Jakub Pikała

Prawo handlowe i gospodarcze

w pytaniach i odpowiedziach

3. wydanie

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2017

Prawo handlowe i gospodarcze w pytaniach i odpowiedziach

3. wydanie

Stan prawny: wrzesień 2017 r.

Wydawca: Joanna Ablewicz

Redakcja: Justyna Witas

Korekta: Irena Gajdul

Projekt okładki: Robert Rogiński

© Wydawnictwo C.H.Beck 2017

Wszelkie prawa zastrzeżone.
Opinie zawarte w niniejszej publikacji wyrażają osobisty punkt widzenia Autora.
Wydawnictwo C.H.Beck nie ponosi odpowiedzialności za zawarte w niej informacje.

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: DTP Service
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN epub: 978-83-812-8526-1

Przedmowa

Szanowni Czytelnicy,

Celem niniejszej publikacji jest przedstawienie tych zagadnień prawa handlowego i gospodarczego, które najczęściej pojawiają się na egzaminach w trakcie studiów oraz w toku odbywania aplikacji prawniczych.

Zgromadzony materiał zawiera kluczowe zagadnienia dotyczące m.in. prawa własności przemysłowej, zamówień publicznych czy spółek handlowych. Prawo gospodarcze jest oczywiście dziedziną o wiele szerszą, dlatego podkreślenia wymaga, że publikacja jest opracowaniem najbardziej popularnych wśród egzaminatorów zagadnień. Ponadto, książka ta może okazać się przydatna również dla profesjonalnych pełnomocników procesowych, tj. adwokatów i radców prawnych, którzy potrzebują uzyskać szybką i precyzyjną odpowiedź w sprawach dotyczących bieżącej obsługi prawnej. Przygotowana publikacja nie jest bowiem wyłącznie dopasowaniem fragmentów ustaw do postawionych pytań, ale została wzbogacona o istotne uwagi doktryny, a co najważniejsze, aktualne orzeczenia sądów. Cytowanie licznych sentencji Sądu Najwyższego, sądów apelacyjnych czy Krajowej Izby Odwoławczej, pochodzących dominująco z roku poprzedzającego wydanie publikacji, ma na celu uczynienie jej zawartości przydatną nie tylko na egzaminie, ale także w codziennej pracy prawnika-praktyka.

Pomimo dołożenia wszelkich starań, aby odpowiedź na każde z zadanych pytań stanowiła samodzielne wyjaśnienie danego zagadnienia, należy mieć na uwadze, że przedmiotowa gałąź prawa jest niezwykle rozwinięta, dlatego też w toku nauki wskazane jest łączyć wiedzę z poszczególnych części książki oraz posiłkować się pełnym tekstem ustawy. Dla zapewnienia przejrzystości tekstu i prostoty odpowiedzi (czemu nie sprzyja budowa niektórych ustaw gospodarczych), a także wychodząc naprzeciw ograniczonym możliwościom zapamiętania obszernych partii materiału, wielokrotnie konieczne było poprzestanie na wymienieniu najbardziej istotnych przykładów bądź rozwiązań, które w treści danego aktu normatywnego zostały szczegółowo rozbudowane. Dlatego też każdorazowo należy zapoznać się z najważniejszym źródłem prawa, jakim jest ustawa, niniejszą publikację zaś traktować zgodnie z jej przeznaczaniem, tj. jako pomoc dydaktyczną.

Biorąc pod uwagę obszerną ilość treści, jaką nieuchronnie przynoszą kolejne strony, pozostaje mi jedynie życzyć przyjemnej nauki, najwyższych ocen na egzaminach oraz spektakularnych sukcesów na salach rozpraw sądów gospodarczych, gdzie nabytą wiedzę będzie można sprawdzić i zastosować w praktyce.

Jakub Pikała

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

DziałUbezpReasU

ustawa z 11.9.2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1170)

FundU

ustawa z 6.4.1984 r. o fundacjach (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 40 ze zm.)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 459)

KH

rozporządzenie Prezydenta RP z 27.6.1934 r. – Kodeks handlowy (t.j. Dz.U. z 1934 r. Nr 57, poz. 502 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1137)

KM

ustawa z 18.9.2001 r. – Kodeks morski (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 66)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (t.j. Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm. i ze sprost.)

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1666)

KPA

ustawa 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1257)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1822)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1749)

KPW

ustawa z 24.8.2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1713)

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1578)

KW

ustawa z 20.5.1971 r. – Kodeks wykroczeń (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 1094 ze zm.)

OchrDanOsU

ustawa z 29.8.1997 r. o ochronie danych osobowych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 922)

OchrLokU

ustawa z 21.6.2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1610)

OKiKU

ustawa z 16.2.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 229)

PostAdmU

ustawa z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1369)

PośrUbezpU

ustawa z 22.5.2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 2077)

PrAut

ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 880)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1988)

PrBud

ustawa z 7.7.1994 r. – Prawo budowlane (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1332)

PrPrzew

ustawa z 15.11.1984 r. – Prawo przewozowe (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 915 ze zm.)

PrSpółdz

ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 21 ze zm.)

PrStow

ustawa z 7.4.1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 210)

PrUpad

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 2171)

PrWłPrzem

ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 776)

PrZamPubl

ustawa z 29.1.2004 r. – Prawo zamówień publicznych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 2164)

SpółdzMieszkU

ustawa z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1222)

SwobDziałGospU

ustawa z 2.7.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1829)

UbezpObowU

ustawa z 22.5.2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 2060)

WłLokU

ustawa z 24.6.1994 r. o własności lokali (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 1892)

ZastRejU

ustawa z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1278)

ZNKU

ustawa z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 ze zm.)

2. Organy orzekające

ETS |  | Europejski Trybunał Sprawiedliwości
KIO |  | Krajowa Izba Odwoławcza
NSA |  | Naczelny Sąd Administracyjny
SA |  | Sąd Apelacyjny
SN |  | Sąd Najwyższy
SN (7) |  | Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów
SO |  | Sąd Okręgowy
SOKiK |  | Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów
SR |  | Sąd Rejonowy
TK |  | Trybunał Konstytucyjny
WSA |  | wojewódzki sąd administracyjny

3. Czasopisma i publikatory

Biul. SN |  | Biuletyn Sądu Najwyższego
Dz.U. |  | Dziennik Ustaw
Dz.Urz. |  | Dziennik Urzędowy
MoP |  | Monitor Prawniczy
MSiG |  | Monitor Sądowy i Gospodarczy
OSNC |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna
Pal. |  | Palestra
PPH |  | Przegląd Prawa Handlowego
Pr. Sp. |  | Prawo Spółek
PS |  | Przegląd Sądowy
PUG |  | Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego
R. Pr. |  | Radca Prawny
SPP |  | Studia Prawa Prywatnego
TPP |  | Transformacje Prawa Prywatnego
WUP |  | Wiadomości Urzędu Patentowego
ZNUJ |  | Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego

4. Inne skróty

art. |  | artykuł
CEIDG |  | Centralna Ewidencja i Informacja o Działalności Gospodarczej
cyt. |  | cytowany(-e)
EFTA |  | Europejskie Porozumienie o Wolnym Handlu
ew. |  | ewentualnie
GIODO |  | Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych
im. |  | imienia
in. |  | inny (-a, -e, -i)
itp. |  | i tym podobne
jedn. |  | jednolity
km |  | kilometr
KNF |  | Komisja Nadzoru Finansowego
KRS |  | Krajowy Rejestr Sądowy
lit. |  | litera
m |  | metr
m.in. |  | między innymi
MS |  | Minister Sprawiedliwości
MSWiA |  | Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji
n./nast. |  | następny (-a, -e)
NBP |  | Narodowy Bank Polski
niepubl. |  | niepublikowany
NIP |  | numer identyfikacji podatkowej
np. |  | na przykład
Nr |  | numer
OC |  | ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej
orz. |  | orzeczenie
PBUK |  | Polskie Biuro Ubezpieczycieli Komunikacyjnych
PE |  | Parlament Europejski
PKD |  | Polska Klasyfikacja Działalności
pkt |  | punkt
por. |  | porównaj
post. |  | postanowienie
poz. |  | pozycja
przyp. |  | przypis
r. |  | rok
RM |  | Rada Ministrów
RP |  | Rzeczpospolita Polska
s |  | sekunda
s. |  | strona
S.A. |  | spółka akcyjna
S.K.A. |  | spółka komandytowo-akcyjna
SIWZ |  | specyfikacja istotnych warunków zamówienia
sp. j. |  | spółka jawna
sp. z o.o. |  | spółka z ograniczoną odpowiedzialnością
sp.k. |  | spółka komandytowa
sp.p. |  | spółka partnerska
sprost. |  | sprostowanie
szt. |  | sztuka
t. |  | tom
t.j. |  | tekst jednolity
tj. |  | to jest
UFG |  | Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny
UP |  | Urząd Patentowy
UP RP |  | Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej
UZP |  | Urząd Zamówień Publicznych
TUW |  | towarzystwo ubezpieczeń wzajemnych
tzn. |  | to znaczy
tzw. |  | tak zwany (-a, -e)
uchw. |  | uchwała
UE |  | Unia Europejska
UOKiK |  | Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów
ust. |  | ustęp
w zw. |  | w związku
WPiA UW |  | Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego
ww. |  | wyżej wymieniony (-a, -e)
wyr. |  | wyrok
ZAiKS |  | Związek Autorów i Kompozytorów Scenicznych
zd. |  | zdanie
ze zm. |  | ze zmianami
zł |  | złoty
zob. |  | zobacz
§ |  | paragraf

Część I. Prawo spółek handlowych

PYTANIE 1. Proszę omówić cechy charakterystyczne osobowych spółek handlowych.

W obecnym stanie prawnym utrzymano zasadniczy, ustawowy podział na dwie grupy spółek handlowych: osobowe oraz kapitałowe. Jednakże, cechy szczególne obu kategorii spółek nie zostały doń przypisane „na stałe”, albowiem dokonując charakterystyki poszczególnych elementów spółek osobowych, z łatwością dostrzec można, że spotykane są one również w przypadku spółek kapitałowych – i odwrotnie. Dlatego też, mając na uwadze powyższy podział, warto pamiętać, że w rzeczywistości, jak trafnie to ujął A.W. Wiśniewski, jedne spółki są „bardziej osobowe”, a inne „bardziej kapitałowe”1.

Osobowe spółki handlowe zostały wymienione numerus clausus w art. 4 § 1 pkt 2 KSH, gdzie niejako w ramach definicji zakresowej wskazano następujące spółki:

1) jawną;

2) partnerską;

3) komandytową;

4) komandytowo-akcyjną.

