twierdzeniem: „Jestem ważny”, podczas gdy w 1980 roku było to już 80% badanych. Według Lillian Katz z Uniwersytetu Illinois bezmyślnie doprowadziliśmy do powstania społeczeństwa narcystycznego przez długofalowe podsycanie u młodych wysokiej samooceny114.

Twenge odnosi się również do badań, z których wynika, że ludzie o osobowości narcystycznej często odpowiadają agresją na afront lub odrzucenie. Zastanawia się, czy tragiczne wydarzenia, takie jak strzelanina w Columbine High School w Stanach Zjednoczonych, miały związek z narcystycznymi cechami osoby, która spowodowała śmierć wielu niewinnych ludzi115. Są to jedynie przypuszczenia, jednak istnieją pewne dowody, które mogłyby je potwierdzać. Na przykład ludzie cierpiący na narcystyczne zaburzenie osobowości okazują mniejsze współczucie i zrozumienie dla trudnej sytuacji ofiar gwałtu116.

Analiza zbieranych w ten sposób danych napotyka jednak na szereg problemów i nie powinno się traktować ich jako pewnik oraz wyciągać pochopnych wniosków na temat stanu umysłu dzisiejszej młodzieży. Należy przede wszystkim wziąć pod uwagę, że selekcja danych i dowodów jest nieunikniona, kiedy próbujemy scharakteryzować ogólne społeczne tendencje oraz ich przyczyny. Co więcej, między rokiem 1965 a 2000 znacząco zmienił się przekrój społeczny studentów – zaobserwowano duży napływ młodych z biednych rodzin oraz z mniejszości etnicznych. Zmienił się też stosunek liczby chłopców do dziewcząt. Twenge, jako uważny badacz, wzięła te wszystkie czynniki pod uwagę w swoich analizach. Stwierdziła, że przynajmniej w Stanach Zjednoczonych zmiany w społecznym i etnicznym zróżnicowaniu studentów były dużo mniejsze, niż mogłoby się wydawać. Opierała się na danych wskazujących, że średni dochód rodziców studentów po uwzględnieniu inflacji nie zmienił się znacząco między rokiem 1965 a 2000.

Być może zmiany, które zaobserwowała Twenge, odzwierciadlają po prostu większą skłonność obecnego pokolenia młodzieży do przyznawania się do problemów? Może próbują być bardziej szczerzy, mówiąc o sobie? Zbadawszy to zagadnienie dokładniej, Twenge doszła do wniosku, że wydaje się, iż zmiany w odpowiedziach na pytania zawarte w kwestionariuszu NPI oraz innych kwestionariuszach tego typu nie wiążą się z potrzebą szczerego opowiadania o sobie. W pewnym sensie potwierdza to krytykę Twenge i zdaje się, że zjawisko, jakim jest narcyzm, rzeczywiście się upowszechnia. Musimy być jednak ostrożni.

Ponure pokolenie?

Prawdopodobnie ruch poczucia własnej wartości przyczynił się do wzrostu depresji i stanów lękowych wśród populacji. Badanie na dużą skalę przeprowadzone w 2008 roku w Wielkiej Brytanii wśród osób w wieku 16–25 lat doprowadziło naukowców do alarmujących wniosków dotyczących „nieszczęśliwego młodego pokolenia”117. Więcej niż jeden na dziesięciu ankietowanych, czyli 12%, odpowiedział, że życie nie ma sensu, a więcej niż jedna czwarta, czyli 27%, przyznała, że często lub bez przerwy jest w psychicznym dołku lub ma depresję. Ponad jedna czwarta badanych, czyli dokładnie 29% młodych mężczyzn i kobiet, stwierdziła, że w dzieciństwie byli bardziej zadowoleni z życia, a jedna na pięć osób przyznała, że płacze często lub codziennie. Prawie połowa ankietowanych, bo aż 47%, oświadczyła, że żyje w ciągłym stresie.

Czy zatem ruch poczucia własnej wartości doprowadził do ukształtowania pokolenia nieszczęśliwych dwudziesto- i trzydziestolatków? Istnieją wiarygodne dowody na to, że rzeczywiście tak jest. Grany przez Brada Pitta Tyler Durden, bohater filmu Podziemny krąg, dotarł do istoty rzeczy, mówiąc: „Nie przeżyliśmy wielkiej wojny ani wielkiego kryzysu. Nasz wielki kryzys to całe nasze życie. Telewizja wychowała nas w wierze, że będziemy kiedyś milionerami, gwiazdami, idolami. Nieprawda. Powoli to do nas dociera”.

Oczekiwania osób urodzonych po 1970 roku okazały się zupełnie odbiegać od doświadczeń wszystkich poprzednich pokoleń. Wmawiano im, że mogą dostać wszystko, czego zapragną. Długie kolejki dzieciaków czekających na przesłuchania do takich programów, jak Idol czy X Factor są odzwierciedleniem nadziei i ambicji pokolenia, które wierzy w swoją wyjątkowość. Nim skończy 18 lat, przeciętny nastolatek chłonie tysiące reklam i sloganów mówiących o tym, że to, co już posiada, bez względu na to, czy są to spodnie, produkty do makijażu, iPhone 3 czy iPad 2, jest już przestarzałe i należy mu się coś dużo lepszego. Dlaczego? „Bo jesteś tego wart!”.

Czy może więc dziwić, że w kulturze nastawionej na branie, w której wygórowane oczekiwania zderzają się z brutalną rzeczywistością, a marzenia obracają się w pył, tak wielu młodych przyznaje się do depresji, przygnębienia i lęku? Osobowości narcystyczne nie przejmują się rzeczywistością. Brak empatii i dystansu do siebie pozwala im podążać wyłącznie własnymi ścieżkami, odrzucając niewygodną prawdę o własnym usposobieniu i zachowaniu. Niewykorzystana szansa może prowadzić większość młodych ludzi, wciąż wrażliwych na opinie innych i pragnących akceptacji, do żarliwej krytyki nie innych, ale siebie samych.

Czy te argumenty są przekonujące? Jest to całkiem możliwe. Czy dysponujemy jednak wystarczająco mocnymi dowodami, aby dowieść, że znacząco wzrosła liczba zaburzeń psychicznych i że właśnie ruch poczucia własnej wartości jest tego przyczyną? Jean Twenge w jednej z książek zestawia ze sobą istotne dowody na to, że lęki, depresja, zachowania samobójcze i spożycie leków znacząco wzrosły w ostatnich dziesięcioleciach. Dane, jakie zebrała, wskazują, że ryzyko poważnej depresji jest obecnie dziesięć razy wyższe niż w poprzednim stuleciu118. Czy miała rację? Tym razem nie jestem pewien.

Stwierdzenia tego typu sprowadzają nas na niepewny grunt. Kiedy mowa o zaburzeniach psychiatrycznych (w odróżnieniu do ogólnych odczuć opisywanych w kwestionariuszach), wyniki badań często bywają sprzeczne119. Musimy być więc ostrożni, zanim przyjmiemy pewne założenia za pewnik120. Nie wszystkie z nich można jednoznacznie zinterpretować, stosując porównanie używanych przez psychologów środków, a błędy mogą się pojawić w zależności od tego, w jakim momencie badania padnie dane pytanie. Ponadto to, że badany wykazuje określone symptomy, nie oznacza, że cierpi on rzeczywiście na zaburzenia, jednak często dochodzi się do takich pochopnych wniosków. W Internecie znajdziemy coraz więcej informacji na temat depresji i stanów lękowych, a podejście społeczeństwa do osób chorych staje się bardziej wyrozumiałe. Możliwe, że dzięki temu chętniej mówimy o naszych problemach.

Pamiętajmy, że korelacja nie jest tożsama z przyczyną. Ruch poczucia własnej wartości nie jest jedynym winowajcą, możemy wymienić również inne powody, takie jak brak poczucia bezpieczeństwa w rodzinie, różne programy pomocy społecznej, seksualizację kultury z towarzyszącą jej niestabilnością związków oraz nadużywanie leków.

Jakie wnioski możemy wyciągnąć?

Jeśli na tym etapie czujesz frustrację, proszę, nie rezygnuj z lektury. Czasami mamy wrażenie, że psychiatrzy i psycholodzy badają to, co oczywiste lub zupełne niewytłumaczalne. To nie powinno nas zbytnio dziwić. Ludzi stworzonych na podobieństwo Boga nigdy nie da się zamknąć w ramach upraszczających stwierdzeń czy nawet zdecydowanych przekonań badaczy nauk społecznych. Musimy zrobić wszystko, co w naszej mocy, aby dojść do wyważonych konkluzji, zachowując obiektywizm i dystans do istniejących dowodów.

Jakie wnioski dotyczące negatywnego działania autoreklamy nie wzbudzają zatem wątpliwości? Po pierwsze, badania pokazują, że przez ostatnie trzydzieści lat ludzie byli bardziej skłonni do stwierdzeń wskazujących na ich zarozumiałość, roszczeniowość i cechy narcystyczne. Dowody na to są raczej jednoznaczne. Po drugie, możliwe jest, że ruch poczucia własnej wartości znacznie przyczynił się do wzrostu liczby osób narcystycznych i cierpiących na narcystyczne zaburzenia osobowości, jednak nie możemy być tego zupełnie pewni. Zjawiska te mogą mieć odmienne podłoże. Nie wolno nam wpaść w pułapkę utożsamiania korelacji z przyczyną, w szczególności jeśli sami zarzucaliśmy ten błąd innym.

Nie każdy zgodzi się z dwoma powyższymi wnioskami. Twenge przedstawia wiele historii i badań, które ukazują zachowania „pokolenia Ja” (do którego zalicza osoby urodzone w latach siedemdziesiątych, osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych dwudziestego wieku) jako społecznie bezcelowe, lekceważące, niegrzeczne, zuchwałe i nieempatyczne. Tacy autorzy, jak Neil Howe i William Strauss badający „pokolenie milenium” (osoby, które przyszły na świat w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych), twierdzą, że ludzie urodzeni pod koniec tego okresu odnoszą się z dużo większym szacunkiem zarówno do samych siebie, jak i do rodziców czy wspólnot, w których żyją. Podkreślają też, że od 1994 roku spadł poziom agresji w Stanach Zjednoczonych wśród młodych poniżej 25. roku życia. Istnieją też dowody na to, że dla dorastających członków pokolenia postmilenijnego ważne są rodzinne wartości oraz udzielanie się w wolontariatach121.

Pomimo znacznych różnic w tych danych, uważam, że punkt widzenia Twenge jest poparty licznymi dowodami. Jest prawdopodobne, że ruch poczucia własnej wartości był istotnym czynnikiem w tworzeniu się wielu negatywnych tendencji społecznych, w szczególności upowszechnianiu się narcyzmu i postawy roszczeniowej. Co więcej, ruch ten może wpływać również na niezadowolenie wśród młodych ludzi, jednak nie mamy co do tego zupełnej pewności. Istnieją wiarygodne dowody pozwalające powiązać te zjawiska, jednym z nich jest między innymi powtarzanie pozytywnych stwierdzeń dotyczących własnej osoby opisane na początku rozdziału, jednak ostateczny werdykt wciąż nie zapadł.

Opierając się na przeprowadzonej analizie danych, uważam, że autoreklama nie miała na nas pozytywnego wpływu, a nawet jest bardzo prawdopodobne, że przysporzyła nam szkody. Czas odrobić lekcję. Musimy spojrzeć na siebie w sposób pewny i niezachwiany. Zanim jednak do tego dojdzie, należy przyjrzeć się z bliska kolejnej sferze życia, w której ruch poczucia własnej wartości obiecywał wielkie zmiany, a te nie nastąpiły. Spójrzmy zatem, jaki wpływ wywarł na wychowanie naszych dzieci.

Rozdział 7

Chwalenie dzieci

Dzieci słuchają opowieści o zwierzętach mieszkających w lesie. Spośród nich wszystkich jedynie Myszka zapomniała, że ma wyjątkowy dar. Dzieci spróbują pomóc Myszce uwierzyć w siebie. Za każdym razem, kiedy Myszka mówi: „Nie jestem w niczym dobra, jestem zwykłą myszką”, dzieci odpowiadają: „Uwierz w siebie, uwierz w siebie”, i powtarzają te słowa, aby zapamiętała, że dobrze jest być sobą. Zanim opuszczą klasę, poproś dzieci, aby powiedziały głośno: „Dobrze jest być sobą”.

Materiał dydaktyczny dla szkół zawarty w brytyjskim programie rządowym opracowanym dla inicjatywy „Społeczne i Psychologiczne Aspekty Nauczania” (SEAL)

Edukacja terapeutyczna nie pomaga w tworzeniu zrównoważonej osobowości, ale propaguje… skupienie się jedynie na samorealizacji zamiast na próbie zrozumienia i poprawy świata. Paradoks edukacji terapeutycznej polega na tym, że nie zmienisz ani świata, ani siebie.

Kathryn Ecclestone i Dennis Hayes, Ryzyko edukacji terapeutycznej122

Przypomnijmy sobie grę „Podaj dalej” przywołaną na początku książki. Kiedy sam byłem dzieckiem, mogła w niej wygrać tylko jedna osoba. Teraz, pięćdziesiąt lat później, gra przeszła znaczące zmiany – pod każdą warstwą papieru znajduje się nagroda, a „przypadkowe” pauzy w muzyce są tak wyliczone, aby na koniec gry wszystkie dzieci cieszyły się, ściskając w rękach identyczne nagrody. Dlaczego wszystkie wygrywają? Ponieważ nie chcemy podkopać ich poczucia własnej wartości.

Przekonanie o tym, że wysoka samoocena jest kluczem do zdrowego dzieciństwa, towarzyszy nam wszędzie. Ci, którzy je kwestionują lub ośmielają się wątpić, są uważani za „zacofanych neandertalczyków” niedbających o szczęście dzieci. A ponieważ problemy związane z niską samooceną wśród młodych kobiet stały się istotnym punktem w programie feministek, komentatorzy życia społecznego postanowili odsunąć się od tych kwestii.

Założenia ruchu poczucia własnej wartości zostały uznane za oczywiste zarówno w odniesieniu do rodzicielstwa, wychowania, jak i innych sfer życia. Nicholas Emler zauważa: „Wszyscy zakładamy, że wysoka samoocena jest nie tylko pożądana w społeczeństwie, ale stanowi też prawo każdej jednostki, a wszelkie praktyki lub okoliczności, które mogłyby ją osłabić, powinny zostać usunięte (przede wszystkim z placówek oświatowych). Jakakolwiek niechęć do realizowania tego programu może się stać przedmiotem ataków jej zwolenników przekonanych o swojej moralnej nieomylności”123.

Wychowując księżniczkę

Jak koncepcja poczucia własnej wartości wpłynęła na współczesne rodzicielstwo? Czy możemy winić narcyzm za zmianę podejścia do dyscypliny i opieki nad dziećmi na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat?

Bycie matką lub ojcem nigdy nie było łatwe, a praca z dziećmi to trudne zajęcie. Pamiętam moment, kiedy po raz pierwszy usłyszałem płacz wnuka, kilka godzin po jego narodzinach. Pomyślałem wówczas, że ten odruch, będący instynktownym wpuszczeniem powietrza, które uderza o napięte struny głosowe, jest jedynym sposobem, jakim dysponuje dziecko, aby zwrócić na siebie uwagę matki i sprawić, że zaspokoi jego potrzeby. Uśmiechnąłem się do siebie, kiedy dotarło do mnie, że ten sam mechanizm będzie świetnie działał również w przyszłości, kiedy dziecko krzyknie: „Chcę tego, potrzebuję, muszę mieć to TERAZ!”. Bez względu na to, czy szukamy przyczyn w pierwotnej energii id, czy przyjmujemy biblijny punkt widzenia, podkreślając istotę grzechu pierworodnego, rodzicom z trudem przychodzi powiedzieć dzieciom „nie”.

Jest to jeszcze trudniejsze, kiedy żyjemy w kulturze roszczeniowej. Już zwyczajne wyjście na zakupy wystawia dzieci na liczne pokusy. Przypomnij sobie, jak stoisz w kolejce w supermarkecie, szukasz w torbie karty kredytowej, a twoje dziecko przygląda się w tym czasie uginającym się pod ciężarem słodyczy półkom ustawionym strategicznie w jego polu widzenia. Nasze dzieci nie muszą wychodzić z domu, aby poznać cały wachlarz dostępnych produktów i okazji. Wszystkie informacje znajdą na ekranach telewizorów, komputerów lub telefonów komórkowych. Rozmawiałem niedawno z dyrektorem jednej ze znanych angielskich szkół, który skarżył mi się, że pomimo troski i kontroli, jaką jego placówka zapewnia swoim podopiecznym, czuje się bezsilny wobec oddziaływania mediów społecznościowych na serca i umysły jego uczniów. Martwiło go przede wszystkim to, w jaki sposób kusi się dzieci, aby stawały się „orędownikami produktów”, zachęcając je do popularyzowania dóbr i usług wśród znajomych za pomocą portali społecznościowych. Reklama, lokowanie produktu oraz media społecznościowe utworzyły wspólny front osłabiający rodzicielską asertywność.

W kulturze, w której wysoka samoocena jest bardzo ważna, a jednocześnie niezwykle krucha, jeszcze trudniej powiedzieć „nie”. Dobrzy rodzice nie chcą narażać zdrowia, powodzenia, osiągnięć w szkole i rozwoju osobowości dziecka poprzez osłabianie jego poczucia własnej wartości. Dlatego dzieci bywają nadmiernie chwalone, a rodzice stają się nadopiekuńczy i ulegają ich wszelkim zachciankom. Chronimy dzieci przed rzeczywistością poprzez unikanie współzawodnictwa lub łagodzenie skutków niesprawiedliwości, zapominając, że porażka jest jednym ze sposobów doświadczania życia. Kiedy to tylko możliwe, próbujemy sprawić, aby nie było przegranych, a każdy otrzymał należną nagrodę.

Mój wnuk właśnie wkroczył w ten świat. Mając zaledwie osiemnaście miesięcy, przyniósł ze żłobka dyplom potwierdzający jego udział w Dniu Sportu. Wystarczyło, że się tam pojawił. Co prawda nie nosi jeszcze koszulki z napisem „Książę Wspaniały”, ale pewnie niedługo i tego się doczekamy. To interesujące, jak wiele koszulek dla dzieci jest opatrzonych tytułami arystokratycznymi, na przykład „księżniczka”. Dziewczynki, jeśli tylko zechcą, mają szansę awansować na „Wyjątkową Księżniczkę”, „Cool Księżniczkę” lub „Różową Księżniczkę”. W zależności od miejsca zamieszkania, mogą wybrać też coś spersonalizowanego, na przykład „Księżniczka Kazachstanu”. Niedawno widziałem koszulkę z napisem „Liczę się ja, tylko ja, zawsze ja!”. Było to bardzo wymowne.

Koszulki noszone przez chrześcijan mogą jeszcze wyraźniej podnosić pozytywną samoocenę. Widziałem kiedyś taką z dużym hasłem: „Tak, jestem księżniczką”, pod którym mniejszymi literami napisano: „Mój Ojciec jest Królem królów!”. To dopiero awans! Jeśli tylko zechcesz, cała Boża rada może zostać powołana, aby zdobić twoją koszulkę. Spotkałem się już z nadrukami: „W oczach Boga jestem super! Jestem małym Bożym arcydziełem!” i, być może najlepszy z przykładów, „Bóg mnie stworzył, żeby się popisać!”. Któż mógłby z tym konkurować?

Twenge i Campell w książce Epidemia narcyzmu zauważyli: „Jeśli twoja córka jest księżniczką, czy oznacza to, że ty jesteś królową lub królem? Nie. Oznacza to, że jesteś lojalnym poddanym, który powinien wykonywać polecenia księżniczki”124. Dla poparcia swojego stanowiska cytują wyniki ogólnokrajowego badania. Poproszono rodziców, aby w pięciu punktach wymienili to, co jest najistotniejsze dla przyszłości ich dzieci. „W 1958 roku drugą najważniejszą rzeczą, której musiały się nauczyć dzieci, było posłuszeństwo. Dziś już nie jest. W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych rola posłuszeństwa malała, aby w roku 2004 osiągnąć najniższy wynik i znaleźć się w końcu na przedostatniej pozycji. Był to ostatni rok badania”125.

Tego typu dane potwierdzają podejrzenia, jakoby współcześni rodzice zbyt często chwalili dzieci, nie pozwalali im na porażkę i nie potrafili jasno określić granic, co powoduje, że wkraczają one w brutalną rzeczywistość dorosłego życia zupełnie nieprzygotowane. A jeśli dodatkowo obdarujemy dziecko koszulką z napisem: „Przyszły uczestnik reality show”, nie powinniśmy się dziwić, jeśli stanie się to jego jedyną ambicją.

Oczywiście rodzice nie dążą do wychowania narcyzów lub przewrażliwionych, skupionych na sobie młodych ludzi, którym brak zdolności adaptacji. Chcą dla nich po prostu jak najlepiej. W żadnym wypadku nie nawołuję do ślepego powrotu do surowej dyscypliny z dawnych lat. Pamiętam, że jako dziecko byłem kłótliwy i zdarzało mi się dostać za to od mamy lekkie klapsy (które bolały dużo mniej niż poczucie wstydu), nawet jeśli nie zawsze wina leżała po mojej stronie. Kiedy broniłem się, mówiąc, że kara jest niesprawiedliwa, matka odpowiadała, że życie też jest niesprawiedliwe. Wbrew pozorom nie była to zła lekcja, jednak nie sądzę, abyśmy wrócili do podobnych metod wychowywania dzieci. Czy jednak ślepo zapatrzeni w koncepcje poczucia własnej wartości, nie popadliśmy w drugą skrajność? Sądzę, że tak się właśnie stało.

Pupilek nauczyciela

W rozdziale piątym zauważyliśmy, że w sferze wychowania ruch poczucia własnej wartości miał negatywny wpływ na rozwój dzieci i ich odporność emocjonalną. Przykładem może być rządowy projekt SEAL, o którym wspominaliśmy przy okazji przytoczenia edukacyjnej historii o myszce. Projekt ten, wprowadzony w 2005 roku, miał na celu wspomaganie emocjonalnego i indywidualnego rozwoju dzieci za pomocą całego spektrum dostępnych środków wychowawczych.

Na pierwszy rzut oka trudno się nie zgodzić z większością założeń projektu SEAL. Czy możemy polemizować ze stwierdzeniem: „Jeśli zmienię sposób postrzegania ludzi i wydarzeń, zmienią się również moje odczucia wobec nich”. Zgodzimy się też z tym, że każde dziecko powinno móc powiedzieć: „Mogę pojąć sens tego, co mi się w życiu przydarzyło, i wiem, że to, co zaszło w przeszłości, może powodować smutek lub złość niezrozumiałe dla innych”, nawet jeśli jest to dla niego dość trudne. Niektórzy komentatorzy podkreślają, że SEAL tak, jak i inne podobne programy, może kryć w sobie pułapki.

Carol Craig ze Szkockiego Centrum do spraw Pewności (ang. Scottish Centre for Confidence) kwestionuje zasadność solidnego materiału dowodowego leżącego u podstaw ogromnych i systematycznie przeprowadzanych interwencji w umysły i serca młodych ludzi: „Nigdy wcześniej w sposób systematyczny nie uczono dzieci w wieku od trzech do ośmiu lat, jak zrozumieć swoje emocje i jak nad nimi panować, jak sugeruje to SEAL. Nie mamy pojęcia, czy wpływ takiego wychowania będzie korzystny”126. Craig nie polemizuje z ogólnymi założeniami, jakimi są wzmocnienie etosu szkolnego, pomoc młodym w budowaniu trwalszych związków czy wyeliminowanie znęcania się nad słabszymi. Niepokoi ją jednak cel i skala ogólnokrajowej inicjatywy. Zjawisko, które powinno budzić nasze obawy, to unikanie przez rodziców odpowiedzialności za emocjonalny rozwój dzieci. Ojcowie i matki często czują się zniechęceni i niepewni własnych sił, porównując się z „ekspertami” pracującymi w szkołach.

Drugim problemem jest to, że takie inicjatywy edukacyjne, jak SEAL, nie przykładają wystarczającej wagi do możliwych efektów ubocznych, o których mówiliśmy w poprzednim rozdziale. Jest to przedłużenie kultury terapeutycznej, wykraczającej daleko poza medycynę, psychologię i usługi opieki społecznej.

Profesor Kathryn Ecclestone, wykładowca na Uniwersytecie Oxford Brookes, uważa, że uczenie dzieci obsesyjnego koncentrowania się na pytaniu: „Jak się teraz czuję”, niesie ze sobą pewne niebezpieczeństwo. Istnieje ryzyko, że wyrosną one na niespokojnych zapatrzonych w siebie dorosłych, których życie skupione jest jedynie na „samorealizacji zamiast na próbie zrozumienia i poprawy świata”127. Program SEAL zakłada, że wyrażanie uczuć zawsze przynosi korzyści. Te same przekonania przyczyniły się do wprowadzenia na szeroką skalę „wywiadu psychologicznego” dla osób, które przeżyły katastrofy. Jak się później okazało, nie miało to żadnego wpływu na zapobieganie rozwojowi zespołu stresu pourazowego128.

Bez względu na to, jak zniuansowany i zrównoważony zdaje się program SEAL, promując budowanie lepszego samopoczucia wśród dzieci, to poczucie własnej wartości i autoreklama znajdą się w centrum zainteresowania ze względu na wpływ, jaki wywierają na kulturę. Jedyną podobną próbą systematycznej zmiany nastawienia młodzieży, przeprowadzoną na tak dużą skalę, było wprowadzenie ruchu poczucia własnej wartości do amerykańskich szkół129. Craig słusznie się niepokoi o to, że edukacja terapeutyczna w Wielkiej Brytanii może nas również wciągnąć w błędne koło samooceny.

Brak dowodów na to, że budowanie wysokiej samooceny wpływa pozytywnie na szkolne osiągnięcia oraz inne sfery życia. Mamy tu do czynienia z korelacją między dwoma zjawiskami. Chociaż znajdziemy wiele badań opisujących związek między poczuciem własnej wartości i dobrymi wynikami w szkole, nie jest on wyjątkowo silny. Po przejrzeniu około trzystu podobnych analiz, pewien naukowiec oszacował, że siła tej korelacji jest bardzo niska i wynosi 0,16, podczas gdy idealny wynik to 1,0130.

Nawet jeśli uzyskalibyśmy lepszy wynik, wiemy już, że korelacja nie jest tożsama z przyczyną. Brytyjskie badania kohortowe z 1970 roku dowiodły, że wysoka samoocena odnotowana u badanych w wieku dziesięciu lat nie przekładała się na ich późniejsze dobre wyniki w nauce131.W rzeczywistości zarówno dzieci o niskiej, jak i o wysokiej samoocenie dążą w równym stopniu do uzyskania dobrych ocen. Co prawda ich motywacje i oczekiwania mogą się różnić, ale rezultaty, do jakich dochodzą, są bardzo podobne.

Sposób, w jaki podważane są odporność i współzawodnictwo, rodzi obawy związane z edukacją terapeutyczną. Ponieważ poczucie własnej wartości uważane jest za kruche, nauczyciele i rodzice bardzo niechętnie wystawiają dzieci na potencjalne zagrożenia. Szczera krytyka uważana jest za zbyt ryzykowne zachowanie, ponieważ zachwianie kruchej samooceny podobno powoduje daleko idące konsekwencje. Stąd też pojawienie się w szkołach fałszywej równości, przejawiającej się między innymi w niechęci nauczycieli do wypowiadania prywatnych opinii na temat uczniów. Standardy się obniżają, a w dzisiejszych czasach wystarczy się gdzieś pojawić, aby otrzymać certyfikat. Jest to logika bez zarzutu – skoro dzieci muszą budować wysoką samoocenę, a zależy ona od pochwał i nagród, zatem „każdy musi dostać nagrodę”132.

Chwalenie dzieci

W jaki sposób powinniśmy więc chwalić dzieci i okazywać im wsparcie? Żaden rodzic ani nauczyciel nie myśli w ten sposób: „Co mogę dziś zrobić, żeby zrujnować samoocenę mojego dziecka, podkopać jego osiągnięcia i wydrwić starania?”. Chcemy, aby dzieci rozwijały się i osiągały sukcesy. Na każdym kroku wpadamy więc w zachwyt, starając się podkreślić wszystko, co w nich najlepsze. Dzieci lubią być doceniane i wręcz chłoną pochwały dla swoich talentów i mądrości. Najlepszą zachętą są dla nich słowa: „Jesteś wspaniały, mądry, wyjątkowy”.

Kiedy jednak przesadzamy z tego typu ogólnikami lub, co gorsza, odnosimy się w identyczny sposób do wszystkich dzieci („mądra głowa”, „urodzony zwycięzca”), wówczas nasz przekaz może się okazać niebezpieczny. Dajemy dzieciom do zrozumienia, że zdolność to stała cecha, którą albo się zwyczajnie ma, albo nie.

Dzieci uczone takiego schematycznego myślenia zazwyczaj boją się porażki – skoro sukces oznacza, że jesteś mądry, to porażka oznacza, że jesteś głupi. Unikają więc wyzwań i czują się dotknięte krytyką. Najobszerniejsze badania na ten temat przeprowadziła profesor Carol Dweck133, nieustannie zwalczająca podejście „Jesteś wyjątkowy”. Stwierdziła, że wszystko zależy od naszej mentalności134.

Mentalność określa nasze podstawowe psychologiczne podejście do życia i jest niczym soczewki, przez które postrzegamy świat. Czy należysz do tych, którzy widzą szklankę do połowy pustą? Jeśli tak, można zaliczyć cię do pesymistów szukających dziury w całym, wykluczających pozytywne strony wielu zdarzeń. Nasze nastawienie wpływa na to, co widzimy i jak to interpretujemy, a przede wszystkim determinuje nasze reakcje.

Kiedy dzieci dorastają, to właśnie sposób, w jaki z nimi postępujemy, zachęcając do jednych zachowań, a odradzając inne, buduje powoli nastawienie, które będzie im towarzyszyło przez resztę życia. Dweck ostrzega, że powinniśmy zwrócić uwagę na informację, którą przekazujemy dzieciom, mówiąc na przykład: „Uczysz się tak szybko, jesteś taki mądry”, „Mamy tu małego Einsteina!”, „Tu maluje mały Michał Anioł!”. Dzieci mogą odczytać te słowa następująco: „Jeśli nie będziesz się uczył szybko, to znaczy, że jesteś głupi”, „Jeśli nie zdobędziesz najlepszej oceny, to znaczy, że nie będziesz Einsteinem, więc lepiej sobie odpuść”, „Lepiej zostawić wszystko tak, jak jest, żeby nie było gorzej”.

Pewnego razu brałem udział w konferencji w szwajcarskich Alpach. Zatrzymałem się tam kilka dni dłużej, aby pojeździć na nartach. Na szczęście byłem w towarzystwie siedmiu lub ośmiu kolegów, z którymi już wcześniej wspólnie jeździliśmy. Znaliśmy dość dobrze swoje umiejętności, mogliśmy zatem jeździć w podobnym tempie. Pozwalaliśmy sobie od czasu do czasu na małe upadki, które nie naruszały ani naszej godności, ani ego.

