Tytuł oryginału:

COCHISE: CHIRICAHUA APACHE CHIEF

Redakcja i indeksy:

HANNA WACHNOWSKA

Korekta:

TERESA JEKIEL

Wybór ilustracji

MONIKA CORNELL, ZOFIA KOZIMOR

Projekt graficzny serii:

RYSZARD ŚWIĘTOCHOWSKI

Opracowanie okładki i stron tytułowych:

TERESA KAWIŃSKA

Copyright © as in the original AND sentence: originally published by the University Oklahoma Press. Polish edition published by arrangement.

© Copyright for the Polish edition by Państwowy Instytut Wydawniczy, 2017

Księgarnia internetowa www.piw.pl

www.fb.com/panstwowyinstytutwydawniczy

Polub PIW na Facebooku

www.fb.com/panstwowyinstytuwydawniczy

Państwowy Instytut Wydawniczy

ul. Foksal 17, 00-372 Warszawa

tel. 22 826 02 01

e-mail: piw@piw.pl www.piw.pl

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-06-03434-9

Skład wersji elektronicznej: Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl

Mojej żonie Joanne i moim trzem córkom,
Tiffani, Caitlin i Courtney, z wyrazami
miłości oraz Danowi Thrappowi, który
przetarł drogę

SPIS ILUSTRACJI

ILUSTRACJE KOLOROWE:

Autor: André Kozimor

1. Przełęcz Apaczów.

2. Siphon Canyon na Przełęczy Apaczów, miejsce pierwszego obozu Bascoma.

3. Przełęcz Apaczów, miejsce zajścia z Bascomem.

4. Przełęcz Apaczów, ruiny zajazdu dyliżansów.

5. Przełęcz Apaczów, miejsce masakry meksykańskiego konwoju. Tutaj też powieszono sześciu zatrzymanych Indian.

6. Pinos Altos, osada założona przez poszukiwaczy złota. Widok dzisiejszy.

7. Miejsce bitwy na Przełęczy Apaczów. Widok ze wzgórza, z którego zaatakowali Apacze. Ochotnicy kalifornijscy szli widoczną w dole drogą. W głębi po prawej góra Helen, której granitowy szczyt służył podróżnym za drogowskaz.

8. Fort Bowie, widok dzisiejszy.

9. Widok z gór Dragoon na Dolinę Sulphur Springs i Przełęcz Apaczów.

10. Dolina Sulphur Springs, widok na góry Dos Cabezas (z lewej) i Chiricahua (z prawej). Obniżenie między górami to Przełęcz Apaczów.

11. Forteca zachodnia w górach Dragoon.

12. Góry Dragoon.

13. Treaty Peak, widok ze skały, na której wódz lubił odpoczywać. Na tym wzgórzu położonym na wschód od gór Dragoon w dolinie San Pedro Cochise kazał zatknąć białą flagę na znak zawartego pokoju.

14. Forteca Cochise’a wysoko w górach Dragoon.

15. Płyta nagrobna poświęcona Cochise’owi wzniesiona w fortecy wschodniej w górach Dragoon, z napisem: „Wódz Cochise, największy wojownik Apaczów, zmarł 8 czerwca 1874 roku w swej ulubionej fortecy i został sekretnie pochowany przez współplemieńców. Dokładne położenie grobu wodza znał tylko jeden biały człowiek, jego brat krwi, Thomas, J. Jeffords”.

16. Góry Chiricahua.

ILUSTRACJE CZARNO-BIAŁE:

17. Pomnik gubernatora Ignacia Pesqueiry (autor: Jorge. A. Ramos, licencja CC).

18. Richard Stoddert Ewell {{PD-US}}

19. Mickey Free (Felix Ward). To o jego porwanie został oskarżony Cochise {{PD-US}}

20. Fort Bowie, 1893 (źródło: James E. Sherman, Barbara H. Sherman, Ghost Towns of Arizona, University of Oklahoma Press,1969); {{PD-US}}

21. Pułkownik Thomas Devin (źródło: Library of Congress Prints and Photographs Division. Brady-Handy Photograph Collection. Call Number: LC-BH831-913[P&P]); {{PD-US}}

22. Thomas Jonathan Jeffords {{PD-US}}

23. Generał Oliver Otis Howard (źródło: United States Library of Congress’s Prints and Photographs division, cph.3c00785);{{PD-US}}

24. Reuben F. Bernard (źródło: National Archives, „111-SC-82529”)

25. Pułkownik Gordon Granger (źródło: United States Library of Congress’s Prints and Photographs division, cwpbh.03170); {{PD-US}}

26. Generał George Crook (źródło: Library of Congress Prints and Photographs Division. Brady-Handy Photograph Collection. Call Number: LC-BH826-30695 [P&P]); {{PD-US}}

27. Porucznik John Gregory Bourke (źródło: American Anthropologist, 1896); {{PD-US}}

28. George N. Bascom, (źródło: National Archives, „111-BA-563”)

29. Naiche, młodszy syn Cochise’a, ostatni wódz wolnych Chokonenów (źródło: amertribes); {{PD-US}}

ILUSTRACJE NA OKŁADCE:

John Mix Stanley (1814–1872), Black Knife, an Apache Warrior, olej na płótnie (źródło: Smithsonian American Art Museum, Gift of the Misses Henry); {{PD-US}}

Betty Butts, Cochise, brąz. Fort Bowie National Historic Site. Fot. André Kozimor.

PODZIĘKOWANIA

Pragnę wyrazić gorące podziękowania wszystkim osobom, których pomoc przyczyniła się do powstania niniejszej książki.

Dziękuję Towarzystwu Historycznemu Arizony, gdzie prowadziłem moje pierwsze badania, oraz Pani Lori Davisson, badaczce historii, która służyła mi swoją niewyczerpaną wiedzą. Podziękowania dla Joe Parka, byłego pracownika działu mikrofilmów w bibliotece Uniwersytetu Arizony, który zwrócił moją uwagę na materiały o Apaczach zebrane w archiwach Stanu Sonora w Towarzystwie Historycznym Arizony; dla Simeona „Buda” Newmana z biblioteki zbiorów specjalnych Uniwersytetu Teksańskiego w El Paso za pomoc przy konsultacji materiałów z Janos; podziękowania specjalne dla Cynthii Radding z Hermosillo w Sonorze, która ułatwiła mi dostęp do ważnych dokumentów z archiwów Stanu Sonora.

Allan Radbourne z English Westerners’ Society służył mi wielką pomocą, dzieląc się swoją szeroką wiedzą na temat Apaczów Chiricahua i Apaczów Zachodnich. Pragnę podziękować dobremu przyjacielowi Danowi Aranda z Las Cruces w Nowym Meksyku za oprowadzenie mnie po wielu miejscach, oraz jego żonie Joyce za gościnę okazaną mojej rodzinie.

Wiele moich podróży w terenie uprzyjemnili mi: mój brat Kevin Sweeney ze Stoughton w Massachusetts; Rick Collins z Tucson; Ron i Rebecca (Becky) Orozco, którzy mieszkali wówczas w Cochise w Arizonie; Alicia Delgadillo, dyrektorka Centrum Badawczego i Dokumentacyjnego Apaczów Chiricahua i Warm Springs z Fortu Sill, usytuowanego w fortecy Cochise’a, która służyła mi za przewodnika po hrabstwie Cochise; w końcu jedna z najmilszych osób, jakie spotkałem, Bill Hoy z Bowie w Arizonie, były strażnik w Fort Bowie National Historic Site, którego drzwi zawsze stały dla mnie otworem.

Wyrazy wdzięczności dla Susie Sato z Fundacji Historycznej Arizony na Uniwersytecie Stanowym Arizony w Tempe; dla Susan Ravdin z Bowdoin College, która pomogła mi przy konsultacji dokumentów dotyczących generała Olivera Otisa Howarda; dla Vivian Fisher z biblioteki Bancroft na Kalifornijskim Uniwersytecie w Berkeley oraz dla Roberta B. Matchette’a, Dale’a E. Floyda i Michaela E. Pilgrima z działu archiwów wojskowych w Archiwum Narodowym.

Inne jeszcze osoby służyły mi pomocą, za którą jestem bardzo wdzięczny: Bill i Joyce Griffen z Flagstaff; Leland Sonnichsen z Tucson; Harwood Hinton z Uniwersytetu Arizony w Tucson; Lynda Sanchez z Lincoln w Nowym Meksyku i Morris Opler z Norman w Oklahomie. Moje podziękowania dla Herba Hyde’a, wydawcy, oraz Sarah Nestor, redaktor naczelnej Wydawnictwa University of Oklahoma Press; dla Dona Bufkina za przygotowanie map i Karen Hayes z Portal w Arizonie za dostarczenie fotografii.

Podziękowania za pomoc i wsparcie dla Billa Schaefera z Saint Charles w Missouri; dla Ruth McGarry z Malden w Massachusetts oraz dla mojej matki, Mary L. Sweeney, w Massachusetts.

Dwaj autorzy szczególnie zainspirowali mnie do pracy badawczej nad Cochise’em i oboje miałem szczęście i honor spotkać. Nieodżałowana Eve Ball, badaczka ustnej tradycji Chiricahuów, dostarczyła mi wiele informacji, sugestii oraz nieocenionej zachęty. Jestem dozgonnie wdzięczny Danowi L. Thrappowi, wyjątkowemu znawcy wojen apackich, za jego niewyczerpane wsparcie oraz konstruktywne rady i komentarze, które w dużym stopniu zaważyły na jakości tej pracy.

Dziękuję wreszcie mojej żonie Joanne, która nigdy nie wątpiła w celowość moich wysiłków.

Edwin R. SWEENEY

Saint Charles, Missouri

WSTĘP

Cochise, największy wódz Apaczów Chiricahua czasów nowożytnych, odegrał w burzliwej historii południowego zachodu drugiej połowy dziewiętnastego wieku rolę pierwszoplanową. Zaliczany do największych indiańskich wodzów Ameryki, był człowiekiem budzącym strach i podziw jednocześnie. Przez całe dziesięciolecia wywierał decydujący wpływ na stosunki między Białymi i Indianami na niespokojnych terytoriach pogranicza. Choć rozgłos zdobył dzięki wojnie, zmarł zawarłszy pokój po latach zmagań z wojskami dwóch potężnych nacji. Jest rzeczą zdumiewającą, że nie powstała dotąd żadna poważna, pogłębiona praca na temat jego życia, jego osobowości i wpływu, jaki wywarł na swą epokę.

Cochise był postacią złożoną, ujmującą, o wyostrzonej inteligencji, wspaniałym wyglądzie i nieprzeciętnych zdolnościach. Był utalentowanym mówcą, wiernym stylowi i wyobraźni Apaczów, wojownikiem o silnym charakterze i człowiekiem honoru, żyjącym według zasad społeczności plemiennej, różnych od norm naszej przemysłowej cywilizacji. Jego wyjątkowe zdolności rozwinięte do maksimum pozwalały mu swobodnie rozmawiać zarówno z generałami i gubernatorami, jak i z prostym człowiekiem. Większość Białych, którzy zetknęli się z nim w okresie pokoju czy rozejmów, była przynajmniej tak samo zafascynowana jego spokojną godnością i żywą inteligencją, jak władzą, jaką miał nad swym ludem oraz wpływem, jaki nań wywierał – zjawiskiem wyjątkowym w kulturze i tradycji Apaczów.

Od stu lat informacje dotyczące Cochise’a i jego działań, a także czasów, w których żył, zostały tak zdeformowane i upiększone przez legendy i mity, że mają niekiedy niewiele wspólnego z rzeczywistością. Z perspektywy złagodzonych obyczajów naszej epoki nawet najbardziej powszednie zdarzenia z jego życia mogą nam się wydać naznaczone surowością i brutalnością. Musimy jednak zrozumieć, że Cochise’a nie można sądzić według naszych wartości, lecz według norm świata, w którym żył, świata brutalnego, okrutnego i bezlitosnego. W tym kontekście, zważywszy na sposób, w jaki ów świat pojmował i na reguły, jakimi się w swym postępowaniu kierował, Cochise jawi się jako człowiek nieposzlakowany, wierny swym zasadom, jako autentyczny, skończenie doskonały wódz ludu wojowników.

Według kryteriów Białych Cochise z całą pewnością nie był świętym (żaden apacki wojownik nim nie był), ale iluż Białych żyjących w Apaczerii w czasach Cochise’a zasługiwało na to określenie? Śmiały napastnik i skuteczny strateg, dość wpływowy, żeby skupić wokół siebie dużą liczbę zwolenników zarówno z własnej grupy, jak i z całego plemienia, Cochise ucieleśnił ideał wojennego wodza Apaczów Chiricahua. W owych czasach cieszył się sławą na całym kontynencie amerykańskim. Dzisiaj bardziej znane jest jedynie imię Geronima, lecz Geronimo, człowiek formatu znacznie mniejszego, nie może równać się z Cochise’em pod żadnym względem, ani pod względem ówczesnych dokonań, ani pod względem śladu, jaki zostawił w historii.

Wśród współczesnych Cochise’a istnieli oczywiście inni wielcy wodzowie. Cochise nie mógł się poszczycić aliansami politycznymi na miarę sojuszów tworzonych przez swojego teścia, Mangasa Coloradas, który przez niemal dwadzieścia lat aż do swej śmierci (czy też egzekucji) z rąk białych żołnierzy w 1863 roku, był bezsprzecznym liderem Chiricahuów Wschodnich. Nie wykazał zręczności Victoria w sztuce walki podjazdowej. Nie zawdzięczał swej sławy błyskawicznym wypadom, które były specjalnością Nany, kapitana Victoria, nie posiadał też wojskowego geniuszu Juha[1]. Niemniej jednak wszyscy ci wodzowie dołączali do niego w różnych okresach i choć nie należeli do jego grupy, walczyli z własnej woli u jego boku i pod jego rozkazami. Wszyscy podziwiali i szanowali jego sztukę dowodzenia, jego nieprzejednaną nienawiść do wrogów, a nade wszystko jego odwagę w walkach oraz mądrość okazywaną podczas narad.

Wielu Białych, którzy zetknęli się z Cochise’em, opisywało go jako „szlachetnego czerwonoskórego”, odwołując się do obrazu stworzonego przez Jamesa Fenimore’a Coopera. Jak na Apacza Cochise był wysoki, zbudowany jak jego młodszy syn Naiche, o którym mówiono, że był bardzo do ojca podobny. Nie zachowała się żadna fotografia Cochise’a, choć wódz musiał być choć raz sfotografowany, niemniej liczne opisy zostawione przez ludzi, którzy go widzieli, czy to podczas negocjacji pokojowych, czy też w wirze walki, pozwalają nam dość dokładnie wyobrazić sobie jego wygląd. Miał około pięciu stóp i dziesięciu cali (1,78 m) wzrostu, a według jednego z oficerów „wydawał się wyższy ze względu na lekkość budowy kostnej i bardzo zgrabną sylwetkę”¹. Inny uważał, że „był prosty jak strzała, od stóp do głów zbudowany tak doskonale, jak to jest tylko możliwe”². Według innych jeszcze odznaczał się „wielką siłą i niezwykle piękną budową”³, był „bardzo męski i marsowy, wyglądał tak, jak wyobrażamy sobie rzymskiego żołnierza”⁴. Według jednego ze świadków⁵ ważył około 175 do 180 funtów (79 do 80 kg), czyli jak na dziewiętnastowieczne standardy był człowiekiem mocnej postury. Jego kruczoczarne włosy, rozjaśnione w późniejszych latach srebrnymi nitkami, opadały zwyczajem Apaczów na ramiona. Miał regularne rysy twarzy, wysokie czoło, wydatny orli nos i wystające kości policzkowe. Jeden z obserwatorów obecnych podczas negocjacji w Nowym Meksyku zanotował, że „jego powściągliwość odzwierciedlała wielką siłę charakteru, choć niekiedy robił wrażenie smutnego czy zamyślonego”⁶. Alexander Duncan (Al) Williamson, handlarz w Forcie Bowie w latach 1873–1874, którego klientem był również Cochise, twierdził, że wódz „nigdy się nie uśmiechał. Miał zawsze wygląd surowy i poważny”⁷. Inny Biały uważał, że Cochise „w niczym nie przypominał strasznego, wojowniczego i dzikiego barbarzyńcy”⁸. Tego samego zdania był generał Oliver Otis Howard, który prowadził z Cochise’em negocjacje pokojowe zwieńczone sukcesem: „Miał przyjemny wygląd i wydało mi się nieprawdopodobne, żeby taki człowiek mógł być notorycznym złodziejem i zimnej krwi mordercą”⁹.