Powyższe podmioty łączy szereg cech wspólnych, które na gruncie ustawy podlegają jednak szczegółowym modyfikacjom, o czym mowa w dalszych częściach niniejszej publikacji. W pierwszej kolejności wskazania wymaga, że celem wszystkich handlowych spółek osobowych jest prowadzenie przedsiębiorstwa. Spółki osobowe z natury opierają się o więzi łączące wspólników oraz ich osobiste zaangażowanie w działalność danej spółki. Spółki osobowe nie posiadają osobowości prawnej, są jednakże tzw. „ułomnymi osobami prawnymi”, w rozumieniu art. 331 KC, a zatem mają zdolność prawną, co też w istotny sposób odróżnia je od spółki cywilnej, również opartej o substrat osobowy. Wymiarem podmiotowości prawnej prezentowanych spółek jest posiadana zdolność do czynności prawnych, a także zdolność sądowa. Tym samym handlowe spółki osobowe mogą we własnym imieniu nabywać prawa, zaciągać zobowiązania, a także pozywać i być pozywane. Są one ponadto wyodrębnione organizacyjnie oraz majątkowo, chociaż – co do zasady – nie działają przy pomocy organów, co wynika z ich „osobowego” charakteru.

Niezwykle istotną konsekwencją powyższych rozważań dotyczących braku osobowości prawnej po stronie omawianej kategorii podmiotów jest przede wszystkim restrykcyjne uregulowanie dotyczące solidarnej odpowiedzialności wspólników za zobowiązania spółki. Oznacza to in brevi, że wspólnicy spółki osobowej odpowiadają za jej zobowiązania całym swoim majątkiem bez ograniczeń, wraz z tą spółką oraz jej pozostałymi wspólnikami, choć przepisy KSH przewidują w tym względzie istotne odstępstwa, które zostały przybliżone przy omawianiu spółek: partnerskiej, komandytowej oraz komandytowo-akcyjnej. Dodatkowo, jeżeli ustawa nie stanowi odmiennie, odpowiedzialność wspólników realizowana jest w oparciu o zasadę subsydiarności, co z kolei oznacza, że odpowiedzialność wspólnika za zobowiązania spółki istnieje co prawda od chwili powstania danego zobowiązania spółki, jednakże realizuje się ona dopiero w momencie zaistnienia przesłanki bezskuteczności egzekucji z majątku tej spółki2.

Wszystkie osobowe spółki handlowe łączy również wykonywanie działalności pod firmą, a także posiadanie zdolności upadłościowej.

PYTANIE 2. Proszę omówić pojęcie firmy w odniesieniu do osobowych spółek handlowych.

Jak stanowi art. 8 § 2 KSH:

Spółka osobowa prowadzi przedsiębiorstwo pod własną firmą.

Ponieważ celem tych spółek jest prowadzenie przedsiębiorstwa, przepis powyższy zasadnym jest analizować nierozerwalnie z treścią art. 432 KC, zgodnie z którym:

Przedsiębiorca działa pod firmą.

Firmę ujawnia się we właściwym rejestrze, chyba że przepisy odrębne stanowią inaczej.

Normatywne rozumienie pojęcia firma znacząco różni się od potocznego rozumienia i używania tego terminu, z czym można się spotykać nie tylko w mowie powszechnej, ale również w tekstach uznanych publicystów z dziedziny nauk prawnych czy ekonomicznych. W języku polskim słowo „firma” jest bowiem od lat używane zamiennie ze słowem „przedsiębiorstwo”, zatem zwroty takie jak „firma istnieje od 1990 r.” czy nawet „firma prawnicza”, którego to zwrotu używają adwokaci czy radcowie prawni, na stałe wpisały się w kanon sformułowań używanych w obrocie gospodarczym. Charakteryzując jednak pojęcie firmy, w odniesieniu do osobowych spółek handlowych, należy rozumieć przez to nazwę, pod którą działa przedsiębiorca3. Jest to zatem oznaczenie indywidualizujące i wskazujące na przedsiębiorcę, pod którym prowadzi on swą działalność gospodarczą lub zawodową i występuje w obrocie, a nie oznaczenie przedsiębiorstwa4.

T. Szczurowski wskazuje, że firma może się składać z trzech elementów5:

1) korpusu, czyli rdzenia, który pełni funkcję indywidualizującą przedsiębiorcę, np. „MAXIPOL”;

2) dodatku obligatoryjnego, określającego formę organizacyjnoprawną przedsiębiorcy, czyli odnośnie do omawianego zagadnienia: „spółka jawna”, „spółka partnerska”, „spółka komandytowa”, „spółka komandytowo-akcyjna” (lub dozwolone skróty);

3) dodatku fakultatywnego, jak np. określenie siedziby.

Zauważyć należy, że w określonych sytuacjach, które mogą zaistnieć w stosunku do każdej ze spółek osobowych, firma spółki może zostać rozbudowana o takie dodatki jak „w likwidacji”, „w upadłości likwidacyjnej” czy „w upadłości układowej”6.

Przepisy KC ustanowiły szereg zasad dotyczących oznaczania przedsiębiorcy firmą, a mianowicie7:

1) wyłączności – firma przedsiębiorcy musi odróżniać się od firm innych przedsiębiorców prowadzących działalność na tym samym rynku;

2) prawdziwości – firma nie może wprowadzać w błąd, w szczególności co do osoby przedsiębiorcy, przedmiotu jego działalności, miejsca działalności czy źródeł zaopatrzenia;

3) jawności – firma i jej każdorazowa zmiana podlega ujawnieniu w odpowiednim rejestrze;

4) niezbywalności – firma nie może być zbyta ani samodzielnie, ani wraz z przedsiębiorstwem;

5) ciągłości – przedsiębiorca może w przypadkach określonych przez art. 438 KC działać pod niezmienioną firmą, a zatem:

    § 1. W przypadku utraty członkostwa przez wspólnika, którego nazwisko było umieszczone w firmie, spółka może zachować w swej firmie nazwisko byłego wspólnika tylko za wyrażoną na piśmie jego zgodą, a w razie jego śmierci – za zgodą jego małżonka i dzieci.

    § 2. Przepis § 1 stosuje się odpowiednio w wypadku kontynuowania działalności gospodarczej osoby fizycznej przez inną osobę fizyczną będącą jej następcą prawnym.

    § 3. Kto nabywa przedsiębiorstwo, może je nadal prowadzić pod dotychczasową nazwą. Powinien jednak umieścić dodatek wskazujący firmę lub nazwisko nabywcy, chyba że strony postanowiły inaczej.

Każda z osobowych spółek handlowych, które zostały wymienione w treści odpowiedzi na pytanie poprzedzające, działa pod „własną firmą”, która jest tworzona i używana z poszanowaniem określonych wyżej ogólnych zasad oraz z uwzględnieniem przepisów KSH odnoszących się wprost do pojęcia firmy każdej z tych spółek:

1) spółka jawna:

zgodnie z art. 24 KSH:

Firma spółki jawnej powinna zawierać nazwiska lub firmy (nazwy) wszystkich wspólników albo nazwisko albo firmę (nazwę) jednego albo kilku wspólników oraz dodatkowe oznaczenie „spółka jawna”.

Dopuszczalne jest używanie w obrocie skrótu „sp. j.”.

2) spółka partnerska:

zgodnie z art. 90 KSH:

Firma spółki partnerskiej powinna zawierać nazwisko co najmniej jednego partnera, dodatkowe oznaczenie „i partner” bądź „i partnerzy” albo „spółka partnerska” oraz określenie wolnego zawodu wykonywanego w spółce.

Dopuszczalne jest używanie w obrocie skrótu „sp.p.”.

Firmy z oznaczeniem „i partner” bądź „i partnerzy” albo „spółka partnerska” oraz skrótu „sp.p.” może używać tylko spółka partnerska.

3) spółka komandytowa:

zgodnie z art. 104 KSH:

Firma spółki komandytowej powinna zawierać nazwisko jednego lub kilku komplementariuszy oraz dodatkowe oznaczenie „spółka komandytowa”.

Dopuszczalne jest używanie w obrocie skrótu „sp.k.”.

Jeżeli komplementariuszem jest osoba prawna, firma spółki komandytowej powinna zawierać pełne brzmienie firmy (nazwy) tej osoby prawnej z dodatkowym oznaczeniem „spółka komandytowa”. Nie wyklucza to zamieszczenia nazwiska komplementariusza, który jest osobą fizyczną.

Nazwisko komandytariusza nie może być zamieszczane w firmie spółki. W przypadku zamieszczenia nazwiska lub firmy (nazwy) komandytariusza w firmie spółki, komandytariusz ten odpowiada wobec osób trzecich tak jak komplementariusz.

4) spółka komandytowo-akcyjna:

zgodnie z art. 127 KSH:

Firma spółki komandytowo-akcyjnej powinna zawierać nazwiska jednego lub kilku komplementariuszy oraz dodatkowe oznaczenie ,,spółka komandytowo-akcyjna’’.

Dopuszczalne jest używanie w obrocie skrótu ,,S.K.A.’’.

Jeżeli komplementariuszem jest osoba prawna, firma spółki komandytowo-akcyjnej powinna zawierać pełne brzmienie firmy (nazwy) tej osoby prawnej z dodatkowym oznaczeniem ,,spółka komandytowo-akcyjna’’. Nie wyklucza to zamieszczenia nazwiska komplementariusza, który jest osobą fizyczną.

Nazwisko albo firma (nazwa) akcjonariusza nie może być zamieszczane w firmie spółki. W przypadku zamieszczenia nazwiska albo firmy (nazwy) akcjonariusza w firmie spółki akcjonariusz ten odpowiada wobec osób trzecich tak jak komplementariusz.

Pisma i zamówienia handlowe składane przez spółkę komandytowo-akcyjną w formie papierowej i elektronicznej, a także informacje na stronach internetowych spółki powinny zawierać:

1) firmę spółki, jej siedzibę i adres;

2) oznaczenie sądu rejestrowego, w którym przechowywana jest dokumentacja spółki oraz numer pod którym spółka jest wpisana do rejestru;

3) numer identyfikacji podatkowej (NIP);

4) wysokość kapitału zakładowego i kapitału wpłaconego.

PYTANIE 3. Proszę omówić cechy spółki jawnej, formę, treść oraz essentialia negotii umowy spółki jawnej.