Gdy pewnego popołudnia zjeżdżaliśmy nową trasą, spotkaliśmy na swojej drodze grupę dobrze wyglądających zawodowców, robiących zgrabne slalomy na białym puchu. Rozpoznałem wśród nich mojego dobrego kolegę. „Hej, Glynn, przyłącz się do nas”, zawołał. „Mamy przewodnika i zjeżdżamy ze szlaku”. Zastanowiłem się przez ułamek sekundy, zanim grzecznie odmówiłem. Kiedy narciarska elita się oddaliła, jeden z kolegów z naszej grupy zauważył: „Glynn woli być tutaj najlepszy, niż tam przeciętny…”. Zabolało.

Miał rację. Coś podobnego dzieje się, kiedy wmawiamy dzieciom, że są wyjątkowe i inteligentne, zaszczepiając tym samym to, co Dweck nazywa „nastawieniem na trwałość”. Zniechęca je to do podejmowania wyzwań, które mogłyby zachwiać wyobrażenie, jakie wyrobiły sobie o własnych umiejętnościach. Ponadto czują się zdezorientowane, nie mogąc odnaleźć własnego miejsca.

Dweck uważa, że takie podejście doprowadziło do ukształtowania całego pokolenia młodych nastawionych na trwałość, którzy nie mogą się obejść bez nagrody i oczekują ciągłych sukcesów nie dlatego, że ciężko pracują, ale ponieważ czują się wyjątkowi. Dzieci takie unikają uczenia się nowych rzeczy ze strachu przed popełnieniem błędu, który wolą ukryć, zamiast poprawić135. Są przekonane, że nie muszą w nic wkładać wysiłku, ponieważ kompetencje przychodzą wraz z sukcesami. Dweck stwierdza, że jest to jedno z najgorszych przekonań.

Dweck zweryfikowała swoje wyniki, prowadząc niezwykle interesujące badania. W jednym z nich grupa uczniów miała do wykonania dość proste zadanie. Część grupy była chwalona przez nauczyciela za wrodzone zdolności („Na pewno jesteście w tym świetni”), a reszta za wysiłek włożony w pracę („Z pewnością bardzo się napracowaliście, żeby to rozwiązać”). Następnie wszyscy otrzymali taki sam zestaw pytań: „Czy zgadzasz się ze stwierdzeniem, że twoja inteligencja jest czymś wrodzonym i nie możesz jej zmienić?”, „Czy zgadzasz się ze stwierdzeniem, że albo jest się mądrym, albo nie, albo potrafi się coś zrobić, albo nie?”.

Uczniowie, którym sugerowano, że inteligencja to ich wrodzona cecha, byli bardziej nastawieni na trwałość w przeciwieństwie do dzieci chwalonych za wysiłki. Pierwsza grupa definiowała inteligencję jako cechę niezmienną, natomiast druga podkreślała znaczenie zdolności, wiedzy i chęci do nauki.

Przyjrzyjmy się teraz najbardziej przekonującej części badań. Zaproponowano uczniom dwa zadania. Jedno z nich stanowiło okazję do nabycia nowych umiejętności, a drugie było banalnie proste i gwarantowało natychmiastowe powodzenie. Uczniowie chwaleni za wysiłki, a tym samym nastawieni na rozwój, oczekiwali zadań, które pozwolą im się nauczyć czegoś nowego i z chęcią podjęli wyzwanie. Większa część grupy chwalonej za „wrodzoną inteligencję” wybrała łatwiejsze zadanie. W kolejnych badaniach Dweck dowiodła, że uczniowie chwaleni za wysiłki są bardziej wytrwali. Co więcej, anonimowa ankieta przeprowadzona wśród badanych wykazała, że prawie 40% uczniów chwalonych za wrodzone zdolności skłamała na temat wyników wykonanego przez siebie zadania.

Najistotniejsze według Dweck jest to, aby dzieci otrzymywały od rodziców pochwały za działanie zamiast za wrodzone zdolności. Pochwały za działanie podkreślają zaangażowanie, myślenie strategiczne i wytrwałość. Zmienia się nasz punkt widzenia – nie skupiamy się na tym, kim jesteśmy, ale na tym, co robimy. „Widzę, że uczyłeś się do testu i twoje wyniki to potwierdzają. Świetnie, trzymaj tak dalej”, „Przeczytałeś zadany materiał i sprawdziłeś swoją wiedzę – zadziałało!”. Dweck radzi uczniom, którzy się poddają, zanim podejmą jakąkolwiek próbę: „W porządku, to było dla ciebie zbyt proste. Spróbuj czegoś bardziej wymagającego, co pozwoli ci nauczyć się nowych rzeczy”.

A co z dziećmi, które dużo pracują, jednak wciąż nie widzą efektów? Można im powiedzieć: „Bardzo dobrze, że się starasz. Spróbujmy wyjaśnić razem to, czego nie rozumiesz” lub „Każdy z nas uczy się w innym tempie. Może ci to zająć trochę więcej czasu, ale jeśli będziesz wytrwały, to wszystko zrozumiesz”.

Oczywiście czasami nie jest łatwo odróżnić działanie od wrodzonych zdolności. Uczeń musi oszacować stosunek swoich zdolności do stopnia trudności wykonywanego zadania. Najważniejsze, żeby pochwała i podziw koncentrowały się na wysiłkach danej osoby, a nie na niej samej. Dzieci nie powinny być wychowywane w przekonaniu, że każdy wyrośnie na Einsteina lub znanego sportowca, za to należy im pokazać, że nawet sławne osoby doszły do wyznaczonych celów, ciężko i wytrwale pracując136.

Najistotniejsze jest nauczenie dzieci radzenia sobie z porażką. Kiedy dziewięcioletnia Melanie przybiega do rodziców cała zapłakana, ponieważ nie zajęła nawet trzeciego miejsca w konkursie muzycznym, nie pomożemy jej, mówiąc: „Naszym zdaniem byłaś najlepsza” lub: „To nieistotne, następnym razem na pewno wygrasz”. Melanie musi pojąć, że jeśli chce zwyciężać, będzie to wymagało od niej dużo więcej pracy. Jeśli nie jest na to gotowa, dlaczego nie miałaby traktować konkursów jako zabawy, nie przejmując się nagrodami? Powinniśmy okazać rozczarowanej dziewczynce wiele empatii i zapewnić ją, że nasza miłość, wsparcie i akceptacja nie zależą od wyników, jakie osiąga. Musi się jednak nauczyć ponosić porażki. Fałszywe wsparcie doprowadzi w przyszłości do dużo większych rozczarowań.

Siła rodziców

W powyższym rozdziale skupiliśmy się na istotnej roli, jaką rodzice i nauczyciele odgrywają w kształtowaniu sposobu, w jaki dzieci myślą o sobie i swoich możliwościach. Wychowanie jest bardzo ważne, jednak Nicholas Emler zauważył, że w budowaniu silnego obrazu siebie istotni są również sami rodzice. Zaskakująco niewielkie znaczenie ma pochodzenie etniczne, klasa społeczna, a nawet płeć. Również wygląd zewnętrzny, sukcesy i porażki nie liczą się w tak znacznym stopniu. Dwa najistotniejsze czynniki w rozwoju zdrowej samooceny to uwarunkowania genetyczne oraz zachowanie rodziców.

Nawet dla nastolatków, którzy polegają przede wszystkim na opinii rówieśników, zdanie rodziców wciąż jest istotne i ma wpływ na dorosłe życie. Emler stwierdza, że relacja ta jest bardzo silna: „Wygląda na to, że oprócz rodziców i rówieśników nikt inny nie ma na nas tak ogromnego wpływu. Zupełnie jakby zdanie rodziców i posiadanie takich, a nie innych genów sprawiały, że stajemy się głusi na wszelkie inne opinie, a w szczególności te, z którymi się nie zgadzamy”137. Wynika z tego, że rodzice mają na nas ogromny wpływ. Sposób, w jaki chwalimy i wspieramy dzieci, ma zbyt istotne znaczenie, aby pozostawić to w rękach ekspertów w dziedzinie poczucia własnej wartości wraz z ich potencjalnie szkodliwymi metodami.

Rozdział 8

Wszystkie drogi
prowadzą do filozofii

Jeżeli ja używam jakiegoś słowa – oświadczył Hojdy Bojdy tonem dość pogardliwym – znaczy ono dokładnie to, co ja sobie życzę: ni mniej, ni więcej.

Lewis Carroll, Po drugiej stronie lustra138

Mówi się, że każde hasło w Wikipedii łączy się ze stroną o filozofii. Możesz to sprawdzić, wpisując dowolne słowo, na przykład „jabłko”. Następnie kliknij na pierwsze podświetlone w definicji słowo (nie chodzi o wymowę czy etymologię). Postępuj tak na każdej nowej stronie, która się otworzy, a wcześniej czy później dotrzesz do strony poświęconej filozofii. W angielskojęzycznej Wikipedii pierwszy link dla słowa jabłko (ang. apple) to łaciński wyraz pomaceous (pol. jabłkowate). Klikając kilkakrotnie na kolejne strony, wkrótce dotrzesz do wpisu na temat filozofii. Nie jestem pewien, czy mechanizm ten działa zawsze, ale w przypadku wyrazu apple wymagało to zaledwie siedmiu kliknięć. Jak widać, wszystkie drogi prowadzą do filozofii.

Angielskie hasło self-esteem (pol. poczucie własnej wartości) wymaga tylko jedenastu kliknięć. Oczywiście, zbliżając się do kresu naszej podróży w głąb pojęcia poczucia własnej wartości, również dotrzemy do filozofii. Jeśli spojrzymy wokół siebie, odkryjemy, że znajdujemy się w samym środku filozofii i jej różnorodnych koncepcji. I lepiej uważajmy, gdzie stąpamy.

Poplątane definicje

Wielu z nas nie wie do końca, co tak naprawdę oznacza pojęcie: poczucie własnej wartości. Posłużę się trzema przykładami. Wyobraźmy sobie młodą kobietę, która pojawia sie na imprezie i wkrótce po przekroczeniu progu cofa się speszona i zawstydzona. „Niska samoocena…”, szepczesz do znajomego. Teraz pomyśl o kierowniku fabryki, który krzyczy na nowego praktykanta. Z pewnością usłyszysz, jak ktoś mówi o nim: „Trzydziestoletni facet, a łysy jak kolano… To dlatego ma niską samoocenę i tak się wyżywa”. Kolejny przykład – studentka odmawia wzięcia udziału w pracach samorządu studenckiego, chociaż świetnie nadaje się do tej roli. „No dalej, dasz radę, jeśli tylko spróbujesz! Wystarczy, że popracujesz nad poczuciem własnej wartości”, zachęcasz ją. Może się zdawać, że wszyscy wiemy, o czym mówimy, kiedy odwołujemy się do poczucia własnej wartości.

Wyobraź sobie, że zapraszasz na drinka dwudziestu pięciu studentów. Następnie dzielisz ich na dwie grupy i prosisz, aby każdy napisał na kartce, co rozumie przez termin „poczucie własnej wartości”139. Kiedy zaczniesz czytać odpowiedzi, zaskoczy cię ich różnorodność. Większość z nas uważa, że poczucie własnej wartości to coś związanego z postrzeganiem siebie i myśleniem o sobie. Nieźle jak na początek.

Kiedy jednak przyjrzysz się bliżej temu, co napisano, zauważysz, że niskie poczucie własnej wartości jest dla połowy studentów raczej uczuciem, a nie myślą. Jest to rodzaj wrażenia, które masz, kiedy wchodzisz do pokoju i podświadomie się orientujesz, że ludzie właśnie o tobie rozmawiali, lub kiedy zdaje ci się, że gdzieś nie pasujesz. Studenci opisywali to uczucie jako dołujące i pojawiające się niczym tajemniczy groźni obcy. „Nie możesz tego opisać słowami, po prostu czujesz, że coś jest z tobą nie w porządku”.

Inni uważają natomiast, że poczucie własnej wartości to sposób myślenia, a nie uczucie. Chodzi o „pozytywne spojrzenie na samego siebie” lub „wiarę w to, że zasługujesz na szczęście i możesz wpływać na własne życie”. Dla niektórych istotnym aspektem jest zachowanie i mówiąc o poczuciu własnej wartości, mają na myśli „pewne siebie działanie”, „bycie asertywnym”, „niepozwalanie innym na dyrygowanie sobą”. Okazuje się, że chociaż wydaje się nam, że mówimy o tym samym, w rzeczywistości mamy na myśli wiele różnorodnych definicji i podejść.

Teraz wyobraź sobie, że zapraszasz studentów do dyskusji o czynnikach wpływających na poczucie własnej wartości. Tym razem pojawią się jeszcze większe rozbieżności. Niektórzy uważają, że „prawidłowe” poczucie własnej wartości jest uwarunkowane odpowiednim poziomem życia i osiąganiem życiowych celów. Jest to pozytywne uczucie, rodzące się, kiedy odczuwamy równowagę między możliwościami, jakie daje nam życie, oraz naszą zdolnością do ich wykorzystania. Okazuje się, że poczucie własnej wartości jest kojarzone z pewnością siebie oraz byciem postrzeganym przez towarzyszy jako osoba kompetentna i skuteczna.

Inni nie zgodzą się z tym poglądem. Dla nich zdrowe poczucie własnej wartości rodzi się gdzieś głęboko w naszej psychice i nie jest związane z życiowymi sukcesami lub porażkami. Chodzi raczej o poczucie, że jesteśmy wartościowi, i nie ma to nic wspólnego z tym, jak postrzegają na nas inni i jak sobie radzimy. Jeśli zdystansujesz się od opinii innych, zyskasz własne poczucie własnej wartości.

Im dłużej trwa nasza dyskusja i im bardziej mnożą się pytania, tym więcej pojawia się niejasności. Pada na przykład pytanie: Czym zatem jest wartość? Czy istnieje skala własnej wartości, na której odnajdę swój wynik? Skąd wiem, czy jest prawidłowy? Być może moja własna „wartość” to jedynie subiektywne odczucie, które rodzi się, kiedy przeżywam „egzystencjalne chwile” i „chwytam dzień”? Uczestnicy rozglądają się zmieszani po sali.

„Jakie to ma znaczenie?”, odzywa się jeden ze studentów. „Czy nie jest tak, że nie potrafisz tego opisać, ale kiedy już się na to natkniesz, to dokładnie wiesz, że o to właśnie chodziło?”140. Wszyscy zdają się z tym zgadzać. Być może używamy wieloznacznego słowa, ale czy rzeczywiście nie chodzi nam wszystkim o to samo? I czy to naprawdę istotne? Grupa zaczyna chyba wreszcie dochodzić do wspólnych wniosków.

Zaczynasz więc z nimi dyskutować. Wyjaśniasz, że twoim zdaniem ma to fundamentalne znaczenie, ponieważ w definicjach kryje się wielka siła. Definicje kształtują sposób, w jaki myślimy. Nakładają na świat „filtr percepcji”, budują nasze osądy o tym, co widzimy i czego nie widzimy. Istotne jest więc, abyśmy zdefiniowali nasz termin. Jeden ze studentów wtrąca się: „Czy to nie jest czasem jeden z tych problemów, za których rozwiązywanie płaci się naukowcom na uczelniach? Jaka jest ich opinia?”. Reszta sali przytakuje. Odpowiadasz, opowiadając im historię Nathaniela Brandena.

W burzliwych latach sześćdziesiątych, kiedy ruch poczucia własnej wartości rósł w siłę, psycholog Nathaniel Branden stał się jednym z jego głównych przedstawicieli. Związał się z reprezentującą filozofię obiektywistyczną Ayn Rand i stał się propagatorem jej myśli. Jest zaliczany do najznamienitszych myślicieli, którzy wnieśli największy wkład w teorię poczucia własnej wartości w ostatnim pięćdziesięcioleciu (i zdecydowanie nie był zwolennikiem zwykłej autoreklamy). W 1969 roku opublikował jedną z pierwszych książek na ten temat, która stała się dla wielu punktem odniesienia – Sześć filarów własnej wartości.

W 1990 roku Branden wziął udział w dużej międzynarodowej konferencji dotyczącej poczucia własnej wartości, podczas której stwierdził: „Przyznajemy, że podobnie jak człowiek, który nie wykorzysta swojego potencjału, jeśli nie dysponuje zdrowym poczuciem własnej wartości, tak samo całe społeczeństwo tego nie dokona, jeśli jego członkowie nie będą siebie cenić… Czas koncepcji poczucia własnej wartości właśnie nadszedł”. To mocne słowa. Zwolenników tej idei nie można oskarżyć o brak ambicji. Według Brandena nie chodzi tu o indywidualne odkupienie, ale o odrodzenie się całego społeczeństwa. Stwierdził on jednak, że dwadzieścia lat po opublikowaniu jego pierwszej książki wciąż nie rozwiązano jednej sprawy: „Musimy wziąć odpowiedzialność za… wyjaśnienie sobie i innym, czym dokładnie jest poczucie własnej wartości. [W przeciwnym razie] ryzykujemy nie tylko, że nie uda się nam dostarczyć wartościowych wyników, ale również, że skompromitujemy całą dziedzinę naszych badań”141. Słusznie. Jak zauważyliśmy wcześniej, definicja ma znaczenie. Może nas dziwić, że Branden wciąż stara się ją ustalić po dwudziestu pięciu latach od narodzin ruchu poczucia własnej wartości, ale najważniejsze jest to, że problem został zauważony.

Studentom opadną szczęki ze zdziwienia, kiedy powiesz im, że w 2008 roku, czyli całe czterdzieści lat po publikacji swojej pierwszej istotnej książki, Branden napisał na blogu: „Zapytany, jakie wyzwanie widzę w działaniach na polu poczucia własnej wartości, zarówno wśród naukowców, jak i praktyków, odpowiem, że… najważniejsze jest ukucie definicji poczucia własnej wartości, która zadowoli badaczy. Sądzę, że to niełatwe zadanie”142.

Studenci są zszokowani tymi słowami. „Jak to? Miliony dolarów zostały wydane na badania, tysiące publikacji akademickich zaśmieciło biblioteki, »ważne odkrycia nowoczesnej psychologii« wprowadzono do programów szkolnych w Stanach Zjednoczonych i Europie, opublikowano niezliczone podręczniki samopomocy, a całe armie guru psychologii wygłaszają nadal swoją naukową paplaninę… my zaś wciąż nie mamy spójnej definicji?!”

„Branden nie jest osamotniony w swoich poglądach”, odpowiadasz studentom. Jeden z najbardziej przekonujących psychologów akademickich badających te zagadnienia stwierdził: „Okazuje się, że badacze w różny sposób definiują poczucie własnej wartości i chociaż wielu o tym mówi, praktycznie nie istnieje między nimi prawdziwa komunikacja”143. Studenci uczestniczący w dyskusji są teraz zupełnie zdezorientowani. Rzadko się zdarza skończyć dobrze to, co źle się zaczęło, i zdaje się, że mamy właśnie do czynienia z taką sytuacją.

Filozoficzny zamęt

Wszystkie drogi prowadzą do filozofii. I oto odkrywamy dwa kolejne problemy dotyczące koncepcji poczucia własnej wartości. Po pierwsze: kim lub czym jest nasze Ja? Po drugie: dlaczego (i na jakich podstawach) powinniśmy w ogóle oceniać poczucie własnej wartości? Czy należało zachęcać Hitlera do docenienia siebie? Lub Pola Pota, dyktatora Kambodży? Obydwa pytania są głęboko zakorzenione w filozofii i niosą ze sobą liczne niejasności.

Czym jest Ja?

Gdzie znajduje się twoje Ja, twoje wnętrze, które potrzebuje docenienia? Czy jest to to samo Ja, które istniało, kiedy jako pięciolatek grałeś w „Podaj dalej”? Jeśli tak, to w jakim sensie? Nie wyglądasz tak samo, z pewnością nie czujesz się tak samo, a nawet jesteś już nieco inaczej zbudowany. I czy to wciąż będziesz ten sam ty, kiedy pewnego dnia wylądujesz w domu spokojnej starości, nie pamiętając nawet gier z dzieciństwa? Ja, które spogląda na świat, kiedy masz pięć lat, znacznie się różni od starszego Ja, które z trudem może sobie cokolwiek przypomnieć. Czym lub kim jest zatem Ja, które staramy się ocenić, przeżywając na kolejnych etapach życia nowe życiowe doświadczenia? I czy gdzieś tam istnieje Ja godne kochania?

Słynny filozof David Hume napisał: „Gdy zwrócę moją myśl ku mojemu ja, to nigdy nie mogę postrzec tego ja, nie mając jakiejś jednej czy wielu percepcji; i w ogóle nie mogę nigdy postrzec żadnej rzeczy, która by nie była percepcją. Zespół tych więc percepcji tworzy nasze ja”144. Hume miał na myśli, że kiedy szukamy naszego prawdziwego Ja, jedyne, co znajdujemy to kalejdoskop uczuć, nastrojów, popędów i impulsów. To wszystko. Kiedy szukasz odpowiedzi, kim jest prawdziwy ty, odpowiedź przelatuje ci przez palce jak piasek.

Filozofowie próbowali od wieków rozwikłać tę zagadkę. Czy pomoże nam, jeśli wyobrazimy sobie, że w środku naszej osobowości znajduje się „perła” stanowiąca prawdziwe Ja, które jest wewnętrznym obserwatorem śledzącym nasze działania? A może bliższa prawdy jest teoria wiązki Davida Hume’a, mówiąca o przeplatających się myślach, uczuciach i pragnieniach, które zmieniając się bez ustanku na przestrzeni lat, pozwalają jednak na stworzenie iluzji istnienia Ja145?

Odpowiedź zależy od naszego punktu widzenia. Nie rozwiążemy teraz tego problemu, jednak musimy zdać sobie sprawę, o jakim Ja mówią nam guru samopomocy, kiedy nakazują „kochać samych siebie”. Czy patrząc w lustro, dostrzegę tę część mnie, którą powinienem doceniać i chwalić? Czy będzie to Ja, które krzyczało wczoraj na żonę? Czy raczej Ja, które dało kelnerce wysoki napiwek? Zaskakujące jest, jak niewielu psychologów, również akademickich, zadaje sobie trud, aby znaleźć odpowiedź na to pytanie. Psycholog chrześcijański Paul Vitz trafnie nazywał ich pracę „majstersztykiem pokrętnego myślenia”:

„Dysponujemy oczywiście wieloma przykładami Ja… jednak te przykłady… nie wyjaśniają podstawowych trudności. Na przykład: czy nie mamy do czynienia ze zbyt licznymi sprzecznymi elementami i warstwami Ja? Z pewnością konflikt między odmiennymi dążeniami, czy też ideałami, to zjawisko powszechne. A jeśli tak, czym jest zatem »prawdziwe Ja«? W jaki sposób jednostka wybiera spośród wielu Ja? Jeśli założymy, że istnieje tylko jedno »prawdziwe Ja«, lub że nie występuje konflikt pomiędzy różnorodnymi Ja, jaką podstawę ma wówczas to założenie?”146.

Zgadzam się z tym.

Bo jestem bezwartościowy?

Natknąłem się kiedyś na graffiti artysty z Bristolu Banksy’ego. Przedstawiało przemoczonego szczura, siedzącego koło ceglanego muru i trzymającego w łapkach pędzel. Właśnie napisał na ścianie: „Bo jestem nic niewart”.

Termin poczucie własnej wartości opiera się na przekonaniu, że możesz sam sobie przypisać wartość i znaczenie. Zakłada, że potrafisz ocenić, ile jesteś wart. Zatem ile? Dlaczego właściwie powinieneś się kochać lub doceniać? Co zrobiłeś, aby na to zasłużyć? Jeśli brak nam obiektywnej oceny z zewnątrz, jakie mamy podstawy do oceny własnej wartości? I jakiej użyć skali? Jaki punkt odniesienia wybrać?

Ocena wartości nie może zostać zmierzona metodami naukowymi. Słynny psycholog behawioralny Burrhus Frederic Skinner wyjaśnił to, zadając pytanie: w jaki sposób psychoterapeuta humanistyczny (taki jak Carl Rogers) powinien odpowiedzieć pacjentowi, który postanawia zostać perfekcyjnym kłamcą? Zastanawiał się też, dlaczego mielibyśmy uwierzyć, że możliwość oceniania samego siebie i uznawania się za osobę wyjątkową wyzwoli w człowieku dobro: „Czy obrany przez niego [pacjenta] cel jest niezależny od jego wcześniejszego wychowania etycznego i religijnego? Od opinii i postaw ludzi dla niego ważnych? Z pewnością nie”147. Po raz kolejny zasadnicze pytanie dotyczące ruchu poczucia własnej wartości zostaje zamiecione pod dywan.

Albert Ellis, uznany za ojca terapii kognitywnej, był jednym z najodważniejszych i trzeźwo myślących krytyków interesującej nas dziedziny. W swoim klasycznym dziele The Myth of Self-Esteem wskazuje na pewien problem: „Jeśli indywidualne postrzeganie własnej wartości wpływa w istotny sposób na myśli, emocje i działania człowieka, jak można mu pomóc nauczyć się oceniać samego siebie niezależnie od swoich osiągnięć i stopnia popularności… oraz pokazać mu, jak niezmiennie akceptować i szanować własną osobę? To dziwne, że współczesna psychoterapia nie stawiała zbyt często tego pytania, a przynajmniej nie sformułowała go w sposób, w jaki to właśnie uczyniliśmy”148.

Ellis uważa, że nielogiczne jest twierdzenie, iż możemy szanować i wysoko oceniać samych siebie bez względu na aktualną postawę Ja oraz dobro i zło, do którego ono dąży.

Ellis jest również sceptyczny wobec ślepej wiary popieranej przez psychoterapeutów humanistycznych reprezentowanych na przykład przez Carla Rogersa: „Rogers (…) rzeczywiście zdaje się [myśleć], że człowiek może być akceptowany i akceptować siebie niezależnie od (…) osiągnięć oraz (…) że do akceptacji tej wystarczy tylko, że jest sobą, że żyje, istnieje”149. Zatem Hitler, Pol Pot i wielu innych znanych zbrodniarzy w pełni „żyli” i „istnieli”. Na jakiej podstawie powinni byli się akceptować i oceniać? Teoretycy zajmujący się poczuciem własnej wartości odpowiedzą prawdopodobnie, że ich skłonności do zła wynikały z odrzucenia lub niemożliwości zaakceptowania siebie. Tego typu argumenty prowadzą nas w ślepy zaułek filozofii. Budowanie wysokiej samooceny nie przynosi korzyści tylko dlatego, że tak uważamy.

Współcześni egzystencjaliści próbowali zmierzyć się z drażliwym pytaniem, jak człowiek może wciąż się postrzegać jako wartościową osobę, kiedy zachowuje się w sposób kompromitujący i niegodny. Martin Heidegger i Jean-Paul Sartre pytali o to, jak powinniśmy rozumieć naszą wartość, skoro tak wiele ludzkich doświadczeń zdaje się kształtowanych przypadkowo przez narodziny i różnorodne czynniki zewnętrzne, nad którymi nie mamy kontroli? Ich odpowiedzią było skupienie się na subiektywnym spojrzeniu na własne przeżycia. Wyróżniamy Ja, które doświadcza licznych możliwości, oraz Ja, które swobodnie spośród nich wybiera. Jak określił to jeden z filozofów: „Im bardziej (…) jestem świadom samego siebie, im lepiej, i być może jaśniej, definiuję siebie, tym lepszą jestem osobą”150.

Czy wydaje się to zrozumiałe? Pewnie niezbyt, podobnie jak mnie. Egzystencjalizm jest trudny do uchwycenia, jednak niektóre z jego praktycznych koncepcji zostały zaadaptowane przez wielu terapeutów popierających nacisk, jaki kładzie się na ludzkie wybory. Pacjenci są zachęcani do myślenia o swoich doświadczeniach i skupiania się na tym, że tylko i wyłącznie oni mogą wybrać między potrzebami i oczekiwaniami wyłaniającymi się z doświadczeń. Istotą ich wartości jako istot ludzkich jest wybór należący wyłącznie do nich.

Jest to uzasadniony punkt widzenia pod warunkiem, że przyjmujesz zasady egzystencjalizmu. Nieistotne, jak bardzo zrujnowałeś życie własne i innych ludzi, jeśli „wybierzesz” bycie wyjątkowym, będziesz mógł się taki stać. Koncepcja ta pasuje do postmodernizmu. Jeśli oświadczysz, że jesteś wyjątkowy… kto może z tym polemizować? Każdy ma swoje własne zdanie, więc i ty ciesz się swoim. Możesz zostać egzystencjalistą, jeśli ci to odpowiada. Tylko nie próbuj nazywać tego nauką lub psychologią.

Indywidualne podejście do tego, jak powinniśmy o sobie myśleć, zależy w ogromnej mierze od naszego światopoglądu. W następnych rozdziale wyjaśnię, dlaczego uważam, że światopogląd chrześcijański jest wystarczająco spójny i kompletny, aby stać się dla nas podstawą zrozumienia samych siebie. Na początku chciałbym jednak przedstawić krótki przegląd pojęć tworzących całą tę gmatwaninę wokół terminu poczucia własnej wartości i skupić się na badaniach trzech świeckich psychologów, którzy przynajmniej spróbowali zmierzyć się z tym problemem.

Albert Ellis – myśl o sobie racjonalnie

Albert Ellis znalazł proste rozwiązanie – nie zajmuje się koncepcją poczucia własnej wartości. Założył szkołę terapii racjonalno-emotywnej, w której propagowana jest bezwzględna logika w sposobie, w jaki na siebie patrzymy. Ellis potępia ideologię poczucia własnej wartości i uważa, że jest ona bezmyślna oraz absurdalna. Nigdy nie uda ci się określić swojej wartości w oderwaniu od tego, co myślisz, robisz i osiągasz, powinieneś zatem przestać się o to starać i po prostu żyć dalej. Jeśli nie masz z góry danej definicji określającej, co oznacza być człowiekiem, i wynikającej z religijnego światopoglądu, powinieneś zaakceptować logikę własnej pozycji i przestać oceniać swoją wartość: „Mamy (…) wybór, który jest bardziej elegancki filozoficznie, nie wymaga określania definicji i zdaje się lepiej pasować do empirycznej rzeczywistości. Rzadko przyjmuje się, że wartość jest terminem bez znaczenia, jeśli odnosi się ją do istoty ludzkiej. Nie można ocenić kogoś jako dobrego lub złego. Jeśli pedagodzy i psychoterapeuci umieliby nauczyć ludzi (…) zrezygnowania z tworzenia wyobrażeń o samych sobie, wówczas znacząco pomogliby w rozwiązaniu naszych ludzkich dylematów i sprawiliby, że kobiety i mężczyźni cierpieliby dużo mniej z powodu zaburzeń emocjonalnych”151.

Ellis ściśle rozróżnia ocenę naszych cech charakteru, talentów czy zachowań od ogólnej oceny nas samych. Powinniśmy oceniać nasze cechy i zachowania („Dobrze, że ciężko pracuję, jednak źle, że zaniedbuję żonę”), zaniechać natomiast ogólnego oceniania własnej osoby („Jestem dobrą, wartościową osobą”).

Według Ellisa, jeśli chwilę się nad tym zastanowisz, próba totalnej oceny samego siebie wyda ci się nielogiczna. Każdy z nas składa się z tysięcy cech charakterystycznych, które wpływają na tysiące naszych działań. Niektóre z nich mogą zostać ocenione jako dobre, inne jako złe. To samo zadanie może zostać perfekcyjnie wykonane jednego dnia, a następnego zupełnie się nie udać. Zamiast więc próbować określić swój ogólny wynik, postaraj się oceniać poszczególne swoje zachowania. Rozwijaj pewność swoich umiejętności, a nie pewność siebie.

