Seria

Best of Napoleon V

Tytuł oryginału

Hannibal’s War: A Military History of the Second Punic War

© Copyright 1998

John F. Lazenby

© All Rights Reserved

Published by agreement with The University Press of Kentucky

© Copyright for Polish Edition

Wydawnictwo NapoleonV

Oświęcim 2017

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie i redakcja naukowa:

Tomasz Ładoń

Korekta:

Monika Ładoń

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-7889-550-3

Skład wersji elektronicznej:

Kamil Raczyński

konwersja.virtualo.pl

SPIS RYCIN

I. Rodan w Beaucaire płynący w kierunku Tarascon

II. Zbieg Rodanu i Izery w Valence

III. Gorges de la Bourne

IV. Col de Clapier

V. Jezioro Trazymeńskie

VI. Góry: Kallikula i Tifata

VII. Kanny

VIII. Syrakuzy

IX. Lamia i Akrokorynt

SPIS MAP I PLANÓW

1. Konfederacja rzymska (północ)

2. Konfederacja rzymska (południe)

3. Szlak Hannibala w trakcie przeprawy przez Alpy

4. Północna Italia

5. Trebia

6. Jezioro Trazymeńskie

7. Południowa Italia

8. Kallikula

9. Kanny

10. Sycylia

11. Syrakuzy

12. Tarent

13. Marsz Hannibala na Rzym w 211 roku

14. Hiszpania

15. Kartagena

16. Bekula

17. Manewry Scypiona pod Ilipą

18. Grecja

19. Kampania nad Metaurusem

20. Tunezja

21. Bitwa na Wielkich Równinach

PRZEDMOWA DO EDYCJI BROSZUROWEJ

Historia wojskowości, po kilku latach względnych zaniedbań, znów zyskała uznanie i popularność, czego dowodem są publikowane ostatnio różnego rodzaju „przewodniki” i „encyklopedie”. We własnej biblioteczce posiadam The Guinness Encyclopedia of Warfare (1991), czwarte wydanie The Collins Encyclopedia of Military History (1993), The Cambridge Illustrated History of Warfare (1995) i The Reader’s Companion to Military History (1996); wkrótce zostanie opublikowany Oxford Companion to Military History¹. Żadna z tych publikacji nie pomija historii wojskowości antycznej, a w nowym wydaniu Oxford Classical Dictionary (1996) znalazło się nawet kilka dodatkowych haseł z tej tematyki. W przygotowaniu jest również The Hutchinson Dictionary of Ancient and Medieval Warfare². Kolekcję uzupełniają także: książka Petera Connolly’ego Greece and Rome at War (1981) i Warfare in the Ancient World wydana przez generała sir Johna Hacketta (1989).

Fascynacją tak uczonych, jak i laików nieustannie cieszy się Hannibal i druga wojna punicka. Ma w tym swój udział nawet szef brytyjskiego Sztabu Generalnego Nigel Bagnall, o czym świadczy wydana przez niego książka The Punic Wars (1990); z kolei w sierpniu 1996 roku w programie telewizyjnym Timewatch, pokazanym przez stację BBC, dowódca sił sprzymierzonych w okresie I wojny w Zatoce Perskiej, generał Norman Schwarzkopf, stwierdził, że zawsze inspirował go Hannibal. Mniej więcej w tym samym czasie zostałem poproszony, żeby wygłosić wykład o strategii i taktyce Hannibala w Royal Air Force School of Fighter Control, a w 1997 roku Hannibal stał się głównym bohaterem co najmniej dwóch konferencji, z których jedna odbyła się w Londynie, a druga w Bari. W 1993 roku Greenhill Books wznowiło nawet dwutomowe dzieło pułkownika Theodora Ayraulta Dodge’a Hannibal (pierwsze wydanie w 1891 roku).

Mimo że nie znalazłem żadnych szczególnych powodów do radykalnej zmiany swych poglądów od czasu pierwszego wydania książki w 1978 roku, wznowienie jej w nowym formacie jest doskonałą okazją do przyjrzenia się niektórym ostatnim publikacjom dotyczącym wojny z Hannibalem – choć oczywiście nie twierdzę, że poznałem je wszystkie. Wyczerpujące bibliografie można znaleźć w ósmym tomie drugiego wydania Cambridge Ancient History (1989), w książce Jakoba Seiberta Hannibal (1993) oraz w pracy zbiorowej The Second Punic War: A Reappraisal pod redakcją Tima Cornella, Borisa Rankowa i Philipa Sabina (Bulletin of the Institute of Classical Studies [BICS] Supplement 67, 1996). Wszystkie trzy wojny punickie stały się przedmiotem drobiazgowego dzieła Y. Le Boheca Histoire militaire des guerres puniques (1996).