Spółka jawna jest handlową spółką osobową, prowadzącą przedsiębiorstwo pod własną firmą, ustanawianą i używaną na zasadach wskazanych w pytaniu poprzedzającym, która jednocześnie nie jest inną spółką handlową. Tym samym ustawodawca wprowadził tutaj domniemanie, zgodnie z którym, jeżeli handlowa spółka osobowa nie spełnia wymogów zastrzeżonych dla spółki partnerskiej, komandytowej lub komandytowo-akcyjnej, niejako „z automatu” należy uznać ją za spółkę jawną, która stanowi wzorzec normatywny dla innych spółek osobowych8.

Jak wskazano w rozważaniach dotyczących ogólnych zagadnień osobowych spółek handlowych, spółka jawna nie jest osobą prawną, lecz tzw. ułomną osobą prawną. Spółka jawna jest przedsiębiorcą, który we własnym imieniu nabywa prawa, zaciąga zobowiązania, posiada także zdolność sądową. Jest wyodrębniona organizacyjnie i majątkowo, a zatem za swoje zobowiązania odpowiada w pierwszej kolejności własnym majątkiem. Ponadto na tle jednego z wyroków NSA warto zwrócić uwagę na kwestię podmiotowości prawnej oddziału utworzonego przez spółkę jawną: „Zgodnie z art. 8 § 1 KSH, spółka jawna może we własnym imieniu nabywać prawa, w tym własność nieruchomości i inne prawa rzeczowe, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywana. Zdolności takiej nie posiada natomiast utworzony przez tę spółkę zakład (oddział). Zaciąganie zobowiązań odbywa się bezpośrednio na rachunek spółki. Spółka jawna posiada podmiotowość prawnopodatkową w rozumieniu art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 177, poz. 1054). Przymiotu takiego nie ma natomiast zakład, czy też oddział takiej Spółki (Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej), w obrocie gospodarczym nie występuje bowiem samodzielnie. Podejmując działania, zakład – jako jednostka organizacyjna – korzysta z podmiotowości spółki. Działania te są prowadzone na ryzyko i odpowiedzialność spółki jawnej, a w konsekwencji na odpowiedzialność wspólników tej spółki. Dla kontrahentów stroną tych czynności będzie spółka. Wspólnicy też będą podejmować działania w imieniu i na rzecz spółki jawnej. Zatem wydzielenie organizacyjne zakładu i wpisanie do Księgi Rejestrowej Niepublicznych Zakładów Opieki Zdrowotnej nie oznacza jeszcze, że taki podmiot staje się samodzielnym i niezależnym od spółki jawnej przedsiębiorcą a tym samym odrębnym od spółki podatnikiem podatku od towarów i usług. Wniosek taki jednoznacznie wynika z art. 22 KSH, zważywszy, że to spółka prowadzi pod własną firmą przedsiębiorstwo, a nie prowadzi go jej zakład”9.

Ponadto spółkę jawną charakteryzuje w szczególności:

1) oparcie funkcjonowania spółki o zasadę wzajemnego zaufania;

2) subsydiarna, nieograniczona i osobista odpowiedzialność wspólników za zobowiązania tej spółki;

3) prawo i obowiązek każdego ze wspólników do prowadzenia spraw spółki i jej reprezentacji, o ile umowa spółki nie stanowi inaczej;

4) brak organów, co jest przejawem osobowego charakteru spółki;

5) brak możliwości istnienia jednoosobowej spółki jawnej.

Podstawowym sposobem prowadzącym do powstania omawianej spółki jest zawarcie umowy spółki jawnej, która w myśl art. 23 KSH wymaga ad solemnitatem formy pisemnej. Zgodnie z jednym z aktualnych postanowień SN: „W razie zawarcia umowy spółki jawnej w zwykłej formie pisemnej, w której wspólnik zobowiązał się do wniesienia tytułem wkładu własności nieruchomości, konieczne jest zawarcie – po zarejestrowaniu spółki – odrębnej umowy w formie aktu notarialnego przenoszącej własność tej nieruchomości na rzecz spółki”10.

Od 15.1.2015 r., na skutek wzbogacenia przepisów KSH o art. 231, umowa spółki jawnej może być zawarta również przy wykorzystaniu wzorca umowy, co wymaga wypełnienia formularza umowy udostępnionego w systemie teleinformatycznym i opatrzenia umowy kwalifikowanym podpisem elektronicznym albo podpisem potwierdzonym profilem zaufanym ePUAP. Taka umowa spółki jest uważana za zawartą po wprowadzeniu jej do systemu teleinformatycznego.

Odnosząc się do essentialia negotii umowy spółki jawnej, w ślad za rozważaniami B. Borowego wskazać należy, że zostały one wymienione niejednolicie, albowiem zawierają się w treści art. 3, art. 22 § 1 oraz art. 25 KSH. Katalog przedmiotowo istotnych składników tej umowy stanowią zatem11:

1) zobowiązanie wspólników do dążenia do osiągnięcia wspólnego celu – jak wynika z części uzasadnienia jednego z wyroków SN: „(…) chodzi tu zresztą nie tylko o cel gospodarczy, ale również społeczny, zaś podstawową cechą każdej spółki jest idea współdziałania wspólników (akcjonariuszy). Wspólnicy spółki z o.o. powinni dążyć do osiągnięcia wspólnego celu w całym okresie jej istnienia. Konsekwentnie więc sytuacja, gdy osiągnięcie celu spółki stało się niemożliwe, została w ustawie wskazana jako podstawowa »ważna przyczyna« rozwiązania spółki przez sąd (art. 271 pkt 1 KSH)”12;

2) określenie firmy, pod którą spółka jawna będzie prowadzić przedsiębiorstwo, co zostało omówione w pytaniu poprzedzającym;

3) określenie siedziby spółki, którą jest miejscowość położona w granicach Rzeczypospolitej Polskiej i określona w umowie spółki. Dominuje pogląd, że siedzibą spółki powinna być miejscowość, w której zlokalizowane będzie jej przedsiębiorstwo, lub gdzie przejawiać się będzie największa aktywność wspólników13;

4) określenie wkładów wnoszonych przez każdego wspólnika i ich wartość;

5) określenie przedmiotu działalności spółki, który na potrzeby zgłoszenia spółki do KRS oznacza się zgodnie z Polską Klasyfikacją Działalności14;

6) określenie czasu trwania spółki, jeżeli jest oznaczony – nie jest możliwe domniemanie zawarcia umowy spółki jawnej na czas oznaczony, zatem wspólnicy muszą uregulować tę kwestię wprost w umowie.

Ponadto, jak wskazał S. Sołtysiński, niezależnie od konieczności zawarcia w umowie spółki jawnej opisanych powyżej essentialia negotii, z uwagi na potrzebę rejestracji spółki jawnej, prawidłowo przygotowana umowa powinna także wskazywać na nazwiska i imiona osób uprawnionych do reprezentowania spółki, sposób reprezentacji, sposób podziału zysków i strat oraz normować istotne dla wspólników stosunki wewnętrzne między wspólnikami oraz między wspólnikami a spółką. Umowa spółki jawnej może regulować też m.in. sposób dokonywania zmian umowy, przenoszenie ogółu praw i obowiązków wspólnika, reprezentację spółki, sposób prowadzenia spraw spółki, oznaczanie udziałów wspólników w zyskach i stratach spółki, zakazy konkurencji i tryb udzielania zezwoleń w tym przedmiocie, partycypację wspólników w podziale wspólnego majątku w razie wystąpienia wspólnika, przyczyny rozwiązania spółki oraz skutki śmierci wspólnika15.

Spółka jawna powstaje z chwilą dokonania jej wpisu do KRS.

PYTANIE 4. Kto może zostać wspólnikiem spółki jawnej? Proszę wymienić podstawowe prawa i obowiązki wynikające ze stosunku członkostwa w spółce jawnej.

Katalog podmiotów, które mogą uzyskać status członka spółki jawnej jest niezwykle obszerny. Wspólnikami tej formy prawnej zostają najczęściej osoby fizyczne (w tym małżonkowie)16, lecz mogą nimi zostać również osoby prawne oraz tzw. ułomne osoby prawne. Co ciekawe, wspólnikiem spółki jawnej (zarówno założycielem, jak i przystępującym) może być także osoba fizyczna o ograniczonej zdolności do czynności prawnych lub pozbawiona zdolności do czynności prawnych. W takim przypadku, osoby te będą działać w spółce jawnej poprzez swoich ustawowych przedstawicieli, co z kolei może wiązać się z koniecznością uzyskania zezwolenia sądu opiekuńczego17. Ze względu na brak podmiotowości prawnej, wspólnikiem spółki jawnej nie może być spółka cywilna, jednakże wspólnikami jej mogą zostać wspólnicy spółki cywilnej18.

Dodatkowo wspomnieć trzeba o możliwości partycypowania w składzie osobowym spółki jawnej osób zagranicznych, o których mowa w przepisach ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, z jednoczesnym wskazaniem, że niektóre z osób zagranicznych, co do zasady, mogą wykonywać działalność gospodarczą wyłącznie w formie spółek kapitałowych, spółki komandytowej i komandytowo-akcyjnej19.

Ze stosunku członkostwa w spółce jawnej wynikają określone prawa i obowiązki, członków, które, wedle przyjętego schematu, można przyporządkować do dwóch kategorii:

1) prawa i obowiązki korporacyjne:

a) prawo reprezentowania spółki,

b) prawo i obowiązek prowadzenia jej spółki,

c) prawo do zasięgania informacji,

d) prawo do wypowiedzenia umowy spółki,

e) prawo wystąpienia z żądaniem rozwiązania spółki,

f) obowiązek lojalności względem spółki i jej wspólników;

2) prawa i obowiązki majątkowe:

a) obowiązek wniesienia wkładów,

b) obowiązek ponoszenia osobistej, nieograniczonej odpowiedzialności za zobowiązania spółki jawnej wraz z tą spółką oraz innymi wspólnikami, przy czym odpowiedzialność ta ma charakter subsydiarny, o czym mowa w dalszej części,

c) prawo do równego udziału w zyskach i stratach w tym samym stosunku bez względu na rodzaj i wartość wkładu,

d) prawo do żądania przez wspólnika corocznego wypłacenia odsetek w wysokości 5% od swojego udziału kapitałowego, nawet gdy spółka poniosła stratę.

Zaznaczyć jednak trzeba, że niektóre spośród wymienionych powyżej praw i obowiązków mogą występować w zmodyfikowanej postaci, a nawet zostać całkowicie wyłączone, w szczególności na mocy postanowień umowy spółki jawnej. Na przykład, możliwe jest częściowe ograniczenie lub nawet wyłączenie prawa wspólnika do reprezentowania spółki, o czym mowa w odpowiedzi na kolejne pytanie.