Choć Cochise słynął z tego, że przywiązywał dużą wagę do prawdy i szczerości, zdarzało się, że nie dotrzymywał słowa danego wrogowi, szczególnie, gdy sądził, że sam został oszukany bądź padł ofiarą perfidii. Często podkreślał, że bardzo ceni prawdomówność, co wyraził w rozmowie z agentem zajmującym się sprawami Indian w 1870 roku: „Chcę mówić prawdę. Człowiek ma jedne usta i jeśli nie mówi prawdy, powinien być odsunięty”¹⁰. Innym razem powiedział jednemu z oficerów: „Pragnę mówić szczerze… Nie mam podwójnego języka”¹¹. Podczas rozmowy ze swym przyjacielem, Thomasem J. Jeffordsem, agentem rezerwatu Chiricahua w południowo-wschodniej Arizonie, zauważył: „Człowiek nigdy nie powinien kłamać… Jeśli ktoś zada tobie lub mnie pytanie, na które wolimy nie odpowiadać, wystarczy wyjaśnić: nie mam ochoty o tym rozmawiać”¹². Cochise często stosował tę metodę podczas rozmów z Amerykanami, odmawiając udzielenia odpowiedzi lub zmieniając temat. Wykazywał w szczególności niechęć do dyskusji wokół niektórych swoich poczynań, które nadmiernie ciekawiły Białych.

Wagę, jaką przywiązywał do prawości, wykazał podczas wielkiej narady Chiricahuów z Amerykanami w Cañada Alamosa. Wypytywano Victoria i Loca o kradzież bydła na południu Nowego Meksyku, dokonaną przez ich ludzi, do której jednak woleli się nie przyznawać. Właśnie mieli wszystkiemu zaprzeczyć, gdy nagle – według słów jednego z oficerów obecnych podczas rozmowy – Cochise „brutalnie nakazał im powiedzieć prawdę. Wydawało się, iż poczuli ogromną ulgę, gdy dowiedzieli się z jego ust, jak chciał, by odpowiedzieli”¹³.

Również inni Biali podkreślali uczciwość Cochise’a i przestrzeganie przez niego prawdy bądź tego, co uważał za prawdę. Fred Hughes, pomocnik Jeffordsa w rezerwacie, zanotował, że wódz, zapewniwszy go raz o przyjaźni, „dotrzymał słowa do śmierci”¹⁴. Porucznik Joseph Alton Sladen, który jako pomocnik obozowy towarzyszył generałowi Howardowi podczas misji pokojowej u Chiricahuów, napisał, że nie tylko Cochise, ale i jego współplemieńcy wydawali się ludźmi prawymi. Spędziwszy dziesięć dni w obozie Apaczów, zanotował: „We wszystkich kontaktach z nami byli do gruntu uczciwi. […] Podczas mojego tam pobytu nie doszło do kradzieży”¹⁵.

Bywało, że Cochise potrafił wykazać wspaniałą bezstronność. W 1860 roku pewien Amerykanin o nazwisku John Wilson zabił w pojedynku cenionego przez Cochise’a wojownika, co wywołało wielkie poruszenie wśród Apaczów. Wódz położył mu kres, orzekając, iż „walka była uczciwa i nikogo nie można winić”¹⁶.

Według słów żyjącego w rezerwacie świadka zarówno dla swej bliskiej, jak i dalszej rodziny Cochise „był bardziej czuły i uważny niż przeciętny biały mężczyzna. Nie okazywał wobec nich brutalnego charakteru, jaki zazwyczaj mu przypisywano”¹⁷. Podobnie jak Victorio, który do swych najlepszych doradców zaliczył siostrę Lozen, Cochise przywiązywał dużą wagę do opinii siostry młodszej o piętnaście lat, która „swoją niezależnością i siłą charakteru dowiodła, iż godna jest pokładanego w niej zaufania”. Życie codzienne Apaczów obozujących w górach Dragoon upływało w atmosferze życzliwości i ciepła, co mocno zaskoczyło Białych, którzy mieli szczęście z nimi przebywać. Sladen zanotował, że żyjący w obozie Cochise’a Indianie byli „zawsze pogodni, rozmowni i spontanicznie okazywali zadowolenie […] skłonni byli do dowcipów i śmiechu z najbłahszych przyczyn. Lubili robić sobie nawzajem niewinne żarty”¹⁸.

Dopóki w obozie było jedzenie, żaden Indianin nie chodził głodny. Szczodrość była cechą szczególnie cenioną przez Apaczów. Cochise, jako przywódca, zobowiązany był do niej w dwójnasób, tym bardziej że polowanie i zdobywanie jedzenia przychodziło mu z łatwością. Wspominając swój pobyt w obozie Chiricahuów, Sladen zanotował, że któregoś dnia pewien młody wojownik wrócił z polowania z pustymi rękoma. Widząc to, wódz kazał natychmiast przyprowadzić swojego konia, zabrał strzelbę i odjechał. Po kilku godzinach powrócił z ustrzeloną antylopą, którą natychmiast „oprawiono i podzielono między obecnych”¹⁹.

Świadectwa ocalałych z bitew ludzi wskazują dobitnie, że wobec Białych, którzy wpadli w ręce Apaczów, Cochise nie okazywał żadnej litości. Nie znaczy to, że nie był do niej zdolny. Amelia Naiche, jego wnuczka, opowiadała mi o masakrze grupy Białych, z której ocalał jeden mały chłopiec. Większość Apaczów, łącznie z Geronimem, chciała go zabić, Cochise jednak wciągnął chłopca na konia i wziął go pod swoją opiekę. Legenda głosi, że zajął się jego wychowaniem i zwrócił mu później wolność²⁰.

Jak każdy człowiek wódz Chiricahua nie był wolny od wad. Dobry i szlachetny z natury, wrażliwy na los swoich ludzi, wpadał czasami w gwałtowny gniew, szczególnie wtedy, gdy był świadkiem niesprawiedliwości czynionej Indianom. Niemniej sami Indianie też nie pozostawali poza zasięgiem jego gniewu, o czym dobrze wiedzieli i woleli go nie prowokować. Strach Indian przed Cochise’em zabarwiony był zresztą zawsze głębokim respektem. Asa (Ace) Daklugie, syn Juha, wspominał, że kiedy był dzieckiem, często mu powtarzano, żeby nigdy nie patrzył na szałas wodza, gdyż mogło to być odebrane jako brak szacunku²¹. Jak wielu Apaczów Cochise nie stronił od mocnych trunków i pod wpływem alkoholu bywał brutalny wobec swojej rodziny, jak i wszystkich, którzy weszli mu w drogę. Sladen był świadkiem, jak któregoś wieczoru zwymyślał i uderzył żonę i siostrę, które, przerażone, z krzykiem wybiegły z szałasu. Podczas tego zajścia „Indianie byli wyraźnie zaniepokojeni, wkrótce potem zapanował spokój, lecz ciągle było słychać jego głos”. To prawdopodobnie podczas podobnej sceny jego zuchwała najmłodsza żona ugryzła go w obie ręce, zostawiając mu na długo dwie blizny²².

Pomimo swych słabości Cochise był przedmiotem prawdziwego uwielbienia ze strony Chokonenów, dla których jego słowo miało moc prawa. Fred Hughes nie mógł się nadziwić autorytetowi, jakim się cieszył:

Ze zdumieniem obserwowaliśmy, jaką władzę ma nad tym brutalnym plemieniem: uwielbiając go jak bożka, bali się go bardziej niż kogokolwiek; wystarczyło jedno jego spojrzenie, żeby usadzić na miejscu najbardziej bezczelnego z Apaczów swojego plemienia²³.

Również Sladen był pod wrażeniem wyjątkowego posłuszeństwa okazywanego Cochise’owi. Antropolodzy, którzy dogłębnie zbadali kulturę Apaczów, podkreślają, że wodzowie nie mieli „całkowitej władzy” nad swoim ludem, że „autorytet przywódcy daleki był od absolutnego”²⁴. W przypadku jednak największych wodzów – Mangasa Coloradas, Victoria, a przede wszystkim Cochise’a – ów autorytet był niemal absolutny. Sladen opisał powrót kapitanów Cochise’a z wyprawy. Wojownicy zdawali wodzowi raporty, a ten „zadawał niekiedy pytania bądź mamrotał pochwałę”. Któregoś razu, wyraźnie niezadowolony z rezultatów jednego z nich, „podniósł głos i wpadł w gniew. Zerwał się na równe nogi […], a ponieważ wojownik poderwał się również, […] wymierzył mu mocny cios w głowę”, czym zakończył sprawę²⁵. Według słów innego świadka Cochise posiadał to, czym żaden inny wódz nie mógł się poszczycić, mianowicie całkowitą władzę nad swoimi grupami: „szeregowiec szybciej odmówiłby wykonania bezpośredniego rozkazu prezydenta niż Apacz Chiricahua rozkazu Cochise’a”²⁶.

Podobnie jak w przypadku Mangasa Coloradas władza Cochise’a rozciągała się również na inne grupy²⁷. Świadczy o tym scena zaobserwowana przez amerykańskiego oficera w rezerwacie Cañada Alamosa: Apacze Chihenne, których wodzami byli Victorio i Loco, znaleźli gdzieś whisky, może wymieniając na nią swoje przydziały żywności, i mocno się wstawili. Dwóm wodzom udało się zaprowadzić porządek, usuwając pijanych na ubocze, niemniej jeden podchmielony wojownik wrócił z karabinem w ręku, szukając wyraźnie okazji do bójki. Wtedy zjawił się Cochise i zapanował nad sytuacją. „Wydał krótki, ostry okrzyk. Rezultat był natychmiastowy, sześćdziesięciu czy osiemdziesięciu wojowników z jego grupy rzuciło się na szukającego zwady Indianina i wyprowadziło go z obozu”. Cochise, który był w zasadzie wodzem Chokonenów, rozkazał wodzom Chihenne’ów, żeby zabrali swoich ludzi, aż ci wytrzeźwieją. I Victorio, i Loco posłuchali²⁸. Kapitan Frederick W. Coleman, oficer dobrze znający Apaczów, zauważył, że inni wodzowie Apaczów Chiricahua „śmiertelnie bali się Cochise’a; wydawali się drobnymi płotkami w jego obecności”²⁹. Z kolei lekarz wojskowy twierdził, że z tego, co mu wiadomo, „Cochise był jedynym wodzem indiańskim, którego rozkazy wykonywane były natychmiast”³⁰.

Fred Hughes podkreślał wpływ Cochise’a na wszystkie grupy Chiricahua: „Chociaż Indianie z Tularosy [Chihenne] nie należeli do jego grupy, mógł bez wahania zwrócić się do nich, gdy tylko uznał to za konieczne, i wziąć ich pod swoje dowództwo”. Hughes uważał, że również „Nednhi bali się Cochise’a”. I nie bez powodu: gdy w listopadzie 1872 roku Cochise usłyszał – co okazało się później nieprawdą – że Nednhi zranili jego przyjaciela Toma Jeffordsa, zapewnił gubernatora Arizony, Ansona Safforda, że jeśli wiadomość ta się potwierdzi, „pozabija wszystkich co do jednego”³¹.

Wpływ Cochise’a na Apaczów, którzy nie należeli do odłamu Chiricahua, był oczywiście mniejszy, ale jako że był dobrym wodzem wojennym i odnosił zwycięstwa, członkowie grup Apaczów Zachodnich towarzyszyli mu w wyprawach aż do połowy lat sześćdziesiątych dziewiętnastego wieku. Cochise miał ścisłe kontakty z grupą Coyotero Apaczów Białogórskich (White Mountain), szczególnie z jej częścią wschodnią. Choć nie wydaje się, aby utrzymywał stosunki z Apaczami Mescalero ze wschodniego brzegu Río Grande, wiele małych grup Mescalerów z zachodniego brzegu dostarczało mu rekrutów na wyprawy. Cremony napisał, że Apacze „wierzyli, iż Cochise’a nie można zwyciężyć i tym chętniej dołączali do niego”³². Z kolei doktor John White, który badał Apaczów Zachodnich w 1874 roku, uważał Cochise’a za jedynego wodza „mającego rzeczywistą władzę nad wszystkim Apaczami”³³.

Tę przewagę nad innymi przywódcami Apaczów Cochise zawdzięczał niewątpliwie swojej sławie wodza wojennego. Przyszedłszy na świat około 1810 roku, Cochise dorastał w okresie względnego spokoju w stosunkach między Apaczami i Meksykanami. Niedługo po tym, jak skończył dwadzieścia lat, odprężenie dobiegło końca, nastały lata zmagań, zdrad i wojny. Masakra popełniona przez Johnsona w 1837 roku, a dziewięć lat później rzeź, jakiej dopuścił się Kirker, pozostawiły w pamięci Cochise’a niezatarty ślad: jest bardzo prawdopodobne, że w masakrach tych postradało życie kilku członków jego rodziny.

Asa Daklugie uważał, że Cochise został wodzem „w bardzo młodym wieku, co znaczy, że szybko uznano jego zdolności wojownika i wysoko je ceniono”³⁴. Przez jakiś czas pozostawał jednak w cieniu wodzów cieszących się większym znaczeniem i prestiżem. Około 1857 roku Cochise stanął na czele swojej grupy, a wodzem wszystkich Chokonenów został prawdopodobnie rok później, w czasach, gdy Anglosasi zaczęli się osiedlać na południowym wschodzie Arizony. Choć był bardzo nieufny wobec nowych przybyszów, docenił sposobność otrzymywania z ich rąk żywności i prezentów, nie wyrzekając się starego zwyczaju zdobywania łupów podczas wypraw do Meksyku. Na przełomie lat 1859/1860 niepewne stosunki między Apaczami i Amerykanami stały się mocno napięte i od tego czasu nie przestawały się pogarszać. Do zerwania doszło w lutym 1861 roku na Przełęczy Apaczów, gdy porucznik George N. Bascom, oskarżywszy niesłusznie Cochise’a o uprowadzenie dziecka, próbował go uwięzić i kazał doń strzelać, gdy ten ratował się ucieczką.