W BICS Supplement 67 opublikowano referaty wygłoszone na konferencji w London Institute of Classical Studies, w tym także mój, zatytułowany Was Maharbal right? Usiłowałem w nim nieco wzmocnić moje poglądy na temat strategii Hannibala, zasugerowałem jednak także, że niekoniecznie liczył na szybkie zakończenie wojny i mógł co najmniej przewidywać, że się ona przeciągnie. W końcu tak samo jak Rzym nie został zbudowany jednego dnia, tak i Hannibal, jeśli czegokolwiek nauczył się od swego ojca, to z pewnością tego, że jednego dnia Rzym nie upadnie. Oceniając jego strategię, często zapomina się, że być może największy z jej sukcesów miał miejsce dopiero w 209 roku, kiedy dwanaście spośród osiemnastu kolonii latyńskich odmówiło dalszego słania kontyngentów do armii rzymskiej. Wtedy także naprawdę mocno musiały stać się odczuwalne, przewidywane co najmniej od trzech lat, kłopoty Rzymian w Etrurii, gdyż do ich zbadania wysłany został tam sam konsul-elekt na 208/207 rok, M. Klaudiusz Marcellus, a z Arrecjum wzięto zakładników. W 207/206 podobne podejrzenia kierowano względem Umbrii.

Rzecz jasna do zmiany zdania o strategii Hannibala nie przekonały mnie dwa krytyczne artykuły B.D. Hoyosa: Hannibal: What kind of genius? („Greece and Rome” 30, 1983, s. 171 nn.) i Hannibal’s War: Illusions and Ironies („Ancient History” 19, 1989, s. 87 nn.). Według mnie w obu autor zbyt śmiało zakłada, że Hannibal był w stanie kontrolować cały kartagiński wysiłek wojenny i że na przykład za niepowodzenia kartagińskiej floty albo nieudane próby wysłania mu pomocy z Afryki lub Hiszpanii w jakiś sposób był odpowiedzialny. Hoyos, utrzymując, że siłą Kartaginy było prowadzenie wojny na morzu, zdaje się także zapominać, że w pierwszej wojnie punickiej Kartagina została całkowicie pokonana właśnie na morzu i najwyraźniej nigdy później nie miała ani odwagi, ani możliwości, by się Rzymowi na morzu przeciwstawić. Nie chodzi o to, że Hannibal był szczurem lądowym nierozumiejącym potęgi morskiej; na flocie kartagińskiej nie można było po prostu wówczas polegać, co stało się jasne, kiedy Bomilkar odmówił podjęcia walki z Marcellusem koło przylądka Pachynum w 212 roku (mimo że wówczas miał przewagę liczebną).

Można oczywiście bez końca analizować zachowane teksty źródłowe, a zdarza się przecież, że wielokrotnie czytany fragment nagle przyjmuje zupełnie inne znaczenie. Dopóki jednak nie zostaną odnalezione na przykład historia Rzymu Fabiusza Piktora albo Początki (Origines) Katona Starszego, istotny postęp w tym kierunku jest niemożliwy. Badania archeologiczne także rozczarowują. Wiadomo znacznie więcej o Kartaginie – poświadczają to m.in. wyniki Serge’a Lancela opublikowane w książce Carthage: A History (tłum. Antonia Nevill, 1995). Wciąż nie ma jednak przekonującego dowodu, że doły grobowe odnalezione w pobliżu Jeziora Trazymeńskiego mają cokolwiek wspólnego z bitwą; jak dotąd także w przełęczach alpejskich nie odkryto żadnych kości słonia i – gdzieś nieopodal – monety punickiej z 218 roku, co ostatecznie udowodniłoby, której przełęczy Hannibal użył do przekroczenia Alp.

To właśnie ta kwestia niezmiennie przykuwa uwagę badaczy – piszą o tym choćby J. Prieur, L’épopée d’Hannibal à travers les Alpes („Archeologia” 121, 1978, s. 59 nn.), Jakob Seibert, Die Alpenübergang Hannibal („Antike Welt” 17, 1986, s. 44 nn.) i Alpenübergang Hannibals. Ein gelöstes Problem? („Gymnasium” 95, 1988, s. 21 nn.). Powstały także interesujące prace na ten temat oparte o analizę źródeł: E. Andersen, Polybius og Livius om Hannibalhaerens marche Rhone-Po („Museum Tusculanum” 44-47, 1981, s. 89 nn.); H.T. Wallinga, Een aardrijkskundeles van Polybius („Lampas” 19, 1986, s. 208 nn. z angielskim streszczeniem); L. Bessone, Annibale sulle Alpi nella tradizione liviana („Numismatica e Antichità classiche” 12, 1983, s. 141 nn.); Tassilo Schmitt, Hannibals Siegeszug: historiographische und historische Studien vor allem zu Polybius und Livius („Quellen & Forschungen zu antiken Welt” 10, 1991).

Różni „celebryci” i dziennikarze także podejmowali problem szlaku Hannibala, próbując przeprowadzić słonie przez Alpy – na przykład W. Zeuner, Elephant over the Alps („Illustrated London News” 269, 1981, s. 11). Są one tyleż zabawne, co bezcelowe, gdyż – pomijając wszystko inne – armia niekoniecznie przejdzie szlakiem, którym jest w stanie podążać jeden słoń, a i rasa słoni jest zupełnie inna. Nawet na okładce BICS Supplement 67 widnieje rysunek, który przedstawiać miał prawdopodobnie kartagińskiego słonia bojowego, ale jest on pokazany z siodłem (howdah) na grzbiecie, a nie ma żadnych dowodów na to, że takie rzeczywiście nosił. Szczególnie interesujący jest artykuł, jaki napisał Shawn O’Bryhim Hannibal, elephants and the crossing of the Rhone („Classical Quarterly” 41, 1991, s. 121 nn.). To fascynujący opis zachowania słoni, chociaż wydaje mi się, że metodologicznie wątpliwe jest przedkładanie wersji przeprawy wspomnianej (ale bezwzględnie odrzuconej) u Liwiusza (21.8.5) i odnotowanej także u Frontynusa (Strategemata 1.7.2) nad drobiazgowy przekaz Polibiusza.