PYTANIE 5. Proszę omówić zagadnienia reprezentacji oraz prowadzenia spraw w spółce jawnej, a także wskazać, jaka jest różnica pomiędzy tymi pojęciami.

Zgodnie z ogólną zasadą wynikającą z art. 29 KSH, każdy wspólnik ma prawo do reprezentowania spółki jawnej, co dotyczy zarówno wszystkich czynności sądowych, jak i pozasądowych tej spółki. Możliwe jest jednak dokonywanie modyfikacji powyższej zasady, albowiem względem jednego lub więcej wspólników prawo do reprezentacji może zostać ograniczone czy też wyłączone. W myśl art. 30 § 1 KSH ograniczenie prawa reprezentacji może w szczególności polegać na uprawnieniu do reprezentowania spółki tylko łącznie z innym wspólnikiem lub prokurentem, co też jest konstrukcją często stosowaną w przypadku, gdy do spółki wstępuje nowy wspólnik, względem którego pozostali wspólnicy, np. założyciele, kierują się zasadą ograniczonego zaufania. Ponadto ograniczenie prawa reprezentacji może przybrać postać wyliczenia czynności, których może (bądź nie może) dokonywać wspólnik. Niezwykle istotne jest, że ograniczenie prawa do reprezentowania spółki jawnej nie wywołuje skutków względem osób trzecich, co ma w oczywisty sposób chronić potencjalnych kontrahentów spółki i zapewniać bezpieczeństwo obrotu. Jeżeli zatem osoba trzecia zawrze umowę ze spółką jawną reprezentowaną przez wspólnika ujawnionego w rejestrze, zawarta umowa jest ważna, wiąże spółkę i podlega wykonaniu. Powyższe rozważania potwierdzają liczne orzeczenia polskich sądów, jak choćby postanowienie NSA z 27.10.2005 r., w którym sąd uznał, że: „Regulacja art. 30 Kodeksu spółek handlowych stanowiąca o ograniczeniu reprezentacji dotyczy jedynie wewnętrznych stosunków między wspólnikami”20. W podobnym tonie wypowiedział się SA w Rzeszowie uznając, że: „Ustawowe prawo reprezentacji spółki przez wspólnika nie może być skutecznie ograniczone wobec osób trzecich, przepis art. 29 § 3 KSH nie stoi natomiast na przeszkodzie umownemu ograniczeniu prawa reprezentacji. Ograniczenia tej kompetencji w drodze umowy między wspólnikami są skuteczne wyłącznie w stosunkach wewnętrznych między wspólnikami. Wspólnik naruszający podjęte zobowiązanie może odpowiadać z tytułu naruszenia umowy”21.

Na osobne miejsce zasługuje krótki, lecz niezwykle ważny wyrok SN z 8.2.2013 r., zgodnie z którym: „Do wspólnika spółki jawnej reprezentującego spółkę i prowadzącego jej sprawy należy stosować odpowiednio przepisy o osobach prawnych, a nie o pełnomocnictwie (art. 331 KC)”22.

Ograniczenia bądź wyłączenia wspólnika od prawa do reprezentowania spółki jawnej można natomiast dokonać już w umowie spółki lub na drodze dalszej umowy o zmianie umowy spółki, przy czym w tych przypadkach konieczne jest wyrażenie zgody przez wspólnika, którego dotyczą stosowne postanowienia umowy.

Ponadto, możliwe jest także pozbawienie prawa do reprezentacji na mocy prawomocnego orzeczenia sądu. Tym samym należy zwrócić uwagę, że wyłączenie prawa do reprezentacji nie jest tożsame z jego pozbawieniem. Jak zauważa bowiem S. Włodyka, przepisy KSH pojęciami „wyłączenie prawa reprezentacji” oraz „pozbawienie prawa reprezentacji” posługują się nieprecyzyjnie, gdyż jak wskazuje, o pozbawieniu omawianego prawa można mówić jedynie wówczas, gdy następuje ono wbrew woli wspólnika, a zatem przymusowo23. Aby wystąpić do sądu z powództwem o pozbawienie wspólnika prawa reprezentacji, konieczne jest istnienie ku temu „ważnych powodów”, choć – co jest łatwe do przewidzenia – przepisy KSH w żadnym miejscu nie zawarły ich katalogu. B. Borowy wyjaśnia w tym miejscu, że w doktrynie jako „ważne powody” wskazuje się przede wszystkim: chorobę psychiczną wspólnika, jego nieudolność, brak należytej dbałości o interesy spółki, nieuczciwość względem kontrahentów, narażającą na szwank reputację spółki, nielojalność wspólnika wobec spółki i zajmowanie się interesami konkurencyjnymi, oczywisty brak kompetencji, grożący spółce poważną szkodą, lekkomyślność przy zaciąganiu zobowiązań w imieniu spółki, chorobę umysłową, uzależnienie od alkoholu albo środków odurzających czy malwersacje, których dopuścił się wspólnik24. Choć powyższe wyliczenie jest niewątpliwie pomocne w zrozumieniu omawianego zagadnienia, zgodzić się należy, że częściowo mamy tutaj do czynienia z tłumaczeniem ignotum per ignotum. Zwroty takie jak „uzależnienie”, „nieuczciwość” czy nawet bardziej precyzyjny „oczywisty brak kompetencji” w rzeczywistości same są pojęciami nieostrymi, które mogą budzić kolejne wątpliwości interpretacyjne. Z tego też powodu o tym, czy dane powody są wystarczająco „ważne”, każdorazowo decydować będzie sąd.

Przedmiotowe powództwo należy wytoczyć przed sąd gospodarczy, przy czym możliwe jest wystąpienie z wnioskiem o zabezpieczenie powództwa w postaci prewencyjnego odjęcia wspólnikowi prawa reprezentowania spółki na czas trwania postępowania sądowego25. Zarówno umowne wyłączenie wspólnika od reprezentacji spółki, jak i sądowe pozbawienie tego prawa podlegają ujawnieniu we właściwym rejestrze26.

Kończąc rozważania dotyczące reprezentacji spółki, dodać należy, że spółkę jawną, podobnie jak każdą inną spółkę handlową, reprezentować mogą także pełnomocnicy oraz prokurenci, powoływani na zasadach wskazanych w ustawie.

Drugie z omawianych zagadnień dotyczy prowadzenia spraw spółki jawnej. Zgodnie z brzmieniem art. 39 KSH, każdy wspólnik ma prawo i obowiązek prowadzenia spraw spółki. Pojęcie prowadzenia spraw spółki oznacza dokonywanie czynności faktycznych i prawnych zmierzających do realizacji celu spółki27. J. Bieniak wśród przykładów wskazuje zarówno wewnętrzne czynności faktyczne (np. przeniesienie towaru z magazynu do sklepu) lub czynności organizacyjno-kierownicze (np. organizacja produkcji lub handlu, wyznaczanie zadań pracownikom), jak i czynności zewnętrzne (np. prowadzenie korespondencji handlowej)28.

W świetle regulacji ustawowych, każdy wspólnik może prowadzić sprawy nieprzekraczające zakresu zwykłych czynności spółki jawnej, bez uprzedniej uchwały wspólników, przy czym jeżeli przed załatwieniem takiej sprawy, choćby jeden z pozostałych wspólników tej spółki sprzeciwi się jej przeprowadzeniu, konieczne będzie podjęcie stosownej uchwały wspólników. Ustawa w art. 42 wskazuje, że w sprawach nieprzekraczających zwykłych czynności spółki, w których jest wymagana uchwała wspólników, konieczna jest jednomyślność wszystkich wspólników mających prawo prowadzenia spraw spółki. W sprawach przekraczających zakres zwykłych czynności spółki wymagana jest natomiast zgoda wszystkich wspólników, w tym także wspólników wyłączonych od prowadzenia spraw spółki. Jednocześnie zastrzeżono, że wspólnik mający prawo prowadzenia spraw spółki może bez uchwały wspólników wykonać czynność nagłą, której zaniechanie mogłoby wyrządzić spółce poważną szkodę.

Zgodnie z art. 45 KSH:

Prawa i obowiązki wspólnika prowadzącego sprawy spółki ocenia się w stosunku między nim a spółką według przepisów o zleceniu, a w przypadku gdy wspólnik działa w imieniu spółki bez umocowania albo gdy wspólnik uprawniony do prowadzenia spraw przekracza swe uprawnienia – według przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia.

Na mocy art. 40 przedmiotowej ustawy, prowadzenie spraw spółki można powierzyć jednemu lub kilku wspólnikom na mocy umowy spółki lub na podstawie dalszej uchwały, przy czym pozostali wspólnicy są uważani za wyłączonych od prowadzenia spraw spółki. Jeżeli prowadzenie spraw spółki powierzono kilku wspólnikom, do prowadzenia przez nich spraw spółki stosuje się przepisy ustawy dotyczące prowadzenia spraw przez wszystkich wspólników. W takim przypadku uchwała wszystkich wspólników zostaje zastąpiona uchwałą tych wspólników, którym powierzono prowadzenie spraw spółki.

W art. 46 KSH ustawodawca wyłączył prawo do wynagrodzenia za prowadzenie spraw spółki.

Odnosząc się do drugiego, niezwykle istotnego pytania dotyczącego różnic pomiędzy reprezentowaniem spółki, a prowadzeniem spraw spółki, zauważyć należy, że zagadnienie to jest niezwykle problematyczne, co też często akcentuje się w piśmiennictwie. B. Borowy wskazuje, że oba pojęcia są ze sobą ściśle związane, zwłaszcza wtedy, gdy ten sam wspólnik jest uprawniony do samodzielnej reprezentacji, a zarazem jest uprawniony i zobowiązany do prowadzenia spraw spółki. Prowadzenie spraw spółki należy do stosunków wewnętrznych spółki, podczas gdy jej reprezentacja jest aktem zewnętrznym spółki i należy do kategorii stosunków spółki z osobami trzecimi29. Prowadzenie spraw spółki dotyczy zatem wszelkich czynności związanych z zarządzaniem spółką i jej majątkiem, natomiast reprezentacja spółki obejmuje prawo do składania oświadczeń woli i dokonywania czynności prawnych w stosunkach zewnętrznych w imieniu i interesie spółki30.

PYTANIE 6. Na czym polega subsydiarna odpowiedzialność wspólników spółki jawnej?

Zasada subsydiarnej odpowiedzialności spółki jawnej została wyrażona przez art. 31 KSH, zgodnie z którym:

§ 1. Wierzyciel spółki może prowadzić egzekucję z majątku wspólnika w przypadku, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna (subsydiarna odpowiedzialność wspólnika).