Po zajściu z Bascomem, podczas gdy bladła gwiazda starzejącego się Mangasa Coloradas, Cochise objął dowództwo nad całym plemieniem Chiricahua, by stać się najsłynniejszym Apaczem nadchodzącego dziesięciolecia. W 1863 roku Mangas Coloradas został zdradziecko zamordowany. Zajście na Przełęczy Apaczów oraz podstępna śmierć Mangasa wzbudziły w Cochisie głęboką nieufność i nieprzejednaną wrogość do Amerykanów. Przez ponad dziesięć lat prowadził z nimi zaciętą wojnę, aż zrozumiał, że dawne życie wolnych Apaczów należało bezpowrotnie do przeszłości. Swoją sytuację po zajściu z Bascomem, nieco może upraszczając, określił słowami: „Żyłem z Białymi w zgodzie do chwili, gdy próbowali mnie zabić za to, co zrobili inni Indianie; teraz żyję i umrę walcząc z nimi”³⁵. Nie były to słowa rzucone na wiatr: w latach 1861–1872, z wyjątkiem kilku krótkich pobytów w rezerwacie po 1870 roku, Cochise walczył z Białymi jak żaden inny Apacz. Nienawiść Apaczów do Meksykanów była legendarna, lecz w latach sześćdziesiątych została w dużej mierze przyćmiona przez wrogość, jaką Cochise i Apacze żywili do Amerykanów, odrzucając przez dziesięć lat ich oferty pokoju.

Wojny Cochise’a z lat sześćdziesiątych dziewiętnastego wieku w niczym nie przypominały wojen dużo głośniejszych, prowadzonych przez Victoria i Geronima w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Przez pierwsze pięć lat, a szczególnie dopóki trwała wojna secesyjna, działania Cochise’a miały charakter ofensywny. Apacze napadali na nielicznych Białych zamieszkałych w Arizonie, śmiało atakowali rancza i podróżnych. W owym okresie ludzie Cochise’a mogli się przemieszczać i obozować z równą swobodą jak ich przodkowie. Armia wznosiła forty, farmerzy trzymali się swojej ziemi, niemniej Chiricahuowie panowali niemal niepodzielnie nad południowo-wschodnią Arizoną. Grupa Cochise’a żyła wtedy na ogół w górach Chiricahua, w ranczeriach oddalonych o niecały dzień jazdy od Fortu Bowie, bądź w swej fortecy w górach Dragoon, około pięćdziesięciu mil na południowy wschód od Tucson. Gdy działania amerykańskich oddziałów nękały Apaczów zbyt mocno, Cochise szukał schronienia w Meksyku. W pewnych okresach przebywał po południowej stronie granicy równie często, jak po stronie północnej. Pod koniec lat sześćdziesiątych wojna stała się siłą rzeczy defensywna. Kampanie prowadzone przeciwko jego ludziom przez armie meksykańską i amerykańską mocno ograniczyły jego pole manewru, skazując go na organizowanie brutalnych kontrataków i represji.

Cochise, wojownik o wyjątkowych zdolnościach, słynął ze swej zręczności w posługiwaniu się wszelką bronią. James Tevis uważał, że „nie miał równego sobie w walce włócznią”. Według Johna C. Cremony’ego „żaden apacki wojownik nie wyciągnął strzały z kołczanu i nie wystrzelił jej szybciej, dalej i z większą łatwością niż Cochise”³⁶. Będąc w kwiecie wieku posiadł w sposób niedościgniony sztukę wojenną Apaczów. Apacki wojownik, jeśli nie został zaatakowany z zaskoczenia i jeśli jego rodzina nie znalazła się w niebezpieczeństwie, bił się tylko wtedy, gdy miał pewność, że zwycięży. Wyjątkiem od tej reguły była chęć pomszczenia śmierci bliskich; walczący odrzucał wtedy wszelką ostrożność i godził się na ryzyko, którego w innym wypadku by nie podjął.

Obok wyjątkowych predyspozycji naturalnych cechowała Cochise’a odwaga i silna osobowość. Nawet jeśli nie był geniuszem wojskowym ani „czerwonym Napoleonem”, żaden apacki wojownik nie prześcignął go w owym czasie w sztuce wojennej. Jak większość apackich wodzów Cochise nie pozostawał w tyle za walczącymi wojownikami. Prowadził ich do walki słowem i przykładem. Wszystkie bez wyjątku świadectwa zgodne są co do tego, że w bitwach i potyczkach stał zawsze na czele swych ludzi. Może to znaczyć, że podobnie jak Geronimo, doznał wizji i wiedział, że nie zginie w walce. Opinię tę podzielał jeden przynajmniej Amerykanin, który spotkał wodza w latach siedemdziesiątych³⁷.

Brawura Cochise’a nie miała nic wspólnego z lekkomyślnością. Zuchwałe ataki na wozy ustawione w kręgu, rozsławione przez hollywoodzkie kino, czy też na zabarykadowany fort (żaden posterunek wojskowy w Arizonie nie był całkowicie otoczony murami) zdarzały się niezwykle rzadko, jeśli w ogóle się zdarzały, gdyż niosły ze sobą zbyt duże ryzyko. Apacze stronili od niepotrzebnej brawury, zależało im na życiu przynajmniej tak samo jak Amerykanom. W przeciwieństwie do Indian Równin, dla których ważna była liczba uderzeń zadanych przez wojownika podczas walki, Apacze cenili przebiegłość: ich celem było odniesienie możliwie szybkiego zwycięstwa, nie narażając się samemu na niepotrzebne zagrożenie. Dochodziło, rzecz jasna, do zaciętych walk, lecz w bitwach straty w ludziach były na ogół niewielkie, co łatwo zrozumieć, gdy weźmie się pod uwagę ich sposób prowadzenia wojny. Sposób ów celnie określił generał George Crook: podczas walk z Apaczami najczęściej widać było dymy unoszące się nad skałami, a rzadko można było dostrzec postać przeciwnika. Tak właśnie wyglądały liczne bitwy prowadzone przez Cochise’a, choć pod wieloma względami wódz odchodził od tradycji Apaczów, szczególnie w pierwszych latach wojny, gdy prowadził walki napastnicze lub odwetowe. Wobec wrogów Cochise nie okazywał żadnej litości, ujęci byli torturowani i umierali po długiej i strasznej agonii.

Zdolność Cochise’a do umykania kulom była legendarna. Przez dwanaście lat skutecznie uchodził zarówno regularnym wojskom, jak i ochotnikom dwóch krajów i czterech stanów. Jego najlepszymi sprzymierzeńcami były rodzime góry oraz granica między Stanami Zjednoczonymi i Meksykiem, którą potrafił zręcznie wykorzystywać, chroniąc się, gdy sytuacja tego wymagała, po jednej lub po drugiej stronie. Było rzeczą praktycznie niemożliwą zaatakować z zaskoczenia jego ranczerie (co jednak kilka razy się zdarzyło). Jego obozowiska rozbijane były w miejscach łatwych do obrony, z których można się było szybko wycofać na bezpieczne pozycje. Obóz na zachodnich stokach gór Dragoon, z widokiem na dolinę San Pedro, był pod tym względem modelowy. W razie zagrożenia Indianie łatwo mogli ratować się ucieczką, wspinając się wysoko w góry. Mówi o tym z podziwem porucznik Sladen:

[W razie ataku] żołnierze musieliby pokonać kilka mil w terenie całkowicie odkrytym, a gdyby zechcieli wspiąć się po stromej ścianie poniżej obozu, odparci zostaliby bez trudu: Indianie tymczasem mogli się swobodnie ukryć między blokami skalnymi.

Ścieżka biegnąca ponad nami […] pozwalała kobietom i dzieciom uciec na przeciwległy stok góry, a w razie potrzeby również cała nasza grupa mogłaby się wycofać przez grzbiet górski na drugi stok³⁸.

Cochise nie zaniechał tych ostrożności nawet po ostatecznym zawarciu pokoju, co znaczyło, że nie zapomniał gorzkiej lekcji udzielonej mu przez Bascoma i nigdy nie wyzbył się nieufności wobec Amerykanów.

Innym sprzymierzeńcem Cochise’a w jego walce o przeżycie było niewątpliwie szczęście. Może tu chodzić o czynnik zwany przez Apaczów „mocą”[2], której dużą część Cochise umiał przejąć. Asa Daklugie często powoływał się na nią, lecz rola tego czynnika w życiu wielkiego wodza trudna jest do określenia. Nie będąc Apaczem, wyznaję szczerze, że nie rozumiem tego pojęcia w sposób dostateczny. Dla mnie nadzwyczajne w życiu Cochise’a jest to, że człowiek ten prowadził przez ponad czterdzieści lat wojnę zarówno ze Stanami Zjednoczonymi, jak i z Meksykiem, brał aktywny udział w niezliczonych wyprawach, potyczkach, zasadzkach i regularnych bitwach, zaatakowany został we własnym obozie, kilka razy był ranny, dziesiątki razy uznano go za zabitego, a jednak przeżył wszystko i ze wszystkiego wyszedł cało, co można uznać za krańcową formę jego zaciętego oporu wobec dominacji Białych. W końcu, gdy uznał to za konieczne, zgodził się na zawarcie pokoju, doprowadził do utworzenia na własnej ziemi rezerwatu, w którym się osiedlił ze swym ludem i gdzie zmarł śmiercią naturalną. Czy było to przeznaczenie, szczęście czy też moc? Któż to wie?

W drugiej połowie dziewiętnastego wieku zdania mieszkańców południowego zachodu na temat Apaczów były bardzo podzielone. Niemal każdy z nich miał bliskiego bądź przyjaciela, który zginął od apackiej kuli czy strzały. Wyniki rządowej ankiety przeprowadzonej przez dwóch pionierów Arizony, dobrze znających lud Cochise’a, wykazują ową przepaść w postrzeganiu Apaczów. Sidney Delong, handlarz przy Forcie Bowie, jeden z tych, dla których najlepszym rozwiązaniem apackiego problemu była eksterminacja, opisał Chiricahuów słowami: „Dzicy posiadający wszystkie wady, uparci, zdradliwi, kłamliwi, nieuczciwi, niegościnni i tchórzliwi”. Z kolei Tom Jeffords, agent w rezerwacie Chiricahua i jedyny biały przyjaciel Cochise’a, napisał, że byli „życzliwi, karni, niezawodni, uczciwi, gościnni, skromni i odważni”³⁹. Według kryteriów Apaczów słuszny był punkt widzenia Jeffordsa. Większość Białych jednak nie znała ludu Cochise’a i podzieliłaby z pewnością zdanie Delonga.

Dokładałem starań, aby pokazać w tej pracy Cochise’a jako wodza o nieprzeciętnym talencie i wyjątkowym autorytecie, który w burzliwej historii Apaczów Chiricahua lat 1830–1874 odegrał rolę kluczową. Starałem się pokazać apackiego wodza, któremu pod względem dokonań, nie dorównał żaden inny Apacz.

Rozdział pierwszy

PIERWSZE LATA

Apacze byli ludem nomadów i wojowników zamieszkujących ziemie rozciągające się na południowym zachodzie Ameryki Północnej. Upodobali sobie surowe, niedostępne góry, lecz czuli się równie dobrze na jałowych pustyniach. Istnieją dwie teorie co do etymologii słowa „Apacze”. Według pierwszej nazwa ta pochodzi od słowa e-patch, co w języku yuman znaczy „człowiek”. Według drugiej, bardziej prawdopodobnej, nazwa wywodzi się od słowa zuni apachu, czyli „wróg”. Sami Apacze nazywali siebie inneh, inde, tinde[3], co znaczy „ludzie”¹. Ludy, które przybyły na południowe tereny dzisiejszych Stanów Zjednoczonych z doliny rzeki Mackenzie w Kanadzie zachodniej, należą do atapaskańskiej grupy językowej. Grupa ta podzielona jest na trzy regiony geograficzne: północny, wybrzeża Pacyfiku i południowy. Apacze zamieszkują region południowy. Antropologowie i historycy nie są zgodni co do okresu, w którym Apacze pojawili się na południowym zachodzie: według jednych nastąpiło to w szesnastym wieku, inni sądzą, a wśród nich Jack D. Forbes, że zamieszkiwali tereny Nowego Meksyku i Arizony już na początku wieku piętnastego².

Atapaskowie południowi, znani jako Apacze, dzielą się na siedem odłamów: Jicarilla, Lipan i Apacze Kiowa stanowią odłamy wschodnie, Nawaho, Mescalero, Apacze Zachodni i Chiricahua odłamy zachodnie.

W centrum naszej uwagi znajdują się Apacze Chiricahua. Nazwa Chiricahua wywodzi się prawdopodobnie od słowa chiguicagui, co w języku Indian Opata znaczy „góra dzikich indyków”³.

Apacze Chiricahua skupieni byli w czterech grupach. Ci, których Morris E. Opler nazwał Chiricahuami Wschodnimi, znani byli Meksykanom i Amerykanom jako Apacze Mimbres, Copper Mines, Warm Springs i Mogollon, ogólnie zaś jako Apacze Gila; nazwy te zapożyczone zostały od nazw miejsc, zamieszkanych przez te grupy. Ziemie ich, poprzecinane łańcuchami gór Cuchillo, Black, Mimbres, Mogollon, Pinos Altos, Victoria i Florida, rozciągały się na zachód od Río Grande w dzisiejszym stanie Nowy Meksyk⁴. Od 1820 do 1880 roku na ich czele stali: Mano Mocha, Fuerte, Cuchillo Negro, Itán, Mangas Coloradas, Delgadito, Victorio, Nana i Loco. Rdzenna nazwa tej grupy to Chihenne, czyli „Ludzie pomalowani na czerwono”.

Druga grupa, ochrzczona przez Oplera mianem Chiricahuów Południowych, znana była Meksykanom i Amerykanom pod nazwami Janero, Carrizaleño i Apacze Pinery. Również te terminy wywodzą się od ich miejsca zamieszkania. Chiricahuowie Południowi osiedlili się w górach na granicy między Stanami Zjednoczonymi i Meksykiem, co nie przeszkadzało im zapuszczać się w głąb gór Sierra Madre w meksykańskich stanach Chihuahua i Sonora⁵, a także na południowe obszary dzisiejszej Arizony i Nowego Meksyku. Apacze Janero zawdzięczali swoją nazwę dobrym stosunkom, jakie utrzymywali z miasteczkiem Janos na północnym zachodzie stanu Chihuahua. W latach 1820–1870 wodzami ich byli Juan Diego Compá, Juan José Compá, Coleto Amarillo, Arvizu, Láceris, Galindo, Natiza i Juh. Carrizaleño żyli na południe od Janero, nieopodal miasteczka Carrizal w stanie Chihuahua. W latach 1820–1830 ich wodzami byli Jasquedegá i Cristóbal, w latach czterdziestych Francisquillo, Francisco i Cigarrito, a od 1850 roku Cojinillín i Felipe. W latach 1830–1860, w wyniku kampanii prowadzonej przez Meksykanów, Carrizaleño zostali tak bardzo zdziesiątkowani, że przestali niemal istnieć jako niezależna grupa. Apacze nazywali ich Nednhi, co znaczy „Wrogi Lud”.

Trzeciej grupie Opler nadał nazwę Chiricahuów Środkowych. Do niej właśnie należał Cochise. Apacze ci zamieszkiwali góry Dragoon, Dos Cabesas i Chiricahua w południowo-wschodniej Arizonie⁶. Podczas swych wędrówek zapuszczali się na północ ku rzece Gili, na wschód aż po Río Grande w Nowym Meksyku i na południe w głąb masywu Sierra Madre. Góry na granicy między Stanami Zjednoczonymi i Meksykiem służyły im za schronienie przed oddziałami obu nacji. W latach 1820–1870 wodzami ich byli kolejno Pisago Cobezón, Relles, Matías, Tapilá, Yrigóllen, Miguel Narbona, Posito Moraga, Esquinaline i w końcu Cochise, który w połowie lat pięćdziesiątych został ich głównym przywódcą. Dla Amerykanów dziewiętnastego wieku (i dla dzisiejszych Indian) nazwa Chiricahua oznaczała tę właśnie grupę. Dla Apaczów była to grupa Chokonen.