Niezależnie od kwestii słoni wciąż niestety niewiele wiadomo o armii Hannibala oraz o jej uzbrojeniu. Przykładowo: czy Afrykanie posługiwali się włóczniami czy mieczami? Czy oszczepnicy (lonchophoroi) byli wyposażeni w przeszywające włócznie czy w oszczepy? Interesującą, a być może nawet całkowicie przekonującą próbę wypełnienia luki w badaniach na ten temat podjął D. Head w książce Armies of the Macedonian and Punic Wars, 359 B.C. to 146 B.C. (1982). Powstał także artykuł o strukturze i liczebności armii kartagińskich, zwłaszcza armii Hannibala – F. Barreca, Gli exerciti annibalici („Rivista storica dell’Antichita” 19, 1989, s. 93 nn.), w którym autor bazuje zarówno na źródłach literackich, jak i archeologicznych. Organizację armii rzymskiej w okresie drugiej wojny punickiej opisał F. Gschnitzer, Das System der römische Heeresbildung im Zweiten Punischen Krieg. Polybius, die Annalisten und die geschichtliche Wirklichkeit („Hermes” 109, 1981, s. 59 nn.); podejmuje tę kwestię także Lawrence w książce The Making of the Roman Army (1984).

Nasza ciągła niewiedza o armii Hannibala znacznie utrudnia spojrzenie na drugą wojnę punicką w nowoczesny sposób, czyli z pozycji uczestniczącego w walce żołnierza. Doskonałymi przykładami takich prac są: Johna Keegana The Face of Battle (1978), ale także Victora Hansona The Western Way of War i tego samego autora Hoplites: The Classical Greek Battle Experience (1991). Ale trend ów zapoczątkowali: Martin Samuels w The Reality of Cannae („Militärgeschichtliche Mitteilungen” 47, 1990, s. 7 nn.), Victor Hanson w Cannae (in: Experience of War, ed. R. Cowley, 1992) i Philip Sabin w dającym do myślenia artykule The Mechanics of Battle in the Second Punic War (BICS Supplement 67, 1996). Do późniejszego okresu odnosi się A.K. Goldsworthy The Roman Army at War 100 B.C. – 200 A.D. (1996), a niektóre wnioski pojawiające się w tej pracy można z powodzeniem odnieść do czasów Hannibala. O kwestii ograniczeń logistycznych, które mogły dotyczyć Hannibala, pisał w innowacyjny i fascynujący sposób John. F. Shean, Hannibal’s Mules: The Logistical Limitations of Hannibal’s Army and the Battle of Cannae, 216 B.C. („Historia” 45, 1996, s. 159 nn.).

Dyskusja na temat przyczyn wojny burzliwie się toczy; pojawiło się w niej kilka istotnych głosów, na przykład W.V. Harris, War and Imperialism in Republican Rome 327-70 B.C. (1979), J.S. Richardson, Hispaniae, Spain and the Development of Roman Imperialism, 218-82 B.C. (1986) i John Rich, Declaring War in the Roman Republic in the Period of Transmarine Expansion (Collection Latomus 149, 1976). Tekst tego ostatniego znalazł się także w londyńskich studiach nad wojną (BICS Supplement 67, 1996, s. 1 nn.), a w nim przydatna bibliografia poświęcona jej przyczynom.

Interesującym przykładem tego, jak „myślenie lateralne” rzuca nowe światło na stary problem, jest artykuł hiszpańskiego uczonego A.J. Domíngueza-Monedero La campaña de Anibal contra los Vacceos, sus objectivos y su relación con el initio de la segunda guerra púnica („Latomus” 45, 1986, s. 241 nn.). Autor dowodzi w nim, że kampania przeciwko Wakcejom wiązała się z zabezpieczeniem zboża, składowanego nad stanowiącą granicę rzeką Ebro, i że to świadczy o tym, jakoby Hannibal planował inwazję na Italię już w 220 roku. Stanowi to potwierdzenie dawno stawianej przeze mnie kluczowej kwestii, a mianowicie: czy działania podejmowane przez Hannibala w Hiszpanii w 221 i 220 roku mogą być postrzegane jako przygotowania do wojny z Rzymem. Wciąż nie jestem jednak przekonany, że wojna z Hannibalem była wojną odwetową. Nawet jeśli uznamy, że opowieść o przysiędze Hannibala pochodzi od niego samego³, zapomina się często, że wypowiedział ją, próbując utwierdzić Antiocha syryjskiego w nienawiści do Rzymu. Bazuję przede wszystkim na zachowaniu Kartagińczyka – ten po bitwie pod Zamą upierał się przy zawarciu pokoju, co zdaje się wskazywać, że – w obliczu zagrożenia własnej pozycji w Hiszpanii – wojnę traktował jako ostateczność.