§ 2. Przepis § 1 nie stanowi przeszkody do wniesienia powództwa przeciwko wspólnikowi, zanim egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna.

§ 3. Subsydiarna odpowiedzialność wspólnika nie dotyczy zobowiązań powstałych przed wpisem do rejestru.

Zdaniem G. Nity-Jagielskiego, powyższe regulacje stanowią złagodzenie reżimu odpowiedzialności wspólnika spółki jawnej, a jednocześnie zwiększają atrakcyjność tej formy działalności31. Odpowiedzialność subsydiarna polega na tym, że wierzyciel może prowadzić egzekucję z majątku wspólnika dopiero wówczas, gdy egzekucja z majątku spółki jawnej okaże się bezskuteczna. W oczywisty sposób stawia to w bardziej komfortowej sytuacji wspólników spółki jawnej, którzy z założenia traktowani są restrykcyjnie. Ponoszą oni bowiem osobistą odpowiedzialność całym swoim majątkiem, bez ograniczeń, jednakże zgodnie ze wskazaniem ustawy, odpowiedzialność ta ponoszona jest wraz ze spółką oraz pozostałymi wspólnikami. Mając na uwadze, że mimo braku osobowości prawnej, spółka jawna jest podmiotem prawa, powyższe regulacje należy uznać za uzasadnione. Skoro bowiem spółka jawna posiada swój majątek oraz może we własnym imieniu zaciągać zobowiązania, w pierwszej kolejności zasadnym jest egzekwowanie z tego właśnie majątku, a dopiero w dalszej kolejności z majątku wspólników na zasadach odpowiedzialności wtórnej.

Należy jednak pamiętać, że wspólnik spółki jawnej odpowiada za zobowiązania spółki od chwili powstania danego zobowiązania, dlatego też sąd może przeciwko niemu wydać wyrok zasądzający. Istota odpowiedzialności subsydiarnej objawi się w takim przypadku na dalszym etapie, ponieważ spowoduje konieczność powstrzymania się z egzekucją do momentu stwierdzenia bezskuteczności egzekwowania z majątku spółki32. Sąd Administracyjny we Wrocławiu orzekł w tym przedmiocie, że: „Solidarna odpowiedzialności wspólników spółki jawnej za jej zobowiązania ma charakter odpowiedzialności osobistej, pełnej i nieograniczonej. Odpowiedzialność nieograniczona charakteryzuje się tym, że w stosunkach zewnętrznych nie można jej ograniczyć i wspólnik odpowiada wraz z pozostałymi wspólnikami za całość długów spółki. Co istotne w świetle brzmienia art. 31 § 2 KSH, subsydiarność tej odpowiedzialności nie stoi na przeszkodzie wytoczeniu przez wierzyciela powództwa zarówno wobec spółki jak i jej wspólników”33. Istotny wydaje się być również wyrok SA w Łodzi z 26.6.2014 r., zgodnie z którym: „Rozpoznając sprawę w postępowaniu rozpoznawczym sąd nie bada występowania przesłanki subsydiarnej odpowiedzialności wspólników (art. 31 § 1 KSH). Subsydiarność odpowiedzialności rzutuje nie na powinność świadczenia przez wspólników, ale na kolejność zaspokojenia wierzyciela z określonych mas majątkowych. Występowanie przesłanki bezskuteczności egzekucji jest przedmiotem badania na etapie postępowania o nadanie klauzuli wykonalności. Za przyjęciem takiej wykładni przepisu art. 31 § 1 KSH przemawia też treść art. 7781 KPC”34.

W doktrynie proponowany jest pogląd, aby przesłanka bezskuteczności egzekucji uznawana była za spełnioną m.in. w razie ogłoszenia upadłości spółki, bezskutecznej egzekucji prowadzonej przez innego wierzyciela, a nawet w przypadku, gdy z wykazu majątku lub bilansu sporządzonego na żądanie wierzycieli wynika niezbicie, że spółka nie dysponuje majątkiem wystarczającym na pokrycie zobowiązań35, przy czym w tym zakresie nie brakuje również stanowisk opozycyjnych.

Jak wskazał przywołany powyżej art. 31 § 3 KSH, przywilej subsydiarnej odpowiedzialności wspólnika został wyłączony względem zobowiązań powstałych przed wpisem spółki do rejestru. Ponieważ po zawarciu umowy spółki jawnej, ale przed dokonaniem wpisu do KRS, spółka jawna nie istnieje, zobowiązania zaciągane są nie przez spółkę, a przez osoby działające w tym okresie (zazwyczaj są to przyszli wspólnicy, choć mogą być to również osoby trzecie) i te właśnie osoby ponosić będą odpowiedzialność solidarną i nieograniczoną36. Potwierdził to w swym wyroku SA w Łodzi, stanowiąc że: „Przepis art. 31 § 3 KSH pozbawia wspólników spółki jawnej przywileju odpowiedzialności subsydiarnej (wtórnej w stosunku do odpowiedzialności spółki jawnej) w odniesieniu do zobowiązań powstałych przed wpisem do rejestru. Odpowiedzialność wspólnika spółki jawnej za zobowiązania powstałe przed wpisem do rejestru ma charakter bezpośredni. Zatem w razie zasądzenia w takiej sytuacji należności wskutek uwzględnienia powództwa wytoczonego tylko przeciwko wspólnikom, wierzyciel może prowadzić egzekucję natychmiast z majątku wspólników, bez konieczności uprzedniego wykazywania bezskuteczności egzekucji prowadzonej wobec spółki. O ile w razie dochodzenia roszczeń przeciwko wspólnikom z tytułu ich odpowiedzialności za zobowiązania spółki powstałe po rejestracji, regułą będzie przede wszystkim wytoczenie powództwa przeciwko Spółce w celu zadośćuczynienia wymogowi wykazania bezskuteczności egzekucji przeciwko dłużnikowi głównemu – art. 31 § 1 KSH (choć przepis art. 31 § 1 KSH zgodnie z treścią § 2 nie stanowi przeszkody do wniesienia powództwa przeciwko wspólnikowi, zanim egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna), o tyle wyłączenie przywileju odpowiedzialności subsydiarnej wspólnika za zobowiązania powstałe przed wpisem do rejestru, otwiera drogę do skierowania pozwu tylko przeciwko wspólnikom”37.

PYTANIE 7. Co może być przedmiotem wkładu do spółki jawnej?

Wniesienie wkładu do spółki jawnej jest jednym z podstawowych obowiązków majątkowych każdego wspólnika, jak również stanowi konieczny warunek dla powstania i istnienia spółki jawnej, wkłady te są bowiem istotnym składnikiem majątku spółki. Określenie wkładów wraz ze wskazaniem ich wartości stanowi essentialia negotii umowy spółki jawnej. W myśl art. 50 KSH, udział kapitałowy wspólnika odpowiada wartości rzeczywiście wniesionego wkładu, a ponadto wspólnik nie jest ani uprawniony, ani zobowiązany do podwyższenia umówionego wkładu.

Przepisy KSH nie wskazują precyzyjnie, co może być przedmiotem wkładu do spółki jawnej, ogólnie wskazując w art. 48 § 2 KSH, że wkład ten może polegać na przeniesieniu lub obciążeniu własności rzeczy lub innych praw, a także na dokonaniu innych świadczeń na rzecz spółki. Zgodnie jednak z § 21, w przypadku zawarcia lub zmiany umowy spółki przy wykorzystaniu wzorca umowy, wkład wspólnika musi przyjąć formę wkładu pieniężnego. Ustawa wskazuje również, że w razie wątpliwości, wkłady wspólników należy uznać za równe, natomiast prawa, które wspólnik zobowiązał się wnieść do spółki, uważa się za przeniesione na spółkę. S. Włodyka zaproponował następujący katalog potencjalnych przedmiotów wkładu wspólnika spółki jawnej38:

1) przeniesienie określonego prawa na spółkę (nabycie translatywne);

2) ustanowienie prawa na rzecz spółki (nabycie konstytutywne);

3) obciążenie prawa;

4) wniesienie środków pieniężnych;

5) świadczenie pracy lub usług.

S. Sołtysiński wskazuje, że wniesienie aportów w postaci rzeczy lub praw na dobrach niematerialnych stanowi czynność zobowiązująco-rozporządzającą, niezależnie od tego czy przeniesienie prawa następuje „na własność”, czy też w celu „dozwolenia używania rzeczy lub praw”. W przypadku, gdy przedmiot wkładu nie jest wnoszony „na własność”, zakres prawa do korzystania z tego wkładu określa umowa spółki jawnej. Dodać trzeba, że w myśl art. 48 § 1 KSH, jeżeli wspólnik zobowiązał się wnieść tytułem wkładu do spółki rzeczy inne niż pieniądze na własność lub do używania, do jego obowiązku świadczenia oraz ryzyka przypadkowej utraty przedmiotu świadczenia należy stosować odpowiednio przepisy KC o sprzedaży lub o najmie39.

Jeżeli natomiast przedmiotem wkładu jest świadczenie pracy lub usług, umowa spółki powinna określać rodzaj pracy lub usług, sposób i czas ich wykonywania, a także wskazywać na ich wartość.

Dodać można, że pojęcie wkładu do spółki jawnej, w przypadku, o którym mowa w art. 33 KSH (wniesienie przedsiębiorstwa), istotnie wpływa też na zakres odpowiedzialności wspólników tej spółki, albowiem:

Kto zawiera umowę spółki jawnej z przedsiębiorcą jednoosobowym, który wniósł do spółki przedsiębiorstwo, odpowiada także za zobowiązania powstałe przy prowadzeniu tego przedsiębiorstwa przed dniem utworzenia spółki do wartości wniesionego przedsiębiorstwa według stanu w chwili wniesienia, a według cen w chwili zaspokojenia wierzyciela.

PYTANIE 8. Czy wspólnik spółki jawnej może podejmować działalność konkurencyjną wobec spółki jawnej?

Przedmiotowa ustawa w art. 56 nałożyła na wspólnika spółki jawnej obowiązek lojalnego postępowania względem spółki poprzez nakazanie mu powstrzymywania się od wszelkiej działalności sprzecznej z jej interesami. Sprecyzowano również, że bez wyraźnej lub domniemanej zgody pozostałych wspólników, nie może zajmować się interesami konkurencyjnymi, a w szczególności uczestniczyć w spółce konkurencyjnej jako:

1) wspólnik spółki cywilnej;

2) wspólnik innej spółki jawnej;

3) partner w spółce partnerskiej;

4) komplementariusz spółki komandytowej lub komandytowo-akcyjnej;

5) członek organu spółki, a zatem zarządu, komisji rewizyjnej lub rady nadzorczej.