W okresie największej świetności Chiricahuowie liczyli jedną jeszcze grupę, Bedonkohe, której ziemie rozciągały się na północny wschód od Chokonenów i północny zachód od Chihenne’ów, w sąsiedztwie rzeki Gili i gór Mogollon. Z tej grupy wywodził się słynny Geronimo. Mniej liczni niż inne grupy Chiricahua, Bedonkohe wchłonięci zostali na początku lat sześćdziesiątych przez sąsiednie grupy: po śmierci Mangasa Coloradas większość Bedonkohe’ów poszła za Cochise’em⁷.

Grupy te czuły się spokrewnione między sobą, łączyły je „więzy kulturowe i językowe, które pozwalały im określić się jako jeden i ten sam lud”. Związki plemienne przybierały różne formy; grupy żyły ze sobą na ogół w pokoju i utrzymywały ścisłe kontakty. Okazji do spotkań dostarczały ceremonie organizowane dla dojrzewających dziewcząt[4], śluby, wspólne tańce. Grupa była podstawową jednostką strukturalną plemienia. Każdy Apacz należał przez całe życie do grupy, z której się wywodził, z wyjątkiem tych mężczyzn, którzy brali za żony kobiety spoza grupy. Zgodnie z chiricahuańskim zwyczajem przechodzili wtedy do grupy żony, do niej też należały ich dzieci⁸.

Każda grupa składała się z trzech do pięciu klanów lokalnych, te z kolei liczyły po kilka rodzin żyjących w sąsiedztwie, noszących nazwę miejsca, z którym były związane. I tak w czasach Cochise’a ich obozowiska, czy też ranczerie, rozsiane były po całej krainie Chokonenów, w górach Dragoon, Chiricahua, Peloncillo. W przeciwieństwie do grupy, klan lokalny nie był jednostką stałą. Jego jedność wynikała z miejsca zamieszkania i mogła się rozpaść, gdy brakowało żywności, a także z powodu epidemii, konfliktów wewnętrznych czy śmierci przywódcy⁹.

Przewaga Cochise’a nad innymi wodzami polegała na tym, że w okresie wojny jego autorytet uznany został przez wszystkie grupy lokalne Chokonenów. Było to zjawisko wyjątkowe w kulturze Chiricahuów. W tym samym czasie na czele Chihenne’ów stało trzech wodzów: Loco, Victorio i Nana, na czele Nednhi zaś dwóch: Juh i Natiza. Grupy lokalne Chiricahuów liczyły na ogół po kilka ranczerii rozrzuconych z dala jedna od drugiej w dolinach górskich. Ogniwem łączącym owe skupiska, zwane również rodzinami rozszerzonymi, były kobiety. Jeden z informatorów Chiricahua opisał w ten sposób rodzinę rozszerzoną: „To krąg złożony z krewnych. W swym najmniejszym wydaniu rodzina rozszerzona składała się z ojca, matki, dzieci niebędących w związkach małżeńskich oraz rodzin ich zamężnych córek”. Podgrupy te przybierały imię głowy rodziny¹⁰.

Cochise przyszedł na świat w jednej z grup lokalnych Chokonenów. Nie wiemy dokładnie gdzie i kiedy, choć pisarz Frank C. Lockwood uważa, iż wielki wódz urodził się w górach Chiricahua około 1815 roku¹¹. Samuel Woodworth Cozzens, prawnik z Mesilli, oraz Bernard John Dowling Irwin, chirurg wojskowy, którzy mieli spotkać Cochise’a ok. 1860 roku, sugerują dwie inne daty. Cozzens dał wodzowi w owym czasie około czterdziestu siedmiu lat¹², Irwin zaś około trzydziestu¹³. Ten ostatni szacunek jest o wiele za niski, jeśli weźmiemy pod uwagę, że Apacz imieniem Chis lub Chees, którym był z całą pewnością Cochise, wymieniony został w 1835 roku jako wódz grupy odpowiedzialnej za napady w Meksyku. Imię Cochise’a widnieje również na listach przydziałów żywnościowych w Janos w latach 1842–1843, z których wynika, że miał już wtedy żonę i być może dziecko. W latach sześćdziesiątych – gdy unikał kontaktów z Amerykanami – określany bywał jako „stary” Cochise, lecz termin ten mógł być wyrazem szacunku raczej niż aluzją do wieku. Dokumenty z przełomu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych obfitują w opisy dotyczące jego wzrostu, budowy i wieku. Według jednego z naocznych świadków w 1869 roku mógł mieć pięćdziesiąt lat¹⁴, natomiast chirurg wojskowy (ci często mieli dobre oko) dał mu w 1871 roku około pięćdziesięciu ośmiu lat¹⁵. Trzeci wiarygodny świadek, gubernator Arizony Anson P. Safford, który spotkał Cochise’a w 1872 roku, ocenił go na lat sześćdziesiąt¹⁶.

Szacunki Apaczów są nieliczne, lecz zgodne. Asa Daklugie utrzymuje, że Cochise zmarł w 1874 roku w wieku około siedemdziesięciu lat¹⁷. Gillet Griswold, w studium na temat Apaczów Chiricahua, przychyla się do tej opinii, pisząc, że Cochise urodził się około 1800 roku¹⁸. Data ta jednak wydaje mi się zbyt wczesna i sądzę na podstawie osobistych obliczeń, że Cochise urodził się około 1810 roku, prawdopodobnie na północy Meksyku bądź w południowo-wschodniej Arizonie. Bardzo możliwe, że przyszedł na świat w górach Chiricahua, jak to utrzymuje Robert Humphrey Forbes na podstawie informacji przekazanych mu przez Thomasa J. Jeffordsa, słynnego białego przyjaciela Cochise’a¹⁹.

Rodzice Cochise’a należeli do grupy Chiricahuów Środkowych, czyli Chokonenów. Jego ojciec odgrywał w niej istotną rolę. Według legendy głoszonej przez Anglo-Amerykanów – tradycja ustna Apaczów rzadko przekazywała indywidualne historie i zdarzenia dłużej niż przez jedno pokolenie – Cochise pochodził z długiej linii wodzów. Brakuje źródeł apackich, żeby potwierdzić bądź obalić tę legendę²⁰. Sam Cochise powiadał, że jego dziadek był wodzem wszystkich Apaczów, mając niewątpliwie na myśli Chiricahuów²¹. Według Asy Daklugie, którego zdania nie można lekceważyć, Cochise był spokrewniony z Juanem José Compą, chiricahuańskim wodzem z lat trzydziestych dziewiętnastego wieku. Ponieważ jednak Juan José nie był Chokonenem, chodziło prawdopodobnie o powinowactwo, nie zaś o więzy krwi²².

Najlepszym źródłem informacji na temat ojca Cochise’a jest James Henry Tevis²³, który pod koniec lat pięćdziesiątych kierował zajazdem dyliżansów na Przełęczy Apaczów i dobrze znał wodza. Jego wersję faktów potwierdza biografia Cochise’a wydrukowana w 1875 r. w tygodniku „Arizona Citizen”²⁴. Według Tevisa ojciec Cochise’a był wielkim wodzem Apaczów (należy przez to rozumieć Chokonenów), który zginął z rąk meksykańskich zdrajców. „Meksykanie – pisał – zaprosili ojca Cochise’a i jego najlepszych wojowników na ucztę. Uraczyli ich wódką, a pijanych podstępnie zgładzili”²⁵. Był to wypróbowany scenariusz w historii stosunków meksykańsko-apackich²⁶. Podobny incydent miał miejsce latem 1846 roku, gdy niesławnej pamięci łowca skalpów James Kirker²⁷ z pomocą płatnych najemników wymordował stu czterdziestu ośmiu Chiricahuów niedaleko Galeany w stanie Chihuahua. Wśród zabitych znajdował się wódz Chokonenów Relles²⁸ i prawdopodobnie Pisago Cobezón, najznamienitszy Chiricahua pierwszych czterech dziesięcioleci dziewiętnastego wieku. Potwierdził to, choć świadectwo jego jest mniej pewne, James Hobbs, uczestnik ekspedycji Kirkera. Kilka lat po zajściu Hobbs opisał wydarzenie, wymieniając ojca Cochise’a wśród wodzów wybitej przez Kirkera grupy²⁹.

Nigdy prawdopodobnie nie odkryjemy prawdy na temat pochodzenia Cochise’a³⁰. Możliwe, że jego ojcem był Relles, prawdopodobniej jednak Pisago Cobezón. Wiemy jednak, że ojciec Cochise’a odgrywał w grupie pierwszoplanową rolę, dzięki czemu syn nabierał doświadczenia potrzebnego do takiej roli. Władza u Chiricahuów nie była dziedziczna, nabywało się ją dzięki wybitnym czynom. Jeśli towarzyszyły im mądrze podejmowane decyzje, osobnik mógł być uznany za wodza. Niemniej jednak syn wybitnego przywódcy miał przewagę nad innymi: dostawał doskonałe przygotowanie, które pozwalało mu pójść w ślady ojca³¹.

Cochise urodził się w czasach pokojowej przerwy w burzliwych stosunkach między Chiricahuami i Meksykiem. Ponad połowa osiemnastego wieku upłynęła Apaczom na wojnie z Hiszpanami, którzy przerzucali się na przemian od polityki eksterminacji do polityki kolonizacji, próbując spacyfikować wojowniczych Indian³². Konflikt zaognił się w latach osiemdziesiątych. Jak podają źródła hiszpańskie, 1 maja 1782 roku Apacze, w tym Chiricahuowie, w sile sześciuset wojowników zaatakowali Tucson i osaczyli umocnione presidio, czyli fort. Siły garnizonowe odparły napastników, zabijając trzydziestu z nich. Dwa lata później Hiszpanie zaskoczyli w górach Dos Cabesas grupę Chokonenów, zabili dziewięciu mężczyzn, trzy kobiety i czworo dzieci, odebrali przy tym kobietę Pima porwaną podczas ataku na Tucson³³. Wobec niepowodzenia kolejnych strategii korona hiszpańska sięgnęła po inny sposób: w 1786 roku wydała serię dyrektyw pod nazwą Instrucción.

Hiszpanie wyciągnęli wnioski z trwającej ćwierć wieku polityki eksterminacji, która prowadziła donikąd. Mieli nadzieję, że bardziej skuteczna będzie polityka pokoju polegająca na zachęceniu wrogich Indian do osiedlania się w pobliżu presidio. Instrucción słusznie oceniła, że gospodarka Indian zasadzała się na myślistwie, zbieractwie i łupieżczych wyprawach, przy czym ten ostatni czynnik odgrywał ważną rolę społeczną. Aby spacyfikować Indian, należało odwieść ich od własnych zwyczajów, osłabiwszy ich uprzednio bezkompromisową wojną tak, by zrozumieli, że „lepszy jest zły pokój od dobrej wojny”. Instrucción po raz pierwszy podjęła próbę zrozumienia Apaczów i zaproponowała trzeźwe, pragmatyczne podejście do problemu Indian. Gdy nowe dyrektywy wprowadzono w życie, między dwoma nacjami nastały stosunki napięte, lecz pokojowe, które trwały przez czterdzieści lat³⁴.

Na początku ostatniej dekady osiemnastego wieku większość Chiricahuów opowiedziała się za pokojem. Grupa za grupą Apacze zawierali traktaty, godząc się żyć spokojnie w wyznaczonych miejscach. Na mocy tych umów osiedlili się wokół presidio Janos³⁵ w stanie Chihuahua, a także w sąsiedztwie innych fortów wzdłuż granicy. Hiszpanie przeszli bardzo szybko do drugiej części planu, mianowicie do systematycznego niszczenia tkanki społecznej Apaczów. Jedną ręką rozdawali ludności liczącej sześć tysięcy osób przydziały kukurydzy, zboża, mięsa, brunatnego cukru, soli i tytoniu za roczną sumę dwudziestu trzech tysięcy pesos. Drugą zaś obdarowywali Indian strzelbami, alkoholem, odzieżą i innymi dobrami z ukrytym zamiarem podporządkowania ich sobie i całkowitego uzależnienia od swoich usług. Rozdając im strzelby, Hiszpanie liczyli, że Apacze porzucą łuki i strzały, którymi władali lepiej niż bronią palną. Z uwagi na fakt, iż strzelby były marnej jakości i często uszkodzone, Apacze zmuszeni byli do korzystania z pomocy hiszpańskich rusznikarzy. Alkohol rozdawano Apaczom do woli w nadziei, że w nim zagustują. „Od początku – pisze Max L. Moorhead – była to starannie opracowana, brutalna polityka podziału i podboju, obłudna polityka pokoju przez demoralizację, zakładająca celowe otępianie tych, którzy się na nią godzili, i eksterminację tych, którzy ją odrzucali”. Podkreślając jej okrucieństwo i niemoralność, konkluduje: „była to […] polityka pragmatyczna zapewniająca dwóm rasom szansę przeżycia”³⁶.

Przyzwyczajeni do swobodnych wędrówek Apacze z dnia na dzień znaleźli się w zamknięciu. Z czasem pozwolono im opuszczać owe „osiedla pokoju” pod warunkiem otrzymania przepustki. Większość historyków sądzi, że pokojowe stosunki utrzymywały się przez ostatnie lata hiszpańskiego panowania, którego kres nastąpił w 1821 roku, i trwały do roku 1830. William B. Griffen przypuszcza, że dwie trzecie populacji Chiricahuów zapoznało się z systemem presidio.

Uważa ów system za sukces, jako że koszty nadzoru Apaczów były nieskończenie mniejsze od ewentualnych szkód spowodowanych indiańskimi wojnami i od kolosalnych wydatków związanych z wojskowymi kampaniami odwetowymi³⁷. W czasie, gdy Cochise przyszedł na świat, Chiricahuowie żyli w pokoju od około piętnastu-dwudziestu lat. Frank C. Lockwood uważa ten okres za „bardziej zbliżony do pokoju niż jakikolwiek wcześniej. Podczas tych lat wytchnienia obywatele otwierali i z zyskiem eksploatowali kopalnie, budowali i dekorowali kościoły, gospodarowali na prosperujących ranczach”³⁸.

Cochise urodził się zatem pod znakiem zgody. Wśród jego najbliższego rodzeństwa znani są nam dwaj młodsi bracia, Juan i Coyuntura (Kin-o-tera) oraz młodsza siostra. Przyszły wódz miał prawdopodobnie inne siostry i innych braci, imiona ich jednak nie zachowały się. Miesiąc lub dwa po urodzeniu chłopca, gdy rodzice nabrali pewności, że będzie żył, nadali mu imię, którego nie znamy, wybrane przez akuszerkę, bądź zainspirowane niezwykłym wydarzeniem mającym miejsce podczas porodu. To z pewnością dopiero w wieku dorosłym otrzymał apackie imię Goci – co znaczy „jego nos” – jako że odznaczał się wydatnym orlim nosem³⁹. Hipoteza ta, wysunięta przez Morrisa E. Oplera, wydaje się bardziej wiarygodna od często przytaczanej tezy, według której imię Cochise znaczyłoby „drzewo” czy też „twarde drzewo”. Niektórzy twierdzą, że Cochise nazwany tak został, gdyż przez pewien czas dostarczał drewna opałowego do zajazdu dyliżansów na Przełęczy Apaczów. Wersja ta jest mało przekonująca, jako że wzmianki o Cochisie pojawiają się w dokumentach meksykańskich przynajmniej dwadzieścia lat przed wybudowaniem zajazdu.