Hiszpańskiej odsłonie konfliktu swoją uwagę poświęcili badacze tej narodowości. J. Martinez Gázquez, Sobre Anibal y su paso por los Pirineos („Faventia” 3, 1981, s. 223 nn.) i N. Santos Yangues, El paso de Anibal por los Pireneos („Memorias de historia antiqua” 10, 1989, s. 125 nn.) przyjrzeli się kwestii przebycia Pirenejów przez Hannibala, zaś J. Uroz Sáez dowodzi w Turbuletas o turdetanos, en la guerra de Sagunto („Lucentum” 1, 1982, s. 173 nn.), że starożytny spór między Saguntem a Turbulą nie może stanowić wystarczającego powodu dla badań nad przyczynami wojny. Podobne badania prowadziła Agnès Pelletier w artykule Sagontins et Turdétans à la veille de la deuxième guerre punique („Revue des études anciennes” 88, 1986, s. 307 nn.). I znów, te badania wiążą się z podstawowym pytaniem: w jakim stopniu atak Hannibala na Sagunt był niesprowokowaną agresją, a w jakim stopniu uzasadnioną odpowiedzią na agresję Saguntu, skierowaną przeciwko sprzymierzeńcom Kartaginy? Kolejny problem to stosunki między Hannibalem a władzami kartagińskimi, czym zajął się C. von Dexter Hoyos w Barcid ‘Procunsul’ and Punic Politics 237-218 B.C. („Rheinishes Museum für Philologie” 137, 1994, s. 246 nn.). Relacje Rzymu z Hiszpanią opisał z kolei Pedro Barceló w Rom und Hispanien vor Ausbruch des 2. Punischen Krieges („Hermes” 124, 1996, s. 45 nn.).

Wiele prac poświęconych działaniom zbrojnym w Italii wyszło spod piór badaczy włoskich. Dwa artykuły napisała Bettina Diana: Annibale e il passagio degli Appennini („Aevum” 61, 1987, s. 108 nn.) i L’atteggiamento degli Etruschi nella guerra annibalica („Rivista storica dell’ Antichita” 19, 1989, s. 93 nn.). W tym drugim dowodzi, że lojalność, z jaką Etruria zachowywała się wobec Rzymu – nawet po bitwie nad Jeziorem Trazymeńskim – powstrzymała Hannibala od dotarcia do Morza Tyrreńskiego i stąd wynikło spotkanie z kartagińską flotą w Pizie oraz jej wysłanie na wybrzeże adriatyckie. Data bitwy nad Jeziorem Trazymeńskim stała się przedmiotem badań Phillippa Desy w Il grano dell’ Apulia e la data dell battaglia del Trasimeno („La Parola del Passato” 44, 1989, s. 102 nn.), podczas gdy Nereo Alfieri w artykule La battaglia del lago Plestino („Picus” 6, 1986, s. 7 nn.) prowadził badania nad położeniem miejsca, gdzie Maharbal, zaraz po bitwie nad Jeziorem Trazymeńskim, zniszczył kawalerię Serwiliusza. Alfieri dowiódł, że należy przyjąć lokalizację podaną przez Appiana – jezioro Plestia, na wschód od Foligno. W późniejszym artykule La battaglia del Metauro (207 a.c.) („Picus” 8, 1988, s. 7 nn.) ten sam autor przedstawia dowody na to, że pole bitewne nad Metaurusem należy lokalizować w pobliżu Monte Sdrovaldo. Laura Longaretti w artykule L’alleanza tra Annibale e Filippo V di Macedonia („Rendiconti dell’ Insituto Lombardo” 123, 1989, s. 183 nn.) twierdzi, że ważny traktat pomiędzy Hannibalem a Filipem V został zawarty między 217 a 216 rokiem, a więc przed bitwą pod Kannami, a nie po niej, jak utrzymuje Liwiusz.

Stosunek Etrurii do Hannibala oświetlił G. Mansuelli w artykule Problemi etrusco-celtici. Antefatti della guerra annibalica („Rivista storica dell’ Antichità” 12, 1983, s. 141 nn.), zaś M. Caltabiano w Una citta del sud tra Roma e Annibale („Kleio” 2, 1977) badała rolę Petelii, jednego z niewielu miast w Bruttium, które zostało wierne Rzymowi. S. Pennestri w Monete puniche in Bruzio. Aspetti e problemi di circolazione in età preannibalica („Micellanea greca e romane” 10, 1986, s. 115 nn.) zdaje się odpowiadać na pytanie, dlaczego Bruttium, mówiąc najogólniej, przygotowywało się do opowiedzenia się po stronie Hannibala. W wielu pracach o podobnym charakterze zwraca się uwagę na tło strategicznego myślenia Hannibala. Zakładając, że orientował się on w nastrojach panujących w różnych częściach Italii, można się zastanawiać, jakie owe nastroje były.

Również inne specjalistyczne studia często skupiają uwagę na wojnie, nawet jeśli to nie ona jest w nich głównym przedmiotem badań. Na przykład P. Bruschetti w Nota sul popolamento antico del territorio cortonese („Annuario dell’ Accademia etrusca di Cortona” 18, 1979, s. 85 nn.) wspomina o plądrowaniu Italii przez Hannibala, a Luigi Pedroni w Strabone V.4.11 e la Venusia campanosannitica („Samnium” 64, 1991, s. 194 nn.) zajmuje się działaniami Hannibala w pobliżu Benewentu. Gabriele Marasco w „La guerra annibalica e lo sviluppo economico di Pozzuoli” (Contributi dell’ Instituto di Storia antica dell’ Univ. del Sacro Cuore 99, 1987, s. 122 nn.) opowiada o roli, jaką odgrywał ów port w czasie wojny.