Choć przedmiotem rozważań jest samodzielne zagadnienie „działalności konkurencyjnej”, nie można pominąć, że ustawodawca w rzeczywistości obłożył wspólnika spółki jawnej szerszymi ograniczeniami, albowiem pod pojęciem „działalności sprzecznej z interesami spółki” kryje się nie tylko stricte działalność konkurencyjna, ale również wszelkie działania lub zaniechania, które mogłyby narazić spółkę na szkodę40.

Przez działalność konkurencyjną rozumie się działalność tego samego rodzaju i na tym samym relewantnym rynku, przy czym jak wyjaśnił S. Sołtysiński: „między spółką jawną a innym podmiotem gospodarczym, w którym uczestniczy wspólnik, musi istnieć rzeczywisty stan konkurencji. Nie wystarczy możliwość konkurowania w przyszłości, chyba że prawdopodobieństwo współzawodnictwa gospodarczego jest duże (np. wspólnik przystępuje do innej spółki jawnej, prowadzącej cegielnię w tej samej lub pobliskiej miejscowości już po podjęciu decyzji o nabyciu wytwórni cegieł w tym samym rejonie przez wcześniej utworzoną spółkę jawną)”41. Także SA w Warszawie trafnie scharakteryzował w 2009 r. pojęcie działalności konkurencyjnej uznając, że: „Definicję działalności konkurencyjnej formułować należy na gruncie art. 56 § 1 i 2 KSH, który stanowi, że wspólnik obowiązany jest powstrzymać się od wszelkiej działalności sprzecznej z interesami spółki. Wspólnik nie może, bez wyraźnej lub domniemanej zgody pozostałych wspólników, zajmować się interesami konkurencyjnymi, w szczególności uczestniczyć w spółce konkurencyjnej jako wspólnik spółki cywilnej, spółki jawnej, partner, komplementariusz lub członek organu spółki. Wynikający z art. 56 KSH zakaz konkurencji stanowi konkretyzację ogólnego wymogu lojalnego współdziałania wspólników w interesie spółki. Działalność konkurencyjna nie jest bowiem zgodna z ciążącym na wspólnikach obowiązkiem wspierania i rozwijania spółki. Przepis art. 56 KSH służy również interesom spółki w takim zakresie, że cała działalność jej wspólników ma być skierowana na jej dalszy rozwój, a nie na wspieranie innych, konkurencyjnych spółek lub prywatnych interesów poszczególnych wspólników. Zakaz konkurencji polega na zabronieniu dokonywania wszelkich czynności, które można uznać za godzące w interesy spółki, ale tylko takich, które wiążą się z konkurencyjnym współuczestniczeniem na rynku. Zajmowanie się interesami konkurencyjnymi może dotyczyć każdej formy prowadzenia działalności gospodarczej, tj. przez przedsiębiorcę jednoosobowego, w formie udziału w spółdzielni, członkostwa w organach przedsiębiorstwa państwowego, które jest konkurencyjne. Kodeks spółek handlowych natomiast szczególne znaczenie w tym zakresie przypisuje udziałowi w spółkach jako wspólnika spółki cywilnej, osobowych spółek handlowych oraz jako członka organu spółki z o.o. lub akcyjnej”42. Zasadne jest także przywołanie wyroku SA w Szczecinie, gdzie skład orzekający, co bez znaczenia – na kanwie sprawy dotyczącej spółki partnerskiej, omawiając zagadnienie konkurencji, uzależnił możliwość powstania stanu konkurowania od rzeczywistego wykonywania działalności, tj. prowadzenia interesów. Zgodnie z tym wyrokiem: „Zakaz konkurencji polega na zabronieniu dokonywania wszelkich czynności, które można uznać za godzące w interesy spółki, ale tylko takich, które wiążą się z konkurencyjnym współuczestniczeniem na rynku. Zajmowanie się interesami konkurencyjnymi może dotyczyć każdej formy prowadzenia działalności gospodarczej, tj. przez przedsiębiorcę jednoosobowego, w formie udziału w spółdzielni, członkostwa w organach przedsiębiorstwa państwowego, które jest konkurencyjne. O działalności konkurencyjnej wspólnika, a zatem o zaistnieniu przesłanek z art. 56 § 2 KSH mowa jest jedynie wówczas, gdy spółka prowadzi działalność. Powództwo powinno być oddalone, gdy spółka co prawda jeszcze formalnie istnieje, ale w rzeczywistości nie funkcjonuje i nie prowadzi swych interesów. Między spółką partnerską a innym podmiotem gospodarczym, w którym uczestniczy wspólnik, musi istnieć zatem tak zwany rzeczywisty stan konkurencji. Nie wystarczy możliwość konkurowania w przyszłości. Przeciwnie, gdy spółka, choćby na skutek konfliktu w jej strukturach, ulegnie całkowitej dezorganizacji powodującej przerwanie ciągłości dotychczas wykonywanych prac, zakaz konkurencji przewidziany w art. 56 § 2 KSH nie może tamować działań podejmowanych przez wspólników – choćby na własną rękę, mających na celu kontynuowanie tych prac, co też służy uchronieniu samej spółki, a następczo subsydiarnie jej wspólników, przed odpowiedzialnością za szkody i kary umowne wynikłe z niezrealizowanego zlecenia”43.

Naruszenie omawianego zakazu konkurencji może wiązać się z koniecznością poniesienia konsekwencji. Jak wynika bowiem z art. 57 § 1 KSH, każdy wspólnik ma prawo żądać wydania spółce korzyści, jakie osiągnął wspólnik naruszający zakaz konkurencji, lub naprawienia wyrządzonej jej szkody. Roszczenia te przedawniają się z upływem 6 miesięcy od dnia, gdy wszyscy pozostali wspólnicy dowiedzieli się o naruszeniu zakazu, nie później jednak niż z upływem 3 lat. Niezależnie od powyższych roszczeń, na podstawie art. 63 § 2 KSH sąd może na wniosek każdego ze wspólników orzec o wyłączeniu ze spółki tego wspólnika, który dopuścił się naruszenia zakazu konkurencji.

Prezentowany zakaz konkurencji obowiązuje przez okres uczestnictwa w spółce jawnej, przy czym w okresie likwidacji znajduje zastosowanie wyłącznie do osób będących likwidatorami – zarówno tych, którym przysługuje status wspólnika, jak i likwidatorów niebędących wspólnikami44.

PYTANIE 9. Proszę omówić przyczyny rozwiązania spółki jawnej.

W myśl art. 58 § 1 KSH, rozwiązanie spółki jawnej może nastąpić na skutek:

1) zaistnienia przyczyn określonych w umowie spółki;

2) podjęcia jednomyślnej uchwały wszystkich wspólników;

3) ogłoszenia upadłości spółki;

4) śmierci wspólnika lub ogłoszenia jego upadłości;

5) wypowiedzenia umowy spółki przez wspólnika lub jego wierzyciela;

6) uprawomocnienia się orzeczenia sądu.

Ponadto, w myśl obowiązującego od 1.4.2016 r. § 2:

Uchwała o rozwiązaniu spółki, której umowa została zawarta przy wykorzystaniu wzorca umowy, może zostać podjęta przy wykorzystaniu wzorca uchwały udostępnionego w systemie teleinformatycznym. Podjęcie uchwały przy wykorzystaniu wzorca uchwały wymaga wypełnienia formularza uchwały udostępnionego w systemie teleinformatycznym i opatrzenia uchwały kwalifikowanymi podpisami elektronicznymi albo podpisami potwierdzonymi profilem zaufanym ePUAP. Uchwała taka jest równoważna z uchwałą w formie pisemnej.

Wskazania jednak wymaga, że pomimo zaistnienia przyczyny rozwiązania spółki jawnej, która została określona umową spółki, spółkę uważa się za przedłużoną na czas nieoznaczony, jeżeli dalej prowadzi ona swoją działalność za zgodą wszystkich wspólników.

Uchwała, o której mowa w pkt 2, może być podjęta w każdym czasie oraz, co szczególnie istotne, nie wymaga wskazania przyczyny45.

W przypadku śmierci wspólnika, jeżeli umowa spółki stanowi, że prawa przysługujące zmarłemu wspólnikowi, służą wspólnie wszystkim spadkobiercom, powinni oni do wykonywania tych praw wskazać jedną osobę, przy czym czynności dokonane przez pozostałych wspólników przed takim wskazaniem wiążą spadkobierców. Ponadto, jak orzekł WSA w Szczecinie: „Mienie wniesione do spółki jawnej jako wkład oraz mienie nabyte przez spółkę w czasie jej istnienia stanowi majątek spółki, a nie wspólny majątek wspólników, jak ma to miejsce w przypadku umowy spółki cywilnej (art. 863 § 1, art. 872 § 2, art. 875 § 1 Kodeksu cywilnego). Nabycie w drodze spadkobrania prawa majątkowego w postaci udziału zmarłego wspólnika w spółce jawnej nie jest zatem równoznaczne z nabyciem jakiegokolwiek ze składników majątku samej spółki, która – nie będąc likwidowaną z powodu śmierci wspólnika i prowadząc nadal działalność gospodarczą w zmienionym składzie osobowym – zachowuje swój majątek. Skoro spadkodawca nie miał żadnych uprawnień do składników majątku spółki, to uprawnień tych nie może nabyć spadkobierca, chociażby wstąpił on do spółki w miejsce zmarłego wspólnika. Oznacza to też, iż dziedzicząc udział (lub jego ułamkową część) w spółce jawnej, spadkobierca nie dziedziczy wchodzącego w skład majątku spółki przedsiębiorstwa (zakładu) lub jego części, także wówczas, gdy stał się jej wspólnikiem”46.

Powyższy katalog przyczyn rozwiązania spółki jawnej wskazuje także na wypowiedzenie umowy spółki. Na mocy art. 61 KSH, w przypadku zawarcia spółki na czas nieoznaczony, wspólnik może wypowiedzieć umowę spółki na 6 miesięcy przed końcem roku obrotowego, przy czym wypowiedzenia dokonuje się w formie pisemnego oświadczenia, które składa się pozostałym wspólnikom albo wspólnikowi uprawnionemu do reprezentowania spółki. Z orzecznictwa SN wynika niedopuszczalność wypowiedzenia umowy spółki jawnej pod warunkiem47, natomiast SA w Białymstoku uznał, że w przypadku wypowiedzenia umowy spółki jawnej, drugi wspólnik może przejąć majątek spółki z obowiązkiem rozliczenia się ze wspólnikiem występującym48. Jeżeli wypowiedzenia umowy spółki jawnej chce dokonać wierzyciel wspólnika, musi on zastosować się do zasad wskazanych przez art. 62 przedmiotowej ustawy, który stanowi, że:

W czasie trwania spółki wierzyciel wspólnika może uzyskać zajęcie tylko tych praw służących wspólnikowi z tytułu udziału w spółce, którymi wspólnikowi wolno rozporządzać.