Rytm życia Apaczów regulowany był rytuałami, których ściśle przestrzegano. Organizowano ceremonie i zanoszono prośby przy okazji wszystkich czynności codziennych⁴⁰. Każdego Apacza łączyły silne więzy uczuciowe z miejscem narodzin i nierzadko się zdarzało, że nawet dorosły Chiricahua, powracając w okolice, w których ujrzał światło dzienne, kładł się na ziemi i tarzał na cztery strony świata. Gdy niemowlę miało kilka tygodni matka bądź babka przekłuwała mu płatki uszne, aby mogło „lepiej słyszeć” i szybciej okazywać posłuszeństwo. W społeczności Chiricahuów w stosunkach między rodzicami i dziećmi panowała duża dyscyplina i od najwcześniejszych lat wpajano potomstwu posłuch wobec starszych.

Dziecko spędzało sześć do siedmiu miesięcy w specjalnie dlań zrobionej kołysce, która cztery dni po jego urodzeniu była przedmiotem ceremonii odprawianej przez szamana. Kołyskę robiono z drewna dębowego, jesionowego bądź orzechowego, jej spód wzmacniano drewnem z łodyg sotola lub juki, a całość pokrywano jelenią skórą. Kolejnym etapom jej wyrobu towarzyszyły modły szamana proszącego o długie i pomyślne życie dla dziecka. Szaman przyczepiał do kołyski amulety ochronne w postaci turkusów bądź torebek ze świętym pyłkiem[5]. Matka dorzucała własne talizmany, prawą łapkę borsuka lub pazurki kolibra, które oddalały złe moce. Podczas ceremonii kołyski, odprawianej wczesnym rankiem w obecności całej grupy lokalnej, kołyskę zwracano na cztery strony świata, zaczynając od wschodu i przemieszczając się po kręgu zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Zatrzymywano się przy każdej stronie, wkładano dziecko do kołyski, którą zwracano kolejno na wschód, południe, zachód i północ. Po ceremonii następował festyn i wspólne tańce.

W miarę jak dziecko rosło, organizowano liczne rytuały, aby mogło podążać śladami mitycznych bohaterów apackiej kultury. Gdy osiągnęło siedem miesięcy, czasami nieco później do dwóch lat, urządzano ceremonię mokasynów. Jak wszystkie chiricahuańskie ceremonie, ta również celebrowana była przez szamana bądź osobę obeznaną z jej zasadami, i jak każda inna stawała się okazją do towarzyskich spotkań. Dziecko, które na czas ceremonii utożsamiano z Dzieckiem Wody[6] stawiało cztery rytualne kroki przy modlitwach szamana. Po czym wszyscy zebrani świętowali.

Kolejną ceremonią były wiosenne postrzyżyny organizowane na ogół pierwszej wiosny po ceremonii mokasynów. Policzki i głowę dziecka posypywano pyłkiem, następnie „obcinano mu krótko włosy, zostawiając jeden bądź kilka kosmyków”. Włosy następnie szybko odrastały. Warto podkreślić, że większość Chiricahuów bardzo dbała o włosy, Cochise w szczególności pielęgnował je przez całe życie.

Będąc dzieckiem, Cochise przyswoił wierzenia swojego ludu, religię zogniskowaną wokół sił nadnaturalnych, „sławiącą cnotę pokory i wdzięczności”. Gdy dziecko dorosło na tyle, żeby rozumieć dorosłych, rodzice zaczynali uczyć je pobożności, zapoznawali z językiem religii, wyjaśniali mu, kim jest Dawca Życia[7], Dziecko Wody i Kobieta Pomalowana na Biało[8]. Zapoznawali je z postaciami mitycznymi apackiej kultury, takimi jak Duchy Gór[9], istoty nadprzyrodzone, żyjące wśród świętych gór, czuwające nad całym plemieniem i stanowiące „potencjalne źródło nadnaturalnej mocy”. Przygotowując dziecko do wyzwań wieku męskiego opowiadano mu również historie moralne o przygodach przebiegłego kojota[10], który w każdej sytuacji okazywał się wyjątkowym spryciarzem.

Do edukacji młodych Chiricahuów należało wpojenie im właściwego zachowania. Cochise, jako syn wodza otrzymał wychowanie staranniejsze od innych. Według słów jednego z Chiricahuów: „Dzieciom tym poświęca się więcej uwagi, nie pozwala się im na głupstwa. Powinni być lepiej wychowani. Nie powinni się łatwo obrażać ani o byle co kłócić. A przede wszystkim naucza się ich szacunku. Powtarza się im, nie okradaj przyjaciół, nie bądź niedobry dla kolegów. Jeśli nauczysz się życzliwości teraz, będziesz kochał swych bliźnich w wieku dorosłym”. Niegrzeczne dziecko przywoływano do porządku groźbą, jeśli to nie starczało, rodzice mogli uciec się do razów, choć kary cielesne stosowano niezwykle rzadko. Charakter i cnoty Cochise’a były wynikiem starannego wychowania. Przy czym nad każdym jego krokiem czuwały siły nadnaturalne. Pragnąc ochronić dziecko, rodzice nie przestawali odwoływać się do ceremonii, rytuałów i talizmanów.

To prawdopodobnie w wieku sześciu bądź siedmiu lat rozpoczął się pierwszy stopień szkolenia Cochise’a. Któryś z krewnych płci męskiej, ojciec, dziadek czy też stryj, dał mu łuk i strzały, aby chłopiec mógł polować wraz z rówieśnikami na ptaki i drobną zwierzynę. Chłopcy w tym wieku oddzieleni byli od dziewcząt i zaczynali uprawiać gry rozwijające szybkość, zręczność i siłę: zabawę w chowanego, bieganie, walki wręcz czy przeciąganie liny. Wprawiali się również w jeździe konnej. „Począwszy od siedmiu lat dzieci uczyły się jeździć same, bez najmniejszej pomocy starszych. Zawsze znalazły się pod ręką łagodne konie, których mogły dosiadać”. Podobnie jak we wszystkich innych okresach życia chiricahuańskim dzieciom towarzyszyły ceremonie szamanów, modlitwy, pieśni i talizmany.

W przededniu wieku dojrzewania chłopiec osiągał dobrą formę fizyczną, samodyscyplinę i niezależność. Starsi zachęcali młodszych do dbania o własne ciało. „Nikt ci nie pomoże na tym świecie… Twoimi przyjaciółmi są twoje nogi”. Chłopiec polował coraz częściej, głównie na ptaki i wiewiórki, nabywał umiejętności koniecznych przy zdobywaniu łupu: maskowania się, cierpliwości i uporu. Dla zagwarantowania sukcesów w przyszłych łowach zalecano mu „zjedzenie surowego serca pierwszej zdobyczy”. Chłopiec stawał się w tym wieku doskonałym jeźdźcem i uczył się dbać o konia. Dostawał bardziej odpowiedzialne zadania jako zwiadowca bądź strażnik. Sprawność fizyczna i wytrzymałość były wysoko cenione i nie ulega wątpliwości, że Cochise przeszedł z sukcesem wszystkie etapy zaprawy, jako że „syn wodza, który od dziecka po wiek męski pobiera dobre nauki i rady, celuje we wszystkim”.

W wieku czternastu lat chłopiec był gotów do rozpoczęcia przysposobienia bojowego, wchodził wtedy w okres apackiego nowicjatu i stawał się dikohe. Uprzedzony przez rodzinę o czekających go ćwiczeniach i niebezpieczeństwach, czując się dostatecznie dojrzały, chłopiec sam zgłaszał gotowość do rozpoczęcia musztry. Szkolenie stawało się teraz intensywniejsze i bardziej rygorystyczne. Odpowiedzialna za nie była już nie tylko rodzina rozszerzona, lecz cała grupa lokalna. Często kilku młodych chłopców w tym samym wieku powierzano opiece obeznanego ze sztuką wojenną szamana. Trening stawał się fizycznie bardziej forsowny: organizowano walki zapaśnicze, konkursy na strzelanie z łuku bądź z procy, biegi. Dyscyplina i posłuszeństwo wymagane były bezwzględnie.

Nauka młodych ludzi szła w wielu kierunkach. Ćwiczenia miały na celu przyuczenie ich do subordynacji i przygotowywały do podołania trudnym zadaniom wojownika. Na przykład późną jesienią bądź zimą kazano im się rozbierać i skakać do pokrytego lodem jeziora. Zdolnością, którą rozwijano bodaj najbardziej, było bieganie. Chłopcom kazano wbiegać na pagórki i zbiegać z nich jak najszybciej, organizowano gry i konkursy mające wyrobić ducha współzawodnictwa. Podczas tych konkursów ujawniali się najwaleczniejsi wojownicy i przyszli wodzowie. W ten właśnie sposób z grupy przyszłych wyłonił się Cochise, zdyscyplinowany, przysposobiony fizycznie, gotowy do wzięcia udziału w czterech wyprawach, które wprowadzić go miały w wiek męski.

Zaczynała się ostatnia faza okresu dikohe. Przygotowany przez szamana, wyrażał chęć uczestnictwa w wypadzie łupieżczym bądź wojennym, gdy tylko usłyszał, że taki się szykuje. Podczas wyprawy oceniano przede wszystkim jego zachowanie i posłuszeństwo wobec wodzów. Dikohe, który w czasie jednej z czterech prób prowadził się źle, okazał się nieuczciwy lub tchórzliwy, pozwolił sobie na stosunek płciowy bądź łakomstwo, tracił zaufanie na resztę swoich dni. Towarzysząc doświadczonym wojownikom, dikohe uczył się. Do jego obowiązków należały wszelkie prace obozowe: gotowanie, przygotowywanie posłań dla wojowników, trzymanie straży. Nowicjuszy nie narażano na niebezpieczeństwo, gdyż w razie wyrządzonej im krzywdy wina spadała na wodza wyprawy.

Podczas czterech wypraw dikohe stawał się dla wojowników Dzieckiem Wody. Nosił dla ochrony ceremonialną czapkę i posługiwał się kilkudziesięcioma specyficznymi słowami, których go na tę okazję uczono⁴¹. Przestrzegać musiał kilku zakazów: jeść mógł tylko zimne potrawy, pić miał prawo wyłącznie przez słomkę. Po czwartej wyprawie, jeśli jego postępowanie nie wzbudziło krytyki, wchodził do grona wojowników. Cochise osiągnął ów status w wieku około piętnastu lat i wszystkie cztery próby przeszedł z pewnością po mistrzowsku. Miał teraz prawo palić, mógł się ożenić i cieszyć się wszystkimi przywilejami wojownika. Miał też wiele okazji, aby wykazać się żołnierskim talentem, gdyż długi okres pokoju między Apaczami Chiricahua i Meksykiem dobiegł końca.

Rozdział drugi

MAŁE WOJNY

W okresie, gdy Cochise osiągnął wiek męski, stosunki między Chiricahuami i Meksykanami uległy poważnej zmianie. Rewolucja meksykańska, która wybuchła w 1810 roku, zmusiła Hiszpanię do odebrania północnym presidio i przekazania środków, funduszy i wojska na stłumienie wewnętrznej rebelii. Garnizony przygraniczne znalazły się szybko w opłakanym stanie, wojsko było źle umundurowane, źle odżywione i nieregularnie opłacane. Sytuacja pogorszyła się w 1821 roku, gdy Meksyk ogłosił niepodległość. Rewolucja opróżniła kasy państwa i wyczerpała fundusze przeznaczone na utrzymanie presidio i pomoc dla Apaczów¹. Oczywiście, sytuacja nie załamała się z dnia na dzień. Apacze żyjący w pobliżu Janos w Chihuahua, we Fronteras² w północno-wschodniej Sonorze oraz w Santa Rita del Cobre³ na południowym zachodzie dzisiejszego Nowego Meksyku otrzymywali jeszcze przez jakiś czas przydziały żywności.

Niemniej od samego początku rząd federalny w Meksyku skazał system presidio na powolny upadek. Rozluźniła się dyscyplina oddziałów, żołnierzy opłacano coraz gorzej, brakowało pieniędzy⁴. Siłą rzeczy zmniejszyła się również pomoc dla Apaczów i zanotowano kilka pomniejszych wypraw grabieżczych. Zaapelowano wręcz do obywateli, aby przekazywali na rzecz niezadowolonych Indian nieco bydła i zboża, co spotęgowało jedynie wzajemną wrogość⁵. W owym czasie władzę nad Apaczami w Janos sprawowali Juan Diego Compá⁶ i Pisago Cobezón; na czele grup żyjących w pobliżu kopalń miedzi (Santa Rita del Cobre) stali Fuerte⁷ i Mano Mocha⁸. W grudniu 1821 roku 1423 Apaczów otrzymało przydziały w stanie Chihuahua: 442 w Janos (Chokoneni i Nednhi), 210 w San Buenaventura (Nednhi), 347 w Carrizal (Nednhi), 424 w San Elizario (Mescalero). Rozdano też różnym grupom tysiąc sztuk bydła, co było bardzo niewystarczające w stosunku do potrzeb, i Indianie poczęli głodować⁹.

W 1824 roku, wobec coraz skromniejszych racji, Chiricahuowie zaczęli opuszczać „osiedla pokoju” i podejmować sporadyczne wypady. Grupy Chokonenów i Nednhi uciekły z Janos, z Fronteras odeszli Chokoneni pod Matíasem¹⁰ i Tebocą¹¹. Nie mamy pewności, czy Cochise był wśród nich, pewne jest jednak, że większość Chokonenów wszczęła wrogie działania.

Latem tego roku zasygnalizowano obecność grupy zbiegłej z Fronteras w górach Dos Cabesas, kilka mil na północ od Przełęczy Apaczów, w jednym z ulubionych miejsc obozowania grupy Cochise’a. Jesienią wodzowie Chiricahua zorganizowali kilka wypraw w strefie przygranicznej, nieopodal Fronteras, Bavispe i Tubac, obawiając się z pewnością zagłębiać w bogatsze, lecz ludniejsze regiony stanu. Wyprawy te zakończyły się miernym sukcesem: Indianie zabrali niewielką liczbę bydła, zginęło kilku Meksykanów. Przypomniały one jednak wszystkim, czym były rozboje Apaczów.

Władze Fronteras chcąc nie chcąc przyznały, iż grabieży dokonali Apacze żyjący dotąd w pokoju. Sytuacja mogła łatwo przerodzić się w otwartą wojnę, co według Meksykanów było intencją Indian. Jeden z Apaczów osiadłych pod Janos powiedział, że Chokoneni Teboki sprzymierzyli się z Chihenne’ami Fuerte i Mano Mochy na południowym zachodzie Nowego Meksyku i planują najazd na Meksyk. Wrogo nastawieni Chiricahuowie urządzali w górach Enmedio zasadzki na podróżujących między Janos i Fronteras¹².

Sonora próbowała stłumić te bunty, wystawiając armię złożoną z wojska stacjonującego we Fronteras i z milicji z Santa Cruz, Bavispe i Bacoachi. Do Fronteras przybyły posiłki z Arispe, lecz brak koni, amunicji i broni położył kres kampanii, zanim ta się zaczęła¹³. W listopadzie sonorańskim żołnierzom udało się pokonać grupę Chiricahuów. W tym samym czasie niewielki oddział z Fronteras zaskoczył niedaleko Agua Prieta grupę wracającą z napadu na Cuquiarachi¹⁴ i zranił kilku wojowników. Klęska ta w połączeniu ze zbliżającą się zimą ostudziła wojenne zapały Indian. Miesiąc później, w Santa Rita del Cobre, Juan José Compá wraz z trzema innymi wodzami zaproponowali rozejm, co położyło kres większości wypraw wojennych¹⁵. W roku 1825 Chiricahuowie powrócili do „osiedli pokoju” przy Santa Rita del Cobre, Janos i Fronteras. Rola Cochise’a w tych potyczkach nie jest znana. Możemy jedynie przypuszczać, iż brał w nich udział jako dikohe.