Ellis wypracował interesującą metodę, która odrzuca wielkie filozoficzne dylematy i stara się pomóc pacjentowi w praktyczny sposób. Zamiast użalać się nad sobą, próbując wydostać się ze ślepej uliczki autoreklamy, przestań wydawać ogólne osądy o sobie. Skup się na rozwijaniu swoich mocnych stron w poszczególnych dziedzinach – to, że jesteś najszybszym biegaczem świata lub świetnie grasz na puzonie, nie definiuje cię jako człowieka. Informuje jedynie o tym, jakim jesteś muzykiem lub sportowcem. Możesz mieć problem z liczeniem lub podtrzymywaniem inteligentnej konwersacji dłużej niż kilka minut, nie znaczy to jednak, że jesteś złą osobą. Ellis stwierdza: „Mieć jakąś wartość lub być bezwartościowym to nie są cechy wrodzone, wrodzona jest jedynie moja świadomość. Lepiej, abym oceniał swoje cechy i działania, a nie moje całe Ja. W pełni akceptuję siebie, co oznacza, że jestem świadomy i wybieram przeżycie oraz życie tak szczęśliwe, jak tylko to możliwe, z jak najmniejszą dozą niepotrzebnego bólu. Wystarczy mi jedynie ta wiedza i ten wybór – niepotrzebny mi żaden inny rodzaj samooceny”152.

Czy brzmi to rozsądnie? Jeśli nie mamy światopoglądu, który pozwoliłby odpowiedzieć na wielkie pytania dotyczące znaczenia człowieka, z pewnością wyda się to logiczne. W świetle naszych obaw dotyczących autoreklamy, próba zdemaskowania takich działań i skoncentrowanie się na mocnych stronach każdego z nas są godne pochwały.

Martin Seligman – myśl o sobie realistycznie

Myśl Martina Seligmana, twórcy i przewodniczącego ruchu psychologii pozytywnej, jest bardzo podobna do założeń Ellisa153. Seligman krytykuje autoreklamę i ruch poczucia własnej wartości, ponieważ nie biorą one pod uwagę brutalnej rzeczywistości ludzkiej natury: „Samowychwalanie było jednocześnie pobudzające, jak i bezcelowe, niemalże nieuczciwe…”154. Opowiada się za bardziej racjonalnym „złotym środkiem” [sic] zdrowej samooceny. Seligmann, tak jak Ellis, radzi zaniechać ogólnikowych osądów na temat własnej osoby, a skupić się raczej na osobistych przemyśleniach i walczyć z nielogicznymi i krzywdzącymi przekonaniami.

Seligman odrzuca ślepy optymizm i utarte stwierdzenia typu: „Każdego dnia staję się coraz lepszy”. Chodzi mu o realistyczny złoty środek, który pozwoli zwalczać takie umysłowe uprzedzenia, jak interpretowanie wszystkich zdarzeń w kategoriach katastrofy czy obarczanie winą otoczenia. Filozofia Seligmana skupia się na istocie ludzkiej w szerszym kontekście. W jego mniemaniu jest to istota, która uczy się myśleć realistycznie o życiowych przeciwnościach, a nie poddaje się ulotnemu optymizmowi autoreklamy.

Wiele koncepcji Seligmana zostało zaadaptowanych w programach wychowawczych w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. Liczne organizacje pracują nad pozytywną psychologią, propagując odporność, wytrwałość, odwagę i pewność, nie grzęznąc przy tym w ideologii poczucia własnej wartości. Chrześcijanie, którzy obawiają się filozoficznych i praktycznych niebezpieczeństw związanych z poczuciem własnej wartości, z pewnością przyjmą z zadowoleniem nastawienie na odporność. Programy te są praktyczne i skupiają się na budowaniu zdrowych relacji oraz rozwijaniu samoświadomości. Pomijają wielkie filozoficzne problemy, a koncentracja na realistycznych stwierdzeniach dotyczących samego siebie i troska o potrzeby innych nie kłócą się z głównymi założeniami chrześcijańskiego światopoglądu.

Jennifer Crocker – wyjrzyj poza siebie

Kolejną ważną osobą, która przyczyniła się do rozwoju badań w interesującej nas dziedzinie, jest amerykańska psycholożka Jennifer Crocker. Opublikowała serię badań dowodzących niebezpiecznych i toksycznych skutków ustalania sobie życiowych celów w oparciu o to, czy wpłyną one korzystnie na nasze samopoczucie. Pragnienie czucia się dobrze jest nieuchronnie narażone na wpływ innych ludzi, na ocenę naszej wartości, co sprawia, że stajemy się niewolnikami dobrego wyglądu155.

Crocker zbadała studentów, których samoocena i poczucie własnej wartości były uzależnione od powodzenia na uczelni156. Byli to studenci, dla których czuć się dobrze, oznaczało wyglądać dobrze i radzić sobie na uczelni. Crocker zauważyła, że nie uczyli się oni dla siebie. Interesowała ich jedynie ochrona wykreowanego wizerunku dobrze radzącej sobie osoby i to właśnie sprawiało, że czuli się dobrze. Nauka była dla nich po prostu sposobem na wyprzedzenie innych i ocenienie stworzonego przez siebie obrazu. Istotne było to, „jak mnie postrzegają”, a nie „jak się uczę”.

Aby zbadać, jak takie nastawienie wpływa na zdolność do opiekowania się innymi, Crocker pozwoliła sobie na pewien trik, często stosowany przez psychologów w odniesieniu do nieświadomych niczego badanych. Wszystkim uczestnikom badania dała do rozwiązania ćwiczenie umysłowe. Nie kierując się rzeczywistym wynikiem, poinformowała połowę badanych, że zupełnie sobie z nim nie poradzili, natomiast druga część grupy nie dostała informacji zwrotnej. Następnie wszyscy ochotnicy, nieświadomi, że wciąż są poddawani badaniu, mieli wysłuchać jednego ze współpracowników, opowiadającego o swoim problemie osobistym. Osoba zwierzająca się miała później ocenić, jak uważnie jej słuchano, ile współczucia jej okazano i jak bardzo polubiła daną grupę. Członkowie której z nich okazali się lepszymi słuchaczami?

Oczywiście studenci, dla których liczył się ich wizerunek na uczelni, okazali najmniej empatii i zostali uznani za mniej sympatycznych. Byli znudzeni i zajęci własnymi sprawami, często też przerywali rozmówcy. Byli zbyt rozczarowani niespełnieniem własnych oczekiwań, aby móc zainteresować się problemami innych. Crocker stwierdziła, że skupianie się na wysokiej samoocenie przeszkadza w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji, w których obie strony stanowią dla siebie wsparcie. Ludzie skupiają się wyłącznie na sobie, ignorując potrzeby i uczucia otoczenia. Również w innych badaniach Crocker dowiodła, że pogoń za utrzymaniem wysokiej samooceny źle wpływa na naszą zdolność samokontroli, uczenia się i niezależnego myślenia.

Chwileczkę! Wielu psychologów oburzy się w tym momencie, przypominając mi, że samoakceptacja polega na ocenianiu się bez względu na nasze sukcesy i porażki. Stwierdzą również, że Crocker zidentyfikowała problem, na który ruch poczucia własnej wartości ma odpowiedź. Nie powinniśmy przecież opierać samooceny na naszych zdolnościach i opiniach innych ludzi. Zamiast tego należy się skupić na tym, co psycholodzy nazywają niezależnym poczuciem własnej wartości – jest to samoocena, która nie zależy od niczego i nikogo. Znaczenie powinno mieć dla nas tylko to, co my sami o sobie myślimy. Musimy zatem być sobą, kochać siebie i, co najważniejsze, doceniać się.

Jak zauważyła Jennifer Crocker, chociaż teoria niezależnego poczucia własnej wartości wydaje się logiczna, nie wiadomo, czy zjawisko takie w ogóle istnieje… Badania dowiodły, że niewielu ludzi cieszy się niezależnym poczuciem własnej wartości157. Jest to zdumiewające oświadczenie. Co badaczka miała na myśli? Uważa ona, że żyjemy w niepewności i niepokoju o nasz status w społeczeństwie. Współczesna kultura nauczyła nas myślenia w kategoriach zwycięzców i przegranych, a pokochanie siebie bez względu na osiągnięcia, a przede wszystkim bez zważania na to, które z naszych dokonań dostrzegają inni, jest prawie niemożliwe. I tak oto kończymy niczym chomik w kołowrotku – mimo ogromnego wysiłku, donikąd nas to nie prowadzi158.

Crocker radzi, aby w takiej sytuacji, zamiast się koncentrować na sobie, skupić się na tym, co nazywa „ekoświadomością”. Musimy poszerzyć horyzonty i spojrzeć z bardziej rozległej perspektywy, aby nie ograniczać się już wyłącznie do samego siebie, ale skupić się na większym „ekoobrazie”, którego częścią jesteśmy. Będziemy wówczas w stanie sięgnąć po to, co dobre dla innych, jak i dla nas samych. Crocker uważa, że odczuwamy potrzebę poczucia się częścią „czegoś większego”.

Chrześcijanie znajdą dla siebie wiele w pracach Crocker. Co więcej, jak się później przekonamy, przeprowadziła ona dużo istotnych badań, które dowodzą zalet wynikających z przyjęcia światopoglądu „jestem częścią czegoś większego”. Główny filozoficzny problem pozostaje jednak bez odpowiedzi – to brzmi nieźle, ale dlaczego miałbym być częścią czegoś większego? Jeśli zdecyduję się dążyć do wspólnego dobra, co się stanie, jeśli mi się nie powiedzie? Jak sobie poradzę ze wstydem i poczuciem winy? Być może chcę być elementem większej całości, ale co się dzieje, jeśli nie wiem, czym ona tak naprawdę jest?

Sprawa światopoglądu

Jest w człowieku coś, co pragnie pojąć głębsze znaczenie istnienia: „I niespokojne jest serce nasze, dopóki w Tobie nie spocznie”159. Subiektywne doświadczenie niepewności i bezdomności, o których mówi Augustyn, są głęboko zakorzenione w duchowym wymiarze życia. Z jednej strony, czujemy instynktownie, że jest w ludzkości coś szlachetnego, a nawet wspaniałego. Z drugiej strony jednak, odczuwamy równie wyraźnie drążącą nas w środku alienację i trudność w znalezieniu sobie miejsca. „Ekoświadomość” proponowana przez Jennifer Crocker jako alternatywa dla „selfizmu” zaledwie ociera się o powierzchnię tego dylematu.

Koncepcja poczucia własnej wartości stawia poważne pytania o naturę i los ludzkości, a psychologia eksperymentalna nie jest w stanie udzielić na nie satysfakcjonujących odpowiedzi. Nie możemy nadać znaczenia samym sobie. Potrzebujemy zrozumiałego i filozoficznie spójnego światopoglądu, który pozwoli zgłębić pytania o to, kim jesteśmy i jak się tym kimś staliśmy.

Podróż donikąd

I tak oto, dotarłszy do końca psychologicznej podróży ego, odkrywamy, że nie ruszymy dalej bez spójnego światopoglądu. Jesteśmy w ślepej uliczce. Przyjrzeliśmy się z bliska dogmatom ruchu poczucia własnej wartości, oceniliśmy ich zasadność i stwierdziliśmy, że nas zawiodły. Niemal na każdym polu ideologia poczucia własnej wartości okazała się nie spełniać oczekiwań – brak jej precyzyjnej terminologii, nie dysponuje dowodami na swój korzystny wpływ, za to istnieją przesłanki, że może szkodzić, z punktu widzenia filozofii również brak jej spójności. Czas obrać inny kierunek. Spróbujmy zniwelować negatywne efekty tej społecznej epidemii, jaką jest kult własnego Ja, a następnie odnajdźmy odpowiednią drogę, która pozwoli rozwiać wątpliwości prowadzące do ideologii poczucia własnej wartości.

Jaki światopogląd zagwarantuje nam na tyle szeroką perspektywę, aby objąć te wszystkie problemy? Uważam, że to chrześcijaństwo jest w stanie zapewnić spójną wizję, której poszukujemy. Zgodnie z wiarą chrześcijańską Bóg ujawnia się nam w Biblii, a przede wszystkim w dziele i osobie Jezusa Chrystusa – Słowa, które stało się ciałem. Pozwala to wierzyć, że człowiek jest bardzo ważny, ponieważ stoi na szczycie dzieła stworzenia, będąc odbiciem samego Boga. Z drugiej jednak strony zdajemy sobie sprawę z naszych niedoskonałości poddanych osądowi surowego i sprawiedliwego Boga, które rodzą w nas poczucie winy, wstydu i niepewności.

Biblia przedstawia nam Boży werdykt – ludzie nie są godni chwały Pana. „On oddzieli jednych [ludzi] od drugich, jak pasterz oddziela owce od kozłów. Owce postawi po prawej, a kozły po swojej lewej stronie” (Mt 25,32). Zdajemy sobie sprawę z konsekwencji naszego buntu i oddalenia się od Boga, a w chwilach brutalnej szczerości i samoświadomości wyraźnie dostrzegamy te dwie rzeczywistości. Ceną, jaką płacimy, jest ukryte głęboko poczucie niepewności oraz przeżywanie niekiedy chwil prawdziwej grozy. Staramy się ukoić ten ból pracą nad poczuciem własnej wartości, jednak czujemy, że to po prostu nie działa. Ludzkie doświadczenie jest naznaczone lękiem i potrzeba nam czegoś lepszego, głębszego i bardziej spójnego, co pozwoli zaspokoić nasze duchowe pragnienia.

W dalszej części książki chciałbym przedstawić biblijny światopogląd, który, jak uważam, jest w stanie odpowiedzieć na pytania ostateczne. Ponadto pozwala on ustanowić ramy dla naszych emocji i doświadczania samego siebie. Biblia nie obiecuje, że dostarczy nam wyczerpującego wglądu w psychologię ludzkiego doświadczenia. Nie pretenduje też do miana psychologicznego czy socjologicznego poradnika. Zamiast tego przedstawia nam Bożą prawdę, która może posłużyć jako punkt odniesienia w interpretacji naszych własnych obserwacji ludzkiego doświadczenia, włączając w to również odkrycia psychologii eksperymentalnej. Postaram się zatem umieścić niektóre koncepcje znane z psychologii w ramach, które oferuje nam myśl biblijna, mówiąca o ludzkiej naturze i przeznaczeniu.

Dalsze rozważania, w których zajmiemy się bardziej praktyczną i indywidualną stroną tego zagadnienia, będą wymagały od czytelnika przyjęcia punktu widzenia chrześcijanina. Oczywiście pod żadnym pozorem nie wykluczam czytelników, którzy nie są do niego przekonani. Bez względu jednak na nasze poglądy, nie znajdziemy żadnego doraźnego środka. Psychologia nie dostarczyła prostej i szybkiej odpowiedzi na kłębiące się w nas pytania dotyczące nas samych, nie spodziewajmy się tego również po Ewangelii. Postarajmy się jednak ustrzec od częstego w chrześcijańskich poradnikach błędu i nie rozwijajmy chrześcijańskiej wersji autoreklamy.

Bez względu na to, czy mówimy o poczuciu niepewności, pragnieniu znaczenia, czy nieustannej nienawiści do samego siebie, są to różne doświadczenia wymagające różnych środków, aby sobie z nimi poradzić. Aby tego dokonać, należy połączyć myśl psychologiczną z szerszą perspektywą chrześcijańskiego objawienia. Poznawanie chrześcijańskiego spojrzenia na ludzkość rozpoczniemy od historii stworzenia świata w pierwszych księgach Biblii. Czym zatem jest istota ludzka? Jak powstaliśmy? I co najważniejsze, dlaczego zostaliśmy stworzeni?

Rozdział 9

Zrobiliśmy to po swojemu

Większość naszego życia w dużej części polega na uświadamianiu sobie, iż nie udało nam się znaleźć odpowiedzi na pytanie, kim naprawdę jesteśmy, co jest naszą podstawową siłą, dlaczego pojawiliśmy się na świecie.

Ernst Becker, The Birth and Death of Meaning160

Właśnie wróciłem z Rzymu, jednej z moich ulubionych wakacyjnych destynacji. Jeśli również miałeś okazję podziwiać kiedyś rzymską architekturę, z pewnością zauważyłeś, że niezwykle trudno wyobrazić sobie, jak to miasto mogło wyglądać w przeszłości. Fascynują mnie te małe książeczki, w których znajdziemy przezroczyste strony z zarysami starożytnych budowli. Spoglądając przez nie na obecny krajobraz, mamy wrażenie, że wyrasta przed nami architektura dawnych czasów. Sceneria na nowo ożywa na naszych oczach. Góry starego gruzu okazują się być w rzeczywistości zachwycającymi ruinami.

Ludzie są doprawdy niesamowici. Pomyślmy o artystycznej śmiałości i pomysłowości, rozwoju intelektualnym, odważnych wyczynach sportowych czy zdolnościach organizacyjnych. Ludzka wytrzymałość i zdolność do adaptacji w obliczu przeciwności losu wzbudza podziw. Te same istoty są zdolne do przerażającego okrucieństwa, bezmyślnej destrukcji i zadziwiającej przewrotności. Ludzkość, zachwycająca ruina, przygnębia niczym pozostałości starożytnego Rzymu.

Metafora zachwycającej ruiny, której autorstwo przypisuje się wybitnemu chrześcijańskiemu nauczycielowi i apologecie Francisowi Schaefferowi, dobrze oddaje esencję ludzkiego dylematu. Przelotne spojrzenie na dzieło stworzenia i historię ludzkości pozwala dostrzec brutalną rzeczywistość, ale dopiero spojrzenie na człowieka przez pryzmat słów Biblii, odkrywa w pełni skalę tragedii. Zupełnie jakbyśmy trzymali przed sobą przezroczyste kartki z zarysowanymi konturami budowli, które dziś są już tylko ruiną.

Możesz rządzić światem

Biblia mówi nam, że zostaliśmy stworzeni, aby odzwierciedlać naturę samego Boga. W rzeczywistości jest to coś więcej niż tylko odzwierciedlenie. Zostaliśmy stworzeni „na obraz Boży” (Rdz 1,27). Co to oznacza?

Jesteśmy podobni do Boga zarówno w tym, jacy jesteśmy, jak i w tym, co robimy. Duchowa świadomość odróżniająca nas od zwierząt, zdolność śnienia, tworzenia, rządzenia, wyboru i kierowania ukazuje głębię Bożej natury. Ludzka świadomość jest stworzona tak, aby „działała” podobnie jak natura Boga. Oznacza to, że przewaga ludzi nad wszelkimi stworzeniami nie jest tylko ilościowa (mądrzejsi, obdarzeni większą intuicją), ale i jakościowa (należymy do zupełnie innej ligi). Dlatego właśnie jesteśmy dla Boga bardzo cenni. Nie wolno odbierać człowiekowi życia, ponieważ nawet jeśli zgrzeszyliśmy, wciąż pozostajemy obrazem Boga (Rdz 9,6).

Ludzie mają nie tylko odzwierciedlać obraz Boga, ale również go tworzyć. W Księdze Rodzaju (Rdz 1,26–27) Adam i Ewa zostają stworzeni na podobieństwo Boga, aby móc kierować światem tak, jak On. Mieli rządzić, tak jak rządzi sam Bóg. Nie chodziło tylko o zachowanie porządku świata, ale też o kreatywność i rozwój. Wspólne panowanie Adama i Ewy miało się przejawiać się w rzeczywistym autorytecie i odpowiedzialności. Co więcej wyrażało ono i wypełniało Boże dzieło dzięki konkretnym działaniom, przez co pierwsi ludzie doświadczali głębszej i bogatszej relacji z Bogiem. Ludzki status (chociaż idealny) nigdy nie miał pozostać statyczny. Charakteryzował go wzrost i rozwój161. Jeden z pisarzy określił to następująco: „Ludzka tożsamość nie została ukończona w momencie stworzenia, ale miała być [wciąż] udoskonalana poprzez wypełnianie pierwotnego przymierza i zdobycie prawa do karmienia się owocami z drzewa poznania dobra i zła”162.

Zachwycające ruiny

Ludzie jednak nie wypełnili pierwotnego przymierza określającego zasady ich panowania. W akcie buntu zaniechali misji zleconej przez Boga, przez co dopadła ich żądza i destrukcja. Oto jak brytyjski świecki filozof John Gray określa ludzką dolę, odwołując się do współczesnego spojrzenia na świat: „Ludzie użyją wszelkich znanych im środków, aby zaspokoić swoje największe potrzeby – nawet jeśli doprowadzi to do ruiny… W ciężkich czasach będą chronić swe dzieci, mścić się na wrogach lub po prostu dadzą ujście emocjom. Są to pęknięcia na ludzkiej naturze, których nie możemy naprawić”163 [wyróżnienie GH].

Grey dowodzi, że nauka (włączając w to współczesną psychologię) nie może nas uratować, ponieważ „sposób, w jaki ludzie będą używać nauki, będzie zawsze zmienny i wypaczony, jak ich własna natura”164. Jest to według niego zapowiedzią wyginięcia gatunków i końca świata. „Cóż może być bardziej dramatycznego od oddania całej planety we władanie temu skrajnie destrukcyjnemu gatunkowi? Miłośnicy Ziemi nie marzą o przeistoczeniu się w roztropnych gospodarzy, ale o nastaniu czasów, kiedy ludzie przestaną się liczyć”165.

Bazująca na obserwacji analiza Greya jest bliska pierwszej zasadzie, jakiej uczy nas Pismo Święte. Ludzkie przeznaczenie zmieniło bieg, a następnie przepadło w akcie celowego buntu. Doprowadziło to do rozłamu w ludzkiej psychice, a to z kolei stało się przyczyną społecznych, psychologicznych i ekologicznych problemów ludzkości. Biblia nazywa ten rozłam grzechem.

My (wciąż) możemy rządzić światem!

Chodzi przede wszystkim o dumę. Skupiając się na indywidualnych grzechach, tracimy z oczu istotny biblijny przekaz, który mówi, że grzech jest przede wszystkim schematem kognitywnym, sposobem patrzenia na świat przepełniony pychą. Pod powierzchną grzechów odkryjesz pragnienie bycia podobnym do Boga (Rdz 3,5), próbę odrzucenia zależności i odmowę wiary w Boże obietnice. Apostoł Paweł tak to opisał: „Ponieważ, choć Boga poznali, nie oddali Mu czci jako Bogu ani Mu nie dziękowali, lecz znikczemnieli w swoich myślach i zaćmione zostało bezrozumne ich serce. Podając się za mądrych, stali się głupimi. I zamienili chwałę niezniszczalnego Boga na podobizny i obrazy śmiertelnego człowieka, ptaków, czworonożnych zwierząt i płazów” (Rz 1,21–23).

Paweł idzie w swojej analizie o krok dalej, kiedy mówi, że w ostatnich chwilach „ludzie bowiem będą samolubni” (2 Tm 3,2). Według Pawła główną przyczyną grzechu jest kult samego siebie.

Liczne oblicza samozachwytu

Ludzka duma przejawia się na wiele sposobów, ale być może najwymowniejszym z nich są charakterystyczne dla nas błędy poznawcze, na przykład błąd konfirmacji. Jest to skłonność do dostrzegania jedynie tego, co potwierdza nasze istniejące już przekonania166. Badacze rynku wykazali, że posiadacze samochodów wolą czytać reklamy marek, którymi sami jeżdżą, ignorując wszystkie pozostałe. Zazwyczaj preferujemy towarzystwo ludzi podobnych do nas. Badania przeprowadzone wśród lekkoatletów pokazały, że aby chronić poczucie własnej wartości, sportowcy często przypisują sobie wyłącznie sukcesy, a winą za porażki obarczają czynniki zewnętrzne, na przykład złe sędziowanie.

„Powyżej średniej” to kolejny rodzaj błędu poznawczego, który nazywamy egotyzmem atrybucyjnym. W pewnym słynnym badaniu grupa ludzi miała ocenić wykonanie zleconego zadania, porównując swoje wyniki z wynikami pozostałych uczestników. Każdy uznał, że znajduje się powyżej średniej. W rzeczywistości grupa z najgorszym wynikiem (z dolnego kwartylu) charakteryzowała się największym egotyzmem atrybucyjnym, co dowodzi twierdzenia, że osoby o najmniejszych zdolnościach mają największe trudności w uświadomieniu sobie własnych słabości167.

Istnieje również błąd zwany efektem pewności wstecznej lub efektem „wiedziałem-że-tak-będzie”. Znamy ludzi, którzy w obliczu nowych faktów czy sytuacji twierdzą, że „wiedzieli, że tak będzie”. Często używają słów „oczywiście” czy „całkowicie”. W pewnym eksperymencie168 psycholodzy przedstawili grupie badanych fałszywe twierdzenie: „Dowiedziono, że kiedy się zaprzyjaźniamy lub zakochujemy, często wybieramy ludzi, którzy są od nas zupełnie odmienni. Zdaje się to potwierdzać powiedzenie, że przeciwności się przyciągają”. Druga grupa otrzymała odmienną informację: „Dowiedziono, że kiedy się zaprzyjaźniamy lub zakochujemy, często wybieramy ludzi, którzy są podobni do nas. Zdaje się to potwierdzać powiedzenie, że ciągnie swój do swego”. Badani mieli zakwalifikować te stwierdzenia jako „zaskakujące” lub „oczywiste”. Większość uczestników stwierdziła, że nie czuli się zaskoczeni i domyślali się, że tak właśnie jest. Nic nas bardziej nie uspokaja, jak potwierdzenie tego, co już wiemy.

Grzech nie pozwala nam dostrzec błędów poznawczych. W Ewangelii czytamy o tym, jak Jakub i Jan, dwóch najbardziej zaufanych uczniów Jezusa (obydwaj zostali wybrani, aby być świadkami przemienienia) odpowiada Mu w niezwykle egoistyczny sposób na przepowiednię zbliżającej się okrutnej i upokarzającej śmierci: „Nauczycielu, chcemy, żebyś nam uczynił to, o co Cię poprosimy (…) Daj nam, żebyśmy w Twojej chwale siedzieli jeden po prawej, drugi po lewej Twojej stronie” (Mk 10,35–37). Co to miało oznaczać? Czy ci ludzie nie zauważyli, że zupełnie obnażyli swoją dumę? Psalmista przypomina nam: „Bo jego własne oczy [zbyt] mu schlebiają, by znaleźć swą winę i ją znienawidzić” (Ps 1,36).

Konsekwencje grzechu

Jak mogliśmy zauważyć, konsekwencje ludzkiego upadku są poważne i dalekosiężne. Bunt przeciw Niebu odbił się na nas rykoszetem i utrudnił relację ze światem, bliźnimi i samymi sobą. Przede wszystkim jednak odmienił relację człowieka z Bogiem i wydał go pod Boży osąd. Towarzyszyło temu głębokie poczucie niepewności – czy należymy do świata, do innych czy do własnej psychiki? W naszych sercach, podobnie jak w sercu Kaina, narodził się niepokój: „Tułaczem i zbiegiem będziesz na ziemi!” (Rdz 4,12). Czym jest ta niepewność i jakie budzi uczucia? Jak przejawia się w naszym codziennym życiu?

Metafizyczny wymiar niepokoju

Ernest Becker tak pisze w książce zatytułowanej The Denial of Death, za którą otrzymał nagrodę Pulitzera: „Człowiek jest dosłownie rozdarty na dwie części – jest świadom swojej wyjątkowości i wie, że majestatycznie góruje nad całą naturą, z drugiej jednak strony zdaje sobie sprawę, że kiedyś bezsensownie zgnije i zniknie pod ziemią. Jest to przerażający konflikt, w którym żyjemy i z którym żyć musimy”169. Becker twierdzi, że wyczuwamy naszą wyjątkowość, jednak nie możemy pogodzić jej z grzeszną i destrukcyjną naturą oraz przerażającą rzeczywistością ludzkiej śmiertelności. Uważa też, że nasze zachowanie ma na celu przede wszystkim uchronić nas przed mrożącą krew w żyłach nieuchronnością śmierci. Starodawne rytuały największych światowych religii odprawiane na przestrzeni wieków potwierdzają jeden prosty fakt – desperacką potrzebę wiary, jakiejkolwiek wiary, która oddali od nas straszne widmo autodestrukcji i umocni naszą wiarę w siebie. Co ciekawe, praca Beckera doprowadziła do rozwoju nowej szkoły psychologii, w której wysiłki wkładane w ochronę poczucia własnej wartości tłumaczy się teorią opanowania trwogi170. Jej twórcy uważają, że skoro religia nie oparła się naukowym dowodom, potrzeba nam innego ukojenia lęku przed śmiercią, innego rodzaju wiary: „[Poczucie własnej wartości] jest tarczą ochronną, która pozwala kontrolować potencjalną trwogę wynikającą z uświadomienia sobie, że jesteśmy jedynie przemijającymi zwierzętami, które usiłują po omacku przeżyć w nic nieznaczącym świecie”171.

Czy rozumiesz dokładnie, co chcą nam powiedzieć psycholodzy? W świecie „postreligijnym”, w którym obecnie żyjemy, poczucie bezpieczeństwa gwarantowane niegdyś przez wspaniałe katedry i rytuały odprawiane w świątyniach, odnajdujemy w zasadach samooceny, które sami skonstruowaliśmy we własnych umysłach. Kruche poczucie własnej wartości, ryzykownie dryfujące nad dręczącą nas niepewnością i trwogą, jest ostatnią linią obrony przed rzeczywistością naszego wyginięcia.

Jeśli przyjmiemy tę teorię, a myślę, że nie jest bezzasadna, zrozumiemy, że mówi ona o metafizycznej ambiwalencji zakorzenionej głęboko w ludzkim sercu – o dumie przeplatanej niepokojem. Dlatego właśnie próby uniezależnienia poczucia własnej wartości od jakichkolwiek czynników zewnętrznych się nie udają. Mimo wszelkich wysiłków pokochania i szanowania siebie bez względu na to, jak wyglądamy i jakie są nasze osiągnięcia, nigdy nie jesteśmy wystarczająco zadowoleni. Dbamy więc o to, jak jesteśmy postrzegani przez innych, aby zyskać ich uznanie i akceptację, których nam samym brakuje.

Moralny wymiar niepokoju

W naszych sercach kryje się również niepewność wynikająca z poczucia winy i wstydu. Jak zauważyliśmy wcześniej, ludzkość jest naznaczona w oczach Boga rzeczywistą moralną winą. Jesteśmy potępieni i czekamy na osąd. Rodzi to nie tylko wyrzuty sumienia, ale i wstyd. Ale jaka to w zasadzie różnica?

Biblia mówi nam, że żyjemy w świecie, w którym rządzą zasady moralne, a ponieważ jesteśmy stworzeni na obraz Boga, Jego prawa są głęboko wyryte w naszych sercach. Potwierdzenie tych słów znajdziemy w Biblii: „Wykazują oni, że treść Prawa wypisana jest w ich sercach, gdy jednocześnie ich sumienie staje jako świadek, a mianowicie ich myśli na przemian ich oskarżające lub uniewinniające” (Rz 2,15). Kiedy łamiemy Boże prawo, odczuwamy przykre poczucie winy. Wina rodzi natomiast niepokój, odczuwany jako bolesne wyrzuty sumienia. Wstyd przez niego powodowany jest jednak czymś innym. Wina to uczucie, które łączy się z konkretnym działaniem. Kiedy odczuwamy wstyd, myślimy o tym, że jesteśmy osobą zdolną do złych czynów. Wstyd wywołuje zatem poczucie niższości172.