Jeżeli w ciągu ostatnich 6 miesięcy przeprowadzono bezskutecznie egzekucję z ruchomości wspólnika, wówczas jego wierzyciel, który na podstawie tytułu egzekucyjnego uzyskał zajęcie roszczeń służących wspólnikowi w przypadku jego wystąpienia lub rozwiązania spółki, może wypowiedzieć umowę spółki na 6 miesięcy przed końcem roku obrotowego, nawet gdy umowa spółki była zawarta na czas oznaczony. Jeżeli umowa spółki przewiduje krótszy termin wypowiedzenia, wierzyciel może skorzystać z terminu umownego. Przeciwne postanowienia umowy są nieważne.

Zgodnie z brzmieniem art. 63 § 1 KSH, każdy ze wspólników może żądać rozwiązania spółki jawnej przez sąd, jeżeli istnieją ku temu ważne powody. Pojęcie ważnych powodów, podobnie jak w przypadku spraw o pozbawienie wspólnika prawa do reprezentacji, podlega każdorazowo indywidualnej ocenie sądu. W doktrynie uznaje się, że „ważne powody” występują wtedy, gdy ich powstanie stwarza przeszkodę lub znaczne utrudnienie dalszej działalności spółki lub czyni jej dalsze istnienie niecelowym lub bezprzedmiotowym49. Jednocześnie w art. 63 § 2 KSH wskazano, że jeśli ważny powód zachodzi po stronie tylko jednego ze wspólników, sąd może na wniosek pozostałych wspólników orzec o wyłączeniu tego wspólnika ze spółki. Jak wynika z kolei z art. 66 KSH, w przypadku gdy w dwuosobowej spółce jawnej, przyczyna rozwiązania spółki występuje tylko po stronie jednego ze wspólników, sąd może przyznać drugiemu wspólnikowi prawo do przejęcia majątku spółki, co jednocześnie rodzi obowiązek dokonania stosownych rozliczeń, którą to kwestię reguluje przedmiotowa ustawa. W tym miejscu warto przywołać wyrok SA w Katowicach, zgodnie z którym: „Jeśli idzie o spółkę jawną dwuosobową, gdy pozostaje w niej jeden ze wspólników, jej dalsze funkcjonowanie może mieć miejsce jedynie wówczas, gdy jeden ze wspólników podejmie decyzję o kontynuacji działalności gospodarczej, co zapobiega likwidacji przedsiębiorstwa i pozwala na dalsze jego funkcjonowanie w ramach samodzielnie prowadzonej działalności. W takim przypadku istnieje możliwość wydania decyzji przez sąd o przyznaniu pozostającemu wspólnikowi prawa do przejęcia spółki także w innych sytuacjach niż określona art. 63 KSH”50.

Po zapoznaniu się z charakterystyką ww. przyczyn rozwiązania spółki jawnej, koniecznym jest zwrócić uwagę na treść art. 64 KSH, w świetle którego:

Pomimo śmierci lub ogłoszenia upadłości wspólnika oraz pomimo wypowiedzenia umowy spółki przez wspólnika lub jego wierzyciela, spółka trwa nadal pomiędzy pozostałymi wspólnikami, jeżeli umowa spółki tak stanowi lub pozostali wspólnicy tak postanowią.

Uzgodnienie takie powinno w przypadku śmierci lub ogłoszenia upadłości nastąpić niezwłocznie, a w przypadku wypowiedzenia – przed upływem terminu wypowiedzenia. W przeciwnym razie spadkobierca, syndyk lub wspólnik, który wypowiedział umowę spółki, a także jego wierzyciel, mogą domagać się przeprowadzenia likwidacji.

PYTANIE 10. Proszę przedstawić zagadnienie likwidacji spółki jawnej.

W przypadku zaistnienia jednej z przesłanek uzasadniających rozwiązanie spółki jawnej, o czym mowa w pytaniu poprzedzającym, należy przeprowadzić likwidację spółki, chyba że wspólnicy jednomyślnie uzgodnią inny sposób zakończenia jej działalności, przez który można rozumieć w szczególności51:

1) przejęcie przedsiębiorstwa spółki przez jednego lub kilku wspólników, wraz z obowiązkiem zaspokojenia wierzycieli spółki i spłaty udziałów na rzecz pozostałych wspólników;

2) zbycie przedsiębiorstwa spółki lub jej majątku osobie trzeciej;

3) wniesienie przedsiębiorstwa bądź wybranych aktywów spółki do założonej w tym celu bądź istniejącej np. spółki komandytowej lub spółki z o.o.

Ustawa wskazuje przy tym, że w przypadku wypowiedzenia umowy spółki przez wierzyciela wspólnika lub ogłoszenia upadłości wspólnika, porozumienie dotyczące zakończenia działalności spółki po zaistnieniu przyczyny jej rozwiązania, wymaga zgody odpowiednio wierzyciela lub syndyka. O fakultatywności postępowania likwidacyjnego w spółce jawnej, wypowiedział się SA w Krakowie, uznając że: „Przepis art. 67 § 1 KSH daje możliwość wykreślenia spółki jawnej z rejestru sądowego bez przeprowadzenia likwidacji, pod warunkiem zawarcia przez wspólników porozumienia (układu) co do innego sposobu zakończenia działalności spółki. Wspólnicy mogą umówić się na podział majątku w naturze, poprzez odpowiedni podział składników majątkowych (w tym wierzytelności) między wspólników bez konieczności spieniężania majątku spółki. Możliwe jest również zbycie przedsiębiorstwa lub jego części osobom trzecim. Ustalenia między wspólnikami mogą być zawarte w umowie spółki lub później do czasu wykreślenia w formie uchwały. Wprowadzenie przez ustawodawcę wymogu takiego porozumienia wynika choćby z potrzeby zapobieżenia sytuacji, w której istniałby majątek, np. nieruchomość bez właściciela, gdyż ten przestał istnieć wobec wykreślenia z rejestru. Nie ma wszak przepisu, który czyniłby z mocy prawa wspólników nabywcami majątku spółki. Jedynie w razie przeprowadzonej likwidacji, według art. 82 § 2 KSH pozostały majątek dzieli się między wspólników. Zgodnie z obowiązującymi przepisami, z mocy prawa spoczywa na wspólnikach spółki jawnej – również po jej wykreśleniu – tylko odpowiedzialność za zobowiązania”52.

Z treści art. 68 KSH wynika, że w okresie likwidacji do spółki stosuje się przepisy dotyczące stosunków wewnętrznych i zewnętrznych spółki, chyba że przepisy ustawy będą stanowiły inaczej, lub gdy co innego wynika z celu prowadzonej likwidacji. Tak też uznał w wyroku WSA w Warszawie, zgodnie z którym: „W świetle art. 68 KSH, oczywiście bezzasadna jest argumentacja autora skargi, iż likwidatorzy spółki jawnej nie mają prawa do udziału w zyskach, gdyż są osobami reprezentującymi spółkę tylko na zewnątrz. Wszczęcie postępowania likwidacyjnego rozpoczęło etap, w którym spółka jawna kontynuuje swój byt prawny, aczkolwiek w innym celu, którym jest zakończenie rozpoczętych interesów, spieniężenie majątku, spłata długów i podział reszty majątku między wspólników. Natomiast w okresie likwidacji do spółki stosuje się co do zasady przepisy dotyczące stosunków wewnętrznych i zewnętrznych spółki”53. Przypomnieć tutaj trzeba, że w okresie likwidacji zakaz konkurencji obowiązuje tylko osoby będące likwidatorami.

Likwidatorami spółki jawnej mogą być wszyscy wspólnicy, jednakże równie dobrze wspólnicy mogą powołać na likwidatorów tylko niektórych spośród siebie lub – co ważne – spoza swojego grona. O ile umowa spółki jawnej nie będzie stanowić inaczej, powołanie likwidatorów (podobnie jak odwołanie) wymaga jednomyślności wspólników. W przypadku, gdy wobec wspólnika spółki jawnej ogłoszono upadłość, na jego miejsce wstępuje syndyk. Ponadto, w uzasadnionych przypadkach, a konkretniej – z ważnych powodów, likwidatorzy mogą zostać powołani także przez sąd rejestrowy, o ile z wnioskiem takim wystąpi wspólnik lub inna osoba mająca interes prawny. Ponownie przychodzi zatem zmierzyć się z pojęciem „ważnych powodów”, lecz i tym razem pomocna okazuje się doktryna prawa handlowego – zdaniem B. Borowego, do powodów uzasadniających sądowe powołanie likwidatorów, można przykładowo zaliczyć trwały konflikt pomiędzy wspólnikami, który utrudnia lub uniemożliwia zakończenie postępowania likwidacyjnego, brak kwalifikacji do pełnienia funkcji likwidatora czy stwierdzenie nieuczciwości likwidatora54. Podobnie jak w przypadku uchwały wspólników, także sąd rejestrowy może powołać na likwidatorów spółki zarówno tylko niektórych wspólników, jak i osoby spoza składu osobowego spółki. Jak już zasygnalizowano, odwołanie likwidatorów, co do zasady, wymaga podjęcia jednomyślnej uchwały wspólników, natomiast dodać należy, że z ważnych powodów, działając na wniosek wspólnika lub mającej interes prawny, takiego odwołania może dokonać również sąd rejestrowy. Jednocześnie ustawa istotnie ogranicza prawo do odwołania likwidatorów w drodze uchwały wspólników, poprzez wprowadzenie żelaznej zasady, zgodnie z którą likwidatora ustanowionego przez sąd, również tylko sąd może odwołać, a ew. odmienne postanowienia umowy spółki (lub uchwały wspólników) są nieważne.

Na mocy art. 74 KSH, każdy likwidator ma prawo i obowiązek dokonania zgłoszenia do sądu rejestrowego o otwarciu likwidacji, podania nazwisk, imion oraz adresów likwidatorów, wskazania sposobu reprezentowania spółki przez likwidatorów i wszelkich zmian w tym zakresie, nawet gdyby nie nastąpiła żadna zmiana w przedmiocie dotychczasowej reprezentacji likwidowanej spółki. Dodać w tym miejscu należy, że wpis likwidatorów ustanowionych przez sąd oraz wykreślenie likwidatorów odwołanych przez sąd następuje z urzędu.