Przez kilka lat panował względny spokój. Rok 1828 przyniósł nowe ograniczenia w przydziale żywności, co znowu pchnęło Indian do ucieczek i szukania żywności na własną rękę. Zbiegli wędrowali w góry Chiricahua, Enmedio i Animas, gdzie mogli siać, polować, gotować mescal[11]. Grupa Pisago Cobezóna zebrała niewielkie plony w Alamo Hueco. Choć niezadowolenie wśród Indian pozbawionych żywności wzrastało, przez cały rok 1829 Apacze pozostawali na ogół w osiedlach; Pisago i Juan Diego Compá przebywali ze swymi grupami pod Janos, Fuerte i jego ludzie pod Santa Rita del Cobre, a Chokoneni z wodzami Matíasem i Tebocą nieopodal Fronteras¹⁶.

Meksykańscy przedstawiciele zlekceważyli narastające niezadowolenie Indian. Na początku stycznia 1830 roku Pisago Cobezón, Juan Diego Compá z kilkoma innymi wodzami spotkali się z komendantem wojskowym Janos, któremu przedstawili swoje żądania. Domagali się, żeby racje żywnościowe, zredukowane wyłącznie do kukurydzy, wzbogacone zostały o mięso, apelowali o przydzielenie im tłumacza oraz rozdanie narzędzi rolniczych. Ich roszczenia przekazano do władz miasta Chihuahua, stolicy stanu, które przychyliły się do prośby o narzędzia i tłumacza, lecz nie zgodziły się na zwiększenie przydziałów żywności, te bowiem zarezerwowane były przede wszystkim dla meksykańskiego wojska¹⁷. Niefrasobliwość przedstawicieli władz urzędujących bezpiecznie w Chihuahua wypływała niewątpliwie z przekonania, iż Apacze nie stanowią już siły, której należy się lękać. Powinni byli tymczasem zachować czujność. Wieloletni pokój pozwolił Apaczom nabrać siły, dzięki której stali się groźniejsi niż kiedykolwiek przedtem. Wodzowie zapoznali się z wojskową taktyką Meksykanów, wielu Apaczów władało hiszpańskim, umiało czytać i pisać, a broń palna nie miała dla nich żadnych tajemnic. Choć nie dysponujemy statystykami, możemy przypuszczać, że byli teraz liczniejsi, gdyż walki nie zdziesiątkowały wojowników.

Apacze bardzo szybko wyprowadzili Meksykanów z błędu. Pozbawieni żywności, a nie mając zamiaru przymierać głodem, zaczęli zaopatrywać się sami. Zimą 1830 roku najaktywniejsze grupy, w tym prawdopodobnie grupa Cochise’a, organizowały wypady w Sonorze, zaciekle atakując okręgi Altar, Arispe i San Ignacio¹⁸. Pod koniec lutego zanotowano przybycie do Alamo Hueco, miejsca zgrupowania trzech frakcji Chiricahuów, długiej kolumny Apaczów eskortującej bydło zrabowane w Sonorze. Wobec tych faktów komendant Janos otrzymał rozkaz „surowego karania wszystkich Indian, którzy opuścili osiedle bez zezwolenia”¹⁹.

Tymczasem, choć ani Meksykanie, ani Apacze nie zdawali sobie z tego sprawy, system presidio, który przez czterdzieści lat pozwolił trzymać Chiricahuów w karbach, dogorywał. Pod koniec 1830 roku, wobec braku żywności, wobec szerzącej się w regionie epidemii, która w San Buenaventura powaliła cały garnizon²⁰, wielu Apaczów (Nednhi i Chokonenów) uciekło w góry Sierra Madre. Bojowo nastawieni Indianie rozproszyli się w Sonorze i Chihuahua, plądrując farmy i napadając na podróżnych. Ich zwycięstwa musiały zachęcić pozostałych do zerwania stosunków z Meksykiem. Indianie Pisago Cobezóna i Juana Diego Compy odebrali ostatnie racje 31 stycznia 1831 roku i niedługo później uciekli, ratując się przed szalejącą w Janos ospą. Chokoneni pod Tebocą i Matíasem opuścili Fronteras w ostatnich dniach czerwca, skarżąc się na brak żywności. Sam Cochise podsumował ten okres słowami: „Po wielu latach żołnierze hiszpańscy zostali wygnani i krajem rządzili Meksykanie. Zaczął się okres małych wojen, ale byliśmy wtedy silni i nie baliśmy się ich wcale”²¹.

Walki wzmogły się wiosną 1831 roku. W przeciwieństwie do poprzednich buntów wzięły w nich udział wszystkie grupy Apaczów żyjące na terytorium Meksyku. Meksykanie przekonali się na własnej skórze, jaką siłę stanowią głodni Apacze, lepiej uzbrojeni niż podczas rewolty w 1824 roku. Długi pobyt w presidio nie zniszczył ani ich organizacji plemiennej, ani ich wojowniczych tradycji. Cochise, w dwudziestym roku życia, był mężczyzną wysokim i pięknie zbudowanym. Wzrostem przewyższał swoich pobratymców; mierząc pięć stóp i dziesięć cali (1,78 m), wyższy był o 5 cali (13 cm) od przeciętnego Chiricahuy. Przez całe życie związany był z najbardziej wojowniczymi grupami, możemy więc przypuszczać, że i w 1831 roku znajdował się na czele walczących, kosztując smaku pierwszych zwycięstw, zgarniając pierwsze łupy.

Zgodnie z oczekiwaniami Chiricahuów, Sonora i Chihuahua przystąpiły do kontrataku. Pod koniec czerwca władze Sonory wystawiły armię w sile czterystu mężczyzn. Kłopoty z wyposażeniem opóźniły jednak rozpoczęcie kampanii, przesuwając ją z września na październik, potem na listopad, i choć ekspedycja w końcu wyruszyła, osiągnęła mierne rezultaty²². W połowie października spustoszenia osiągnęły takie rozmiary, że naczelny komendant Chihuahua, José Joaquín Calvo, zwolennik twardej polityki, wypowiedział Apaczom wojnę i rozpoczął przygotowania do ofensywy na wzór tych z lat osiemdziesiątych poprzedniego stulecia²³.

Najazdy, równie zaciekłe jak poprzedniego lata, trwały przez pięć pierwszych miesięcy 1832 roku. Władze Chihuahua zaapelowały do Sonory o pomoc w postaci setki Indian Opata, tłumacząc, że stan nie posiada „wystarczających środków do stłumienia rebelii Apaczów, którzy utrzymując, że żyją w pokoju, każdego dnia popełniają nowe morderstwa”. W Chihuahua planowano użyć Opatów do wsparcia oddziałów szybkiego uderzenia, którymi dowodził kapitan Mariano Ponce de León. Ramón Morales jednak, bojowo nastawiony komendant wojsk Sonory, do prośby odniósł się bardzo niechętnie, motywując to „krytyczną sytuacją, w jakiej znajdują się tereny przygraniczne tego stanu”. Podkreślał, że siły, jakimi dysponuje, nie wystarczają nawet do obrony Sonory, w żadnym więc wypadku nie może się pozbyć na rzecz Chihuahua setki Indian Opata. Głuchy na argumenty Moralesa gubernator nakazał mu jednak wysłać konieczne wsparcie, jako że „projekt ów korzystny jest nie tylko dla tamtego stanu, ale i dla naszego”²⁴.

W owym czasie Apacze pustoszyli obszar w trójkącie między miastami Fronteras, Bavispe i Janos. 26 marca 1832 roku zagarnęli stado koni we Fronteras, co zmusiło Moralesa do wysłania tam w sukurs swoich ludzi. Następnego tygodnia przechwycili pocztę między Bavispe i Janos, a że wielu z nich, na czele z Juanem José Compą²⁵, umiało czytać, ważne informacje wojskowe wpadły w ich ręce. Miesiąc później zabili człowieka podczas najazdu na Turicachi. Po tej serii zajść Morales zwrócił się do gubernatora o przydzielenie mu czterystu ludzi. Planował operację w samej Apaczerii: stu żołnierzy stanęłoby obozem w San Simon, na południowym wschodzie dzisiejszej Arizony, pozostali poszliby na północ po góry Mogollon i do Nowego Meksyku, gdzie, jak sądził, znajdowały się bazy rebeliantów²⁶.

Przed Sonorą przystąpiła do akcji Chihuahua i 23 maja 1832 roku odniosła walne zwycięstwo nad Chiricahuami zgrupowanymi nad Gilą, kilka mil na południe od gór Mogollon w Nowym Meksyku²⁷. Około trzystu indiańskich wojowników pod Pisago Cobezónem, Fuerte i Mano Mochą starło się z oddziałem stu trzydziestu ośmiu ludzi kapitana José Ignacio Ronquilla. Po ośmiu godzinach ataków, kontrataków i walk wręcz, Apacze ustąpili. Według chełpliwego raportu Ronquilla między 21 a 23 maja zginęło dwudziestu dwóch Indian, a pięćdziesięciu odniosło rany, Meksykanie natomiast odnotowali trzech zabitych i dwunastu rannych²⁸. Raz jeszcze obecność Cochise’a podczas tej surowej lekcji udzielonej Apaczom nie jest pewna, niemniej jego ścisłe stosunki z Pisago Cobezónem i udział w bitwie licznych wodzów Chokonenów i Chihenne’ów czynią ją bardzo prawdopodobną.

Klęska Chiricahuów i zwycięstwo Sonory nad Apaczami Zachodnimi w kanionie Arivaipa²⁹, gdzie według jednego z raportów poległo siedemdziesięciu jeden wojowników, zmusiły upokorzonych Indian do zawarcia pokoju, co nastąpiło latem 1832 roku. Sądząc, że Apacze zostali ostatecznie pokonani, pewny siebie naczelny komendant Calvo przyjął ich propozycje i 28 lipca podyktował pułkownikowi Cayetano Justinianiemu, doświadczonemu oficerowi obeznanemu ze sprawami Indian, warunki kapitulacji. Warunki te okazały się zupełnie nieprzystosowane do epoki. W ogólnym zarysie oparte były na traktacie z 1810 roku, który zastrzegał, że Mescalerowie osadzeni na przydzielonych im terenach mieli wyżywić się sami z myślistwa i upraw, bez żadnego wsparcia Meksykanów. Według nowego traktatu Apacze Mescalero i Chiricahua rozmieszczeni zostali w trzech strefach: Mescalero w regionie między San Elizario i górami Sacramento, Chihenne na ziemiach od Santa Rita del Cobre po góry Negrita i Mogollon, natomiast Chokoneni i Nednhi między Janos a górami Peloncillo i Burro³⁰.

Calvo przybył do Santa Rita del Cobre w połowie sierpnia. Obecni już tam byli Apacze Chiricahua (Chokoneni), Mogollon i Mimbres (Chihenne), Janero i Carrizaleño (Nednhi). Traktat podpisany 21 sierpnia przez dwudziestu dziewięciu wodzów zobowiązał Apaczów do oddania skradzionego bydła, co było zupełnie nierealne i pozostało martwą literą. Każda z trzech stref Indian miała swojego wodza czy też generała. Generałami zostali odpowiednio Juan José Compá w strefie Janos, Fuerte w rejonie kopalń miedzi i Aquién³¹ na pograniczu Sonory. Traktat zaprowadził na jakiś czas porządek na granicy, lecz grzeszył wieloma słabymi punktami. Jednym z nich było zaopatrzenie: nie przewidziano żadnych przydziałów, Apacze mieli wyżywić się własnymi sposobami, do których, rzecz jasna, nie mogły należeć wyprawy łupieskie. Po drugie, Calvo popełnił błąd, podpisując pokój bez udziału Sonory. Nawet jeśli ów plan przyczynił się do bezpośredniej poprawy sytuacji, miał na dłuższą metę nikłe szanse powodzenia³².

Jednym z następstw traktatu było przeniesienie kwatery głównej Chiricahuów z Janos do Santa Rita del Cobre, miasteczka położonego na odludziu, w sam raz do prowadzenia nielegalnych interesów. Podczas negocjacji pokojowych z Chiricahuami obecni byli Robert McKnight³³, naturalizowany Meksykanin, właściciel miejscowych kopalń, oraz kilku Amerykanów z Jamesem Kirkerem na czele. McKnight i Kirker stali się wkrótce pośrednikami dobrze prosperującej kontrabandy. Zasady były proste: Apacze organizowali najazdy w Sonorze i w Chihuahua, wracali do Santa Rita z łupami i wymieniali je na żywność, broń i whisky. „Amerykanie sprzedają Apaczom strzelby i amunicję w Santa Rita del Cobre” – skargę tę słychać było wszędzie³⁴. Podsumowując traktat, jeden z historyków napisał wręcz: „Stworzono idealne warunki do wywołania największego boomu w historii cambalache (nielegalnego handlu) wzdłuż całej południowo-zachodniej granicy”³⁵.

Od samego początku traktat skazany był na niepowodzenie. Wobec braku żywności i przydziałów Indianie uciekali w góry z dala od meksykańskiej kontroli, a z nastaniem zimy 1833 roku rozpoczęły się dawne kradzieże. W lutym część młodych wojowników Pisago, łącznie z Cochise’em, zaatakowała Janos, wiosną zaś szeroko zakrojone działania wojenne wybuchły w Bavispe, Santa Rita del Cobre, Carrizal i Janos³⁶. Między ludem Cochise’a a Meksykiem rozpętała się trzyletnia wojna, która drogo kosztowała Meksykanów zarówno pod względem materialnym, jak i ludzkim³⁷.

Podczas pierwszych miesięcy Chiricahuowie, dzięki kontrabandzie uzbrojeni lepiej niż kiedykolwiek, grasowali bezkarnie w północnej Sonorze. Napadali na farmy, miasteczka, a także na spore miasta jak Arispe i Ures. Od początku działań do października 1833 roku około dwustu meksykańskich obywateli straciło życie³⁸.

Nowy rok rozpoczął się pod tym samym znakiem. 8 stycznia 1834 roku duża grupa Chokonenów otoczyła Fronteras i uprowadziła około pięćdziesięciu koni. Bardzo możliwe, że Cochise brał udział w napadzie, jako że dwaj eminentni wodzowie jego grupy, Pisago Cobezón i Relles, kierowali atakiem wykonanym z charakterystyczną dla Chokonenów brawurą. Wśród napastników rozpoznani zostali dwaj inni przywódcy, Félix i Tutije, wschodzący wódz Chiricahua. Kapitan Bernardo Martínez, stojący na czele oddziałów Fronteras, rzucił się w pogoń za sprawcami, chcąc ich wyprzedzić i odbić zdobycz, jednak pół mili na wschód od miasta Chiricahuowie spadli z pobliskich wzgórz jak szarańcza, otoczyli wojsko i nieomal na oczach presidio zabili Martíneza i trzech żołnierzy. Podążając dalej na południe, spustoszyli ranczo Narivo Montoyi, na drodze do Bacoachi zabili dwóch podróżnych, a w samym miasteczku grupę sześciu mężczyzn. Nie mając dosyć, skręcili na południowy wschód do Chinapy, jednego ze swych ulubionych celów, śmiało okrążyli miasto i uprowadziwszy prawie całe bydło, wycofali się na północ³⁹. Dla młodego wojownika podobne walki były okazją do zdobycia uznania i Cochise z pewnością jej nie przegapił.