Badaczy nieustannie fascynuje także osobowość Hannibala – między innymi kwestia, w jakim stopniu czuł się kartagińskim arystokratą, a w jakim kosmopolitycznym mieszkańcem hellenistycznego świata. G.C. Picard w artykule Hannibal hégémon hellénistique („Rivista storica dell’ Antichità” 13-14, 1983-4, s. 75 nn.) forsuje na przykład tę drugą opinię, zwolennikiem pierwszej jest zaś M.J. Barré, co wyraził w książce The God-list in the Treaty between Hannibal and Philip V of Macedonia: A Study in the Light of the Ancient Near Eastern Treaty Tradition (1983). Giovanni Brizzi w Hannibal: Punier und Hellenist („Altertum” 37, 1991, s. 201 nn.) przekonująco i zapewne prawidłowo dowodzi, że wielki Kartagińczyk łączył obydwie tradycje. Stosunek Hannibala do kwestii religijnych opisali F. Barreca w Il giuramento di Annibale (considerazioni storico-religiosi) (in: Studni in onore di Giovanni Lilliu, Cagliari Ed., 1985, s. 71 nn.) i W. Huss w Hannibal und die Religion („Studia Phoenicia” 4, 1986, s. 223 nn.). Inne aspekty charakteru Hannibala badał Arthur J. Pomeroy w artykule Hannibal at Nuceria („Historia” 38, 1989, s. 162 nn.). Nie zapominano także o największym przeciwniku Hannibala, co poświadcza artykuł P. Pinna Parpaglii La carriera di Scipione nella guerra annibalica („Labeo” 26, 1980, s. 33 nn.).

Dokąd zatem zaprowadzi nas ta książka? Jakie zmiany powinienem poczynić, skoro decyduję się na ponowne jej wydanie? Jak już nadmieniałem, jest jedna ważna, a może nawet kluczowa kwestia – w jakim tak naprawdę stopniu strategia Hannibala była realistyczna? Na podstawie słów, jakie Kartagińczyk kierował w stronę jeńców nie-Rzymian po odniesieniu zwycięstw, można z dużą dozą pewności założyć, że jego celem było rozerwanie rzymskiej konfederacji i doprowadzenie do tego, aby jak najwięcej sprzymierzeńców Rzymu przeszło na stronę Kartaginy. Czy Hannibal był jednak na tyle naiwny, aby wierzyć, że taka polityka odniesie sukces? Czy naprawdę rozumiał istotę owej konfederacji? Czy dostrzegał choćby różnice między Latynami i Italikami? Czy oni, kiedy obiecywał im „wolność”, rozumieli, co to słowo dla niego znaczy? W odpowiedzi na te pytania pomaga stale powiększająca się wiedza na temat Italii w III wieku.

Drugą kwestią, na którą zwrócę większą uwagę, są działania wojenne w Italii między bitwą pod Kannami a bitwą nad Metaurusem. Czy niekończące się przemieszczanie Hannibala wiązało się z jego dostosowywaniem do aktualnej sytuacji czy było odpowiedzią na rzymskie kontrataki? A może miał całkowicie inny plan? A jeśli tak, to jaki? Czy prowadził po prostu wojnę na wyniszczenie czy też próbował na przykład stworzyć na południu Italii kartagiński „teren zamknięty”? Ktoś posiadający większą wiedzę na temat topografii tego obszaru mógłby, być może, bardziej przekonująco wyjaśnić znaczenie takich miejsc jak Nola czy Benewent.

Istotne ustalenia można zapewne uzyskać także poprzez badania „mechaniki bitwy”, chociaż trzeba sobie zdawać sprawę z czyhających tu zagrożeń. Nikt ze współczesnych nie wziął nigdy udziału w bitwie przypominającej te rozgrywane w czasach drugiej wojny punickiej, a mimo to ze zbyt dużą łatwością zakładamy, że coś szczególnego „musiało” się wydarzyć albo na podstawie analogii do późniejszych wydarzeń wojennych, albo na podstawie „wypróbowywania” zrekonstruowanych elementów antycznego uzbrojenia. Zakończona powodzeniem „rekonstrukcja” starożytnej triremy nie powinna przesłaniać faktu, że wszystkie próby, które przy użyciu tego statku wykonywano, udowadniają tylko to, co właśnie ta konkretna jednostka potrafi dokonać z jej załogą i w określonych warunkach. Jeśli nawet odnaleźlibyśmy słonia reprezentującego odpowiednią rasę, to fakt, że odmówiłby on pójścia określoną drogą, wcale nie oznaczałby, że Hannibal właśnie tą drogą nie przeszedł. Jeśli współcześni żołnierze nie robią albo nie będą robić pewnych rzeczy, nie oznacza to, że żołnierze Hannibala lub jego przeciwnicy zachowaliby się dokładnie w taki sam sposób. Niemniej jednak zawsze warto zadawać nowe pytania, nawet jeśli uzyskanie na nie odpowiedzi jest niemożliwe lub prawie niemożliwe.