Aby przybliżyć koncepcję wstydu, posłużę się przykładem. Pamiętam, jak będąc małym chłopcem, zostałem wplątany w kradzież. Otrzymałem kradzioną rzecz w postaci jednego orzeszka ziemnego. Dał mi go kolega, który w chwili poważnego moralnego „zaćmienia” skorzystał z nieuwagi sprzedawcy i sięgnął po leżące na ladzie orzeszki. To wstyd, ale podobnie jak Adam, spojrzałem na skradziony smakołyk i go zjadłem. Nagle uderzyła mnie fala bardzo nieprzyjemnych uczuć. Wracając do domu, wymyśliłem historyjkę, którą miałem przedstawić rodzicom. Nie byłem jednak przygotowany na to, co się potem wydarzyło. Ojciec, rozczarowany, wściekły i upokorzony, odesłał mnie do sklepu, abym przyznał się do tego, co zrobiłem. Nagle moja duma zaprotestowała. Przecież to był tylko jeden jedyny orzeszek! Nie chodziło jednak o to, że przyznałem się do zjedzenia skradzionego smakołyku. Mojego ojca zabolało to, że byłem zdolny do zrobienia takiej rzeczy, podczas gdy nie powinno mi to nawet przejść przez myśl. Czułem się maleńki i miałem ochotę ukryć się przed światem. Opowiadając tę historię, znów czuję to samo – wstyd, czyli poczucie niższości.

Psychospołeczny wymiar niepokoju

Wstyd nie zawsze wynika z moralnego poczucia winy. W dzieciństwie przeżyłem wiele innych sytuacji, pewnie tak jak i ty, w których się wstydziłem, chociaż nie było to związane z moim niewłaściwym zachowaniem, a miało raczej podłoże psychologiczne lub społeczne. Nigdy nie grałem zbyt dobrze na trąbce. O ile sobie przypominam, podczas przesłuchań do młodzieżowej orkiestry zostałem zakwalifikowany jako zaledwie „trzecia trąbka”. W rzeczywistości wcale nie powinienem był zająć miejsca w orkiestrze. Miałem jednak duży urok i byłem najmłodszy, podejrzewam więc, że przyjęto mnie, licząc na to, że będę w grupie pełnił funkcję sympatycznej maskotki. Wyprowadzenie nauczycieli z błędu nie zajęło mi dużo czasu.

Pewnego fatalnego wieczoru podczas bardzo ważnego występu spokojnie liczyłem swoje pauzy i kompletnie się zamyśliłem… Nagle orkiestra przestała grać, a dyrygent wskazał batutą prosto na mnie. Tak, na mnie! Nie miałem co do tego najmniejszych wątpliwości. Po chwili znowu na mnie wskazał! Nie przypominałem sobie, żebym miał wykonywać solo, ale w panice uniosłem trąbkę do ust i zagrałem pierwszą nutę. Niepasujące do siebie dźwięki wydobywały się z trąbki przez sekundę. Po chwili usłyszałem coś za sobą… Oczywiście, wszyscy czekali na finał perkusisty! Dyrygent wskazywał na perkusistę za mną, nie na mnie! Poczułem ogromny wstyd. Zrobiło mi się gorąco, spociłem się, a rumieniec oblał mi twarz. Czując, że każde spojrzenie jest zwrócone w moją stronę, marzyłem, aby po prostu zniknąć. To był właśnie wstyd, czyli poczucie niższości.

Dlaczego tak się poczułem? Przecież nie popełniłem żadnego grzechu, po prostu się pomyliłem. Nie sprostałem oczekiwaniom, a psując wspaniały występ swoją wpadką, skompromitowałem całą orkiestrę, a przynajmniej tak mi się wtedy zdawało. Nie zaprezentowałem się tak, jak tego chciałem, ani innym, ani sobie. Poczułem wstyd.

Tego rodzaju doświadczenia mają swoje źródło w życiu w „upadłym świecie”, a nie w grzeszeniu w „upadłym świecie”. Adam usłyszał po swoim upadku, że ziemia zostanie przeklęta i „w trudzie będziesz zdobywał od niej pożywienie dla siebie po wszystkie dni twego życia. Cierń i oset będzie ci ona rodziła, a przecież pokarmem twym są płody roli” (Rdz 3,18). Życie w upadłym świecie nie jest łatwe. Jest za wcześnie na to, aby cieszyć się jego symbolicznymi owocami, które z trudem zbieramy w obliczu niepowodzeń i rozczarowań. Adam winił Ewę, która z kolei obarczała winą węża. Następstwem upadku jest życie w atmosferze potępienia, podejrzenia i rywalizacji. Kiedy odnosimy porażki w oczach własnych lub otoczenia, głęboko przeżywamy nieprzyjemne uczucie, jakim jest poczucie niższości, czyli wstyd.

Oczywiście, jak przypominają nam o tym psychoanalitycy, wstyd może się narodzić zarówno we wczesnym dzieciństwie, jak i później w wyniku porażek i błędów, które popełniamy. Mogli rozwinąć go w nas nieustępliwi rodzice o wygórowanych oczekiwaniach lub rodzice zbyt krytyczni, oczekujący od dziecka perfekcji. Takie podejście rozwija w dziecku przywiązanie do tego, jak postrzega je otoczenie. Przeżywa ono porażki dużo gorzej niż rówieśnicy. Takie wrodzone cechy, jak chęć rywalizacji i oceniania innych sprawiają, że wzmacniamy w sobie poczucie wyobcowania oraz niższości i z trudem znosimy niepowodzenia.

Wykorzystywanie seksualne czy przemoc fizyczna są doświadczeniami, które mogą odgrywać znaczącą rolę w rozwijaniu się poczucia wstydu i niższości. Przypominam sobie historię Petera (imię i pewne szczegóły tej historii zostały przeze mnie zmienione), który niedawno wstąpił w związek małżeński. W dzieciństwie został wykorzystany seksualnie przez członka rodziny. Na pierwszy rzut oka zdawał się człowiekiem poukładanym, pewnym siebie i pobożnym. Zważywszy na jego wyjątkowe zdolności, zaproponowano mu objęcie funkcji starszego w kościele prezbiteriańskim. Ku jego zdziwieniu, spowodowało to lawinę negatywnych uczuć, a wręcz paniki, która kryła się w nim przez lata. Odczuwał niemal fizyczny ból. Nie czuł się na siłach, aby podjąć się tak odpowiedzialnej i szanowanej funkcji, mając taką skazę na swojej przeszłości. Kiedy opowiadał mi o doświadczeniach z dzieciństwa (kilka lat wcześniej otrzymał pomoc ze strony księży i psychologów), można było dostrzec, że bezlitosne i systematyczne wykorzystywanie wywarło na nim bolesne piętno. Było jasne, że wstyd, który odczuwał, nie wynikał z jego własnego grzechu, ale z grzechu popełnionego na nim.

Pogodzić wstyd i dumę

Co łączy wyżej opisane doświadczenia z biblijną analizą dumy? Czytelnicy przyzwyczajeni do świeckiego modelu psychoterapii stosowanego w przypadkach podobnych do przypadku Petera z pewnością uznają biblijną analizę grzechu i dumy za nieintuicyjną. Być może spotkaliście się we własnym życiu zawodowym z analogicznymi przerażającymi historiami przemocy i zaniedbania ze strony rodziców. Być może słyszeliście smutne historie o niewyobrażalnym psychicznym okrucieństwie, niszczącym dziecięcego ducha i osłabiającym pozytywną samoocenę. Jak możemy oczekiwać, aby ludzie rozwijali pewność siebie czy chociażby realistyczne spojrzenie na własną osobę, jeśli zostali psychicznie okaleczeni przez przemoc i zaniedbanie?

Ludzie, którzy mieli takie doświadczenia, myślą o sobie źle i nigdy się niczym nie chwalą. Pozwalają traktować się jak popychadła i są pierwsi, kiedy należy coś zrobić, ale ostatni, aby prosić o pomoc. Nie szukają uznania, ale po raz pierwszy w życiu potrzebują usłyszeć, że są akceptowani, mają swoje miejsce na ziemi i są coś warci. Przykre historie wydobywane czasem na światło dzienne w trakcie rozmów z psychologiem są uzasadnionym przykładem przemawiającym przeciwko biblijnej antropologii, która uznaje grzech pychy za głęboko zakorzeniony w ludzkiej naturze.

Jeśli spojrzymy z pewnej perspektywy, odnajdziemy jednak kilka punktów wspólnych. Duma charakteryzuje nasz sprzeciw wobec świata i Bożych zasad, lecz nie jest bezpośrednią przyczyną każdego nieprzyjemnego ludzkiego doświadczenia. Nie możemy być odpowiedzialni za grzech, który ktoś popełnił w odniesieniu do nas, a kochający, sprawiedliwy i współczujący Bóg nigdy nas nim nie obarczy. Jest bardzo istotne, abyśmy odróżniali grzechy popełniane przez nas samych od grzechów popełnianych przez innych. Ludzie, których skrzywdzono, potrzebują czasu, aby móc porozmawiać o swoich doświadczeniach, poczuć złość i odbudować realistyczny obraz siebie.

Nawet w takich sytuacjach duma może przejawiać się w sposobie, w jaki sobie radzimy lub odpowiadamy na grzech popełniony w odniesieniu do nas. Możemy na przykład odmówić bycia tym, kim Bóg chce, byśmy byli. Nie zwalnia to z odpowiedzialności osób, które wyrządziły nam psychiczną krzywdę, jednak sami jesteśmy odpowiedzialni za to, w jaki sposób odpowiadamy na popełniony wobec nas grzech. Napotykamy czasem ludzi, którzy trwają w sytuacji przemocy pomimo towarzyszącego jej ogromnego cierpienia, a bywa to spowodowane dumą i wyidealizowaną wizją samego siebie. Ci, którzy nieustannie umniejszają swój wkład w różnorodne działania, uważając go za drugorzędny, powinni uwolnić się od dążenia do perfekcji173. Chociaż duma nie jest bezpośrednią przyczyną wszystkich cierpień psychicznych, nietrudno odnaleźć ją nawet w najbardziej skrzywdzonym ludzkim sercu.

Porzucić mit poczucia własnej wartości

Zestawienie ze sobą biblijnych poglądów pozwoli nam zrozumieć, dlaczego chrześcijanie tak długo walczyli z kultem poczucia własnej wartości. Jak zauważyliśmy wcześniej, autoreklama, nawet jeśli analizujemy ją w kategoriach psychologicznych, jest naiwnie upraszczająca i potencjalnie szkodliwa, a jeśli zestawimy ją z duchowym wymiarem wiary chrześcijańskiej, wówczas wyda się nam zupełnie błędna. Jak już wspomniałem, jesteśmy skłonni stworzyć chrześcijańską wersję autoreklamy („Dla Boga jesteś ważny!”), która opierałaby się na podobnych założeniach i powielałaby te same upraszczające błędy. Zamiast tego powinniśmy spojrzeć wnikliwie na braki, które staramy się wypełnić, podsycając wysoką samoocenę, i zastosować odpowiednie biblijne rozwiązanie w zależności od sytuacji. Zastanówmy się zatem nad trzema wymiarami niepokoju – metafizycznym, moralnym oraz psychospołecznym – i postarajmy się krótko przedstawić rozwiązania proponowane przez religię. Należy pamiętać, że w niniejszej książce jesteśmy w stanie zaledwie zarysować te kwestie.

Metafizyczny wymiar niepokoju

Psychologiczna szkoła upowszechniająca teorię opanowania trwogi zainspirowaną badaniami Ernsta Beckera (zob. s. 156–157) uczy, że poczucie własnej wartości jest psychologiczną obroną przed niepokojem egzystencjalnym. Aby odsunąć od siebie myśl o tym, że jesteśmy nieistotni i w końcu przeminiemy, łudzimy się iluzją wysokiej wartości. Jak stwierdziliśmy wcześniej, nasza skłonność do rozczarowania samymi sobą ma silnych sojuszników w postaci błędów poznawczych, jakimi są efekt potwierdzenia i „wiedziałem-że-tak-będzie”. Momenty duchowego niepokoju, a nawet prawdziwego przerażenia są według chrześcijańskiej Ewangelii błogosławieństwem, a nie przekleństwem. Są przejawem tego, co Christopher Ash określa jako „przebudzoną świadomość”174, czyli uzmysłowienie sobie, że oddalamy się od Stwórcy, ponieważ coś się nam nie powiodło, a w naszych sercach rzeczywiście zapanował chaos. Upraszczające pochlebstwa autoreklamy mamią nas iluzją wysokiej wartości, przez co prowadzą do skostnienia naszej świadomości i upowszechniania się nieufności wobec Ewangelii. Poczucie własnej wartości nie pomoże nam w rozwiązaniu problemu metafizycznej niepewności. Uczyni to Ewangelia. W kolejnym rozdziale przekonamy się, że Bóg w swej niezmiernej miłości odkupił nasze grzechy na krzyżu i ofiarował nam nową tożsamość umiłowanych dzieci Boga. Świadomość sobie tego jest jedynym sposobem umożliwiającym realistyczne, zakorzenione w prawdzie spojrzenie na siebie, które pozwoli zmierzyć się z ostatecznymi pytaniami o ludzkie istnienie.

Moralny wymiar niepokoju

Bolesne poczucie winy i wstydu może się okazać posłańcem lub sługą przebudzonej świadomości. W kulturze samozachwytu i postawy roszczeniowej wyjątkowo trudno nauczać o grzechu i sądzie, które zdają się nam zupełnie nie odpowiadać. Kto chciałby głosić poglądy, które mogą zranić naszą dumę? Kto chciałby przyjąć do wiadomości, że zważywszy na nasz grzech i bunt, nie jesteśmy jednak wyjątkowi? Dlatego właśnie wiele kościołów stara się wzbogacić Ewangelię o pozytywny psychologiczny przekaz i podporządkować ją koncepcji ludzkiego rozwoju.

Oczywiście Ewangelia mówi o naszym rozwoju, ale wspomina też o żalu za grzechy, wyrzeczeniu się siebie oraz Krzyżu. Nie powinniśmy ignorować tej bolesnej rzeczywistości, tak jak poważny lekarz nie zbagatelizowałby oznak śmiertelnej choroby u swojego pacjenta. Poczucie winy i wstyd są czasem oznakami tego, co Paweł nazywa w Liście do Koryntian „smutkiem, który prowadzi ku nawróceniu” (2 Kor 7,7–10). Zwróćmy uwagę, że Paweł pisze, iż „zasmuciliście się po Bożemu” (2 Kor 7,9). Dlaczego? Ponieważ jest to tylko chwilowa przeszkoda, która pojawiła się na naszej drodze w konkretnym celu – aby umożliwić skruchę oraz sprowadzić na nas przebaczenie i oczyszczenie. Zbyt często w naszej kulturze skoncentrowanej na poczuciu własnej wartości istota „Bożego smutku” rozmywa się w pozytywnym przesłaniu integracji, akceptacji i odkrywania siebie.

Wiele lat temu rozmawiałem z chrześcijaninem, którego pozbawiono wysokiej funkcji pełnionej w parafii z powodu nieodpowiednich zachowań seksualnych. Przełożony polecił mu, by spotkał się z psychologiem. Doświadczenia z przeszłości wymagały przedyskutowania i pogodzenia się z nimi, co okazało się ogromnym krokiem w kierunku samoświadomości. Poczułem się jednak nieswojo, kiedy opowiedział mi o swoim wczesnym dzieciństwie i przekonaniach, które wówczas nabył. Zapytałem w końcu: „John, widzę twój rozwój i ogromny postęp w rozumieniu samego siebie oraz radzeniu sobie z pewnymi problemami. Czy moglibyśmy powrócić jednak do wydarzenia, które spowodowało, że zostałeś odsunięty od funkcji pełnionych w kościele? Co ze spowiedzią i żalem za grzechy?”.

John próbował mnie uspokoić, jednak jasne było, że jego pasja i energia zostały przytłoczone przez chęć akceptacji i odkrycia siebie, a spowiedź i żal za grzechy pominięte. Po tej rozmowie pozostało mi wrażenie, że nie uświadomił sobie w pełni ani swojego grzechu i krzywdy, jaką wyrządził, ani konsekwencji, z którymi musi się zmierzyć. Co dziwne, miałem wrażenie, że jego przełożony martwi się bardziej o wizyty u psychologa, natomiast psycholog o żal za grzechy. Nie możemy pozwolić na wybielanie siebie proponowane przez ideologię poczucia własnej wartości. Odbiera nam ono radość z uświadomionego sobie i wyznanego grzechu oraz oczyszczonego w ten sposób sumienia.

Psychospołeczny wymiar niepokoju

Nie każde poczucie winy i wstydu wynika z popełnionego przez nas grzechu. Różnorodne doświadczenia, na przykład niepowodzenia, doświadczenia z wczesnego dzieciństwa czy problemy psychiczne, mogą rodzić podobne emocje. Dobrym przykładem, który jedynie zarysuję, będzie depresja. Dla niektórych ludzi uczucie smutku staje się czymś więcej niż tylko chwilową reakcją na życiowe rozczarowania lub trudności i sprawia wrażenie, jakby zaczynało żyć własnym życiem. Smutek rzeczywiście może się przerodzić w chorobę, jeśli ludzie pozwolą, aby zawładnęły nimi silne emocje i negatywne myśli, które zdają się rodzić głęboko w ich umysłach bez żadnej wyraźnej przyczyny. Oprócz takich fizycznych symptomów, jak brak apetytu czy spadek wagi, klasycznym objawem depresji jest głębokie poczucie bezradności, niedocenianie się, przekonanie o tym, że jesteśmy źli, a nawet rozważanie samobójstwa. W takiej sytuacji niezbędna jest pomoc księdza, a w razie potrzeby również zgłoszenie się do specjalisty oraz sięgnięcie po odpowiednie leki.

Nawet jeśli lekarz nie stwierdza depresji, prawdą jest, że wielu ludzi boryka się z nieustającym negatywnym przeświadczeniem o swojej niskiej wartości w oczach innych. Przypomnijmy sobie historię Tymoteusza opisaną w Nowym Testamencie. Paweł radzi mu w liście: „nie dał nam Bóg ducha bojaźni, ale mocy i miłości, i trzeźwego myślenia” (2 Tm 1,7).

Teolog John Stott ujął to w ten sposób: „mówiąc po ludzku, Tymoteusz był niezdolny to przyjęcia (…) odpowiedzialności kierowania kościołem”175. Z rady Pawła jasno wynika, że uważał, iż Tymoteusz obawiał się innych ludzi i potrzebował wsparcia w wypełnianiu swojego posłannictwa. Tymoteusz był wciąż dość młody: „Niechaj nikt nie lekceważy twego młodego wieku, lecz wzorem bądź dla wiernych w mowie, w obejściu, w miłości, w wierze, w czystości!” (1 Tm 4,12). Co więcej, był on słabego zdrowia i cierpiał na „częste słabości” (1 Tm 5,23). Zdaje się, że czuł się wśród ludzi niepewnie i rzeczywiście potrzebował wsparcia. Paweł starał się ułatwić jego przybycie do Koryntu: „Jeśliby zaś przybył Tymoteusz, baczcie, by nie obawiając się niczego, mógł wśród was przebywać, albowiem podobnie jak ja trudzi się dla Pańskiego dzieła. Niech przeto nikt go nie lekceważy! Odprowadźcie go w pokoju, aby dotarł do mnie, gdyż czekam na niego z braćmi” (1 Kor 16,10–11). Zdaje się również, że Tymoteusz polegał na Pawle i liczył na jego pomoc. Paweł opisuje na przykład, jak Tymoteusz nie mógł powstrzymać łez podczas rozstania (2 Tm 1,4). Wydaje się, że podobnie jak wcześniej Mojżesz i Jeremiasz, tak i Tymoteusz nie czuł się dobrze, będąc w centrum uwagi.

Co było „nie tak” z Tymoteuszem? Nie wiemy. Urodził się w mieszanym małżeństwie – jego ojciec był Grekiem, a matka Żydówką (Dz 16,1). Jeśli mowa o rozwoju duchowym w okresie dzieciństwa, Paweł wspomina jedynie o roli matki i babki (2 Tm 1,5), nie mamy natomiast żadnych informacji o innych czynnikach wpływających na rozwój temperamentu Tymoteusza. Zarówno doświadczenia z dzieciństwa, jak i odziedziczone cechy mogły spowodować brak wiary w siebie oraz poczucie wyobcowania i osądzania przez innych. Bez względu na możliwe przyczyny wciąż pozostajemy bez odpowiedzi na pytanie, jak sobie radzić z długotrwałym poczuciem niepokoju, który nie jest spowodowany naszym grzesznym zachowaniem lub wyrzutami sumienia (czy też takimi problemami, jak depresja). W jaki sposób radzimy sobie, bez względu na wcześniejsze doświadczenia, z uczuciem bycia osądzanym i niewystarczająco dobrym oraz z problemami z pewnością? A co z codziennymi sytuacjami, kiedy to chcielibyśmy zyskać czyjąś pochwałę i uwagę lub kiedy jesteśmy bezpodstawnie oceniani? Wkrótce postaramy się znaleźć odpowiedzi na te pytania. Najpierw jednak, po ustaleniu, jak ważne jest realistyczne spojrzenie na grzech, odkryjemy dar cudownej Bożej łaski.

Rozdział 10

Cudowna Boża łaska

I ujrzałem potężnego anioła, obwieszczającego głosem donośnym: „Kto godzien jest otworzyć księgę i złamać jej pieczęcie?”. A nie mógł nikt – na niebie ani na ziemi, ani pod ziemią – otworzyć księgi ani na nią patrzeć. A ja bardzo płakałem, że nikt nie znalazł się godzien, by księgę otworzyć ani na nią patrzeć.

Apokalipsa św. Jana 5,2–4

Kto jest godzien? Dobre pytanie. Czy jesteś godzien oklasków, kiedy pokonujesz maraton po miesiącach ciężkich przygotowań? Oczywiście. Ale czy jesteś godzien szczęścia? Tak, zdaniem specjalistów Amerykańskiego Krajowego Stowarzyszenia do spraw Poczucia Własnej Wartości (ang. US National Association for Self-Esteem – NASE). Ich definicja poczucia własnej wartości brzmi: „Jest to doświadczenie bycia zdolnym do sprostania życiowym wyzwaniom i bycia godnym szczęścia”176. W świecie poczucia własnej wartości każdy ma prawo do szczęścia i dobrego samopoczucia.

Biblijne rozumienie grzechu nie doprowadzi nas do przekonania, że jesteśmy godni szczęścia oraz czegoś więcej. W tym rozdziale spróbujemy więc odpowiedzieć na dwa istotne pytania. Jak jest rozumiana w Ewangelii wartość człowieka? Czy Biblia w ogóle zachęca nas do gonitwy za poczuciem własnej wartości? (pojmowanym jako „czuję się dobrze ze sobą”).

Czy Bóg nas kocha, ponieważ jesteśmy wartościowi?

Jak zaznaczyłem wcześniej, jest to punkt, w którym wielu chrześcijan się ze sobą nie zgadza. Posiłkując się koncepcjami ruchu poczucia własnej wartości, wielu chrześcijańskich duchownych i psychologów udziela podobnych rad: „Bóg nie posłałby na śmierć swojego jedynego, umiłowanego Syna dla kogoś, kto nic nie znaczy – jesteś więc wyjątkowy!”, „Śmierć Jezusa na krzyżu wystarczy, aby potwierdzić twoją wartość” lub, jak ujął to jeden z psychologów: „Grzeszni mężczyźni [i grzeszne kobiety] są ważni dla Boga. Jeśli Bóg kocha grzesznych ludzi, dostrzegając w nich potencjał nawrócenia, zatem również i my powinniśmy kochać zarówno ich, jak i siebie”177. Ale czy to właśnie jest biblijne podejście do poczucia własnej wartości? Wątpię.

Istotą biblijnej koncepcji łaski nie jest to, że doświadczamy jej dzięki sobie samym, ale że otrzymujemy ją nawet wbrew sobie. Przyczyny odkupienia ludzkości pozostają tajemnicą niezbadanej Bożej woli. Izraelici w Starym Testamencie nie chełpili się ciągle żywym błędnym przekonaniem, jakoby oswobodzono ich z niewoli, ponieważ mieli dla Boga istotną wartość. W Księdze Powtórzonego Prawa Bóg mówi do nich: „Ciebie wybrał Pan, Bóg twój, byś spośród wszystkich narodów, które są na powierzchni ziemi, był ludem będącym Jego szczególną własnością” (Pwt 7,6). Co sprawiło, że byli wyjątkowi? „Pan wybrał was i znalazł upodobanie w was nie dlatego, że liczebnie przewyższacie wszystkie narody, gdyż ze wszystkich narodów jesteście najmniejszym, lecz ponieważ Pan was umiłował i chce dochować przysięgi danej waszym przodkom. Wyprowadził was mocną ręką i wybawił was z domu niewoli z ręki faraona, króla egipskiego” (Pwt 7,7–8). Bóg kocha swój lud bez żadnego określonego powodu.

Oznacza to, że nie odnajdziemy w ludziach przyczyny dzieła odkupienia. Pozostaje ona ukryta wraz z wieloma innymi odpowiedziami na stawiane przez nas pytania. Bóg po prostu cię kocha. Paweł często podkreśla, że nie zasługujemy na łaskę – zawsze jednak otrzymujemy Bożą miłość, łaskę i względy. Słowa Pawła przywodzą na myśl cytowany wcześniej fragment Księgi Powtórzonego Prawa: „Bóg wybrał właśnie to, co głupie w oczach świata, aby zawstydzić mędrców, wybrał to, co niemocne, aby mocnych poniżyć; i to, co nie jest szlachetnie urodzone według świata i wzgardzone, i to, co nie jest, wyróżnił Bóg, by to, co jest, unicestwić, tak by się żadne stworzenie nie chełpiło wobec Boga. Przez Niego bowiem jesteście w Chrystusie Jezusie, który stał się dla nas mądrością od Boga i sprawiedliwością, i uświęceniem, i odkupieniem, aby, jak to jest napisane, w Panu się chlubił ten, kto się chlubi” (1 Kor 1,27–31).

Bóg nas kocha i dlatego uważa nas za wartościowych

Bóg nie kocha nas dlatego, że jesteśmy wartościowi. Jesteśmy uważani za wartościowych, ponieważ Bóg nas kocha. To subtelna, ale znacząca różnica. Ojciec oddał swego jedynego Syna, aby odkupić nasze grzechy. Jednocześnie zmienił się nasz status. Tych z nas, którzy przyjęli ofiarowaną przez Boga łaskę, ustanowił dziećmi światła i przyjął niczym własnych synów i córki. Zostaliśmy oczyszczeni, a Ojciec zadba o to, aby nasze życie wypełniło się szczęściem. Nic nigdy nie odbierze nam bezgranicznej miłości, która łączy Go z nami w uroczystym przymierzu. Jesteśmy dla Boga wiele warci, ponieważ nas kocha!

Chodzi tylko o mnie… to znaczy… o ciebie

Ta subtelna różnica jest istotna, ponieważ kształtuje sposób, w jaki powinniśmy odpowiadać na Jego miłość. Jeśli myślimy, że Bóg nas kocha, ponieważ jesteśmy wartościowi, istnieje ryzyko, że skupimy się przede wszystkim na sobie. „Hej, jeśli Bóg tak mocno mnie kocha, to znaczy, że muszę być kimś ważnym! Zwyczajna świecka autoreklama nigdy mi tego nie da! Nic nie może się równać z miłością Stwórcy. O rany, jestem kimś wyjątkowym!”. I tak oto wypaczamy słowa Ewangelii w imię tego, co Dick Keyes nazywa „patrzeniem w lusterko wsteczne”178.

W podejściu nazwanym „patrzeniem w lusterko wsteczne” istotne jest to, jak się czuję w danym momencie. Więcej czasu spędzam na spoglądaniu w lusterko, analizowaniu swoich odczuć, ocenie tego, jak jestem postrzegany, i porównywaniu się z innymi, niż na skupieniu się na tym, dokąd zmierzam. Życie staje się wówczas niczym sinusoida niespokojnego egocentryzmu – po chwilach dumy i zadowolenia, kiedy udaje się sprostać oczekiwaniom, następują chwile załamania i wstydu, kiedy napotykamy niepowodzenia. Jak zauważył Keyes, zamiast po prostu wielbić Boga, częściej spoglądamy w lusterko wsteczne, zadając sobie pytanie: „W jaki sposób wielbię Boga i jak się dzięki temu czuję? Jak się czuję, kiedy się modlę?”179. Clive Staples Lewis porównał takie zachowanie do codziennego wyrywania rośliny z ziemi, aby sprawdzić czy wszystko w porządku z jej korzeniami180. Kiedy zrozumiemy, że Bóg kocha nas bez żadnej wyraźnej przyczyny, a nie dlatego że nosimy w sobie jakąś wewnętrzną predyspozycję, dojdziemy do zupełnie innej odpowiedzi: chodzi o cudowną Bożą łaskę, a nie o nas. Wyjrzyjmy na zewnątrz, a nie skupiajmy się na sobie.

Cudowna Boża łaska

W Ewangelii św. Łukasza czytamy o tym, jak Anioł odwiedził Marię, aby przekazać jej wspaniałą nowinę: „Bądź pozdrowiona, pełna łaski, Pan z Tobą” (Łk 1,26–38; 46–55). Spróbujmy przeanalizować, w jaki sposób Maria mu na to odpowiedziała. Zwróćmy uwagę, że nic nie wskazuje na to, iż wierzy ona, że została wybrana ze względu na swoją wyjątkowość. Okazuje się, że jest raczej zmieszana i zakłopotana sposobem, w jaki zwraca się do niej Anioł181. Greckie słowo przetłumaczone jako „znaleźć łaskę” lub „darzył życzliwością” jest równoznaczne z popularnym w Biblii sformułowaniem używanym do wzywania tych, którzy otrzymywali Bożą łaskę. Przykładem może być Noe: „[Tylko] Noego Pan darzył życzliwością” (Rdz 6,8), lub Gedeon, który pytał, czy Bóg darzył go życzliwością (Sdz 6,17), a poznał odpowiedź, kiedy otrzymał „znak”. Dawid zastanawiał się, czy znalazł życzliwość w oczach Pana i czy może zatem jeszcze raz ujrzeć Bożą Arkę (Sm 15,25). Podkreśla się, że Bóg ma wolny wybór w „obdarzaniu życzliwością” poszczególnych mężczyzn i kobiet i nie kieruje się ich indywidualnymi predyspozycjami. Jego powody pozostają ukryte182.

Maria dziwi się, że to właśnie ona, młoda dziewczyna, została wybrana przez Boga, podobnie jak inni wielcy ludzie Starego Testamentu. Jest zmieszana, ponieważ nie może dostrzec w tym sensu. Poczuje się jeszcze bardziej zakłopotana, kiedy się dowie, że wyda na świat syna. Na razie jednak nie wie o tym i dziwi ją to, że zwyczajna nastoletnia dziewczyna mieszkająca w zwyczajnym domu została w zwyczajne popołudnie obdarzona „Bożą życzliwością”.