Likwidację spółki jawnej prowadzi się pod firmą tej spółki, z dodaniem oznaczenia „w likwidacji”. W przypadku, gdy do działania uprawnionych jest kilku likwidatorów, są oni upoważnieni do reprezentowania spółki łącznie, chyba że inaczej postanowili wspólnicy lub sąd powołujący likwidatorów. Zasadą jest, że w sprawach, w których wymagana jest uchwała likwidatorów, rozstrzyga większość głosów.

Wyznaczeni likwidatorzy obowiązani są w szczególności:

1) zakończyć bieżące interesy spółki;

2) ściągnąć wierzytelności;

3) wypełnić zobowiązania;

4) upłynnić majątek spółki.

Nowe interesy spółki mogą być podejmowane wyłącznie wtedy, gdy jest to niezbędne do ukończenia spraw w toku. Ustawa wskazuje również, że w stosunkach wewnętrznych likwidatorzy są obowiązani stosować się do uchwał wspólników, natomiast likwidatorzy ustanowieni przez sąd powinni stosować się do jednomyślnych uchwał powziętych przez wspólników oraz przez osoby mające interes prawny, które spowodowały ich ustanowienie. Likwidatorzy obowiązani są sporządzić bilans na dzień rozpoczęcia i zakończenia likwidacji spółki, a w przypadku, gdy likwidacja trwa dłużej niż rok, sprawozdanie to należy sporządzić na dzień kończący każdy rok obrotowy. W granicach swoich kompetencji, likwidatorzy mają prawo prowadzenia spraw spółki jawnej oraz jej reprezentowania. Jakiekolwiek ograniczenie kompetencji likwidatorów nie odnosi skutków względem osób trzecich. Na skutek otwarcia likwidacji wygasają ustanowione prokury i nie jest możliwe ustanowienie nowych.

Z majątku spółki spłacane są przede wszystkim zobowiązania, przy czym likwidatorzy powinni pozostawić odpowiednie kwoty na pokrycie zobowiązań niewymagalnych lub spornych. Jeżeli po dokonaniu spłaty zobowiązań pozostaje jeszcze majątek, jest on dzielony pomiędzy wspólników stosownie do postanowień umowy spółki, a w przypadku braku takich postanowień, spłaca się wspólnikom udziały, natomiast nadwyżkę dzieli się między wspólników w takim stosunku, w jakim uczestniczą oni w zysku. W przypadku, gdy wspólnik wniósł do spółki rzeczy jedynie do używania, są mu one zwracane w naturze.

Jeżeli majątek spółki nie wystarcza jednak na spłatę udziałów i długów, niedobór dzielony jest pomiędzy wspólników stosownie do postanowień umowy (a w razie ich braku w stosunku, w jakim wspólnicy uczestniczą w stracie). W przypadku niewypłacalności jednego ze wspólników, przypadająca na niego część niedoboru podlega podziałowi pomiędzy pozostałych wspólników w takim samym stosunku.

Zakończenie likwidacji jest zgłaszane przez likwidatorów wraz z wnioskiem o wykreślenie spółki jawnej z KRS. Jeżeli spółka podlega rozwiązaniu bez przeprowadzenia likwidacji, o czym wspomniano na początku, obowiązek złożenia wniosku ciąży na wspólnikach. Z chwilą wykreślenia spółki jawnej z rejestru następuje jej rozwiązanie, jednakże przepisy KSH nakazują przechowywać księgi i dokumenty rozwiązanej spółki przez okres nie krótszy niż 5 lat. Istotnie wskazał tutaj SN, że: „Wykreślenie spółki jawnej z rejestru przedsiębiorców nie wyłącza nadania na podstawie art. 7781 KPC tytułowi egzekucyjnemu wydanemu przeciwko spółce klauzuli wykonalności przeciwko wspólnikowi ponoszącemu odpowiedzialność za zobowiązania wymienione w tytule egzekucyjnym”55.

W przypadku ogłoszenia upadłości spółki jawnej, jej rozwiązanie następuje po ukończeniu postępowania upadłościowego, a z wnioskiem o wykreślenie spółki z rejestru występuje syndyk, chyba że postępowanie upadłościowe kończy się zawarciem układu lub zostaje z innych przyczyn uchylone albo umorzone. Dodać też należy, iż ogłoszenie upadłości spółki dotyczy tylko tegoż podmiotu i nie stanowi z mocy faktu o upadłości jej wspólników.

1 A.W. Wiśniewski, Prawo o spółkach, t. I, Warszawa 1993, s. 25.

2 Komentarz do art. 31 KSH, [w:] Z. Jara, Kodeks spółek handlowych, Legalis.

3 Komentarz do art. 8 KSH, [w:] Z. Jara, Kodeks..., op. cit.

4 Komentarz do art. 432 KC, [w:] S. Sołtysiński i in., Kodeks spółek handlowych. Tom V. Pozakodeksowe prawo handlowe. Komentarz, Legalis.

5 Komentarz do art. 8 KSH, [w:] Z. Jara, Kodeks..., op. cit.

6 Komentarz do art. 8 KSH, [w:] Z. Jara, Kodeks..., op. cit.

7 Ibidem.

8 A. Kidyba, Handlowe spółki osobowe, t. I, Warszawa 2006, s. 20 i 23.

9 Wyr. NSA z 30.1.2013 r., I FSK 333/12, Legalis.

10 Post. SN z 14.1.2015 r., II CSK 85/14, Legalis.

11 Komentarz do art. 25 KSH, [w:] Z. Jara, Kodeks..., op. cit.

12 Wyr. SN z 10.4.2008 r., IV CSK 20/08, Legalis.

13 Komentarz do art. 25 KSH, [w:] J.A. Strzępka, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Legalis.

14 Komentarz do art. 25 KSH, [w:] S. Sołtysiński i in. Kodeks spółek handlowych. Tom I. Komentarz do art. 1–150 KSH, Legalis.

15 Ibidem.

16 Z. Policzkiewicz, Dopuszczalność spółki cywilnej między małżonkami, [w:] S. Sołtysiński i in., Problemy kodyfikacji prawa cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Zbigniewa Radwańskiego, Poznań 1990, s. 529–531, [za:] Komentarz do art. 22 KSH, [w:] Z. Jara, Kodeks..., op. cit.

17 S. Ciarkowski, Spółka jawna: powstanie, zarządzanie, przekształcanie. Komentarz, przykłady, wzory, Gdańsk 2007, s. 17, [za:] Komentarz do art. 22 KSH, [w:] Z. Jara, Kodeks..., op. cit.

18 Uchw. SN z 26.1.1996 r., III CZP 111/95, Legalis.

19 Komentarz do art. 22 KSH, [w:] Z. Jara, Kodeks..., op. cit.

20 Post. NSA z 27.10.2005 r., I FSK 282/05, Legalis.

21 Wyr. SA w Rzeszowie z 29.10.2009 r., I ACa 272/09, Legalis.

22 Wyr. SN z 8.2.2013 r., IV CSK 332/12, Legalis.

23 Komentarz do art. 29 KSH, [w:] S. Włodyka, Prawo spółek handlowych. Tom 2. System Prawa Handlowego, Legalis.

24 Komentarz do art. 30 KSH, [w:] Z. Jara, Kodeks..., op. cit.

25 Komentarz do art. 29 KSH, [w:] S. Włodyka, Prawo..., op. cit.

26 Ibidem.

27 A. Szajkowski, M. Tarska, Prawo spółek handlowych. Komentarz, Warszawa 2005, s. 668, [za:] Komentarz do art. 39 KSH, [w:] J. Bieniak, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Legalis.

28 Komentarz do art. 39 KSH, [w:] J. Bieniak, Kodeks..., op. cit.

29 Komentarz do art. 39 KSH, [w:] Z. Jara, Kodeks..., op. cit.

30 Ibidem.

31 Komentarz do art. 31 KSH, [w:] J. Bieniak, Kodeks..., op. cit.

32 Komentarz do art. 31 KSH, [w:] J. Bieniak, Kodeks..., op. cit.

33 Wyr. SA we Wrocławiu z 22.2.2013 r., I ACa 67/13, Legalis.

34 Wyr. SA w Łodzi z 26.6.2014 r., I ACa 1591/13, Legalis.

35 S. Sołtysiński i in., Kodeks..., [za:] Komentarz do art. 31 KSH, [w:] J. Bieniak, Kodeks..., op. cit.

36 Komentarz do art. 31 KSH, [w:] Z. Jara, Kodeks..., op. cit.

37 Wyr. SA w Łodzi z 22.11.2013 r., I ACa 86/13, Legalis.

38 Komentarz do art. 25 KSH, [w:] S. Włodyka, Prawo..., op. cit.

39 Komentarz do art. 48 KSH, [w:] S. Sołtysiński i in., Kodeks..., op. cit.

40 Komentarz do art. 56 KSH, [w:] Z. Jara, Kodeks..., op. cit.

41 Komentarz do art. 56 KSH, [w:] S. Sołtysiński i in., Kodeks..., op. cit.

42 Wyr. SA w Warszawie z 3.2.2009 r., I ACa 550/08, Legalis.

43 Wyr. SA w Szczecinie z 30.4.2013 r., I ACa 157/13, Legalis.

44 Komentarz do art. 56 KSH, [w:] Z. Jara, Kodeks..., op. cit.

45 Komentarz do art. 58 KSH, [w:] S. Włodyka, Prawo..., op. cit.

46 Wyr. WSA w Szczecinie z 25.10.2007 r., I SA/Sz 59/07, Legalis.

47 Wyr. SN z 29.4.2009 r., II CSK 614/08, Legalis.

48 Wyr. SA w Białymstoku z 16.10.2014 r., I ACa 367/14, Legalis.

49 W. Opalski, Spółka jawna, PPH 1995, Nr 7, s. 33, [za:] Komentarz do art. 63 KSH, [w:] Z. Jara, Kodeks..., op. cit.

50 Wyr. SA w Katowicach z 19.11.2014 r., V ACa 675/13, Legalis.

51 Komentarz do art. 67 KSH, [w:] S. Sołtysiński i in., Kodeks..., op. cit.

52 Wyr. SA w Krakowie z 17.12.2012 r., I ACa 970/12, Legalis.

53 Wyr. WSA w Warszawie z 27.1.2011 r., VIII SA/Wa 888/10, Legalis.

54 Komentarz do art. 71 KSH, [w:] Z. Jara, Kodeks..., op. cit.

55 Uchw. SN z 4.9.2009 r., III CZP 52/09, Legalis.