Pozostaje mi podziękować: wydawnictwu uniwersytetu w Oklahomie za decyzję o wznowieniu mojej książki, wielu czytelnikom, którym się spodobała, a zwłaszcza moim studentom, którzy z niej korzystali, a czasami zmuszali do ponownego przemyślenia niektórych zawartych w niej kwestii. Trzy koty, które otrzymały swoje imiona, gdy pisałem książkę – Katon, Fabiusz i Marcellus – niestety już nie żyją, za to ich siostra, Klio, która przyszła na świat później, pozostaje stałym źródłem zachwytu i inspiracji. Jako że moje dzieci już dorosły, nie muszę im dziękować za to, że dawały mi spokój, kiedy zajmowałem się Hannibalem. Jednak moja żona wciąż musi znosić moją obsesję związaną z historią starożytną, a szczególnie ze starożytną wojskowością. Oczywiście chyba nie muszę dodawać, że nie mam zamiaru zmieniać swojej pierwotnej dedykacji.

J.F. Lazenby

Newcastle nad Tyne, lipiec 1997

¹  The Oxford Companion to Military History, ed. R. Holmes, Oxford 2001.

²  The Hutchinson Dictionary of Ancient and Medieval Warfare, ed. P. Connolly, J. Gillingham, J. Lazenby, London 1998.

³  Chodzi o przysięgę, jaką Hannibal miał złożyć przed ołtarzem Zeusa. Zobowiązał się w niej, że nigdy nie będzie przyjacielem Rzymu. Zob. Plb. 3.11.7. (przyp. tłum.).

PRZEDMOWA

W przeciwieństwie do licznych badaczy zajmujących się Hannibalem, nigdy nie twierdziłem, że byłem nim zafascynowany od dzieciństwa, chociaż pamiętam spory nacisk położony na drugą wojnę punicką w Pierwszym okresie historii rzymskiej w podręczniku akademickim Roman History for Greats. Książka ta była przez wiele lat podstawą nauczania specjalnego przedmiotu na Uniwersytecie Newcastle nad Tyne i pozostawiła we mnie uczucie, że w języku angielskim nie ma od niej nic bardziej satysfakcjonującego. Jestem przekonany, że wojna jest istotna nie tylko sama w sobie jako przełomowy punkt historii Rzymu, ale że badania nad nią sprawiają niemałe zadowolenie każdemu, kto naprawdę chce zrozumieć Republikę Rzymską. Badacze ostatniego wieku istnienia Republiki korzystają z obfitego materiału źródłowego – szczególnie z pism Cycerona – ale wówczas Republika była już w upadku. Jeśli chodzi o lata jej świetności, to najlepiej udokumentowanym momentem jest prawdopodobnie właśnie druga wojna punicka.

Autorzy książek historycznych muszą zmierzyć się z dwoma podstawowymi problemami: co zrobić z przypisami i jak szczegółową argumentację włączyć w tekst główny. Mogę powiedzieć tylko tyle, że zawsze drażniła mnie konieczność szukania źródeł do twierdzeń wypowiadanych w tekście. Nie ma jednak potrzeby, by zamieszczać w nim wszystkie odwołania. Wobec tego wszystkie lub prawie wszystkie odwołania do źródeł starożytnych lokalizuję w tekście, zaś odwołania do prac współczesnych autorów przenoszę do przypisów.

Nie podoba mi się także zwyczaj przerywania lektury tekstu i odsyłania czytelnika do długich przypisów lub dodatków zebranych na końcu książki, starałem się zatem włączyć większość szczegółowej dyskusji do głównego nurtu narracji. Wydaje mi się także, że nie jest zadaniem historyka sporządzanie niewiele wnoszących zestawień, zwłaszcza jeśli chodzi o historię Grecji i Rzymu, gdzie znanych jest tak mało faktów. Historyk powinien opowiedzieć, co i dlaczego się wydarzyło, szczegóły zaś są materiałem, z których historia się składa. Mają w sobie poza tym – przynajmniej dla mnie – coś fascynującego i mogę mieć tylko nadzieję, że moi czytelnicy podzielają ze mną tę pasję. Zdaję sobie oczywiście sprawę, że czytelnik mniej obeznany z tematem nie będzie znał znaczenia terminów technicznych, oczywistych dla historyka zwłaszcza zajmującego się historią antyczną, gdzie nie tylko źródła są spisane w nieznanych językach, ale zarówno kultury, jak i społeczeństwa są oddalone w czasie i tak odmienne od współczesności. Spróbowałem zatem wytłumaczyć niektóre pojęcia i załączyłem Dodatki o starożytnych autorach i większość terminów technicznych, którymi się posługuję. Mam nadzieję, że w rezultacie książka będzie bardziej zrozumiała dla każdego, kto poważnie interesuje się wojną.