Chokoneni wrócili na północ do swoich ranczerii w górach Chiricahua i Mule i na jakiś czas przycichli. W Tucson krążyły pogłoski, że Apacze z Janos i Fronteras połączyli się z Coyoterami (Apaczami Zachodnimi) i zamierzali zaatakować miasto, lecz nikt niczego nie wiedział na pewno. Inni mówili, że wrodzy Indianie są doskonale uzbrojeni w broń palną, co było, rzecz jasna, niemożliwe, i że zgromadzili sześciuset wojowników, co było równie absurdalne. Niezaprzeczalnym faktem jednak były pojedyncze ataki. 30 marca Indianie przyczajeni w pobliżu rancza Babocomari zabili kapitana Leónardo Leóna z Tubac i rozbili mały oddział żołnierzy, co, jak się okazało, było dziełem Chokonenów Matíasa. Miesiąc później wojownik Matíasa o imieniu Montiju zjawił się we Fronteras z niepokojącą wiadomością: około czterystu Apaczów zgromadziło się pod Batepito, osiemnaście mil na północny wschód od Fronteras, gdzie dwaj główni wodzowie, Matías i Tutije, obmyślali cel przyszłego ataku. Tutije chciał uderzyć na Fronteras, lecz Matías, który niegdyś żył w tamtejszym osiedlu, był temu przeciwny i wolał pójść w głąb stanu⁴⁰.

Groźba wisząca nad Fronteras rozeszła się jednak po kościach. Jakie były tego przyczyny, dowiedziano się trzy miesiące później z ust pewnej Meksykanki zbiegłej z obozu Matíasa. Kobieta uprowadzona została w czasie najazdu na ranczo Babocomari. Na początku lipca uciekła z indiańskiej wioski w górach Chiricahua i o własnych siłach dotarła do Tucson. Z jej relacji wynikało, że po dyskusjach w Batepito grupy się rozdzieliły, połowa Indian pod Pisago Cobezónem i Tutije udała się w góry Mogollon, pozostali wraz z Rellesem i Matíasem wrócili w góry Chiricahua, gdzie mieli wyrabiać mescal. Kobieta zdementowała pogłoski, jakoby Coyotero i Pinalowie przyłączyli się do Chiricahuów, potwierdziła jednak, że Apacze prowadzili aktywny handel w Santa Rita del Cobre, wymieniła też Tubac i Santa Cruz jako cel przyszłych ataków. Do wymienionych miast pchnięto natychmiast posłańców, żeby uprzedzili je o zagrożeniu. W Tubac wybuchł popłoch, miasto pozbawione było fortyfikacji i artylerii, dysponowało niewielką liczbą uzbrojonych obywateli, a rezerwy wody były zbyt małe, żeby mieszkańcy bez obawy myśleli o przetrzymaniu blokady⁴¹.

Latem 1834 roku Sonora rozpoczęła przygotowania do ofensywy. Słuchy o niej musiały dojść do Chokonenów, gdyż w połowie lipca wielu wodzów przybyło do opuszczonej misji Opatów w Cuchuta, dwanaście mil na południe od Fronteras, z propozycją pokoju. Według słów Rellesa czternastu kolejnych wodzów miało się stawić we Fronteras pod koniec miesiąca. Indianie nie dotrzymali słowa prawdopodobnie z powodu wewnętrznych sporów. Frakcja bojowa z pewnością nie widziała żadnych korzyści w negocjacjach: wojna trwała od osiemnastu miesięcy, tymczasem ani Sonora, ani Chihuahua nie zdecydowały się na energiczne działania⁴².

Sonora też nie rwała się do traktatów pomimo pacyfistycznego nastawienia Ignacio Mory, który we wrześniu mianowany został komendantem naczelnym. Władze stanowe odrzuciły jego plan wysłania emisariuszy do indiańskich rebeliantów, których chciano przede wszystkim ukarać. Sonora pragnęła zemsty. Zaplanowano kampanię i podjęto drastyczne środki. Zredukowano płace urzędników, a uzyskane fundusze przeznaczono na powołanie armii. Aby zachęcić ochotników, zezwolono im na przywłaszczanie sobie zdobytego mienia. To rozporządzenie nie spodobało się regularnym oddziałom presidio, które widząc, że łupy umykają im sprzed nosa, zbuntowały się przeciwko komendantowi. Od projektu odstąpiono. W rezultacie Manuel Escalante y Arvizu, krewki gubernator, „śmiałek kochający przygody”, przekazał tymczasowo zadania administracyjne swojemu zastępcy Ignacio Bustamentemu i sam stanął na czele kampanii mającej zadać ostateczny cios Apaczerii⁴³.

Pod koniec września 1834 roku Escalante y Arvizu wystawił armię w sile 442 ludzi. Oddział prowadzony z pomocą kilku Indian Opata i siedmiu posłusznych Apaczów zwerbowanych w Tucson dotarł na Puerto del Dado (Przełęcz Apaczów) 15 października, nieco już osłabiony przez głód i dezercje. Na miejscu Opatowie odmówili dalszej współpracy i zbiegli pomimo groźby egzekucji. W drodze na Przełęcz oddział znalazł trzynaście porzuconych pod koniec lata ranczerii: trzy w górach Chiricahua, dwie na Przełęczy Apaczów w pobliżu źródła i w kanionie, w miejscach, gdzie Cochise lubił rozbijać obozy. Żołnierze osądzili, że Chokoneni udali się na północ w kierunku gór Mogollon i rzeki Gila⁴⁴.

Kierując się indiańskim szlakiem, oddział wyruszył na północ. 24 października na zboczach gór Mogollon natknął się na Apaczów powracających z wyprawy w Chihuahua, z Tutije i Vivorą na czele⁴⁵. W czasie krótkiej, lecz zaciętej walki Escalante y Arvizu zdołał ująć „strasznego wodza” Tutije i zabić dwóch wojowników. Następnego dnia Meksykanie wyruszyli w drogę powrotną, zabierając ze sobą cennego więźnia, Tutije bowiem uważany był za liczącego się wojennego wodza Chiricahuów. Escalante y Arvizu był człowiekiem przekonanym o zaletach szybkiej kary, zamierzał też przestraszyć innych wojowników Chiricahua. Po powrocie do Arispe przedefilował z Tutije po ulicach miasta i, zamiast wykorzystać go jako zakładnika dla utrzymania pokoju, zarządził publiczną egzekucję⁴⁶.

Wieszając Tutije na miejskim placu, gubernator chciał dać Chiricahuom nauczkę i położyć kres najazdom. Osiągnął rezultat przeciwny do oczekiwanego. Rozjątrzył Indian niepokornych, zniechęcił tych, którzy szykowali się do układów. Pod koniec 1834 roku wielu wodzów Chihenne’ów i Chokonenów, łącznie z Pisago Cobezónem, powiadomiło stan Chihuahua o gotowości podjęcia negocjacji⁴⁷. Wieść o egzekucji rozpaliła umysły i skłoniła apackich wodzów do kontynuowania działań wojennych, jako że zemsta była ich obowiązkiem. Wśród zbuntowanych znalazł się Pisago Cobezón, a także pewien młody, zapalczywy Chokonen, niejaki Chis, który zaczynał wyrabiać sobie imię i skupił wokół siebie grupkę młodych zwolenników. Jedynie Nednhi i po części Chihenne opowiedzieli się za pokojem.

12 lutego 1835 roku Juan José Compá i inni wodzowie Nednhi stawili się w Santa Rita del Cobre, aby omówić warunki pokoju. Odbyli długą dyskusję z pułkownikiem Cayetano Justinianim, który przesłał raport z rozmów komendantowi Calvo. W raporcie tym Justiniani wykazał się dużym zrozumieniem problemów Apaczów i praktycznym do nich podejściem. Apacze zgodzili się na warunki pokoju, wyrazili nawet chęć współpracy z oddziałami Chihuahua w walce z Komanczami, zaciętymi wrogami Meksykanów. Punktem spornym traktatu było żądanie oddania skradzionego bydła. Wiedząc, że jest ono niewykonalne, Justiniani zasugerował, żeby ten punkt usunąć. „Indianie utrzymują, że bydła zostało im niewiele”. Choć nie dawał temu wiary, oszacował praktycznie, że „odebranie bydła wymagałoby zgromadzenia ośmiuset mężczyzn, tyluż koni i wyżywienia na cztery miesiące”⁴⁸.

Podczas konferencji pułkownik wypytywał Juana José o nastawienie Indian, którzy zbojkotowali rozmowy, Compá jednak nie chciał się wypowiadać na temat nieobecnych, twierdząc, że nie wie, czy zgodziliby się na pokój i czy w ogóle o nim myśleli. Justiniani zapytał następnie, czy ugodowi Indianie zechcą skierować broń przeciwko nieuległym braciom, do czego zobowiązywał ich jeden z warunków traktatu, podkreślając, że rozejm nie dojdzie do skutku, jeśli punkt ten zostanie odrzucony. Indianie wycofali się na długą naradę, po czym wyrazili zgodę na „walkę z każdym z ojców, synów i braci, który nie zgodzi się na przyjęcie oferowanych im dobrodziejstw”. W raporcie Justinianiego znajduje się aluzja do Cochise’a. Mówiąc o wyprawach przeciwko Sonorze, Juan José wymienił grupy pod Cobezónem oraz grupę, na czele której stał niejaki Chees bądź Chis. Znaczy to, że od 1831 roku Cochise wykazał się dostatecznie talentem wojownika i wodza, żeby pociągnąć za sobą zwolenników. Wymieniając rebelianckie grupy, Juan José zaproponował, żeby dać im ostatnią szansę pokoju. W przeciwnym razie, zapewnił, jego ludzie zwrócą się przeciwko nim, co, rzecz jasna, było czczą deklaracją⁴⁹.

Ugoda została podpisana 31 marca 1835 roku przez szesnastu wodzów ugodowej frakcji trzech chiricahuańskich grup. Wobec faktu, że dotyczyła jedynie połowy Chiricahuów, realistyczny Justiniani nie miał wielkich złudzeń co do trwałości zawartego pokoju. Tym bardziej, że Pisago Cobezón i Fuerte, niekwestionowani przywódcy rebeliantów, kategorycznie sprzeciwiali się wszelkim układom, dopóki śmierć Tutije nie zostanie pomszczona. W raporcie swym Justiniani uprzedził zwierzchników, że „traktat nie jest kompletny z powodu nieobecności Mescalerów i dwunastu innych capitancillo”. Wśród nieobecnych byli Pisago, Fuerte, Mano Mocha, Teboca, Vivora⁵⁰ i oczywiście ów Chees, należący z pewnością do zwolenników Pisago.

Aby zwiększyć szanse powodzenia traktatu, należało pozyskać zgodę Sonory. Justiniani wysłał Matíasa do Ures, ale Sonora nie miała nastroju do negocjacji i odmówiła uznania umowy. José María Elías González⁵¹ i Bustamente odpowiedzieli z sarkazmem: „Tysiąc razy [Apacze] zwracali się z propozycją rozejmu i równie często nadużywali naszej dobroci, ich prośby nie wypływają z prawdziwej woli pokoju, lecz z chęci omamienia nas nadzieją, że koniec wojny jest bliski”⁵².

Przez całą wiosnę i lato 1835 roku Juan José Compá nie szczędził wysiłków, aby nakłonić wrogich Indian Pisago Cobezóna do układów, bezskutecznie. W kwietniu i w maju grupy Chokonenów obozujących prawdopodobnie niedaleko San Simon zaatakowały Bavispe, Janos i Galeanę. Według Juana José, Pisago rozdzielił swoich ludzi na dwie grupy bojowe, jedną wysłał do Sonory, drugą przeciwko Nawahom do Nowego Meksyku. Justiniani przekazał tę informację zwierzchnikom, a ci podali ją dalej do Elíasa Gonzáleza w Arispe⁵³.

Elías González sporządził plan natarcia. Na czele oddziału postawił swojego kuzyna, kapitana Antonio Comadurána, oficera zaprawionego w walkach, który ze swej służby w Tucson wyniósł dobrą znajomość Apaczów Zachodnich. Oddział w sile czterystu dwóch ludzi, uzbrojony w dwie małe haubice, opuścił Fronteras 12 czerwca i stanął obozem w San Simon, skąd żołnierze mogli przeszukiwać tereny położone na północ. Rezultaty odnieśli znikome, gdyż na wieść o przybyciu intruzów, Pisago wyprowadził swoich ludzi jeszcze dalej na północ, w surową krainę gór San Francisco i rzeki Gili. Comadurán wrócił do Sonory nie osiągnąwszy niczego, poza tym, że udało mu się natchnąć krnąbrnych Chiricahuów większą pewnością siebie⁵⁴.

Kilka miesięcy później instancje ustawodawcze Sonory podjęły ostre środki mające na celu uzdrowienie sytuacji. Wobec bezsilności wojskowych wojnę Apaczom wypowiedzieli legislatorzy. Zaapelowali do wszystkich miast i miasteczek o uczestnictwo w ofensywie, zwrócili się z prośbą do obywateli o przekazywanie oddziałom wojskowym funduszy i rezerw żywności. Aby zachęcić cywilów do współpracy, ustanowili nagrodę w wysokości stu pesos za każdy skalp Apacza, mężczyzny bądź chłopca powyżej czternastu lat. Przedstawiciele władz sądzili, że zmusić Chiricahuów do pokoju można jedynie siłą, w przeciwnym razie trzeba się zgodzić na eksterminację⁵⁵.

Uchwałę podjęto we wrześniu. Miesiąc później oddział Elíasa Gonzáleza zadał ciężki cios Chiricahuom we wschodniej Arizonie. 27 października żołnierze zaatakowali z zaskoczenia apacką wioskę i zabili dziesięciu wojowników, w tym jednego z synów Pisago Cobezóna. Sonorańczycy rozpoznali wśród obecnych wielu wojowników, którzy przebywali niegdyś w Bavispe i Fronteras. W raporcie Elías González wyraził zdziwienie dyscypliną wykazaną przez Apaczów podczas bitwy i zastosowaną przez nich taktyką. Przypisał je wpływowi amerykańskich handlarzy, którzy, jak mniemał, doradzali Indianom (przypuszczenie to zostało potwierdzone przez dwóch Apaczów z Tucson). Komendant miał prawdopodobnie na myśli Jamesa Kirkera, o którym mówiono, że dołączył w owym czasie do wrogich Indian⁵⁶.

Pod koniec 1835 roku Chokoneni powrócili w góry Chiricahua. Dzięki piętnastoletniemu meksykańskiemu chłopcu, któremu udało się zbiec z grupy Matíasa, dysponujemy kilkoma informacjami na temat ich działań w tym okresie. Chłopiec zeznał, że Matías jest w posiadaniu ośmiu innych jeńców, a także dużej liczby skradzionego bydła, potwierdził raporty o nielegalnym handlu w Santa Rita del Cobre, a wśród nadzorujących transakcjami wymienił Juana José Compę, który już we wrześniu zerwał krótkotrwały pokój. Zeznał też, że Amerykanie dawali Apaczom strzelby i proch w zamian za skradzione bydło. Według chłopca nastawienie Chokonenów było jednoznaczne: wszyscy Apacze chcieli wojny i planowali wyprawy wzdłuż granicy⁵⁷.

Wypadki z przełomu lat 1835/1836 potwierdziły jego słowa. 18 grudnia Indianie zabili mieszkańca Cuchuty. Tydzień później napadli na Galeanę, a na początku stycznia na hacjendę San Pedro, gdzie uśmiercili pięciu vaquero, co doprowadziło do jej porzucenia⁵⁸. Grabieże trwały przez całą wiosnę. W kwietniu duża grupa wojowników Chiricahua zabiła czterech obywateli na obrzeżach Fronteras, po czym podążyła w głąb stanu na dalsze wyprawy⁵⁹.