Zwróćmy uwagę, w jaki sposób Maria odpowiada na nowinę: „Wielbi dusza moja Pana, i raduje się duch mój w Bogu, moim Zbawcy. Bo wejrzał na uniżenie Służebnicy swojej” (Łk 1,46–48). Nie wybucha okrzykiem: „Jestem wyjątkowa!” czy „Hej, dla Boga jestem bardzo ważna!”. Nie ma tu mowy o spoglądaniu w lusterko wsteczne. Kiedy doświadczamy Bożej łaski w codziennym życiu, wówczas jedyną właściwą reakcją jest zakłopotanie i uwielbienie. Bez wątpienia Maria poczuła się wyjątkowa, jednak jej poczucie pewności siebie było zakorzenione w łasce Boga, który „obdarzył ją życzliwością”. Wyrażała je pochwałą i zapomnieniem o sobie. Nasza własna odpowiedź na łaskę również powinna kierować się na zewnątrz, a nie do wewnątrz. Bóg nie jest „teologicznym środkiem do osiągnięcia psychologicznych celów”183. Lekarstwem na nieustanne spoglądanie w lusterko wsteczne jest łaska.

Myśl o sobie w biblijnych kategoriach

W porządku, jak zatem łaska powinna wpływać na sposób, w jaki o sobie myślimy? Jak radzić sobie z poczuciem niższości, brakiem pewności, skupieniem na własnym wizerunku, jakiekolwiek byłyby tego przyczyny? Bóg uważa nas za wartościowych, kocha nas i odkupił nasze grzechy. To wystarczy, aby pokazać, że powinniśmy myśleć o sobie pozytywnie. Jak wcześniej zauważyliśmy, nawet po upadku i poddaniu się Bożemu osądowi ludzie są powołani, aby traktować się nawzajem z szacunkiem. Ludzkie życie jest święte i powinno być kształtowane w oparciu o wysokie normy ustanowione przez doktryny stworzenia. Ma to duży wpływ na etykę społeczną i leży u podstaw chrześcijańskiego wezwania do współczucia i posługi bliźnim.

Boża łaska powinna zrewolucjonizować sposób, w jaki myślimy o swoich talentach i udziale w tworzeniu Bożego świata i królestwa. Nasza wartość została ustalona na Krzyżu raz na zawsze. Nic już nie zdoła nas odsunąć od miłości Boga, który uważa nas za wartościowych. Pomimo to Biblia nie sugeruje skupiania się na ocenianiu siebie i podnoszeniu poczucia własnej wartości. Zamiast tego wzywa do zaakceptowania i przyjęcia nowej tożsamości dzieci Bożych oraz spojrzenia na rzeczywistość wykraczającą poza nas samych. Przestańmy osądzać samych siebie.

Obierz inny kierunek

Problem, jaki pojawia się, kiedy skupiamy się na własnej wartości, to określenie, jak wysoka powinna ta wartość być. Byłoby dobrze, gdyby nasza samoocena była niezależna od nikogo i niczego i stanowiła swego rodzaju wewnętrzne przeświadczenie, na które nie ma wpływu ani nasze zachowanie, ani porównywanie się z innymi. Próby poczucia się dobrze we własnej skórze z reguły wzmagają niepokój, zamiast go leczyć. Dzieje się tak dlatego, że wysiłek wkładany w starania o uniezależnienie się od opinii innych prowadzi do powtarzania starych nawyków, do których należy porównywanie się oraz chęć zdobycia akceptacji.

Rozwiązaniem jest zaprzestanie osądzania całej swojej osoby. Nie przyklejaj sobie etykietki „dobry” lub „zły”, „wartościowy” lub „nic niewart”. Zamiast tego zaakceptuj i przyjmij tożsamość biblijną, czyli to, jak Bóg cię rozumie i widzi przez pryzmat swojej łaski. Jak zobaczymy później, powinieneś oceniać swoje indywidualne działania, takie jak gra na trąbce, prowadzenie grupy wsparcia dla matek czy grupy biblijnej. Powinieneś też osądzać własne grzechy oraz uświadamiać sobie ich przyczyny. Skończ z osądzaniem całej swojej osoby, Bóg zrobił to już za ciebie. Obdarował cię łaską i wezwał do udziału w Jego chwale, jesteś zatem przez Niego kochany i błogosławiony. To wszystko.

Nawet sam siebie nie sądzę

Przyjrzyjmy się, jak wyglądała sytuacja we wczesnym okresie działania Kościoła. Czytając pierwsze rozdziały Listu św. Pawła do Koryntian, poznajemy grupę ludzi podzieloną kłótniami i rywalizacją. Koryntianie czuli się wyjątkowi dzięki „znajomościom”, łącząc swoje imię z „wielkimi imionami” apostołów i nauczycieli: „Jestem od Pawła”, „I co z tego?”, „Jestem od Apollosa!”. Paweł przedstawił dwa mocne argumenty, które miały zmienić ich podejście.

Po pierwsze, nakazał im, aby nie zwracali uwagi na słowa innych ludzi. Powinni wznieść się ponad to i zmienić perspektywę. Wszyscy jesteśmy częścią czegoś dużo większego, nawet apostołowie. „Kimże jest Apollos? Albo kim jest Paweł? Sługami, przez których uwierzyliście według tego, co każdemu dał Pan. Ja siałem, Apollos podlewał, lecz Bóg dał wzrost” (1 Kor 3,5–6).

Czy rozumiesz, co Paweł chce powiedzieć? Jesteśmy gośćmi w większej rzeczywistości. Każdy z nas ma swoją pracę, ale służy jednocześnie wyższym celom. Nie chodzi tu o prestiż czy wywyższanie się. Z pewnością nie ma też znaczenia ranga czy status. Wnioski są jasne – nie musisz się „upiększać”. Nie musisz ciągle zabiegać o uznanie. To Bóg rozdaje nam role i zadania. Paweł pokazuje, że wszyscy jesteśmy w równym stopniu od Niego zależni, przestańmy więc się martwić tym, co myślą o nas inni. Wyraża to jasno, kiedy odpowiada na zarzuty dotyczące swojej posługi apostolskiej: „Mnie zaś najmniej zależy na tym, czy będę osądzony przez was, czy przez jakikolwiek trybunał ludzki” (1 Kor 4,3).

Nieźle, jak na razie. Jak zauważa Timothy Keller184, znajdziemy niewielu psychologów, nie tylko chrześcijańskich, którzy zakwestionowaliby stanowisko Pawła. Powinieneś przestać się przejmować oceną innych, ponieważ to Bóg decyduje o ludzkim powołaniu i wszyscy Mu podlegamy.

Spójrzmy na drugą kwestię, którą porusza Paweł: „Co więcej, nawet sam siebie nie sądzę” (1 Kor 4,3). Według Kellera tu właśnie dochodzi do rozbieżności w świeckiej (i chrześcijańskiej) psychologii: „Wielu psychologów podkreśla, że jedyna sprawa, która powinna mnie zajmować, to moja samoocena. Nie chodzi o przekonania innych. Powinienem myśleć jedynie o tym, jak wyglądają moje własne normy. Rady psychologów są następujące: zdecyduj, kim chcesz być, i taki bądź. Liczy się tylko to, co sam o sobie myślisz”185.

W rzeczywistości psycholodzy nie zawsze chcą przez to powiedzieć, że liczą się jedynie nasze własne wartości i przekonania. Czasem mogą się starać pokazać w ten sposób pacjentowi, że musi stać się niezależny. Nie możesz decydować, co jest dobre, a co złe, polegając na opinii innych. Psycholodzy powiedzieliby, że musisz sam o sobie decydować i wziąć odpowiedzialność za własne uczucia i myśli. Bóg również stawia nas w obliczu odpowiedzialności za własne decyzje: „rozstrzygnijcie dziś, komu służyć chcecie” (Joz 24,15).

Keller z pewnością ma rację, kiedy podkreśla, że wielu psychologów idzie o krok dalej i stwierdza nie tylko, że musimy sami o sobie decydować, ale musimy też sami ustalić swoją wartość. Liczy się to, co ja myślę o sobie. Sam określiłem swoją wartość i nie interesuje mnie, co twierdzą inni. Myśl Pawła prowadzi jednak w zupełnie innym kierunku. Kiedy mówi: „Co więcej, nawet sam siebie nie sądzę”, ma na myśli: „Nie dbam o to, co ty o mnie myślisz, nie martwię się nawet swoją własną oceną”. Paweł wydostał się z błędnego koła i jest poza ideologią poczucia własnej wartości.

Przestań się oceniać. Na pierwszy rzut oka może ci się wydawać, że Paweł nie musi się martwić o ocenę innych, ponieważ „sumienie nie wyrzuca mu niczego”. Przyjrzymy się jednak bliżej jego słowom: „ale to mnie jeszcze nie usprawiedliwia”. Paweł wie, że ludzkie sumienie bywa zwodnicze i trudno jest czasem odróżnić od siebie rozmaite uczucia, które leżą u podstaw naszych szczerych wysiłków. Z pewnością nie szuka usprawiedliwienia, nie powołuje się też na Koryntian, którzy uważają się za lepszych od niego. Co nim kieruje? Wiara w to, że jedyny ważny osąd to osąd Boży: „Pan jest moim sędzią” (Kor 4,4).

Na ławie oskarżonych

Słowa „Pan jest moim sędzią” możemy rozumieć w dwojaki sposób. Koryntianie pomyśleli w pierwszej chwili o ocenie działalności Pawła jako apostoła i nauczyciela. Paweł zdawał sobie sprawę z tego, że dla służących Ewangelii poprzeczka jest postawiona wysoko. Wiedział, że liczy się ludzka wierność i wszyscy jesteśmy odpowiedzialni za to, jak wykorzystamy powierzone przez Boga dary. To nie Koryntianie wydadzą osąd. Nie będzie to też Paweł. Zdaniem apostoła jedyny wyrok, który ma znaczenie, to wyrok Boży. Dlatego nie ocenia siebie w oparciu o opinie innych czy nawet swoje własne. Robi po prostu to, co do niego należy.

Jeśli weźmiemy pod uwagę cały kontekst przytoczonych wersów, dostrzeżemy dużo głębsze znaczenie osądu. Kiedy Paweł zarzuca Koryntianom rywalizację i wzajemne porównywanie się, pokazuje tym samym, że wciąż szukają czegoś, co już mają – miłości, akceptacji, znaczenia, powołania. Mają ich bez miary. „Wszystko bowiem jest wasze (…) czy to świat, czy życie, czy śmierć, czy to rzeczy teraźniejsze, czy przyszłe; wszystko jest wasze, wy zaś Chrystusa, a Chrystus – Boga” (1 Kor 3,23).

Jedyny liczący się wyrok już zapadł. Jezus zajmuje nasze miejsce na ławie oskarżonych i przyjmuje na siebie naszą śmierć. Bóg spogląda na Syna i przyjmuje Jego życie, jakby było naszym. Nie ma tu potępienia tych, którzy „są w Chrystusie” (Rz 8,1). Dlatego też Paweł nie martwi się oceną Koryntian ani nawet swoją własną. Werdykt, jak mówi Keller, został już wydany – jest umiłowanym Bożym dzieckiem, któremu wybaczono. Dlatego sam siebie nie sądzi.

Przestań i ty się osądzać

Pozwól, że opowiem ci o Stephenie. Stephen mógłby być modelem. Jest przystojny, ma na brzuchu precyzyjne wyrzeźbiony sześciopak i zdaje się emanować naturalną pewnością siebie. Przyciąga do siebie ludzi, bez względu na sytuację jest w niewymuszony sposób przyjacielski i towarzyski, wydaje się, że lubi być w centrum zainteresowania. Mówi się o nim, że jest urodzonym przywódcą. Jednak pewnego popołudnia podczas długiego spaceru Stephen opowiedział mi o zupełnie innej rzeczywistości, która kryje się w jego wnętrzu.

Jak się dowiedziałem, naturalny urok Stephena był w dużej mierze spowodowany tym, że wychowywał się jako jedynak. Co więcej, rodzice byli przekonani, że nie mogą mieć dzieci. Kiedy więc pojawił się niespodziewanie na świecie, uznano go za żywy cud i tak też z nim postępowano. Rodzice oszczędzali, aby posłać Stephena do najlepszych szkół, i wozili go samochodem z napisem: „Książę na pokładzie”. Ponieważ syn był dla nich wyjątkowy, uważali, że inni też postrzegają go w ten sposób. Mając to na uwadze, zaczęli skrupulatnie planować mu życie.

Rodzina należała do niewielkiej parafii, w której dość łatwo było się wyróżniać. Kiedy Stephen miał około dwunastu lat, podeszła do niego starsza pani. Z pewnością miała dobre intencje, jednak, jak się okazało, nie postąpiła właściwie. Zapytała go o imię, aby móc je zapisać w notatniku. Na pytanie, dlaczego to robi, odpowiedziała: „Jeszcze o tobie usłyszymy, młody człowieku. Widzę, że jest w tobie coś wyjątkowego…”.

Stephen niemal bez wysiłku zdobył tytuł na Uniwersytecie Cambridge i ku zadowoleniu rodziców został przewodniczącym studenckiej Unii Chrześcijańskiej (ang. Christian Union). Nie wziął jedynie udziału w regatach Oxford–Cambridge. Nawet wtedy, gdy spacerowaliśmy razem brzegiem morza, wciąż był tym chłopakiem, którego każdy z chęcią zaprosiłby na imprezę. Na pozór Stephen miał wszystko.

Tamtego popołudnia dowiedziałem się jednak, że Stephen zmagał się z potężnym niepokojem zmieszanym ze złością. Pomimo wrodzonej zdolności zjednywania sobie uznania innych ludzi, czuł, że nie jest do końca sobą, a spełnia jedynie marzenia i ambicje rodziców. Kiedy dorósł, znienawidził sposób, w jaki chwalili się jego osiągnięciami. Tak, jak Benjamin w klasyku kinowym zatytułowanym Absolwent, niedługo po ukończeniu uniwersytetu odkrył, że wie, co prawda, czego chcą dla niego inni, ale nie ma pojęcia, czego on sam pragnie. Czuł się niemal zaprogramowany przez rodziców. Miał wrażenie, że jest uwięziony w klatce bycia wyjątkowym, ale bał się jednocześnie, że zostanie nagle obnażony, podobnie jak główna postać bajki Nowe szaty cesarza.

Jak spróbowałbyś pomóc Stephenowi? Większość psychologów poradziłaby mu, aby popracował nad gniewem, przeanalizował głębiej relację z rodzicami, uniezależnił się od ich oczekiwań i oczekiwań otoczenia oraz uświadomił sobie, czego pragnie. Niezły początek. Wielu poprowadziłby rozmowę w takim kierunku, aby zasugerować Stephenowi, że musi się nauczyć doceniać siebie jako osobę. Tego popołudnia zaproponowałem mu dużo bardziej radykalną i dalekosiężną metodę. Poradziłem mu, aby przestał myśleć o tym, jaki jest ważny i ile znaczy, a zamiast tego skoncentrował się na zrozumieniu tego, co tak naprawdę oznacza bycie umiłowanym dzieckiem Boga.

Podobne, stosunkowo krótkie rozmowy rzadko prowadzą do radykalnych zmian i powinniśmy uważać, aby nie wpaść w pułapkę upraszczających rozwiązań. Opisałem tę historię, ponieważ tamtego popołudnia w Stephenie coś zaskoczyło. Odczuwał potrzebę opowiedzenia o swojej złości i dania ujścia swoim uczuciom. Co więcej, zbiegło się to z tematem konferencji, w której obaj uczestniczyliśmy. Dotyczyła ona Bożej łaski bezinteresownie ofiarowanej człowiekowi. Sugestia, aby przestał się oceniać, rozbudziła jego wyobraźnię. Opuścił konferencję z nowym postanowieniem, aby uwolnić się od samooceny.

Czas uwolnić się z błędnego koła
poczucia własnej wartości

Czy przypominasz sobie argument przeciwko poczuciu własnej wartości przytoczony przez Alberta Ellisa, o którym mówiliśmy w ósmym rozdziale? Ellis, świecki naukowiec, twierdzi, że ideologia poczucia własnej wartości oferuje nam filozoficzną pustkę. Jeśli chwilę się zastanowisz, dostrzeżesz, że składasz się z setek, a nawet tysięcy indywidualnych cech, które prowadzą do różnorodnych, dobrych lub złych działań. Próba szufladkowania siebie ze względu na ogólną ocenę naszej osoby jest nielogiczna. Ellis radzi, abyśmy nie osądzali całej swojej osoby. Zamiast dążyć do wydania całościowej oceny, postaraj się skupić na poszczególnych zachowaniach. W przeciwnym razie popełnisz te same błędy, które Paweł dostrzegał u Koryntian. Przestań się martwić o swoją wartość i zaakceptuj siebie.

Czy możesz po prostu zaakceptować siebie, nie powołując się na Bożą łaskę? Argumenty Ellisa są zasadne, o ile przyjmiemy jego świeckie podejście i odrzucimy istnienie Bożego sądu. Staną się jednak czystą fantazją, jeśli wierzymy w najwyższego Sędziego, któremu podlegamy. „Przeto nie sądźcie przedwcześnie, dopóki nie przyjdzie Pan, który rozjaśni to, co w ciemnościach ukryte, i ujawni zamiary serc” (1 Kor 4,5). Brak podstaw, aby zwyczajnie zaakceptować siebie w obliczu Bożego sądu. Musimy najpierw poznać, a następnie przyjąć Jego bezinteresowny dar łaski.

A jednak rada Ellisa sprawdza się u ludzi, którzy są w Chrystusie. Twoja tożsamość została już określona, a ci, którzy zostali dziećmi Bożymi, nie będą w przyszłości osądzani. Musimy odrzucić uogólnianie zarówno w stosunku do cech indywidualnych („Jestem dobrym piłkarzem”), jak i całej swojej osoby („Jestem świetny”), ponieważ jest to działanie nielogiczne. Wyrok już został wydany – jesteśmy umiłowanymi dziećmi Boga i nic, co myślimy, robimy lub mówimy, nie może tego zmienić. Zaakceptuj więc swoją tożsamość dziecka Bożego i wznieś wysoko, aby służyć Jego chwale.

Okaż współczucie samemu sobie

Jak się uchronić przed popadnięciem w samopotępienie i wstyd, kiedy podążamy drogą rozwoju i zapomnienia o samych sobie? Jak się uwolnić od nieustępliwego pragnienia sukcesu i imponowania innym?

Niepokój spowodowany przewinieniami moralnymi możemy ukoić spowiedzią i przebaczeniem kochającego Ojca. Jak jednak walczyć z trwałą słabością charakteru i bolesnymi uczuciami, które mogą mieć źródło w grzechu wyrządzonym wobec nas w przeszłości? Jak sobie poradzić z własnym temperamentem i usposobieniem? W kolejnym rozdziale dowiemy się, jak sprawić, aby nasze myśli i podejście wspierały rozumienie siebie w zgodzie z tożsamością ukochanych Bożych dzieci. Sugeruję, abyśmy podążali tą drogą, okazując sobie to samo współczucie i dobroć, jakich doświadczamy u Ojca.

Okazywanie sobie współczucia różni się od oceniania siebie. Odpowiedzią na słabości i porażki jest według ideologii poczucia własnej wartości podkreślanie naszych mocnych stron. Sprawia to, że skupiamy się na ocenie, ciesząc się, kiedy jest dobra, i zasmucając lub wycofując się, kiedy jest zła. Okazywanie samym sobie współczucia sprawia natomiast, że dostrzegamy wszystkie nasze niedoskonałości, ale jesteśmy przy tym spokojni. Przecież sam Bóg okazuje nam współczucie – „pamięta, że jesteśmy prochem” (Ps 103,14). Zamiast karać się w obliczu porażki, użalać nad sobą i udowodniać w nieskończonej grze rywalizacji, że jesteśmy lepsi od innych, powinniśmy okazać sobie taką samą dobroć, cierpliwość i wyrozumiałość, jaką okazuje nam Bóg. C.S. Lewis mówi o tym w ten sposób: „Ale jesteś osobą ubogą – zatrutą przez złe wychowanie w domu pełnym wulgarnych zazdrości i bezsensownych kłótni, obarczoną nie z własnego wyboru jakimś strasznym seksualnym zboczeniem, dzień w dzień nękaną kompleksem niższości, który każe ci docinać najlepszym przyjaciołom – nie rozpaczaj. On wie o tym wszystkim. Należysz do ubogich, których pobłogosławił. On wie, jak zdezelowaną maszyną przyszło ci kierować. Nie poddawaj się. Rób, co możesz. Pewnego dnia (może w następnym świecie, a może znacznie wcześniej) On ciśnie ją na złom i da ci nową. A wtedy wprawisz w osłupienie wszystkich, również samego siebie – bo uczyłeś się kierować w trudnej szkole jazdy (ostatni nieraz będą pierwszymi, a pierwsi – ostatnimi)”186.

Nie staram się powołać do życia „ruchu biblijnego współczucia”, które mogłoby doprowadzić do ponownego skupienia się na samym sobie. Kiedy jednak podążamy ścieżką wybaczenia, uświadamiamy sobie potrzebę długotrwałej pracy, która musi być wykonana tu i teraz. Praca ta musi się opierać na współczuciu i dobroci, które okazuje nam w swojej łasce Bóg Ojciec.

W świeckiej psychologii motywacją do współczucia samemu sobie jest zazwyczaj dążenie do szczęścia i dobrego samopoczucia187. Reklamuje się to jako „lepszą i szybszą drogę do szczęścia”188. Biblijne współczucie ma zupełnie inny cel – odkrycie łaski Boga i poszukiwanie Jego królestwa. Przyjmując ten punkt widzenia, dostrzeżemy, że współczucie jest jednym ze sposobów poszukiwania czegoś istotniejszego niż tylko to, co dla mnie dobre. W Kazaniu na górze Jezus zwraca uwagę na troskę uczniów o to, kto zapłaci za jedzenie i ubrania. Przypomina im, że Bóg uważa ich za godnych swej miłości i współczucia (Mt 6,25) i rozumie ich potrzeby (Mt 6,32). Zauważ, w jaki sposób Jezus zwraca ich uwagę na dążenie do wyższego celu niż tylko spełnianie przyziemnych potrzeb: „Starajcie się naprzód o królestwo i o Jego sprawiedliwość, a to wszystko będzie wam dodane” (Mt 6,33). Czy rozumiesz, co Jezus chce przez to powiedzieć? Twoje potrzeby są ważne, ale muszą stanowić część czegoś większego – wzrastania w cnocie, budowania Bożego królestwa oraz dążenia do chwały.

Współczucie samemu sobie potrafi przemieniać. Nie prowadzi do chwilowego dobrego samopoczucia, ale do trwałej chwały. Nie ma tu mowy o żalu za grzechy i ich odpuszczeniu, ale o wyrzeczeniu się siebie, dyscyplinie i samokontroli. Najważniejsze jest to, że jego ewangelicznym fundamentem jest wolność od samopotępienia. Jaki jest wymiar praktyczny tego wszystkiego? Jak możemy wprowadzić w życie niektóre z opisanych idei?

Rozdział 11

Jak skończyć
z osądzaniem samego siebie

W Internecie znajdziemy świetny skecz, w którym psychiatra grany przez komika i aktora Boba Newharta radzi klientom, żeby „po prostu skończyli z tym”189. Bez względu na to, z jakimi problemami zwracają się do niego pacjenci, jak głęboko te problemy tkwią w ich psychice, jak poważne są ich stany depresyjne i jak nieszczęśliwi się czują, za kilka dolarów psychiatra radzi im, żeby „po prostu skończyli z tym”. Jeśli nie udaje się im za pierwszym razem, podczas kolejnej wizyty lekarz krzyczy głośniej: „Skończ z tym!”. To wyjątkowo inteligentny skecz, który na dodatek porusza istotną kwestię, jednak istnieje ryzyko pominięcia bardzo ważnej sprawy – czasami naprawdę rozwiązaniem jest zaprzestanie robienia czegoś.

Zmiana nie jest łatwa. Negatywne myśli i zachowania mogły być utrwalane przez lata życia w dysfunkcyjnej rodzinie lub z powodu innych bolesnych doświadczeń. Kiedy nabieramy doświadczenia i odpowiadamy na życiowe wyzwania, nasze reakcje łączą się w sieci powiązanych ze sobą przekonań o tym, w jaki sposób działa świat. Z czasem przekonania umacniają się, stając się tym, co Pismo nazywa „myślami serca” (Hbr 4,12), a psychologowie „schematami poznawczymi”. Są one sposobem patrzenia na świat, sposobem, który kształtuje nasze reakcje.

To twoje podejście

Osoby widzące szklankę do połowy pustą mają zupełnie inne „myśli serca” niż osoby widzące szklankę do połowy pełną. Jest to powszechnie znany banał, ale wciąż pozostaje on bardzo trafną metaforą wskazującą, jak działa serce. W obydwu przypadkach wody w szklance jest tyle samo, jednak jedna osoba widzi to, czego w niej brak, a druga to, co się w niej znajduje. Niektórzy mają skłonność do skupiania się na złych wiadomościach i interpretowania ich w pesymistyczny sposób: „Być może ostatnim razem im się udało, ale z tą drużyną nie mogą się równać”, „Znowu przegrywamy, a nie mówiłem?”. Są to typowe stwierdzenia budujące przekonanie, że w świecie dominują negatywne siły. Dzięki najnowszym osiągnięciom techniki naukowcy są w stanie przedstawić obraz sieci neuronowych, które wzmacniają się, kiedy praktykujemy taką postawę190.

„Myśli serca”, za pomocą których określamy własny status i miejsce w świecie, są wyjątkowo ważne. Dziecko wychowywane w atmosferze ciągłej krytyki i drwin może wypracować sobie negatywny światopogląd i żyć w poczuciu winy, powtarzając wciąż: „Nie jestem dobry, nikt mnie nie chce”, „Po co próbować, i tak mi się nie uda”, „Po co się starać, i tak nikt mnie nie lubi”. Psycholodzy określają terminem „mentalność” te wewnętrzne myślowe i emocjonalne schematy, które z czasem się ugruntowują. To dlatego Biblia ostrzega nas przed „zatwardziałością serc”. Kiedy już raz przyjmiemy określoną formę, bardzo ciężko jest nam zmienić postawę. Kiedyś powiedziano: „Uważaj na myśli, bo stają się słowami. Uważaj na słowa, bo stają się czynami. Uważaj na czyny, bo stają się zwyczajami. Uważaj na zwyczaje, bo stanowią o charakterze. Uważaj na charakter, bo staje się twoim przeznaczeniem”.

Zmiana postawy

Nie jest łatwo zmienić sposób myślenia. Zanim będziemy mogli zmienić nasze myśli, musimy podjąć wysiłek ich poskromienia i zrozumienia. Czasami wymaga to cierpliwości, wysiłku i pomocy ze strony doświadczonych księży i psychologów, którzy pozwolą odkryć ukryte sekrety serca. Ci, którzy mieli kontakt z ludźmi skrzywdzonymi, wiedzą, jak sprytnie ludzki umysł potrafi zamaskować bolesne uczucia i myśli. Nawet jeśli nie przyjmujemy materialistycznego (w przypadku Freuda) lub mistycznego (w przypadku Junga) światopoglądu wczesnych przedstawicieli psychoanalizy poznanych w pierwszym rozdziale, musimy przyznać, że nie mylili się, mówiąc o mechanizmach, za pomocą których umysł stara się obronić przed rzeczywistością.

W rezultacie czasami trudno nam zaakceptować siebie. Uświadomienie sobie istnienia mrocznych rejonów naszej psychiki nie jest łatwe i dlatego staramy się je ignorować, a nawet, co grosza, zaprzeczać ich istnieniu. Nie można rozwiązać problemu, jeśli nie zdamy sobie sprawy z jego istnienia. W tym sensie wszyscy musimy siebie w pełni zaakceptować.

Jeśli nienawiść do siebie samych ma swoje źródło w trudnym dzieciństwie, będzie nam trudno uwierzyć, że Bóg nas kocha i akceptuje. Miłość i akceptacja księdza lub psychologa, wsparcie przyjaciół, Kościoła i rodziny mają istotne znaczenie w procesie osiągnięcia przez nas stanu, w którym pozwolimy sobie na doświadczanie jako Boże dzieci miłości, przebaczenia i akceptacji.

Nie jest ważne, jak bardzo skrzywdzono nasze serca, wcześniej czy później Boża miłość pomoże nam podjąć próbę wewnętrznej przemiany. Wezwanie do zaprzestania oceniania siebie jest jednym z najważniejszych, z jakimi przyjdzie się nam zmierzyć, zważywszy na siłę takich uczuć, jak wina, wstyd oraz potrzeba akceptacji i uznania. Zadanie to jest podstawą rozwoju każdego chrześcijanina. W dalszej części tego rozdziału postaramy się przedstawić praktyczne rady. Co możemy zrobić, kiedy zauważymy, że zaczęliśmy się oceniać i potępiać?

Debata z samym sobą

Reformacja narodziła się ze sporu. Słynne 95 tez Marcina Lutra przybite do drzwi kościoła zamkowego w Wittenberdze autor nazwał „dysputą”. Zawsze uważałem tezy Lutra za płomienny i żarliwy manifest ze względu na zawarty w nich ładunek emocjonalny. Było to w rzeczywistości coś więcej niż tylko zaproszenie do publicznej debaty napisane językiem raczej naukowym niż teologicznym191. Przyjmując ten styl, Luter kontynuował wielowiekową tradycję. Publiczna debata miała na celu dokładne wyjaśnienie poszczególnych argumentów, a następnie poddanie ich selekcji, ocenie i krytyce. Ten rodzaj debaty odegrał na przestrzeni wieków istotną rolę w rozwoju myśli chrześcijańskiej. Dla chrześcijan, którzy pragną się doskonalić, najważniejsza jest debata prowadzona z samym sobą.

We współczesnej psychologii stara sztuka debaty była kontynuowana w pracy Martina Seligmana i Alberta Ellisa. Seligman twierdzi: „Większość dorosłych i dzieci potrafi zręcznie odeprzeć zarzuty innych osób, ale nie potrafi zakwestionować zarzutów, które sami sobie stawiają. Wiemy, że opinie o nas innych osób mogą być błędne i wynikać z uprzedzeń, ale własne opinie o sobie traktujemy jako niepodważalne, choć mogą być one równie albo nawet bardziej bezpodstawne niż te pierwsze. Skutecznym sposobem przeciwstawiania się takim bezpodstawnym interpretacjom jest ich kwestionowanie”192.

Bałagan, który panuje w naszych głowach, czasem trudno uporządkować. Niektóre z irracjonalnych myśli i postaw zostały nam zaszczepione przez ludzi, inne „złapaliśmy” z otoczenia jak wirus, a są i takie, które sami zwyczajnie stworzyliśmy. Chrześcijanin uważa oczywiście, że to umysły ateistów są nieracjonalne, ponieważ popadają oni w idolatrię lub iluzję autokreacji. Chrześcijanie, choć otrzymali „nowe serce” (Ez 36,26), również mają swój „bałagan” – fałszywe opinie o świecie, niezmienne przekonania o sobie samych czy zupełnie nietrafne wyobrażenia o przyszłości. Posłużę się kilkoma przykładami.