Każdy, kto pisze książkę na temat podobny do wojny hannibalskiej, mieszczący się w ramach historii starożytnej, powinien mieć świadomość, że trudno – o ile w ogóle jest to możliwe – przedstawić całkowicie nową interpretację. Byłbym ostatnim, który upierałby się przy wielkiej oryginalności tej książki, z wyjątkiem, być może, kilku szczegółowych kwestii. W większości aspektów wojny bazuję na badaniach poprzedników. Tak naprawdę próbowałem zrobić dwie rzeczy: po pierwsze poprowadzić szczegółową narrację, bazującą na solidnych, oryginalnych źródłach, przede wszystkim przekazach Polibiusza i Liwiusza. Czasami istotnie będzie się wydawało, że zbyt bezkrytycznie podchodzę do źródeł, szczególnie do Polibiusza, na przykład w sprawie przytaczanych przez niego liczb. Jeśli jednak odrzucimy informacje podawane przez naszego głównego autora, możemy porzucić każdą próbę napisania historii: większość „rekonstrukcji” tego, co „musiało” się wydarzyć, jest niewiele lepszych od powieści historycznych i może doprowadzić do całkowitego absurdu, jakim jest uwaga Delbrücka, że „niektóre fragmenty dzieła Herodota (o bitwie pod Salaminą) tak mocno współgrają z istotą sprawy, że możemy je zaakceptować”. Jeśli zaś chodzi o liczby, to jestem niemal pewny, że to, co piszą autorzy źródeł, odzwierciedla w najlepszym razie siły na papierze, nie widzę jednak sposobu, aby dotrzeć do prawdy, a wydaje mi się bezcelowe stałe powtarzanie, że liczby są prawdopodobnie przesadzone. Wolę raczej powtarzać za Herodotem: „ἐγὼ δὲ ὀφείλω λέγειν τὰ λεγόμενα, πείθεσθαί γε μὲν οὐ παντάπασι ὀφείλω” („Muszę podać, co się opowiada, ale nie jestem zobligowany, aby w to wierzyć”).

Po drugie próbowałem zebrać rezultaty szczegółowych badań często ukryte w naukowych tomach i artykułach, nie zawsze dostępne dla studentów, a co dopiero dla zwykłego czytelnika. Mam jednak nadzieję, że moje uwagi oddają wdzięczność wszystkim tym uczonym. Nie mogę oczywiście stwierdzić, że czytałem wszystko, co zostało napisane na tak często badany temat; jestem w pełni świadomy, że zarówno w przypisach, jak i w bibliografii sporo pozycji pominąłem. Mój dług wobec dwóch dzieł wielkich poprzedników jest bezdyskusyjny: chodzi o monumentalną pracę profesora F.W. Walbanka, Historical Commentary on Polybius, która jest niekwestionowaną „biblią” dla każdego poważnego badacza wojny, oraz o dwie książki profesora Scullarda o Scypionie Afrykańskim, które rozjaśniły mi wiele kwestii, szczególnie topograficznych, dotyczących walk tego wodza w Hiszpanii i w Afryce. I chociaż książka Scullarda, Roman Politics 220-150 B.C., była dla mnie mniej przydatna, wciąż jest nieocenionym przewodnikiem po zagmatwanej rzymskiej polityce wewnętrznej tamtych czasów. Niektórzy na własne ryzyko nie zgadzają się z obydwoma uczonymi, robią to jednak, zarazem w dużym stopniu właśnie z ich badań korzystając.

Mój dług wobec innych jest różnorodny: mam go wobec pokoleń studentów, którzy zmuszali mnie, bym nieco klarowniej myślał o wielu problemach, a czasem podsuwali mi własne pomysły; wobec moich kolegów z Department of Classics w Newcastle i innych kolegów z całego kraju, którzy musieli znosić, udając zainteresowanie, mój zwyczaj przenoszenia niemal każdej dyskusji w stronę tematyki hannibalskiej. Moja wdzięczność jest szczególnie głęboka wobec dwóch spośród nich: Jerry’ego Patersona i Tony’ego Woodmana, którzy nie tylko godzili się uczestniczyć ze mną we wspomnianych konwersacjach, ale przeczytali także rękopis i zwrócili uwagę na wiele błędów. I jeśli w tym miejscu używam wyświechtanego frazesu, że za wszystkie błędy, które w książce pozostały, odpowiadam wyłącznie ja, to ma to rzeczywisty sens, gdyż żaden z nich nie napisałby książki w takiej formule, na jaką ja się zdecydowałem.

Mój dług wobec rodziny jest bardziej osobisty: moja żona nie tylko zaprojektowała obwolutę, wyrysowała wiele map i stale pomagała mi, podrzucając pomysły i sugestie, ale poświęciła także wiele godzin na przepisywanie książki na maszynie, niszczyła swoje pióra, ja zaś walczyłem, by skompletować mapy. Moje dzieci również, mniej lub bardziej cierpliwe, spotykały się ze stałym przykazaniem: „nie przeszkadzaj tatusiowi, zajmuje się Hannibalem”. Mam nadzieję, że wszyscy mają teraz poczucie, że było warto.

Chciałbym także podziękować moim wydawcom za ich przyjaźń, uprzejmość i cierpliwość – szczególne podziękowania kieruję do Adriana i Lucindy Phillips, którzy odważyli się wspiąć na Col de Clapier w zimny listopadowy dzień, aby zrobić fotografie, które pojawiają się na Ilustracji nr IV. Dziękuję także grupie kapitana Petera Drury Birda za fotografie wykorzystane na Ilustracjach I, III, VI i VIII, a także French Air Force za lotnicze zdjęcia Rodanu.