Tom, chrześcijanin i początkujący muzyk, odwiedził mnie kiedyś zaniepokojony swoim zachowaniem wobec własnych dzieci. Kilka razy stracił panowanie nad sobą i zaczął się obawiać, że kiedyś któreś z nich skrzywdzi. Jego strach stał się tak silny, że myślał nawet o rezygnacji z funkcji pełnionej w kościele. Kiedy Tom opowiadał swoją historię, miałem wrażenie, że jego uczucia prawie nie różniły się od uczuć innych udręczonych rodziców. A jednak mężczyzna był przekonany, że straci kiedyś kontrolę i doprowadzi do skrzywdzenia któregoś dziecka, co spowoduje z kolei zwolnienie go z zajmowanego stanowiska.

Skąd się brało to przeświadczenie? Okazało się, że Tom był brutalnie bity przez swojego ojca i nigdy nie miał możliwości opowiedzenia nikomu o wydarzeniach sprzed lat. Jego obawa przed niebezpiecznymi i nieprzewidywalnymi emocjami doprowadziła do tego, że stał się zamkniętym w sobie i nadmiernie kontrolującym się nastolatkiem. Kiedy dorósł, nawet zwyczajna złość lub frustracja wywoływały paraliżujący strach przed tym, że pewnego dnia, jak mówiła jego matka, wybuchnie podobnie jak ojciec.

Problem June był inny. Czuła, że w niczym nie jest naprawdę dobra, a przyjaciele uważali ją za pesymistkę. To dziwne, ponieważ była dobrą matką, świetną gospodynią i lubianą pielęgniarką. Dlaczego więc zrodziło się w June przekonanie, że nic nie potrafi? Jaki był początek tej konkretnej historii?

Okazało się, że June miała bardzo trudne relacje z matką. „Zawsze czułam się jak skoczek wzwyż, opowiadała. Zdaniem matki nieistotne było, jak dobrze mi poszło lub jak bardzo się starałam. Zawsze podnosiła mi poprzeczkę, aż ponosiłam porażkę”. Przez całe lata żyła według tego modelu, a kiedy coś jej się nie udawało, niemalże słyszała drwiące słowa matki: „A nie mówiłam!”.

June spodziewała się, że przegra. Brakowało jej pewności siebie, czuła się nieswojo wśród ludzi, a przez ostatni rok doprowadziło to do rozwinięcia się zespołu chronicznego zmęczenia. Uczęszczała do kościoła i brała udział w spotkaniach, podczas których próbowano jej pomóc w zwalczeniu tych ugruntowanych przekonań. Po rozmowie z psychologiem uświadomiła sobie negatywny wpływ, jaki miała na nią matka. Nie udawało się jej jednak zmienić sposobu myślenia. Umysł June był przesiąknięty przeszłością.

James był osobą wrażliwą, często rozmyślającą o swoich grzechach i niedoskonałościach. Kiedy popełnił błąd lub grzech, wyrzuty sumienia ciążyły mu w nieskończoność. W jego opowieści pojawiały się słowa „zawsze”, „nigdy”, „zupełnie”: „Zawsze wszystko psuję”, „Nigdy sobie z tym nie poradzę”, „Jestem zupełnym idiotą”. Kiedy grzeszył, czuł, że łaska i miłość Boga go opuszczają. Uważał, że skoro popełnił zły czyn, jest złym człowiekiem.

Historia Williama jest jeszcze inna. Spędzał całe godziny na siłowni i ku jego wielkiej radości udało mu się wypracować na brzuchu niezły sześciopak. Z lekką pogardą patrzył więc na piwne brzuszki i boczki znajomych. Lubił spoglądać na swoje bicepsy i ładnie ukształtowany tors, kiedy tylko była ku temu okazja, na przykład w lustrze w męskiej toalecie. Porównywanie się z innymi sprawiało, że nieustannie poprawiała się jego pozycja w stworzonym przez siebie rankingu. Ponieważ James był lepiej zbudowany od innych, uważał, że jest lepszym od nich człowiekiem …

Mam nadzieję, że dzięki tym historiom widzisz, co rozumiem przez określenie „bałagan w głowie”. Aby wzrastać w przekonaniu, że jesteśmy umiłowanymi dziećmi Boga, musimy „przemienić się przez odnowienie swojego umysłu” (Rz 12,2). Innymi słowy, ponieważ to umysł jest twórcą naszych nieracjonalnych przekonań oraz sposobu, w jaki je realizujemy, to właśnie on jest miejscem, w którym powinniśmy rozpocząć z nimi walkę. Debata to sztuka poddawania myśli osądowi – analizujemy je, aby następnie poddać krytyce. Czy mają sens? Jakie jest ich źródło? Jeśli zbadam je obiektywnie, jaki będzie ich przekaz? Czy są zgodne z prawdą?

Dotknąć prawdy

Najważniejszym punktem odniesienia w kwestii prawdy jest Słowo Boże. „Żywe bowiem jest słowo Boże, skuteczne i ostrzejsze niż wszelki miecz obosieczny, przenikające aż do rozdzielenia duszy i ducha, stawów i szpiku, zdolne osądzić pragnienia i myśli serca” (Hbr 4,12). Jest ono prawdą walczącą z naszymi fikcyjnymi wyobrażeniami o Bogu i samych sobie. Paweł powiedział: „i wszelką wyniosłość przeciwną poznaniu Boga i wszelki umysł poddajemy w posłuszeństwo Chrystusowi” (2 Kor 10,5). Oczywiście traktowanie Pisma jako miecza obosiecznego i „poddawanie umysłu w posłuszeństwo Chrystusowi” są popularnymi koncepcjami wśród ewangelików. Studiujący Biblię zgadzają się z nimi, a nauczający mówią o nich ciepło i z łatwością. Wszyscy im przytakniemy pod warunkiem jednak, że sami nie będziemy musieli nic w tej kwestii robić.

W tym właśnie tkwi problem. Poddanie się długotrwałemu, wymagającemu i bolesnemu procesowi zmiany sposobu myślenia jest ciężką pracą. Częstym błędem jest uznanie, że praca ta sprowadza się jedynie do przyjęcia nowego przekonania. To nie jest nawet początek. Nawyki kształtowane przez całe życie nie znikną w sekundę. Mylimy się, jeśli uważamy, podobnie jak June, o której była mowa wcześniej, że nasza praca zakończyła się w momencie, kiedy zwierzyliśmy się innej osobie i lepiej zrozumieliśmy nasz problem. Sam często popełniam ten błąd. Robię wrażenie na innych swoją intuicją i samoświadomością, ale nic z tego tak naprawdę nie wynika. Rozmowa o problemie rzadko coś zmienia. Czytanie tych słów również nic nie zmieni. Nie możemy liczyć na to, że po skończonej lekturze wstaniemy z fotela zupełnie odmienieni.

Czy chcesz się zmienić?

Czy rzeczywiście chcesz się zmienić? Jest to być może najistotniejsze pytanie, jakie może zadać ci doświadczony duchowny. Zmiana jest trudna, ponieważ wymaga od nas podróży w nieznane rejony. Zmusza nas do nieustannego wysiłku i wystawia na niebezpieczeństwo porażki. Niestety w obliczu tej rzeczywistości wiele osób, które próbowały uzyskać pomoc, wycofało się i, czasem nieświadomie, pozostało przy starych nawykach.

Zmiana wymaga długotrwałego poświęcenia. Musisz być systematyczny, co wymaga dużego wysiłku i praktyki. Jeśli naprawdę tego chcesz i jesteś przygotowany, możesz już dziś rozpocząć sprzątanie bałaganu, który kryje się w twojej głowie. Nie musisz się zgadzać na przytyki i wyzwiska, które sam kierujesz w swoją stronę, ani realizować negatywnych życiowych scenariuszy, które ktoś dla ciebie stworzył. Nie musisz przyjmować swoich własnych błędnych przekonań.

Jak to działa? Możemy się spierać z własnymi myślami przedstawiającymi błędny obraz rzeczywistości podobnie, jak spieramy się z kasjerką, która wydaje nam błędnie policzony paragon. Pierwszy etap to zatrzymanie się i spojrzenie w pełnym świetle na własne myśli. Sprawdź fakty, przeanalizuj ostrożnie swoje myśli i podziel się nimi z przyjacielem. Niech światło Ewangelii pozwoli ci określić ich zasadność i wiarygodność. A kiedy myśl okaże się nielogiczna, odrzuć ją. Spójrz, jak to może działać w praktyce.

Spór z powszechną mentalnością

Witaj w świecie globalizacji. Globalizacja to błąd myślowy popełniany przez ludzi, którzy przechodzą zbyt szybko od szczegółu do ogółu. Myślą oni w ten sposób: „Skoro popełniłem konkretny grzech, oznacza to, że jestem grzesznikiem, złym człowiekiem. Moje błędy dowodzą, że jestem zły”. Działa to również w drugą stronę, co ujrzeliśmy w historii Williama. Jestem dobrym człowiekiem, ponieważ jestem świetnym sportowcem, gwiazdą opery czy wspaniałym kaznodzieją.

Wszyscy instynktownie uogólniamy. Zamiast zaakceptować to, że jesteśmy umiłowanymi dziećmi Boga, przywiązujemy wagę do naszych poszczególnych talentów, słabości czy ostatnich osiągnięć. Jesteśmy skłonni dopuszczać się uogólnień zarówno w sferze moralnej grzesznych czynów i myśli, jak i w sferze kompetencji, to jest słabości charakteru i umiejętności. Ponieważ w obydwu przypadkach funkcjonuje to nieco odmiennie, rozważę te kwestie osobno.

Najgorszy grzesznik czy dziecko Boga?

Trudno polemizować z myślami pojawiającymi się w następstwie grzechu, ponieważ poczucie winy i wstyd to niezwykle potężne uczucia, a przyjęcie wszelkich następstw daru Bożej łaski przychodzi nam z trudem.

Z teologicznego punktu widzenia skłonności do uogólniania w przypadku grzesznych działań osób niewierzących są dość zrozumiałe. Każdy konkretny grzech jest przecież spowodowany powszechną ludzką skłonnością do grzechu. Jak zauważyliśmy w rozdziale dziewiątym, grzeszymy, ponieważ „jesteśmy w grzechu”. Niespełnianie norm, które Bóg nam wyznaczył i które sami wyznaczamy, „pozbawia nas Bożej chwały” (Rz 3,23). Wyrok już zapadł. Mądre czyny i prawe działania nie pomogą nam wydostać się z tej rzeczywistości. Jak ujął to Paweł: „Chrystus Jezus przyszedł na świat zbawić grzeszników, spośród których ja jestem pierwszy” (1 Tm 1,15). Chodzi mu oto, że kiedy człowiek uświadamia sobie swój grzech, często w swoim subiektywnym odczuciu czuje się najgorszym grzesznikiem.

Sytuacja ma się zupełnie inaczej w przypadku umiłowanych dzieci Boga. Oczywiście nie przestają popełniać grzechów: „Jeśli mówimy, że nie mamy grzechu, to samych siebie oszukujemy i nie ma w nas prawdy” (1 J 1,8). Bez względu na to, czy postrzegamy siebie jako zatwardziałych, czy jako zupełnie zwyczajnych grzeszników, słowo „grzesznik” nie określa już naszego statusu w Chrystusie. Przeszliśmy w oczach Boga diametralną zmianę – jesteśmy umiłowanymi dziećmi Boga.

Jesteśmy wezwani, aby pozwolić tej nowej rzeczywistości wkroczyć do każdego z naszych życiowych doświadczeń, do których zalicza się również popełnianie grzechów. Oznacza to, że nawet wtedy, kiedy popełniamy grzechy, pozostajemy umiłowanymi dziećmi Boga, a nasza tożsamość się nie zmienia. Wina i wstyd próbują sprowadzić nas na bezdroża, przywołując poczucie życia w grzechu. Wydaje się nam, że Bóg nas wygnał i opuścił. Jesteśmy przekonani, że już do Niego nie należymy. Instynktownie uogólniamy: „Ponieważ dopuściłem się tego czynu, jestem złym, bezwartościowym »śmieciem«, który nie zasługuje, aby nadal nazywać się dzieckiem Bożym”.

Chrześcijanin nie pozwala sobie na takie myślenie nawet w najtrudniejszych momentach. Nieważne, jak bardzo zbłądziliśmy. Znaczenie, łaskę, wartość i przeznaczenie wynikające z faktu bycia dziećmi Bożymi należy chronić jasnym, odważnym, asertywnym i konkretnym „Nie!”. Choć popełniłem grzech, nie definiuje on już mojego znaczenia lub statusu. Jestem umiłowanym, bezpiecznym i ważnym dzieckiem Bożym, które zgrzeszyło.

Przyjęcie tej prawdy oczywiście nie sprawi, że grzechy staną się mniej poważne lub krzywdzące. To, że dopuściliśmy się grzechu jako umiłowane dzieci Boga, powinno zwiększyć nasz ból. Dlatego właśnie Paweł ostrzega Koryntian przed niemoralnością, która może wyrządzić bezsensowną szkodę ich dobremu duchowemu samopoczuciu: „Czyż wziąwszy członki Chrystusa będę je czynił członkami nierządnicy? Przenigdy!” (1 Kor 6,15). Prawda ta nie zmyje konsekwencji grzechu, które nosimy czasem na swoich barkach przez lata. Jednak w chwilach nawet największego wstydu jesteśmy wezwani, aby przyjąć tożsamość umiłowanych dzieci Boga i powiedzieć „Nie!” oskarżającym nas myślom, które każą twierdzić, że jest inaczej.

Superman czy człowiek-demolka?

Pomyślmy teraz o naszych zdolnościach i talentach. Instynktownie dopuszczamy się uogólnień również na tym polu: „Jestem doskonałym kucharzem, co sprawia, że jestem też dobrym człowiekiem”, „Nikt mnie nigdy nie wybiera do drużyny, jestem słaby”, „Otrzymuję mnóstwo zaproszeń na Facebooku, jestem ważną osobą”.

Rzadko pozwalamy tego typu myślom kształtować się na świadomym poziomie. Częściej objawiają się one poprzez nasze emocje. Zauważamy na przykład, że czujemy się dobrze, kiedy osiągamy sukcesy oraz zdobywamy pochwały i uwagę innych. Dobre samopoczucie pojawiające się w ich następstwie może mieć podobną siłę i działanie, jak przyjemność wynikająca z brania narkotyków. Chcemy to więc powtórzyć. Złe samopoczucie po porażce może z kolei doprowadzić do spadku energii i podkopania pewności siebie na długi czas.

Tworzenie ogólnych osądów na temat naszego znaczenia i statusu na podstawie konkretnych zdolności jest nielogiczne. Każdy z nas jest inny i charakteryzuje się tysiącem odmiennych talentów i możliwości, które mogą zostać inaczej ocenione. Amy może być na przykład darzona szacunkiem za swoje prawnicze zdolności i to, w jaki sposób przedstawia na sali sądowej argumenty i broni swoich klientów. Wszyscy się zgodzą, że jest na tym polu świetna, ale nikt nie ośmieliłby się spróbować przygotowanej przez nią potrawy. Amy może być wyrozumiałą córką, ale nie zawsze udaje się jej być równie dobrą matką. Być może wzbogaca spotkania biblijne swoimi przemyśleniami, ale bywa jednocześnie niezdyscyplinowana, jeśli chodzi o codzienną modlitwę. Która z tych cech powinna mieć wpływ na jej ogólną ocenę i osąd nad sobą? Czy powinna się skupić na cechach pozytywnych, negatywnych czy też wyciągnąć z nich średnią? A może liczy się wynik ostatniego działania? Oczywiście, że nie. Amy musi przestać osądzać całą swoją osobę.

Skończ z tym!

Ale jak to zrobić? Niech za przykład posłuży nam historia pastora Nicka. Pewnej spokojnej niedzieli, kiedy żegnał się po mszy z wiernymi, usłyszał od nich wiele dobrego na temat swojego kazania. W głębi duszy wiedział, że rzeczywiście było udane, i był wdzięczny za potwierdzające to podziękowania. Nick „sądził o sobie trzeźwo” (Rz 12,3) i doszedł do wniosku, że chociaż wciąż musi się wiele nauczyć, Bóg obdarzył go darem nauczania Biblii. Wracając do domu na niedzielny obiad, zauważył, że rodzi się w nim przekonanie, iż skoro jest dobrym kaznodzieją, oznacza to, że jest również ważnym człowiekiem. Co powinien w takiej sytuacji uczynić?

Nick ma asa w rękawie w postaci prostego umysłowego triku. Za każdym razem, kiedy wierni chwalą go za wygłoszone kazanie, powtarza sobie w duchu poniższe słowa: „Ta osoba może myśleć, że jestem dobrym kaznodzieją, ale nie wie, jakim jestem mężem, jak wywiązuję się z rodzinnych obowiązków i ile uwagi poświęcam codziennej modlitwie. Nie mogę zatem budować mojej wartości na tym szczególnym osiągnięciu lub na pochwałach czy krytyce innych ludzi. Akceptuję się jako umiłowane dziecko Boga. Stopniowo uwalniam się od pogoni za osądzaniem i wartościowaniem całej swojej osoby”.

Ty też możesz wypracować podobne mechanizmy, które pozwolą zaniechać wydawania ogólnych osądów o sobie. „Być może jestem świetnym biznesmenem, ale wciąż muszę dużo zrobić jako ojciec i mąż. Nie pozwolę sobie na siedzenie w pracy i wywyższanie się. Jestem umiłowanym dzieckiem Boga, które musi się jeszcze wiele nauczyć”. „Być może ciągła krytyka mojej matki nie pozwalała mi rozwinąć skrzydeł, ale nie muszę się już wsłuchiwać w głosy z przeszłości, nie pozwolę też, aby moje obecne błędy i porażki przypominały mi o nich. Pan widzi wysiłek, jaki wkładam w pracę z dziećmi, i moje zdolności do kierowania młodym zespołem. Jestem umiłowanym dzieckiem Boga, które musi się jeszcze wiele nauczyć”.

Ton wszystkich tych stwierdzeń musi być współczujący. Oznacza to, że okazujemy sobie tę samą dobroć i to samo zrozumienie, które otrzymujemy od Boga. Psalmista napisał: „Miłosierny jest Pan i łaskawy, nieskory do gniewu i bardzo łagodny (…). Jak się lituje ojciec nad synami, tak Pan się lituje nad tymi, co się Go boją. Wie On, z czego jesteśmy utworzeni, pamięta, że jesteśmy prochem” (Ps 103,8; 13–14).

Bóg rozumie, że nasze życie to trudna podróż. Wie, że powstaliśmy z prochu… i że każdy z nas różni się genetycznie od drugiego. Jedni surowo osądzają bliźnich, inni są surowi wobec samych siebie. Bóg wie o ciągłej krytyce płynącej z ust twojej matki lub niesłabnących wymaganiach twojego ojca. Uwolnienie się od nich zajmie ci dużo czasu. Pozwól więc Bogu cię kochać i okaż sobie taką samą cierpliwość, wyrozumiałość i współczucie, jaką On ci okazuje. Kiedy ponosisz porażkę lub zmagasz się ze swoimi wadami, postaraj się znaleźć drogę rozwoju jako chrześcijanin. Odrzuć przekonanie, że jesteś osobą niegodną miłości i akceptacji, i przyznaj, że jesteś umiłowanym dzieckiem Boga, które chce budować Jego królestwo.

Spójrz na to trzeźwo – jak podchodzić
do swoich mocnych i słabych stron

Chyba udało się nam zrozumieć, jak ważne jest odejście od uogólniania. Jak zatem powinniśmy patrzeć na nasze indywidualne talenty i osiągnięcia oraz znaczenie, jakie im przypisujemy? W Liście do Rzymian święty Paweł przekonuje: „Mocą bowiem łaski, jaka została mi dana, mówię każdemu z was: Niech nikt nie ma o sobie wyższego mniemania, niż należy, lecz niech sądzi o sobie trzeźwo – według miary, jaką Bóg każdemu w wierze wyznaczył” (Rz 12,3). Musimy zwrócić uwagę na kontekst tej wypowiedzi. Paweł mówi, że wspólnota Kościoła działa jak jedność, w której każdy element pełni określoną funkcję: „Podobnie wszyscy razem tworzymy jedno ciało w Chrystusie, a każdy z osobna jesteśmy nawzajem dla siebie członkami. Mamy zaś według udzielonej nam łaski różne dary: bądź dar proroctwa – [do stosowania] zgodnie z wiarą” (Rz 12,5–6). Paweł nie mówi o tworzeniu uogólniających osądów, ale skupia się na umysłowym procesie selekcjonowania naszych talentów pod względem tego, jak mogą się przyczynić do budowania Kościoła.

Paweł przestrzega przede wszystkim przed ocenami, jakie przypisujemy swoim indywidualnym zdolnościom po to, aby zwiększyć naszą wartość w oczach innych: „Niech nikt nie ma o sobie wyższego mniemania, niż należy, lecz niech sądzi o sobie trzeźwo (…), a każdy z osobna jesteśmy nawzajem dla siebie członkami” (Rz 12,3.5). Mówi też, że każdy z nas ma inny dar od Boga służący budowaniu Kościoła i powinniśmy używać go właśnie w tym celu, a nie po to, aby budować własną samoocenę.

Paweł tłumaczy również, że musimy poznać swoje talenty i zdawać sobie sprawę z jakości swojej pracy. Kiedy patrzymy trzeźwo, jesteśmy rzeczowi i obiektywni. Pismo uczy nas, abyśmy spoglądali realistycznie zarówno na nasze słabe, jak i mocne strony. Oznacza to, że możemy się cieszyć talentami danymi nam przez Boga, ponieważ mają one realny wpływ na rozwój Jego królestwa. Nie możemy tłumaczyć wszystkich naszych działań stwierdzeniami: „To nie byłem ja, to działał Bóg” lub: „Niech się dzieje wola nieba”.

Pozwolę sobie przytoczyć jako przykład historię Roba, młodego duchownego przywiązującego nadmierną wagę do jakości swoich kazań. Pewnego dnia starsza kobieta chwyciła go za rękę, mówiąc: „To były najwspanialsze słowa dzisiejszego poranka, dziękuję!”. „To nie ja”, odpowiedział. „To działał Bóg”. „Aż tak dobre to nie było…”, odrzekła starsza pani z błyskiem w oku. „Bóg wiedziałby, że Neron nie mógł przygrywać sobie na skrzypcach, kiedy płonął Rzym, bo one jeszcze wtedy nie istniały!”. Rob zaśmiał się nerwowo: „To musiał być zatem mój osobisty wkład w kazanie!”.

To przykład z gruntu niebiblijnego podejścia do naszych talentów i umiejętności. Zalety kazania zostały przypisane Bogu, a pomyłka Robowi! Liczne odniesienia w Piśmie dotyczące chwalenia ludzi przez Boga oraz nagradzania ich za wysiłki i osiągnięcia powinny upewnić nas w przekonaniu, że nasza praca ma rzeczywistą wartość i przynosi rzeczywiste efekty. Paweł odczuwał radość i uzasadnioną dumę, uczestnicząc w budowaniu Bożego królestwa. W Drugim Liście do Koryntian pokazuje, że w pewnych okolicznościach i w stosownych granicach możemy się cieszyć z naszych starań: „Nie będziemy się wynosili ponad miarę, lecz będziemy się oceniali według granic wyznaczonych nam przez Boga, a sięgających aż do was” (2 Kor 10,13–18). Stosowne granice rozumiane są w tym przypadku jako granice geograficzne, w których ramach Bóg nakazał Pawłowi pełnić jego posługę. Apostoł podkreśla, że pochwały należy ograniczyć do sfery działań wyznaczonych przez Boga, a nie używać ich, jak robią to niektórzy, do rozbuchania własnego ego podczas oceny działań innych ludzi.

Czy „chlubienie się” uważasz za nieodpowiednie? Powinniśmy się zdystansować od współczesnych konotacji tego słowa oznaczającego zachowanie aroganckie i egoistyczne. Paweł używa tego terminu zazwyczaj w znaczeniu „mieć przyjemność, cieszyć się, celebrować”. Daje jasno do zrozumienia, że „chlubienie się” może być dobre i nakazuje, aby czerpać radość z naszego udziału w budowaniu Bożego królestwa. W swoim pierwszym liście zadaje Koryntianom pytanie: „Czyż nie jesteście moim dziełem w Chrystusie?” (1 Kor 9,1). Chrześcijan z Tesalonik określa jako „wieniec chwały” (1 Tes 2,19), a Filipianom mówi: „Między nimi jawicie się jako źródła światła w świecie. Trzymajcie się mocno Słowa Życia, abym mógł być dumny w dniu Chrystusa, że nie na próżno biegłem i nie na próżno się trudziłem” (Flp 2,15–16).

Dzisiaj rozumiemy „chlubienie się” jako wykorzystywanie własnych osiągnięć do wywierania wrażenia na innych i podkreślania społecznego statusu. Paweł rozumie przez to celebrowanie rzeczy takich, jakie są, i uznawanie ich za dobre i wartościowe dary w tworzeniu Bożego królestwa. Gdybyśmy zrozumieli, jak ogromne szczęście niesiemy Bogu, i pozwolili sobie na radość z otrzymywania Jego pochwały, nie odczuwalibyśmy potrzeby afiszowania się z naszymi talentami. „Jak możecie uwierzyć, skoro od siebie wzajemnie odbieracie chwałę, a nie szukacie chwały, która pochodzi od samego Boga?” (J 5,44).

Oczywiście mamy tu do czynienia z paradoksem. Wszystko, co osiągnęliśmy, zawdzięczamy przede wszystkim otrzymanym darom, ale również naszej własnej sile pozwalającej je wykorzystać: „Ponieważ beze Mnie nic nie możecie uczynić” (J 15,5). Paweł powiedział: „Ten, kto się chlubi, w Panu niech się chlubi” (2 Kor 10,17). Bóg Stwórca jest źródłem życia oraz dobra, które czynimy. Wszytko, co posiadamy, otrzymaliśmy od Boga, a wszystko, co robimy, robimy dzięki Niemu. I chociaż wymaga to wielkiego wysiłku, daje nam rzeczywistą radość (a czasem i ból) oraz rzeczywistą nagrodę. Wszyscy jesteśmy powołani do życia w tym paradoksie.

Czy czułbyś radość z dowolnej możliwości służenia Bogu, gdybyś to nie ty liczył się w tym wszystkim? Czy chciałbyś porozmawiać, pomóc przyjacielowi, usłyszeć komplement lub krytykę, gdyby nie chodziło o ciebie? Czy chciałbyś być doceniany za coś, nie walcząc jednocześnie z dumą, i znosić krytykę, nie popadając w rozpacz? Czy chciałbyś poprowadzić udany obóz letni dla młodzieży i poczuć się wspaniale nie dlatego, że starałeś się podbudować własne ego, ale dlatego, że współuczestniczyłeś w tworzeniu królestwa Bożego? Czy nie chciałbyś pokonać drużyny piłkarskiej, ciesząc się jednocześnie ze wspaniałych goli zdobytych przez przeciwników? Tim Keller mówi o tym w ten sposób: „Osoba skromna, żyjąca zgodnie z Ewangelią to ktoś, kto potrafi sobie wybaczyć i czyje ego jest niczym część ciała – po prostu działa. Nie domaga się uwagi innych. Tak samo jak nasze palce po prostu działają, tak i ego po prostu działa. I nie domaga się uwagi innych”193.

Czy chciałbyś „działać” w ten sposób? Zatem przygotuj się na długą i powolną zmianę, przestań się osądzać i zaakceptuj swoje znaczenie i status w Chrystusie.

Rozdział 12

Wędrówka większa
niż twoje własne ego!

Potrzeba, by On wzrastał, a ja się umniejszał.

Jan Chrzciciel, Ewangelia św. Jana 3,30

Biznes Jana Chrzciciela i jego uczniów działał całkiem dobrze. Tłumy ludzi przybywały do nich, czasem z odległych części kraju i po wielu tygodniach podróży, aby zostać ochrzczonymi. Jan musiał nawet znaleźć nowe miejsce, w którym byłoby dostatecznie dużo wody, aby móc sprostać wyzwaniu ochrzczenia wszystkich chętnych (J 3,23). Uczniowie Jana, otoczeni tłumem zwolenników, musieli czuć się niczym panowie świata.

Pewnego dnia, po kłótni z przechodniem, stało się coś, co wywróciło do góry nogami ich świat i zmieniło umysły. Okazało się, że po drugiej stronie Jordanu zaczął chrzcić Jezus. Co gorsza, „wszyscy idą do Niego” (J 3,25–26). Uczniowie pospieszyli z nowiną do Jana. Na czym polegał ich problem?

Status i ograniczone zasoby

Uczniowie Jana przeżywali lęk o status. Pół wieku temu, badając wiejskie społeczności, George Foster stworzył teorię ograniczonych zasobów194. Foster stwierdził, że mieszkańcy wsi, których życie zależy od pracy na roli, są przekonani, że wszelkie zasoby są ograniczone, podobnie jak dzielona między nich ziemia. Ilość zasobów pozwala jedynie na przetrwanie, co oznacza, że jeśli ty weźmiesz trochę więcej, ja dostanę trochę mniej. Foster uważał, że takie myślenie charakteryzuje postawę mieszkańców wsi we wszystkich sferach życia: „Wszystko, czego pragniemy w życiu, ma ograniczone zasoby i jest dostępne jedynie w ściśle określonej ilości – ziemia, dostatek, zdrowie, przyjaźń i miłość, męstwo i honor, godność i szacunek, siła i władza, spokój i bezpieczeństwo”195. W świecie wsi nigdy nie mamy do czynienia z sytuacją wygrany–wygrany, ale wygrany–przegrany. Jeśli weźmiesz więcej, mnie przypadnie w udziale mniej.

Jeśli się nad tym zastanowisz, okaże się, że zasada ta może odnosić się nie tylko do społeczności wiejskich. Przyjrzyj się dzieciom, które mając do dyspozycji mnóstwo zabawek, kłócą się o jedną z nich. Zobacz, z jakim niepokojem bankowcy porównują między sobą wysokość swoich zysków. Zajrzyj do okazałych kościołów, w których duchowieństwo zabiega o tytuły i władzę. Gra w ograniczone zasoby toczy się wszędzie wokół nas – również w naszych sercach.

Co zatem działo się z uczniami Jana? Jak zauważył George Foster, wszystko, czego pragniemy w życiu, łącznie z „honorem, szacunkiem, statusem… należy zawsze do ograniczonych zasobów”196 i mamy tego jedynie tyle, ile potrzeba, aby przeżyć. Kiedy więc ludzie zaczęli się chrzcić u Jezusa, uczniowie poczuli, że odbiera się im należny honor, szacunek i status. Nie spodobało im się to uczucie. Jan zrozumiał to i odpowiedział swoim uczniom: „Potrzeba, by On wzrastał, a ja się umniejszał” (J 3,30). Był to poważny przypadek lęku o status.

Czym jest lęk o status?

Słowo „status” pochodzi od łacińskiego słowa statum. Odnosi się do pozycji, jaką dana osoba zajmuje w grupie społecznej lub w całym społeczeństwie. Często używa się go, mówiąc o stanowisku zawodowym, jednak mnie bardziej interesuje ludzka wartość w oczach reszty świata. Popularny filozof Alain de Botton mówi, że „Wysoki status przez wielu uważany jest (choć tylko nieliczni głośno się do tego przyznają) za jedno z najcenniejszych dóbr doczesnych”197. Konsekwencje wysokiego statusu społecznego są według niego niezwykle przyjemne, a należą do nich na przykład pieniądze, luksus, przestrzeń, wolność i wybór.

Nagrody materialne czy społeczne nie motywują nas do pogoni za statusem w tak dużym stopniu, jak uwaga i szacunek, które są z nim zazwyczaj związane. Adam Smith, ojciec współczesnej ekonomii, napisał w 1759 roku: „Jakiż cel ma cały trud i krzątanina tego świata? Na cóż człowiekowi chciwość i ambicja, pogoń za dostatkiem, władzą i dominacją? Czy służą po to, aby zaspokoić jego naturalne potrzeby? Uczynić to może płaca najzwyklejszego robotnika. Jaki jest zatem pożytek z realizowania największego ludzkiego pragnienia, jakim jest poprawa człowieczej doli?… To być obserwowanym, zwracać na siebie uwagę, być dostrzeżonym”198.

Pogoń za pieniędzmi jest według Smitha spowodowana głębszym i bardziej fundamentalnym ludzkim pragnieniem niż tylko komfort materialny. Chodzi o bycie zauważonym i kochanym. Wysoki status niesie ze sobą wrażenie, że ludzie się o nas troszczą i że jesteśmy dla nich ważni – śmieją się z naszych żartów, schlebiają nam swoimi zaproszeniami i okazują szacunek. Jest to doświadczenie dające nam wiele satysfakcji i motywacji.

Dlaczego tak zależy nam na miłości i uwadze innych? Według Alaina de Bottona: „W tych chwiejnych warunkach decydującą rolę w rozstrzygnięciu kwestii naszego znaczenia odgrywa zwykle postawa otoczenia”199. Alain de Botton ma rację. Trudne doświadczenia z dzieciństwa rzeczywiście rodzą niepewność, która towarzyszy nam w dalszej wędrówce przez życie. Istnieje jednak głębszy wrodzony lęk o nasze znaczenie wpleciony w ludzką kondycję. Jak zauważyliśmy w rozdziale dziewiątym, poczucie zagubienia – kim jestem i dokąd zmierzam? – jest najpoważniejszą konsekwencją ludzkiego grzechu i upadku.

Kiedy spojrzymy w głąb siebie, odkryjemy kalejdoskop słabych i mocnych stron, mądrości i głupoty, błyskotliwości i banału, których nie umiemy ze sobą pogodzić. Zastanawiamy się więc: „Kim jest człowiek?”, a nie znajdując odpowiedzi, zwracamy się z naszymi wątpliwościami do innych ludzi. Jeśli się postaramy, uśmiechną się do nas, poświęcą chwilę uwagi i obdarzą szacunkiem, który trwa tak długo, dopóki ktoś inny nie wzbudzi ich zainteresowania. Tu właśnie znajduje się źródło naszego lęku. Lęku o status.

Porządek dziobania

Nasza fascynacja hierarchią oraz porządek dziobania znacząco wpływają na lęk o status. Im wyższa jest twoja pozycja, tym większą masz władzę i tym więcej uwagi ci się poświęca. Problem polega na tym, że każdy chce się znaleźć jak najwyżej, a żeby się tam dostać, musi zepchnąć wszystkich po drodze. To dlatego ciężko się nam zdobyć na szczery komplement, z trudem znosimy sukcesy innych, za to cieszą nas ich porażki. Rzymski filozof Plutarch gardził ludźmi, którzy nie umieli zdobyć się na komplement, chociaż zdawali sobie sprawę, że ktoś inny jest lepszym mówcą od nich: „.…ukradkiem starają się jakkolwiek ukraść trochę przyjemności, których używają jakby z cudzego”200. Honor jest jak pieniądze – jego zasoby są ograniczone. I dlatego właśnie nie lubimy się nim dzielić.

Czytając Nowy Testament, dowiadujemy się, że nękanie apostołów i pierwotnego Kościoła było spowodowane tym, że wzbudzali wielkie zainteresowanie oraz obawy co do głoszonych nauk (Dz 5,17; 13,45). Jak już zauważyliśmy, we wczesnych wiekach Kościoła jego wspólnoty również borykały się z lękiem o status. „Jestem z Pawłem”, krzyknął ktoś. „A ja z Apollosem”, przyznała reszta. Sukces „ludzi takich, jak my” jest wyjątkowo trudny do zniesienia. Nie przeszkadza nam, kiedy prezydent Stanów Zjednoczonych żyje w bajkowym domu, a królowa Anglii w Pałacu Buckingham, jednak, jak zauważa Alain de Botton: „Gdy [jednak], posiadając ładny dom i dobrą pracę, nieopatrznie weźmiemy udział w zjeździe absolwentów naszego dawnego liceum, gdzie dowiemy się, że niektórzy ze starych przyjaciół (najsilniejsza grupa odniesienia, jaka istnieje) mieszkają w domach większych od naszego, kupionych za dochody z bardziej prestiżowych zawodów, jest wielce prawdopodobne, że wrócimy do domu w stanie głębokiego przygnębienia (…). Odczuwamy zawiść jedynie w stosunku do tych, których uważamy za podobnych sobie; zazdrościmy wyłącznie członkom naszej grupy odniesienia”201. W kościele możemy spotkać ludzi bardzo do nas podobnych. Uczęszczamy razem na spotkania wspólnotowe, grupy wsparcia dla matek czy niedzielne msze. Natykamy się na nich, kiedy nierozważnie pojawiamy się na zjazdach duchownych, podczas których każdy (dyskretnie) porównuje wielkość swojej kongregacji. Najtrudniej znosimy sukcesy bliskich znajomych.

Jan Chrzciciel i gra w status

Jak walczymy z lękiem o status? Wróćmy na chwilę do historii Jana Chrzciciela i jego uczniów. Ich odpowiedź na działalność Jezusa wynikała z obaw o ograniczone zasoby. Nie martwili się o to, kto wybrał lepsze miejsca do chrztu. Chodziło im o honor, status i uznanie. Kiedy ludzie zaczęli przychodzić do Jezusa, to właśnie On odebrał im część zasobów. A uczniom wcale się to nie spodobało.

Zgodnie z przekonaniami panującymi we współczesnej kulturze, skupiającej się na poczuciu własnej wartości, poradzilibyśmy uczniom Jana, aby nie uzależniali swojej wartości od liczby ochrzczonych osób, ale sami spróbowali ją określić. Powiedzielibyśmy, że muszą się nauczyć kochać siebie i przestać się martwić opiniami innych ludzi. W popularnej kulturze chrześcijańskiej również skłonilibyśmy się ku tej oczywistej odpowiedzi. Pamiętaj, że Jezus nie umarłby za nas, gdybyśmy byli nic niewarci. Powinieneś kochać i szanować siebie tak, jak i On cię kocha i szanuje.

Jak wiemy, trudno jest samemu określić własną wartość i zazwyczaj potrzebujemy do tego potwierdzenia z zewnątrz. Dlatego Biblia uczy nas, że aby się rozwijać zgodnie z wolą Boga, musimy zaprzestać osądzania siebie, zaakceptować nasz biblijny status i żyć życiem motywowanym czymś więcej niż tylko pogonią za własną wartością. To właśnie tę prawdę Jan Chrzciciel przedstawi w tak przekonujący sposób.

Goście większej rzeczywistości

Kontrkulturową odpowiedź Jana Chrzciciela można zawrzeć w czterech punktach, które podsumowują to, co do tej pory opisałem. Po pierwsze, wszystko, co jest naprawdę ważne, pochodzi od Boga. Jan przedstawia status i szacunek w zupełnie inny sposób, niż to do tej pory czyniono: „Człowiek nie może otrzymać niczego, co by mu nie było dane z nieba” (J 3,27). Chociaż pragniemy czuć się ważni, nie zapominajmy, że posiadamy jedynie to, co ofiarował nam Bóg. Jak przypomina Donald Arthur Carson, to On rozdziela nasze role na poszczególnych etapach życia. „Dla Jana Chrzciciela myśl, że mógłby starać się być kimś innym i pełnić inną, być może nawet bardziej poważaną funkcję, byłaby odrzuceniem misji, którą dostał od Boga”202 [wyróżnienie GH]. U Boga nie mamy do czynienia z ograniczonymi zasobami uznania, o które należy walczyć. Jesteśmy wezwani do przyjęcia różnorodnych zadań, takich jak bycie matką, żywicielem rodziny, kierownikiem, duchownym, kaznodzieją, prowadzącym spotkania biblijne czy sprzątaczem ulic. Każda z tych ról została nam dana przez Boga, a zatem jest ważna i godna szacunku. Zasoby łaski Bożej są nieograniczone i jest jej więcej, niż potrzebujemy.

Po drugie, wszyscy jesteśmy częścią czegoś większego od nas. Nie chodzi o mnie czy o ciebie. Aby to zobrazować, Jan opisuje siebie jako uczestnika wielkiego wesela (J 3,28–29). Pojawienie się panny młodej to najbardziej oczekiwany moment na dzisiejszych weselach. Jednak podczas ceremonii, w której uczestniczył Jan, liczyło się przybycie pana młodego. Panna młoda niejako do niego należy i ma służyć jego chwale: „Ojciec miłuje Syna i wszystko oddał w Jego ręce” (J 3,35). Wszyscy znajdujemy się na ziemi po to, aby służyć chwale pana młodego, czyli Jezusa Chrystusa. Jan chce pokazać uczniom, że to nie oni są najważniejsi. Chociaż mogą znajdować się w centrum Bożego planu, to jednak nie oni sami stanowią jego punkt centralny. Pragnieniem Boga jest chwała Jego Syna, a zatem również uczniowie powinni obrać ten cel.

Po trzecie, nie powinniśmy używać danych przez Boga ról do zapewniania sobie uznania wśród innych. W trakcie wesela nawet najwspanialszy gość nie konkuruje z panem młodym. Wszyscy współpracują, aby zrealizować wspólny cel, jakim jest udane wesele – kierowca, który wiezie pannę młodą na ceremonię, duchowny odprawiający mszę, jubiler odpowiedzialny za dostarczenie obrączek. Jan nie czuje potrzeby, aby podkreślać swoją ważność i przyćmić przyjazd pana młodego własną obecnością. Bycie ważnym człowiekiem nie polega na wyróżnianiu się, chodzi raczej o dopasowanie. Nie skupiamy się na własnym wnętrzu, ale spoglądamy na zewnątrz i ze współczuciem wobec innych. Jan otrzymał swoją rolę w tej historii, ale nie stara się sprawić, aby stała się ona jego własną historią. Potrafi on określić wartość swojej pracy, rezygnując przy tym z uogólniania i osądzania całej swojej osoby.

Po czwarte, pozytywne samopoczucie często jest wynikiem posłusznej służby innym, w której nie chodzi o naszą własną wartość. „Ten, kto ma oblubienicę, jest oblubieńcem; a przyjaciel oblubieńca, który stoi i słucha go, doznaje najwyższej radości na głos oblubieńca. Ta zaś moja radość doszła do szczytu. Potrzeba, by On wzrastał, a ja się umniejszał” (J 3,29–30). Musimy zrozumieć, że nie jest to stały stan rzeczy, a służba chrześcijańska często wymaga od nas nieubłaganej determinacji i wytrwałości. Bóg pozwala nam w swojej dobroci dostrzec czasem Niebo. Jan czuje się dobrze, a w jego głosie słychać radosny ton. Przyczyną nie jest jednak jego wysoki status. Cieszy go obecność pana młodego oraz głębokie poczucie sensu i zadowolenia, ponieważ spełnia swoje powołanie we właściwym czasie i we właściwym miejscu.

Jan czuje się dobrze w swojej skórze i raduje się, ponieważ znalazł swoje miejsce pomiędzy pragnieniem, aby służyć chwale pana młodego, oraz możliwością zrealizowania tego pragnienia za pomocą posiadanych talentów. Wszystko po prostu działa. „Tak samo jak nasze palce po prostu działają, tak i ego po prostu działa. I nie domaga się uwagi innych”203.

Konkluzja: to ponad moje możliwości?

Zbliżamy się do końca tej książki i być może dostrzegłeś, że najistotniejsze punkty zobrazowałem, podając przykłady trzech wielkich biblijnych postaci – Marii, matki Jezusa, Pawła apostoła i Jana Chrzciciela, o którym Jezus powiedział: „Między narodzonymi z niewiast nie powstał większy od Jana Chrzciciela” (Mt 11,11). Można to zrozumieć, jeśli uznasz, że podążanie ich śladami jest ponad twoje możliwości.

Można ci również wybaczyć pewną dozę cynizmu. To smutne, jednak nasze kościoły są przepełnione lękiem o status i nawet najlepsze uczynki oraz chęć pomocy mogą być nim motywowane. Być może spędzasz całe godziny, wysłuchując problemów innych, po to tylko, aby nazwano cię potem „dobrym słuchaczem” lub „dobrym duchownym”.

Być może wiele czasu poświęcasz na poprawę swoich zdolności menadżerskich, ale nie robisz tego, ponieważ troszczysz się o królestwo Boże, ale po to, aby postrzegano cię jako znanego i poważanego kierownika, który dobrze zna swój zespół. Być może nawet tak zwyczajne zadanie, jak układanie krzeseł, jest przez ciebie wykonywane po to, aby podtrzymać wizerunek człowieka oddanego swojej pracy.

Osoby stojące na czele Kościoła są wyjątkowo podatne na lęk o status. Musimy niestety przyznać, że środowisko duchownych stanowi odpowiednie i łatwo dostępne miejsce dla tych, którzy pragną uwagi, uznania i podziwu. Zaledwie wczoraj prowadziłem długą rozmowę z pewnym starszym i doświadczonym duchownym, który szczycił się tym, że wszyscy powtarzają mu, iż bez przerwy mówi tylko o Jezusie. W rzeczywistości od dwudziestu pięciu minut opowiadał mi wyłącznie o sobie – „moja” wspólnota, „moje” pomysły, „moje” osiągnięcia. Tylko ja! Zastanawiam się, czy zdawał sobie sprawę z tego, jak widoczne były niedociągnięcia prowadzonego wywodu oraz jego usilne dążenie do zyskania uznania wśród innych.

Poznałem kiedyś przedstawicieli wyższego duchowieństwa, którzy zdawali się niemal oczarowani własną mową i uważali, że każdy powinien poznać ich opinie. W niektórych Kościołach wypaczone pojęcie szacunku oraz obsesja zdobywania tytułów i wspinania się po stopniach hierarchii może się negatywnie odbić na duchowym rozwoju ich przedstawicieli. Słyszałem niedawno, jak biskupi wchodzący do katedry sprawdzali nerwowo daty konsekracji, aby mieć pewność, że ustawili się w odpowiedniej kolejności. Lęk o status jest obecny wszędzie. Jeśli podobne problemy istnieją wśród przedstawicieli Kościoła, możesz zadać sobie pytanie, czy w takim razie istnieje dla nas jakakolwiek nadzieja.

Musimy stawić czoło tej rzeczywistości i oświetlić ją światłem Ewangelii. Nie powinno nas to jednak odwieść od ciężkiej pracy, jaką jest odkrywanie w nas Bożego błogosławieństwa. Przypomnij sobie historię Marii i chwile, w których zapominała o sobie samej. Paweł i Jan również nie chcieli być wciąż w centrum zainteresowania. Paweł boleśnie odczuwał krytykę i z pewnością nie zawsze przychodziło mu z łatwością odrzucenie pokusy dumy i pragnienia wysokiego statusu. Jan pięknie opowiadał o przybyciu pana młodego, po czym wysłał swoich uczniów, aby rozwiali wątpliwości dotyczące Jezusa – czy to ten jedyny, czy powinni czekać na kogoś innego? Wszyscy jedziemy na tym samym wózku i nie powinniśmy używać sukcesów i porażek innych jako usprawiedliwienia zaniechania naszej własnej duchowej pielgrzymki.

Wędrówka większa niż twoje własne ego

Chciałbym, abyś podjął wyzwanie dołączenia do wędrówki większej niż twoje własne ego. Jak często powtarzałem na kartach tej książki, wymaga to wiele czasu i prawdopodobnie będziesz musiał poddać się tej duchowej dyscyplinie na resztę swojego życia. Tak, jest to sposób życia. Tak, czasami będzie to trudne. Po jednym kroku do przodu zdarzy ci się zrobić nagle dwa kroki do tyłu. Zmiana w sieciach neuronów wzmacnianych w twoim mózgu przez wiele lat nie przyjdzie łatwo. Ale będzie warto.

Na początku postaraj się znaleźć przyjemność w kształtowaniu charakteru. Zamiast obawiać się krytyki, postaraj się szukać okazji do jej wysłuchania. Bądź odważny, a nawet nieco bezlitosny. Kiedy usłyszysz negatywną opinię na swój temat, przyjmij ją jako pomoc w rozwijaniu zdolności oceniania swoich czynów, a nie samego siebie. W zależności od sytuacji możesz powiedzieć: „Być może nie jestem bardzo dobrym nauczycielem i przykro mi to słyszeć, ale nie będę oceniał przez ten pryzmat całej swojej osoby. Moje niepowodzenia na tym polu nie mogą wpływać na ogólną ocenę mojej wartości i znaczenia”.

Jeśli walczysz z głosami z przeszłości mówiącymi ci, że nie ma dla ciebie nadziei, bo jesteś ułomny i kiepski, postaraj się znaleźć przyjemność w polemizowaniu z nimi. Powtarzaj, że nie dość, że nie dbasz o to, co myślą o tobie inni, to nie przejmujesz się też własną opinią na swój temat. Bądź odważny, asertywny i skoncentruj się na aktywnym rozwiązaniu problemów. Z czasem wypracujesz sobie zestaw mechanizmów umysłowych dostosowanych do różnych sytuacji.

Pewien znajomy doradca do spraw zarządzania przed każdym spotkaniem, na którym przemawiał, siadał na chwilę w swoim samochodzie i powtarzał świadomie i uważnie takie słowa: „Jestem tutaj, aby służyć wyższym celom Boga. Wykorzystam jak najlepiej swoje umiejętności, aby służyć królestwu Bożemu w kształtowaniu poczucia jedności, współczucia i gorliwości. Będę o tym pamiętał podczas każdego spotkania. Postaram się dopasować, zamiast wyróżniać”. Wydaje ci się, że to proste? Zatem sam spróbuj.

Inna osoba, dla której rywalizacja była bardzo ważna, powiedziała: „Bóg ma dla mnie zadanie. To jeden z »dobrych czynów«, dla których mnie stworzył (zob. Ef 2,10). Chce, abym zrobił to właśnie ja, a nie ktoś inny. Postaram się przekonać ludzi wokół, aby i oni przyłączyli się do działania, ponieważ wszystko w królestwie Bożym działa sprawniej, jeśli współpracujemy dla Jego chwały”.

Jeśli skrzywdzono cię psychicznie, fizycznie lub seksualnie tak, jak Piotra z rozdziału dziewiątego, wówczas wędrówka ku radości może okazać się trudna i powolna, a ty będziesz musiał skorzystać z pomocy doświadczonych duchownych lub psychologów. Jest to jednak wędrówka, w którą musisz wyruszyć, ponieważ Bóg wzywa cię do szczęścia. Doznasz głębokich emocji oraz wiele gniewu. Na początkowym etapie prawdopodobnie będziesz musiał zmierzyć się z kłamliwymi i niechcianymi głosami z przeszłości, które wzbudzą w tobie wiele złości i dostarczą wiele bólu. Stopniowo, jeśli będziesz zdeterminowany, Bóg zaprowadzi cię tam, gdzie będziesz mógł się uwolnić od toksycznych osób i jako umiłowane dziecko Boga znajdziesz swoje własne miejsce. Walka z fałszywymi osądami to długa i ciężka droga, ale jeśli będziesz przemierzał ją spokojnie, dotrzesz do momentu, w którym i ty zakwitniesz.

Po drugie, nawet jeśli przestaniesz oceniać się w oczach Boga, nie rezygnuj z radości działania w zgodzie z Jego wolą. Bóg wzywa nas do służby, nawet świeckiej, i wszystko, co robimy, powinno być robione dla Pana. Kiedy osiągasz na tym polu sukcesy, a opinie innych dodatkowo potwierdzają twój własny trzeźwy osąd na temat danego działania, nie bój się nagrodzić swoich wysiłków i pozwól sobie poczuć Bożą radość. Tak, uczyniłeś to dzięki Jego sile, wykorzystując talenty, które ci ofiarował, ale to ty tego dokonałeś. Dość z powtarzaniem „To nie ja, to Bóg”. Pozwól, aby Bóg cię pokochał i cieszył się twoją pracą!

Po trzecie, staraj się odważnie radzić sobie z grzechami. Nie pozwól, aby uogólniające negatywne osądy podważały twój status umiłowanego dziecka Bożego. Zawsze trochę się obawiałem radykalnego sposobu, w jaki Luter rozumiał Bożą łaskę i radził, abyśmy „odważnie grzeszyli”. Nie ośmielę się tutaj analizować jego myśli204, ale zgodzę się, że powinniśmy odważnie radzić sobie z grzechem. Jak wcześniej zauważyliśmy, poczucie winy i wstyd są silnymi emocjami, które potrafią zawładnąć naszym osądem i doprowadzić nas do samopotępienia (w sensie globalnym). Bądź odważny i asertywny. Pamiętaj, że kiedy grzeszysz, grzeszysz jako umiłowane, drogie i cudowne dziecko Boga. Dlatego właśnie odczuwasz to jako poważną i przykrą sprawę. Nie mam na myśli przyzwolenia na grzech, ale ochronę ofiarowanej nam przez Boga tożsamości w obliczu grzechu i wstydu, co daje nam siłę i prowadzi do szczerego żalu za grzechy. To, co zrobiłeś, jest poważne i musisz się liczyć z poniesieniem konsekwencji. Zgrzeszyłeś, okazałeś skruchę, a teraz odpowiadasz za swój błąd jako umiłowane dziecko i sługa samego Boga. Nie możesz odrzucić tej tożsamości. Bądź odważny!

Po czwarte, okaż sobie wielkie współczucie. Istnieje odpowiedni poziom szacunku niezbędny dla twojego dobrego samopoczucia oraz potrzeby przyjaźni, towarzystwa, samodyscypliny, utrzymywania zdrowia psychicznego i fizycznego. Ważna jest twoja motywacja. Może liczyć się dla ciebie jedynie dobre samopoczucie, ale możesz też spojrzeć na własne działania z innej perspektywy i zadbać o siebie po to, aby jak najlepiej służyć Bożemu królestwu i Jego chwale.

Zatracenie się

Jak się to wszystko skończy? Psycholodzy mówią o utracie samoświadomości zwanej przepływem205. W chwilach takich, jak granie we wciągającą grę komputerową lub komponowanie utworu muzycznego, dosłownie zatracamy się w tym, co robimy. Jesteśmy tak zaabsorbowani, że zupełnie zapominamy o samych sobie. Ludzie, którzy odczuwają przepływ przez chwilę, a czasem i przez całe godziny, określają to jako doświadczenie intensywne i radosne.

Czy i ty doświadczyłeś kiedyś przepływu? Nie martw się, jeśli odpowiedź brzmi „nie”, z pewnością poznasz to uczucie w przyszłości. Zgodnie ze słowami monumentalnego hymnu pochwalnego autorstwa Charlesa Wesleya, kiedy staniemy w Niebie przed Bożym tronem, „powinniśmy złożyć u Jego stóp nasze korony i zatracić się w miłości i chwale”206. W religiach Wschodu jest mowa o prawdziwym zatraceniu się i rozpłynięciu w nicości zwanym oświeceniem. W doświadczeniu chrześcijańskim przepływowi towarzyszy pewna Boża „sztuczka”. Wszyscy będziemy rządzić wspólnie z Nim, dzierżąc rzeczywistą władzę i autorytet. Wówczas, w momencie zatracenia się w obecności pana młodego, będziemy mogli odkryć, że nigdy wcześniej nie czuliśmy się bardziej sobą. Będzie to moment najwyższego osobistego znaczenia. To wędrówka większa niż twoje własne ego. Witaj na pokładzie.

Posłowie

Wróćmy na chwilę do Seattle, gdzie Stuart, otyły sprzedawca telefonów, schodzi ze sceny przy towarzyszącym mu aplauzie publiczności. Nie wie, że grozi mu wpadnięcie w pułapkę. Wkrótce posypią się oferty lukratywnych umów, skrzynka mailowa zapełni się zaproszeniami na prestiżowe imprezy, a co grosza, znajomi zaczną się śmiać z każdego opowiedzianego przez niego dowcipu. Jego biedne ego otrzyma pochlebstwa i miłość, o które tak zabiegało. Aż do momentu, kiedy się okaże, że ma raka gardła. Albo inny „Stuart” pojawi się na horyzoncie i zepchnie go ze sceny. Albo jego styl śpiewania wyjdzie z mody. Wówczas jego ego skurczy się niczym balonik, z którego uszło powietrze. Oto, panie i panowie, stoi przed nami nieudacznik…

Co chciałbyś powiedzieć Stuartowi? Czy nie poradziłbyś mu, aby nie uzależniał swojej wartości od oceny innych? Nie przyznałbyś, że też czasem się z tym zmagasz? Oczywiście potwierdzisz, że jest obdarzony wspaniałym głosem. Chciałbyś mu też powiedzieć, że ludzie wokół nie wiedzą nic o tym, jakim jest człowiekiem. Jego wartość jako artysty jest niezależna od jego wartości jako człowieka. Poradziłbyś mu, aby przestał się oceniać. Ponieważ Stuart jest chrześcijaninem, będzie w stanie zrozumieć sens swojej tożsamości w innych kategoriach – jest umiłowanym Bożym dzieckiem wezwanym do tego, aby służyć królestwu Bożemu. Oczywiście w oczach Boga jest uważany za wartościową osobę, ale próba podniesienia swojej samooceny pociąga za sobą ryzyko ciągłego porównywania się z innymi i próby wyróżnienia się wśród nich. Powiesz mu zatem, aby przestał myśleć wciąż o swojej wartości. Zdrowe zachowanie polega na skupieniu się na okazywaniu sobie współczucia.

Chcielibyśmy opowiedzieć Stuartowi więcej o tym ogromnym biblijnym współczuciu wobec samego siebie. Wyznacza ono początek walki ze „złymi” uczuciami i myślami, które przez lata podkopywały jego pewność siebie. Stuart może się nauczyć cieszyć swoim darem śpiewu oraz innymi talentami danymi przez Boga, zamiast traktować je jako elementy wpływające na ogólną ocenę jego osoby. Współczucie wobec samego siebie dostarcza mu broni do walki z głosem ojca, którego oczekiwań nigdy nie spełni.

Kiedy Stuart nie będzie dawał sobie rady, powiemy mu, aby walczył z samooskarżeniami i nienawiścią do samego siebie. „Bądź wyrozumiały wobec siebie, kiedy coś ci się nie udaje. Życie jest ciężkie, a inni też przeżywają porażki. Pamiętaj, że Bóg jest cierpliwy i dobry. Patrz w szerszej perspektywie, podnieś się i zacznij pracować z Bogiem. Czy kochasz swojego syna? Oczywiście, że tak. Pamiętaj więc, że Bóg kocha cię właśnie jak swojego własnego Syna, z tym samym oddaniem i pasją. Kiedy grzeszysz, podejdź do tego poważnie. Twoja świadomość pozwoli ci określić powagę twojego czynu i jego możliwe konsekwencje. Musisz się wyspowiadać z grzechu. Być może będziesz potrzebował pomocy drugiego chrześcijanina, który pomoże ci uniknąć tego błędu w przyszłości. Nigdy, ale to nigdy nie pozwól, aby poczucie zagubienia odebrało ci twoją tożsamość umiłowanego dziecka Bożego i doprowadziło do samooskarżania. Pamiętaj – to, że zrobiłeś coś złego, nie oznacza, że jesteś złym człowiekiem. Bądź odważny. Bądź stanowczy. Nie potępiaj się”.

Kiedy opuszczamy Stuarta i przenosimy się do Londynu, dzieci wciąż śpiewają: „Dobrze jest być sobą, dobrze jest być sobą”. Może ktoś powinien im powiedzieć, żeby przestały. Bądźmy poważni, czy rzeczywiście chcemy, aby nasze dzieci wychowywały się przy słowach piosenki „Uwierz w siebie” i skupiały się na swojej wyjątkowości? Co się dzieje, kiedy wszyscy uważamy się za wyjątkowych? Co się dzieje, kiedy wszyscy jesteśmy nadmiernie wychwalani i wierzymy, że jesteśmy przyszłymi uczestnikami programu X Factor? Odczuwamy ogromne rozczarowanie.

Jeśli zauważysz, że nauczyciele twojego dziecka są zbyt przesiąknięci ideologią poczucia własnej wartości, być może powinieneś poprosić ich o rozmowę? Chodzi tu o przyjęcie odpowiedniej perspektywy. Niektóre dzieci potrzebują takich pozytywnych stwierdzeń jako przeciwwagi dla tego, co słyszą na co dzień w domu. Możesz zasugerować, że chcesz, aby twoje dziecko było uczone, że jest niepowtarzalne, a nie wyjątkowe. „Wyjątkowy” oznacza tyle, co niepowtarzalny, ale z niebezpiecznym dodatkiem „ważności”, a może nawet „wspaniałości”. Czy chcesz, aby twoje dziecko znalazło się w błędnym kole? Coraz więcej szkół zaczyna reagować na te problemy i stara się zmienić programy nauczania. Popierajmy tę inicjatywę.

Czy w dzisiejszym świecie nastawionym na współpracę i pracę grupową chcesz, aby twoje dziecko koncentrowało się na różnicach między ludźmi? Zamiast skupiać się na tym, czym się różnimy, co nas wyróżnia i jak możemy dać się zauważyć, dlaczego nie zasugerować nauczycielom zachowania równowagi poprzez pokazywanie również tego, co nas łączy, tego, że możemy pasować do siebie, a nie tylko się od siebie odróżniać? Czy twoje relacje charakteryzuje współczucie i spojrzenie skierowane na zewnątrz? Czy członkowie twojej rodziny opiekują się sobą nawzajem, starając się do siebie dopasować? Czy może jesteście wobec siebie krytyczni i nawzajem się oskarżacie?

Czy powinniśmy zniechęcać do współzawodnictwa? Oczywiście, że nie. Współzawodnictwo pozwala wydobyć z nas to, co najlepsze, i zdefiniować nasze zdolności. Ważny jest sposób, w jaki interpretujemy zwycięstwo i porażkę. Współzawodnictwo pozwala nauczyć dzieci przegrywać. Radzenie sobie z porażkami to jedna z najważniejszych życiowych umiejętności, ale rzadko spotykamy dobrych nauczycieli, którzy nam to wytłumaczą. Oto oryginalny pomysł. Pozwól dzieciom zagrać w nową grę o nazwie „Podaj dalej”. Upewnij się, że będzie tylko jeden zwycięzca. Pokaż dzieciom, że wciąż mogą się cieszyć, nawet jeśli po ucichnięciu muzyki nie znajdą prezentu pod kolejną warstwą papieru. Takie jest życie. Czasem wygrywasz, czasem przegrywasz.