Powtarza się często, że historia nas czegoś uczy, zdanie to więc traktuję jako powód do studiowania takiego konfliktu jak wojna z Hannibalem z całą jej brutalnością i wszystkimi jej okropieństwami. Czy jednak współcześnie, z fotografiami i filmami, które możemy obejrzeć, z dokumentami i relacjami naocznych świadków, które możemy przeczytać, trzeba przypominać okropieństwa wojny poprzez badanie konfliktu, który wydarzył się przeszło dwa tysiące lat temu? Jeśli czasem zdaję się napawać szczegółami kampanii i bitew i zbyt słabo protestuję wobec przemocy i brutalności, mogę się tylko usprawiedliwić, że w rzeczywistości nie gustuję w myślach o przemocy i rzeziach. Nie sądzę jednak, że historia uczy nas czegokolwiek w obiegowym rozumieniu: im bardziej coś się bada, tym bardziej widać złożoność problemu. Nie chodzi także o to, jak zdawał się uważać Tukidydes, że takie samo albo bardzo podobne wydarzenie będzie miało miejsce ponownie. Badania nad wojną z Hannibalem dotyczą wyłącznie tej wojny, a ja zajmuję się historią, ponieważ uważam, że jest interesująca i nie mam żadnego ważniejszego motywu. Najchętniej zgodziłbym się z ojcem wszystkich historyków, że celem uprawiania historii jest „ὡς μήτε τὰ γενόμενα ἐξ ἀνθρώπων τῷ χρόνῳ ἐξίτηλα γένηται, μήτε ἔργα μεγάλα τε καὶ θωμαστά ...ἀκλεᾶ γένηται” („żeby dzieje ludzkie nie zatarły się w pamięci, ani wielkie i podziwu godne dzieła … nie przebrzmiały bez echa”).

J.F. Lazenby

Newcastle nad Tyne, maj 1978

WYBRANA BIBLIOGRAFIA

Badian E.: Foreign Clientelae (264-70 B.C.), Oxford 1958.

Beer, Sir Gavin de: Hannibal’s March, London 1967.

Beer, Sir Gavin de: Hannibal, London 1969.

Broughton T.R.S.: The Magistrates of the Roman Republic, vol. I-II, New York 1951-1952.

Brunt P.A.: Italian Manpower 225 B.C.-A.D. 14, Oxford 1971.

Dorey T.A.: Dudley D.R.: Rome Against Carthage, London 1968.

Picard G.C. i C: The Life and Death of Carthage, London 1968.

Proctor D.: Hannibal’s March in History, Oxford 1971.

Sanctis G. de: Storia dei Romani, Turin-Florence 1907-1923, 1953).

Scullard H.H.: Scipio Africanus in the Second Punic War, Cambridge 1930.

Scullard H.H.: A History of Rome 753-146 B.C., 3rd ed., London 1961.

Scullard H.H.: Scipio Africanus: Soldier and Politician, London 1970.

Scullard H.H.: Roman Politics 220-150 B.C., 2nd ed., Oxford 1973.

Thiel J.H.: Studies on the History of Roman Sea-power in Republican Times, Amsterdam 1946.

Toynbee A.J.: Hannibal’s Legacy, vol. I-II, London 1965.

F.W. Walbank: Philip V of Macedon, Cambridge 1940.

F.W. Walbank: A Historical Commentary on Polybius, vol. I, Oxford 1957, vol. II, Oxford 1967.

Pozostałe skróty używane w przypisach:

AJP: „American Journel of Philology”

CAH: Cambridge Ancient History

CIL: Corpus Inscriptionum Latinarum

CJ: „Classical Journal”

CP: „Classical Philology”

CR: „Classical Review”

HSCP: „Harvard Studies in Classical Philology”

JHS: „Journal of Hellenic Studies”

JRS: Journal of Roman Studies

PBSR: „Papers of the British School at Rome”

RE: Real-Encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, hrsg. G. Wissowa, W. Kroll, K. Ziegler, Stuttgart 1894 n.

Do bibliografii zawartych w komentarzu Walbanka i książkach Badiana i Toynbee’ego, a także do prac cytowanych w przypisach dodać można następujące pozycje:

Adamesteanu D.: Metaponto (Matera). Appunti fotoiinterpretavi, „Notizie degli Scavi di Atichità” 19, 1965 suppl., s. 179-184.

Alvisi G.: Dal Trasimeno a Capua. Le marce di Annibale nel biennio 217-16 a.C., Mélanges offerts à Roger Dion, Paris 1974, s. 293-313.

Armstrong D.: The Reluctant Warriors. The Decline and Fall of the Carthaginian Empire, New York 1966.

Astin A.E.: Saguntum and the Origins of the Second Punic War, „Latomus” 26, 1967, s. 577-596.

Bloch R.: Hannibal et les dieux de Rome, „Comptes Rendus de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres”, 1975, s. 14-25.

Brisson J.P.: Les mutations de la seconde guerre punique, [in:] Problèmes de la guerre à Rome, Paris 1969, s. 33-59.

Christ K. von: Hannibal, Darmstadt 1974.

Christ K. von: Hannibal und Scipio Africanus, [in:] Die Grossen der Weltgeschichte, Zurich 1971.

Corbett J.H.: C. Flaminius and Roman Policy in North Italy, Diss. Toronto 1968.

Dawson A.: Hannibal and Chemical Warfare, CJ 63, 1967, s. 117-125.

Derow P.S.: The Roman Calendar, 218-191 B.C., „Phoenix” 30, 1976, s. 265-281.

Develin R.: Prorogatium of Imperium before the Hannibalic War, „Latomus” 34, 1975, s. 716-722.

Develin R.: Scipio Africanus Imperator, „Latomus” 36, 1977, s. 110-113.