Pamiętaj też o tym, aby chwalić dzieci za wysiłki, a nie za wyniki. Dzieciom potrzebne są takie stwierdzenia, jak: „Rzadko coś udaje się za pierwszym razem. Ale podoba mi się, że spróbowałeś. Zobaczmy razem, co możemy zrobić, aby następnym razem ci się powiodło”. Nie przesadzaj z pochwałami. Chcemy, aby nasze dzieci były odporne i potrafiły radzić sobie jak najlepiej z życiowymi przeciwnościami i rozczarowaniami. Zamiast martwić się, jak się teraz czują, sprawmy, aby były głodne wiedzy, chętne do zmieniania świata, przekonane, że tak, jak inni mają bliźnim coś do zaoferowania.

Chcemy przede wszystkim, aby dzieci wychowywały się w duchu Ewangelii. Nie są centrum świata i nie powinniśmy traktować ich tak, jakby nim były. Kiedy stopniowo stają się świadome swoich złych uczynków, pomóżmy im dostrzec, że grzech jest zły, niszczący i wymaga przebaczenia. Muszą jednak wiedzieć, że są kochane. Kocha je ich Stwórca, ponieważ są niepowtarzalne, wspaniałe i pełne potencjału, który pozwoli służyć zarówno Jemu, jak i innym.

Wróćmy teraz do małego kościoła w Stanach Zjednoczonych, w którym młoda matka stara się przywołać do porządku uczniów szkoły niedzielnej. Plakat wciąż wisi na ścianie, a Jezus wciąż pogodnie uśmiecha się do radosnej grupy dzieci siedzących u Jego stóp. „Jesteś wyjątkowy!”, czytamy.

Ktoś jednak wziął do ręki gruby czerwony flamaster i dopisał coś innego: „Jesteś częścią czegoś wyjątkowego. Podążaj za Mną!”.

1 Wiele cytatów z Donalda Trumpa można znaleźć na stronie internetowej magazynu „Money Week”, http://www.moneyweek.com/newsand-charts/profile-donald-trump.

2 Opisuje to zjawisko Martin Seligman, zob. rozdział 8, s. 141.

3 Michael Foley, The Age of Absurdity: Why Modern Life Makes It Hard to Be Happy, Simon & Schuster, 2010, s. 64.

4 Jonny Wilkinson, Tackling Life, Headline, 2008.

5 William James, The Principles of Psychology, Harvard University Press, 1983 (por. William James, Psychologia. Kurs skrócony, przeł. Michał Zagrodzki, PWN, Warszawa 2002).

6 Właściwie: ojcem amerykańskiej psychologii, ponieważ to niemiecki fizjolog Wilhelm Wundt po raz pierwszy zastosował zasady badań eksperymentalnych do analizy procesów umysłowych i przedstawił je w swojej książce opublikowanej w 1874 roku.

7 Zob. Robert D. Richardson, William James: In the Maelstrom of American Modernism, Houghton Mifflin Harcourt, 2006.

8 Sigmund Freud, Poza zasadą przyjemności, przeł. Jerzy Prokopiuk, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2014.

9 Sigmund Freud, Wykłady ze wstępu do psychoanalizy, przeł. Robert Peszke, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010.

10 Alfred Adler, The Science of Living, Doubleday, 1969.

11 Jack L. Rubins, Karen Horney: Gentle Rebel of Psychoanalysis, Summit Books, 1978.

12 Karen Horney, Nasze wewnętrze konflikty, przeł. Aleksander Gomola, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2000, s. 66.

13 Tamże, s. 49.

14 John Bowlby, Maternal Care and Mental Health, The World Health Organization, 1951.

15 Mary Ainsworth, Mary Blehar, Everett Waters, Sally Wall, Patterns of Attachment, Erlbaum, 1978.

16 Inge Bretherton, The Origins of Attachment Theory: John Bowlby and Mary Ainsworth, „Developmental Psychology”, 28/1992.

17 Morton M. Grodzins, The Metropolitan Area as a Racial Problem, University of Pittsburgh Press, 1958.

18 Malcolm Galdwell, Punkt przełomowy. O małych przyczynach wielkich zmian, przeł. Grażyna Górska, Znak, Kraków 2009, s. 17.

19 Steven Ward, Filling the World with Self-Esteem: A Social History of Truth-Making, „Canadian Journal of Sociology”, 21/1996.

20 Barry L. Beyerstein, Whence Cometh the Myth that We Only Use 10% of Our Brains?, w: Sergio Della Sala, Mind Myths: Exploring Everyday Mysteries of the Mind and Brain, John Wiley, 1999.

21 Christopher J. Mruk, Self-Esteem Research, Theory and Practice, Springer Publishing Company, 2006, s. 18.

22 Jean Twenge, W. Keith Campbell, The Narcissism Epidemic, Free Press, 2009, s. 64.

23 F. Rodewalt, M.W. Tragakis, Self-Esteem and Selfregulation, „Psychological Inquiry”,14/2003, s. 1.

24 Morris Rosenberg, Society and the Adolescent Self-Image, Princeton University Press, 1965.

25 Tamże, s. 17–18.

26 http://www.wwnorton.com/college/psych/psychsci/media/rosenberg.htm.

27 Zob. Nicholas Emler, Self-Esteem: The Costs and Causes of Low Self-Worth, Joseph Rowntree Foundation, 2001.

28 Zob. Howard Kirschenbaum i Valerie L. Henderson, The Carl Rogers Reader, Houghton Mifflin, 1989.

29 Carl Rogers, On Becoming a Person, Houghton Miffin, 1961, s. 37.

30 Paul Vitz, Psychologia jako religia, przeł. Adam Ważyk, Logos Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2004.

31 Steve Gillon, Boomer Nation: The Largest and Richest Generation Ever, and How It Changed America, Free Press, 2004, s. 5.

32 Eugène Delcroix, The Journal of Eugene Delacroix, przeł. W. Patch, Convici-Friede, 1937, s. 93.

33 Anita Revel, How to Marry Yourself, http://www.loveromancerelationship.com/how-to-marry-yourself/.

34 http://www.self-esteem-nase.org.

35 http://www.self-esteem-nase.org.

36 http://www.self-esteem-nase.org/products.php.

37 http://www.self-esteem-nase.org/booster.php.

38 California Task Force to Promote Self-Esteem and Personal and Social Responsibility, California State Department of Education, 1990.

39 http://pops.com/.

40 http://drwilliammitchell.com/.

41 Materiał informacyjny POPS podkreśla rolę pozytywnych osiągnięć oraz zdrowej atmosfery szkolnej, zamiast skupiać się na głębokich przyczynach niskiego poczucia własnej wartości. „Dzieci powinny doświadczać sukcesów, aby rozwijać i utrzymywać pozytywny obraz siebie”. Program POPS ma dwa główne przesłania. Po pierwsze, poczucie własnej wartości jest wyuczone, a zatem można go nauczać. Wyzwaniem wychowawczym jest pokazanie uczniom, jak mogą polubić samych siebie. Po drugie, ze względu na związek między poczuciem własnej wartości i osiągnięciami, szkoły muszą zapewnić dzieciom pozytywną atmosferę, która pomoże im się rozwijać i spełniać zarówno w klasie, jak i poza nią. Najważniejsza jest zatem atmosfera sprzyjająca nauce w szkole, w domu i w całej społeczności. Warto zaznaczyć, że zgodnie z ideą POPS poczucie własnej wartości nie jest nagrodą, którą sobie przyznajesz, ale czymś, co rozwijasz poprzez wszystkie życiowe doświadczenia.

42 Peter Renshaw, Self-Esteem Research and Equity Programmes for Girls: A Reassessment, w: Jane Kenway, Sue Willis (red.), Hearts and Minds: Self-Esteem and the Schooling of Girls, Falmer Press, 1990.

43 Jane Kenway, Sue Willis (red.), Hearts and Minds: Self-Esteem and the Schooling of Girls, s. 1–13.

44 Tamże, s. 7.

45 Michele Borba, Craig Borba, Self-Esteem: A Classroom Affair – 101 Ways to Help Children Like Themselves, Winston Press, 1982.

46 https://www.education.gov.uk/publications/eOrderingDownload/DFE-RR049.pdf.

47 Patrick West, Conspicuous Compassion: Why Sometimes It Really Is Cruel to Be Kind, Civitas, 2004, s. 11.

48 Alexandra Robbins, Conquering Your Quarterlife Crisis, Perigee, 2004, s. 52.

49 http://www.mtv.com/news/articles/1493464/britneyposthoneymoon- posts-another-letter.jhtml?headlines=true.

50 Alexandra Gill, http://www.theglobeandmail.com/life/ food-and-wine/article174455.ece.

51 Tania Branigan, Key to the Good Life: Looking after Your Own Interests, http://www.guardian.co.uk/uk/2006/jul/ 04/internationalaidanddevelopment.g8.

52 The Henley Centre, The Responsibility Gap, Salvation Army Publications, 2004, s. 27.

53 Not All the Young Are Selfish, „Washington Post”, 1987, http:// www.highbeam.com/doc/1P2–1328316.html.

54 Jean Twenge, Generation Me, Simon & Schuster, 2006, s. 13.

55 Jean Twenge, W. Keith Campbell, Age and Birth Cohort Differences in Self-Esteem: A Cross-Temporal Meta-Analysis, „Personality and Social Psychology Review”, 5/2001, s. 321–344.

56 Rick Hicks, Kathy Hicks, Boomers, X-ers, and Other Strangers, Tyndale, 1999, s. 270.

57 C.R. Newsom et al., Changes in Adolescent Response Patterns on the MMPI across 4 Decades, „Journal of Personality Assessment”, 81/2003, s. 78–84.

58 Jean Twenge, Generation Me, strona tytułowa.

59 Tanya Luhrmann, When God Talks Back: Understanding the American Evangelical Relationship with God, Alfred A. Knopf, 2012, s. 72.

60 Donald Capps, Narcissism and the Changing Face of Conversion, „Journal of Religion and Health”, 3/1990, s. 248.

61 Brian M. Howard, The Butterfly Song (Copyright: Mission Hills Music).

62 Once in Royal David’s City, „Hymns for Little Children”, 1848.

63 Tanya Luhrmann, When God Talks Back, s. 15.

64 Tamże, s. 20.

65 Tamże, s. 19.

66 Stephen R. Prothero, American Jesus: How the Son of God Became a National Icon, Farrar, Straus and Giroux, 2003, s. 127.

67 Tany Luhrmann, When God Talks Back, s. 21–23.

68 Tamże, s. 72.

69 Kay M. Strom, Perfect in His Eyes: A Woman’s Workshop on Self-Esteem, Zondervan, 1988.

70 Renee C. Cobb, 10 Steps to Revolutionize Your Life, Make A Difference Publishing, 1996.

71 Max Lucado, You Are Special, Lion Hudson, 2004.

72 Max Lucado, Best of All, Lion Hudson, 2003.

73 Walter Trobisch, Pokochać siebie, Pomoc Wydawnictwo Misjonarzy Krwi Chrystusa, Częstochowa 2009, czwarta strona okładki.

74 Interesujące badania dotyczące stosunku nastolatków do uczęszczania do kościoła dostępne są na http://www.barna.org/teens-next-gen-articles/93-what-teenagers-look-for-in-achurch.

75 Wade Clark Roof, w: D.A. Roozen, C.K. Hadaway, Church and Denominational Growth, Abingdon Press, 1993, s. 265.

76 Jennifer Twenge, W. Keith Campbell, The Narcissism Epidemic, s. 246.

77 Tamże, s. 248.

78 Tamże, s. 249.

79 Tamże, s. 248.

80 Tamże.

81 Gregory A. Pritchard, Willow Creek Seeker Services, Baker Books, 1996, s. 234.

82 http://depression.about.com/cs/teenchild/a/teensex.htm.

83 R.F. Baumeister, J.D. Campbell, J.I. Krueger, K.D. Vohs, Does High Self-Esteem Cause Better Performance, Interpersonal Success, Happiness, or Healthier Lifestyles?, „Psychological Science in the Public Interest” 1/2003, s. 1–44.

84 Nicholas Elmer, Self-Esteem: The Costs and Causes of Low Self-Worth, Joseph Rowntree Foundation, 2001.

85 R.F. Baumeister, Violent Pride, „Scientific American”, 4/2001, s. 96–101.

86 R.F. Baumeister, J.D. Campbell, J.I. Krueger i K.D. Vohs, Does High Self-Esteem Cause Better…, s. 7.

87 Tamże, s. 8.

88Julia Bishop, Heidi Inderbitzen, Peer Acceptance and Friendship: An Investigation, „Journal of Early Adolescence”, 15/1995, s. 476–489.

89 C.E. Rusbult, G.D. Morrow, D.J. Johnson, Self-Esteem and Problem Solving Behaviour in Close Relationships, „British Journal of Social Psychology”, 26/1987, s. 293–303.

90 C. Paul, J. Fitzjohn, P. Herbison, N. Dickson, The Determinants of Sexual Intercourse before Age 16, „Journal of Adolescent Health”, 27/2000, s. 136–147.

91 J.M. Boden, L.J. Horwood, Self-Esteem, Risky Sexual Behaviour, and Pregnancy in a New Zealand Birth Cohort, „Archives of Sexual Behaviour”, 35/2006, s. 549–560.

92 Nicholas Emler, Self-Esteem: The Costs and Causes of Low Self-Worth.

93 Lewis Yablonsky, Gangsters: Fifty Years of Madness, Drugs, and Death on the Streets of America, NYU Press, 1998, s. 79.

94 M.B. Donnellan, K.H. Trzesniewski, R.W. Robins, T.E. Moffitt, A. Caspi, Low Self-Esteem Is Related to Aggression, Antisocial Behavior, and Delinquency, „Psychological Science”, 4/2005, s. 328–335.

95 K.H. Trzesniewski, M.B. Donnellan, T.E. Moffitt, R.W. Robins, R. Poulton, A. Caspi, Low Self-Esteem During Adolescence Predicts Poor Health, Criminal Behavior, and Limited Economic Prospects During Adulthood, „Developmental Psychology”, 42/2006, s. 381–390.

96 B.J. Bushman, Roy F. Baumeister, Threatened Egotism, Narcissism, Self-Esteem, and Direct and Displaced Aggression: Does Self-Love or Self-Hate Lead to Violence?, „Journal of Personality and Social Psychology”, 75/1998, s. 219–229.

97 Roy F. Baumeister, J.D. Campbell, J.I. Krueger, K.D. Vohs, Does High Self-Esteem Cause Better…, s. 21.

98 California Task Force to Promote Self-Esteem and Personal and Social Responsibility.

99 N.J. Smelser, „Self-Esteem and Social Problems: An Introduction”, w: A.M. Mecca, N.J. Smelser, J. Vasconcellos, The Social Importance of Self-Esteem, University of California Press, 1989, s. 15–17.

100 J.V. Wood, E. Perunovic, J.W. Lee, Positive Self-Statements: Power for Some, Peril for Others, „Psychological Science”, 3/2009, s. 1–7.

101 R.J. Sternberg, w: G. Matthews, M. Zeidner i R. Roberts, Emotional Intelligence: Science and Myth, Bradford Books, 2003, s. xii.

102 P. Barnes, E. Powell-Griner, K. McFann, R. Nahin, Complementary and Alternative Medicine Use among Adults: United States 2002, „CDC Advance Data Report”, nr 343, maj 2004.

103 A. Lim, N. Cranswick, M. South, Adverse Events Associated with the Use of Complementary and Alternative Medicine in Children, „Archives of Disease in Childhood”, 3/2011, s. 297–300.

104 R.J. Sternberg, w: G. Matthews, M. Zeidner i R. Roberts, Emotional Intelligence, s. XII.

105 J.V. Wood, E. Perunovic, J.W. Lee, Positive Self-Statements, s. 860–866.

106 M.P. Zanna, Message Receptivity: A New Look at the Old Problem of Open- Versus Closed-Mindedness, w: A. Mitchell (red.), Advertising Exposure, Memory and Choice, Erbaum, 1993, s. 141–162.

107 http://www.youtube.com/watch?v=rm9jBH7ufRU.

108 http://www.youtube.com/watch?v=yqVOIWgtu50&NR=1.

109 http://www.uwyo.edu/lrn/resources/genme.asp.

110 Zob. C. Lasch, The Culture of Narcissism: American Life in an Age of Diminishing Expectations, Norton, 1979.

111 Jean Twenge, Generation Me.

112 Tamże, s. 68–71.

113 C.R. Newsom et al., Changes in Adolescent Response Patterns on the MMPI Across Four Decades, „Journal of Personality Assessment”, 81/2003, s. 78–84.

114 L. Katz, M. Stout, The Feel-Good Curriculum, Perseus Books, 2000.

115 Jean Twenge, W. Keith Campbell, The Narcissism Epidemic, s. 195–210.

116 B.M. Bushman, R.F. Baumeister, Threatened Egotism, Narcissism, Self-Esteem, and Direct and Displaced Aggression: Does Self-Love or Self-Hate Lead to Violence?, „Journal of Personality and Social Psychology”, 75/1998, s. 219–229.

117 The Prince’s Trust You Gov Youth Index 2008, The Prince’s Trust, Londyn, Wielka Brytania.

118 Zob. P.J. Wickramaratne et al., Age, Period, and Cohort Effects on the Risk of Major Depression: Results from Five United States Communities, „Journal of Clinical Epidemiology”, 4/1989, s. 333–343.

119 Jedno z największych tego typu badań prowadzone na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku w 2004 roku wskazuje, jak ryzykowne może być stwierdzenie, że zaburzenia psychiczne mogą dotyczyć konkretnego pokolenia (na przykład „generacja Ja”tworzona przez osoby urodzone po roku 1970 opisana przez Twenge): Deborah S. Hasin, Renee D. Goodwin, Frederick S. Stinson and Bridget F. Grant, Epidemiology of Major Depressive Disorder, „Archives of General Psychiatry”, 62/2005, s. 1097–1106, . Około 5% Amerykanów cierpiało na zaburzenia depresyjne w okresie dwunastu miesięcy przed rozpoczęciem badania. We wcześniejszych badaniach prowadzonych w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych najbardziej zagrożona tym schorzeniem była młodsza część populacji. Dla porównania, w 2004 roku największe ryzyko występowało wśród osób w wieku średnim. Autorzy stwierdzili, że wskazuje to na istotną zmianę w grupach zagrożonych zaburzeniami depresyjnymi. Szczególnie narażeni są członkowie pokolenia baby boom w wieku od 45 do 64 roku życia. Największe ryzyko zachorowań zaobserwowano zatem wśród osób urodzonych przed pojawieniem się „generacji Ja”, przypadającej na lata 1970–1990.

120 Zob. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/7636512?ordinalpos=1&itool=EntrezSystem2.PEntrez.Pubmed.Pubmed_ResultsPanel.Pubmed_DiscoveryPanel.Pubmed_RVAbstractPlus oraz http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1309177?ordinalpos=1&itool=EntrezSystem2.PEntrez.Pubmed.Pubmed_ResultsPanel.Pubmed_DiscoveryPanel.Pubmed_Discovery_RA&linkpos=1&log$=r elatedarticles&logdbfrom=pubmed .

121 Neil Howe, William Strauss, Millennials Rising: The Next Generation, Vintage, 2000, s. 3–120.

122 Kathryn Ecclestone, Dennis Hayes, The Dangerous Rise of Therapeutic Education, Routledge, 2009, s. 164.

123 Nicholas Emler, Self-Esteem: The Costs and Causes of Low Self-Worth, s. 3.

124 Jean Twenge, W. Keith Campbell, The Narcissism Epidemic, s. 74.

125 Tamże, s. 75.

126 http://www.centreforconfidence.co.uk/docs/SEALsummary. pdf.

127 Kathryn Ecclestone, Dennis Hayes, The Dangerous Rise of Therapeutic Education, s. 164.

128 http://ebmh.bmj.com/content/1/4/118.full.

129 „Zwolennicy [ruchu poczucia własnej wartości] twierdzili, że podnoszenie samooceny jest lekiem na problemy społeczne. Brak jest jednak dowodów na poparcie tego przekonania, dowiedziono natomiast, że poczucie własnej wartości nie ma wpływu na osiągnięcia w dziedzinie edukacji… Problemy społeczne (znęcanie się nad innymi, agresja, zachowania antyspołeczne) często pojawiają się u osób o wysokiej samoocenie. Pomimo braku przekonujących dowodów poczucie własnej wartości miało wpływ na rozdzielenie wychowania dzieci i edukacji szkolnej. Należało się skupić na pomocy dziecku w utrzymywaniu dobrej samooceny. Prowadziło to do bezzasadnego chwalenia, ograniczania zdrowej rywalizacji i krytyki. Promowano działania skupione na jednostce oraz jej odczuciach”, http://www.centreforconfidence.co.uk/docs/SEALsummary.pdf, s. 7.

130 C.K. West, J.A. Fish, J. Stevens, General Self-Concept, Self-Concept of Academic Ability and School Achievement: Implications for Causes of Self-Concept, „American Journal of Education”, 24/1980, s. 194–213.

131 L. Feinstein, „The Relative Economic Importance of Academic, Psychological and Behavioural Attributes Developed in Childhood”, Centre for Economic Performance, London School of Economics, 2000, praca nieopublikowana.

132 Melanie Phillips, All Must Have Prizes, Sphere, 1997.

133 Carol S. Dweck, The Perils and Promises of Praise, Educational Leadership, 2007.

134 Zob. Carol S. Dweck, Mindset: How You Can Fulfil Your Potential, Robinson Publishing, 2012.

135 A.D. Nussbaum i C.S. Dweck, Defensiveness vs. Remediation: Self-Theories and Modes of Self-Esteem Maintenance, „Personality and Social Psychology Bulletin”, 34/2008, s. 599–612.

136 Wiele podobnych praktycznych rad można znaleźć w książce Carol Dweck, Mindset: How You Can Fulfil Your Potential.

137 Nicholas Emler, Self-Esteem: The Costs and Causes of Low Self-Worth, s. 44.

138 Lewis Carol, Po drugiej stronie lustra, przeł. Robert Stiller, Wydawnictwo Alfa, Warszawa 1986, s. 172.

139 Pomysł zaczerpnięty z książki Christophera J. Mruka Self-Esteem Research, Theory and Practice, Springer Publishing, 2006, s. 8.

140 Wyrażeni to bywa używane również na sali sądowej. Pewien sędzia odwołał się kiedyś do niego, mówiąc: „Kiedy już się na to natkniesz, to dokładnie wiesz, że o to właśnie chodziło”. Sprawa Cadogan Estates Ltd v Morris; nr EWCA Civ 1671, 4.11.199, paragraf 17.

141 Nicholas Branden, The Power of Self-Esteem, Health Communications, 1992, p. XII.

142 http://blog.nathanielbranden.com/2008–04/the-importanceof-definitions/.

143 Christopher J. Mruk, Self-Esteem Research, Theory and Practice, s. 9.

144 Dawid Hume, Traktat o naturze ludzkiej, przeł. Czesław Znamierowski, Wyd. Fundacja Aletheia, 2005, s. 306.

145 Teorie perły i wiązki są wyczerpująco przedstawione w książce Julian Baggini, The Ego Trick: What Does It Mean to Be You, Granta Publications, 2011, s. 119–121.

146 Paul C. Vitz, Psychology as Religion: The Cult od Self-Worship, Lion Publishing, 1979.

147 Podobne uwagi znajdziemy w klasycznej debacie: Burrhus Frederic Skinner, Carl Rogers, Some Issues Concerning the Control of Human Behaviour, Amazon Digital Services, 2011, wersja elektroniczna Kindle.

148 Albert Ellis, The Myth of Self-Esteem: How Rational Emotive Therapy Can Change Your Life, Prometheus Books, 2005, s. 37.

149 Tamże, s. 38.

150 Robert S. Hartman, http://www.strandtheory.org/images/Hartman_-_The_individual_in_management.pdf.

151 Albert Ellis, The Myth of Self-Esteem: How Rational Emotive Therapy Can Change Your Life, s. 44.

152 Tamże, s. 84.

153 Martin Seligman, Prawdziwe szczęście, przeł. Andrzej Jankowski, Media Rodzina, Poznań 2005.

154 Martin Seligman, The Optimictic Child, Houhghton Mifflin, 1995, s. 30.

155 J. Crocker, M. Olivier, N. Nuer, Self-Image Goals and Compassionate Goals: Costs and Benefits, „Self and Identity”, 2–3/2009, s. 251–269.

156 J. Crocker, L.E. Park, The Costly Pursuit of Self-Esteem, „Psychological Bulletin”, 130/2004, s. 392–414.

157 Tamże, s. 406.

158 J. Crocker, N. Nuer, Do People Need Self-Esteem?, „Psychological Bulletin”, 3/2004, s. 469–472.

159 Święty Augustyn, Wyznania, przeł. Zygmunt Kubiak, Wydawnictwo Znak, Kraków 2002, s. 25.

160 Ernest Becker, The Birth and Death of Meaning, Free Press, 1971, s. 33.

161 Z punktu widzenia teologii jest to sprawa sporna. Przekonuje mnie myśl uczonych kościoła reformacyjnego, którzy uważają, że ludzka kondycja nie jest statyczna, a natura Adama ma potencjał do rozwoju i dojrzewania. „Nie oznacza to, że [Adam] osiągnął maksimum swoich możliwości, mógł je osiągnąć dopiero dzięki posłuszeństwu… Jego kondycja była jedynie początkowa i tymczasowa i mogła prowadzić do perfekcji albo do upadku” – L. Berkhof, Systematic Theology, Eerdmans, 1996. Kalwin również był tego zdania – zob. Calvin, Commentary on Genesis, Banner of Truth Trust, 1965. Nie oznacza to, że człowiek nie został stworzony w doskonałej postaci. Dobrze zobrazuje to przykład balonu nienadmuchanego w pełni – nic nie wyklucza możliwości nadmuchania go po to, aby wykorzystać cały jego potencjał.

162 Michael Horton, The Christian Faith: A Systematic Theology for Pilgrims on the Way, Zondervan, 2011, s. 386.

163 John Gray, Straw Gods: Thoughts on Humans and Other Animals, Granta Publications, 2002, s. 28.

164 Tamże.

165 Tamże, s. 17.

166 M. Alicke, C. Sedikides, Self-Enhancement and Self- Protection: What They Are and What They Do, „European Review of Social Psychology”, 20/2009, s. 1–48.

167 Justin Kruger, David Dunning, Unskilled and Unaware of It: How Difficulties in Recognizing One’s Own Incompetence Lead to Inflated Self-Assessments, „Journal of Personality and Social Psychology”, 6/1999, s. 1121–1134.

168 David G. Myers, Exploring Social Psychology, McGraw-Hill, 1994, s. 15––19.

169 Ernest Becker, The Denial of Death, Free Press, 1973, s. 26.

170 Jeff Greenberg, Tom Pyszczynski, Sheldon Solomon, The Causes and Consequences of a Need for Self-Esteem: A Terror Management Theory, w: Roy F. Baumeister (red.), Public Self and Private Self, Springer-Verlag, 1986, s. 189–212.

171 Tom Pyszczynski et al., Why Do People Need Self-Esteem? A Theoretical and Empirical Review, „Psychological Bulletin”, nr 130, 2004, s. 435–467.

172 Naukową i psychologiczną analizę uczucia wstydu można znaleźć w książce Gershen Kaufman, The Psychology of Shame, Springer Publishing, 1996.

173 Wyczerpującą analizę związku między dumą a niską samooceną można znaleźć w książce Terry Cooper, Sin, Pride and Self-Acceptance, Inter-Varsity Press, 2003.

174 Christopher Ash, Pure Joy: Rediscover Your Conscience, Inter-Varsity Press, 2012, rozdz. 5.

175 John R.W. Stott, The Message of 2 Timothy, Bible Speaks Today, Inter-Varsity Press, 1999, s. 19–20.

176 http://www.self-esteem-nase.org/.

177 Norman Wright, Improving Your Self Image, Harvest House, 1977, s. 8.

178 Dick Keyes, Beyond Identity, Servant Books, 1984, s. 90.

179 Tamże.

180 Tamże.

181 Pełną analizę greckiego tekstu można znaleźć w książce Ian Howard Marshall, The Gospel of Luke: A Commentary on the Greek Text, Paternoster Press, 1978.

182 Tamże.

183 Dick Keyes, Beyond Identity, s. 76.

184 Timothy Keller, The Freedom of Self-Forgetfulness, 10Publishing, 2012, s. 25.

185 Tamże.

186 C.S. Lewis, Chrześcijaństwo po prostu, przeł. Piotr Szymczak, Media Rodzina, Poznań 2002, s. 207.

187 Jednym z najpopularniejszych zwolenników koncepcji współczucia wobec samego siebie jest Kristin Neff http://www.selfcompassion.org/self-compassion-the-book/about-the-book.html.

188 Tamże.

189 http://www.youtube.com/watch?v=BYLMTvxOaeE.

190 U. Herwig, K. Kaffenberger, T. Baumgartner i L. Jancke, Neural Correlates of a „Pessimistic” Attitude When Anticipating Events of Unknown Emotional Valence, „NeuroImage”, 34/2007, s. 848–858.

191 Hans J. Hillerbrand, The Division of Christendom: Christianity in the Sixteenth Century, John Knox Press, 2007.

192 Martin E.P. Seligman, Optymistyczne dziecko, tłum. Andrzej Jankowski, Media Rodzina, Poznań 1997, s. 241.

193 Timothy Keller, The Freedom of Self-Forgetfulness, s. 33.

194 George M. Foster, Peasant Society and the Image of Limited Good, „American Anthropologist”, 67/1965, s. 293–315.

195 Dziękuję za nieoceniony wkład Jerome H. Neyreyowi i Richardowi L. Rohrbaughowi – zob. „He Must Increase, I Must Decrease (John 3:30): A Social and Cultural Interpretation”, http://www.nd.edu/~jneyrey1/LimitedGoods.html.

196 George M. Foster, Peasant Society and the Image of Limited Good, s. 296.

197 Praca de Bottona jest kompleksowym i wyważonym wstępem do problematyki lęku o status – Alain de Botton, Lęk o status, przeł. Hanna Pustuła-Lewicka, Czuły Barbarzyńca Press, Warszawa 2012, s. 5.

198 Adam Smith, The Theory of Moral Sentiments (1759), http:// knarf.english.upenn.edu/Smith/tms132.html.

199 Zob. Alain de Botton, Lęk o status, s. 18.

200 Plutarch, Moralia, t. I, przeł. Zofia Abramowiczówna, wersja online: http://katedra.uksw.edu.pl/biblioteka/plutarch_moralia_cz1.pdf.

201 Alain de Botton, Lęk o status, s. 47–48.

202 D.A. Carson, The Gospel According to John, Apollos, 1991, s. 211.

203 Timothy Keller, The Freedom of Self-Forgetfulness, s. 33.

204 Wyczerpującą analizę myśli Lutra autorstwa J. Swana (2005) łącznie z kompletną bibliografią można pobrać ze strony internetowej: http://tquid.sharpens.org/sin_boldly.htm#_edn23.

205 Koncepcja przepływu jest łączona przede wszystkim z nazwiskiem psychologa Mihaly’ego Csikszentmihalyiego, który napisał wiele książek na ten temat, m.in. Mihaly Csikszentmihalyi, Flow: The Psychology of Optimal Experience, Harper Perennial Modern Classics, 2008.

206 Charles Wesley, Love Divine, All Loves Excelling (1747).