Wiosną Elías González otrzymał niepokojącą wiadomość, że potężne siły Nawahów, Jutów i Apaczów przygotowują najazd na Sonorę, konkretnie na miasta Bavispe i Santa Cruz. Jak w przypadku większości wojennych wypraw Apaczów ta również powodowana była pragnieniem zemsty, chodziło ciągle o odwet za powieszenie Tutije oraz za niedawną śmierć syna Pisago. Owe pogłoski się nie sprawdziły – plemiona te nie były ze sobą powiązane – niemniej groźba została potraktowana poważnie⁶⁰.

Pogorszenie sytuacji w regionie przygranicznym zmusiło Elíasa Gonzáleza do ponownego rozpatrzenia pozycji Sonory wobec Indian. Dokonując nagłego zwrotu, orzekł, że jedynym racjonalnym wyjściem jest polityka pokoju. Wobec faktu, że stan nie otrzymał żadnej pomocy od władz centralnych, a dwie kampanie z 1835 roku zakończyły się fiaskiem, generał oświadczył, że Sonora nie dysponuje wystarczającymi środkami finansowymi ani ludzkimi, żeby rozprawić się z Indianami, czy choćby ukrócić ich działania. Wobec tego opcja wojskowa została odrzucona⁶¹.

Chokoneni ze swej strony nie byli przeciwni perspektywie rozejmu. Od czterech lat pozostawali na ścieżce wojennej, zgromadzili bydło, zdobyli sławę, wykazali, że zdolni są do stawienia Meksykanom oporu. W maju i w czerwcu 1836 roku Pisago Cobezón próbował wysondować intencje dowództwa wojskowego w Santa Rita del Cobre. Gdy jego próby spełzły na niczym, lud Cochise’a zwrócił się do Sonory. 30 sierpnia pięciu przywódców Chokonenów – Relles, Matías, Marcelo, Eugenio i Miguel⁶² (przypuszczalnie Miguel Narbona) – spotkało się z Elíasem Gonzálezem w Arispe i uzgodniło traktat w piętnastu punktach. Ratyfikacja miała nastąpić w październiku we Fronteras⁶³.

Elías González miał duże doświadczenie w rozmowach z Chiricahuami i prowadził je umiejętnie. Widząc, że również Pisago Cobezón pragnie zaprzestania wojny, do pokojowych intencji Chokonenów podszedł z ostrożnym optymizmem. Dobrze rozumiał, że jeśli Sonora chce położyć kres najazdom Indian, musi zadbać o ich potrzeby. 27 września napisał list do gubernatora, wyłuszczając mu plan przydziału racji żywnościowych i prosząc o opinię. Gubernator pochwalił jego wysiłki zmierzające do porozumienia, uchylił się jednak od konkretnych decyzji i całkowitym milczeniem pominął kwestię sfinansowania przedsięwzięcia⁶⁴.

Nie zniechęciło to Elíasa Gonzáleza. Pod koniec października przyjechał do Fronteras, gdzie udało mu się spotkać się z Pisago Cobezónem. Ten przybył właśnie z Santa Rita del Cobre, gdzie kilka tygodni wcześniej meksykańscy obywatele zaatakowali pokojowo żyjących Indian. W sposób wyjątkowo brutalny zamordowali kobietę i dwóch mężczyzn: jeden z Indian został z zimną krwią zastrzelony, dwoje pozostałych „bito, atakowano nożem i włócznią, aż ci wyzionęli ducha”. Dwaj zabici wojownicy powiązani byli małżeństwami z rodziną Cobezóna. Poruszony wódz rozpoczął rozmowy z Sonorą. Na negocjacje stawiła się cała grupa Chokonenów łącznie z Cochise’em, który w rozmowach nie brał udziału. Ku zaskoczeniu Elíasa Gonzáleza wśród delegatów obecni byli dwaj wodzowie Chihenne’ów: Boca Matada (Grube Usta) i Caballo Ligero (Szybki Koń), którzy również wyrazili chęć zawarcia pokoju. W wyniku rozmów komendant Sonory przydzielił Chokonenom teren w Cuchuverachi, około dziesięciu mil na południe od San Bernardino, i wyznaczył Marcela na generała. Chihenne dostali terytorium między Santa Lucía i rzeką Gilą, a ich generałem został Boca Matada. Żadna ze stron nie miała złudzeń co do trwałości pokoju: w porozumieniu nie poruszono kwestii przydziałów żywności, Chiricahuowie nie zawarli rozejmu ze stanem Chihuahua, a przede wszystkim spora grupa Nednhi i Chihenne’ów nadal pozostawała na ścieżce wojennej⁶⁵.

Chcąc zaradzić tym problemom, Elías González wysłał Pisago Cobezóna i Caballo Ligero do Santa Rita del Cobre z podwójną misją: żeby spróbowali wynegocjować pokój ze stanem Chihuahua oraz sprowadzić ze ścieżki wojennej wrogich Chihenne’ów i Nednhi. Wodzowie przeprowadzili rozmowy z Robertem McKnightem i kapitanem José Maríą Arze, którzy powiadomili Calvo o propozycji Indian. Calvo nakazał zawrzeć z Apaczami prowizoryczny pokój w oczekiwaniu na oficjalne rozmowy. Lecz gdy Arze przybył z tą wiadomością do kopalń, nie zastał już tam Apaczów. Zniecierpliwieni oczekiwaniem odjechali. 26 stycznia 1837 roku kapitan napisał w raporcie, że Chiricahuowie powrócili do grabieży, napadli na Santa Rita del Cobre, po czym uciekli na zachód, i podsumował: „Wnioskuję, że nie zależy im na pokoju”⁶⁶.

W rzeczywistości większość Chokonenów, a nawet część Chihenne’ów, zgodziła się zamieszkać na wyznaczonych im w traktacie terytoriach, z wyjątkiem wodza Fuerte, który wolał zostać w górach Mogollon. Chokoneni wraz z Marcelo rozbili się w kanionie Los Embudos⁶⁷, kilka mil na południowy wschód od Cuchuverachi, w pobliżu dzisiejszej granicy między Arizoną i Sonorą. Pozostałe grupy pod Rellesem i Matíasem obozowały w Sarampion na zboczach gór Peloncillo, na południe od gór Chiricahua.

Po kilku miesiącach pokoju stało się jasne, że brak porozumienia ze stanem Chihuahua doprowadzi do zamętu. W lutym grupa Chokonenów wtargnęła do stanu i zagrabiwszy około pół tysiąca sztuk bydła, wróciła do Sonory. Niedługo potem trzydziestu wojowników próbowało powtórzyć ten sukces. Marcelo wyraźnie nie panował nad młodymi ludźmi. W następnych dniach zaatakowana została sama Sonora⁶⁸.

18 lutego 1837 roku wódz Teboca, jeden z najbardziej nieprzejednanych Chiricahuów, stanął na czele młodych wojowników, wśród których było dwóch zapaleńców z grupy Sayo Sizy (San Juan i Rapado). Siedem mil od Fronteras Indianie otoczyli jadących mężczyzn, ogołocili ich ze wszystkiego i uprowadzili pięć koni i dwieście sztuk bydła. Zeznanie poszkodowanych pozwoliło później zidentyfikować sprawców. Luiso Romero powiedział: „Dobrze znam wodza Tebocę […] Widziałem go wiele razy w presidio, gdy przyjeżdżał prosić o pokój”. José Escalante poinformował o wszystkim prefekta Arispe, który zażądał dodatkowych informacji, chcąc sprawdzić, czy wobec pokojowo osiadłych Indian nie popełniono żadnych nadużyć ⁶⁹.

W odpowiedzi Escalante zapewnił prefekta, że Apacze byli dobrze traktowani, problem w tym, że „drwią sobie z naszej przyjaźni”. Wersję Escalante potwierdził w liście do Elíasa Gonzáleza komendant wojskowy Fronteras. Po rozważeniu wszystkich informacji, González wydał krótkie rozporządzenie, na mocy którego Chiricahuowie nieobecni we Fronteras 19 marca „zostają niezwłocznie uznani za zdeklarowanych wrogów”. Nie była to decyzja podjęta pochopnie, lecz w oparciu o liczne raporty na temat najazdów Apaczów, przede wszystkim na ranczo San Bernardino, skąd pochodziła największa liczbę skradzionego bydła. Wobec niezbitych faktów Elías González podsumował: „Nie ulega wątpliwości, że wymienieni powyżej Apacze zerwali traktat pokojowy”. Zaproponował następnie zorganizowanie wspólnie z Chihuahua ekspedycji karnej przeciwko wrogim Indianom⁷⁰.

Komendanta naczelnego Sonory intuicja nie zawiodła. Większość Chokonenów istotnie uciekła na czele ze sprawcami grabieży w Chihuahua. Jedynie Relles i Matías pozostali ze swymi zwolennikami we Fronteras, nie zrywając jednak kontaktu ze zbiegami. Marcelo i Vivora dołączyli do wrogich Indian Juana José Compy. Gdzie znajdował się w tym czasie Cochise, nie wiadomo. Opowiedział się z pewnością po stronie niepokornych. Może nawet przebywał niedaleko miejsca masakry dokonanej przez Johnsona, pierwszej – jak to określił jeden z Chiricahuów – z „serii zdradliwych ataków przeprowadzonych przeciwko nam przez Białych i Meksykanów”⁷¹.

Chiricahuowie na nowo podjęli najazdy. W marcu 1837 roku zabili dwóch mężczyzn eskortujących konwój z Janos do Santa Rita del Cobre. W regionie Janos i Casas Grandes ich spustoszenia „mocno zaszkodziły rolnictwu”⁷². W Sonorze „przygraniczne miasta były bezradne”. Gubernator Escalante y Arvizu wydał kolejne ogłoszenie, w którym stwierdził: „Ci okrutni tubylcy, […] wierni swej brutalnej naturze, mnożą napady i popełniają bestialstwa”. Stwierdził, że rządowi „brakuje środków” i domagał się pomocy w postaci żywności, broni i pieniędzy. Ogłosił wrogim Apaczom „wojnę na śmierć”⁷³.

Kilka tygodni po owej deklaracji Apacze napadli na ranczo Noria, trzydzieści mil na północ od Moctezumy, zabijając kilka osób i uprowadzając kobiety i dzieci. Mniej więcej w tym samym czasie przybył do Moctezumy niejaki Charles Ames wraz z grupą handlarzy mułów z Missouri, którzy podobnie jak on pragnęli zakupić zwierzęta w Sonorze. Ich zamiary spełzły na niczym, gdyż Apacze zjawili się w Moctezumie pierwsi i wyczyścili miasto z bydła i mułów. Ames omówił sprawę z Johnem Johnsonem⁷⁴, Amerykaninem żyjącym w Sonorze, i obaj postanowili ruszyć za Indianami. Johnson otrzymał od Escalante y Arvizu zezwolenie na pościg i schwytanie rabusiów. Czy było to zlecenie ustne, pisemne czy tylko milcząca zgoda wydana na podstawie marcowej deklaracji, nie wiadomo. W ramach kompensaty Johnson mógł sobie zostawić połowę odzyskanych zwierząt, co go całkowicie zadowoliło. 3 kwietnia 1837 roku opuścił Moctezumę na czele siedemnastu Amerykanów i pięciu Meksykanów. Wbrew temu, co sugerują niektóre raporty, nie ma żadnego dowodu na to, że Escalante obarczył Johnsona specjalną misją złapania Juana José Compy. To, że oddział Johnsona trafił na grupę Juana José było czystym przypadkiem. Rezultat jednak okazał się ten sam.

Idąc śladem Apaczów, Johnson dotarł 12 kwietnia do Fronteras, gdzie naradził się z miejscowym komendantem Antonio Narboną⁷⁵. Oficer próbował odwieść Amerykanina od projektu, jako że Apacze liczebnie byli silniejsi. Johnson jednak nie ustąpił, wtedy Narbona dał mu małe działko obrotowe. Decyzja Johnsona była mniej nierozważna, niż to się mogło wydawać. Amerykanie utrzymywali na ogół dobre stosunki z Chiricahuami. Na czele konwoju obładowanych mułów Johnson mógł być wzięty za zwykłego amerykańskiego handlarza. Zważywszy na łatwość, z jaką nawiązał kontakty z Apaczami, tak właśnie się stało.

20 kwietnia Johnson dotarł do Agua Fría Springs w górach Animas leżących na południowym zachodzie Nowego Meksyku, na granicy trzech chiricahuańskich odłamów. Rozłożyło się tam obozami kilka grup. Obecni byli Nednhi pod Juanem José i Juanem Diego Compą, a także Chokoneni Marcelo i Vivory. Przybysze musieli wzbudzić nieufność Apaczów, jako że miejscem nielegalnego handlu były z reguły góry Mimbres i Santa Rita del Cobre. Rozpoczęto jednak rozmowy, Johnson podał się za handlarza w drodze do Santa Rita i nie krył swej ochoty do transakcji. Insynuowano potem, że chęć oszukania przeciwnika, która motywowała Amerykanów, nieobca była Apaczom. Tego dnia bądź nazajutrz Apacze sprzedali Johnsonowi niejaką Lautorę Garcíę⁷⁶, meksykańską brankę. Johnson opowiadał później, że kobieta ostrzegła go, iż w drodze do Santa Rita Indianie planowali wciągnąć jego grupę w zasadzkę. Wersji tej nie potwierdziła Lautora García. Podczas zeznań w Moctezumie nie wspomniała o żadnej próbie oszustwa ze strony Apaczów, oświadczając wręcz, że krótki czas niewoli nie pozwolił jej na zrozumienie „ani ich języka, ani ich zwyczajów”. Podkreśliła, że pierwsze dwa dni spotkania „przebiegły w przyjaznej atmosferze”.

Rzeczywiście, piątek 21 kwietnia upłynął spokojnie. Dokonano korzystnych transakcji, Apacze otrzymali whisky i inne dobra w zamian za skradzione muły. Prowadzono rozmowy. Juan José zwierzył się z zamiaru kontynuowania wojny, nie wykluczał jednak na dłuższą metę pokojowych negocjacji z Sonorą. Chwalił się, że dzięki Rellesowi, wodzowi Chokonenów żyjącemu koło Fronteras, dużo wie o liczebności i manewrach tamtejszych oddziałów. Chiricahuowie nie mieli żadnego powodu, aby nie ufać rozmówcom. Dzień następny przyniósł im niespodziankę⁷⁷.

Tego jeszcze wieczoru i następnego dnia rano Johnson i jego ludzie zaczęli przygotowywać zasadzkę. Meksykanie, którzy przybyli z Johnsonem, odmówili udziału w spisku i nocą odjechali. Rankiem, gdy Apacze zjawili się po odbiór towaru, Johnson odsłonił karty. Według świadectwa Lautory Garcíi, Apacze wymienili swój towar na „pañocha i piñole[12], gdy wszyscy byli w siodłach, Amerykanie otworzyli ogień z działa naładowanego żelastwem”, co spowodowało prawdziwą rzeź. Kobieta nie podała liczby ofiar, zaznaczyła tylko, że było wielu rannych. Fakt, że w chwili ataku Apacze byli na koniach, wskazuje, że właśnie nadjechali lub właśnie mieli odjechać. W każdym razie zaskoczenie było zupełne. Po pierwszej salwie siedemnastu amerykańskich strzelców dokończyło dzieła. Gdy strzały ucichły, dwudziestu Apaczów leżało martwych na ziemi, między innymi Juan José Compá, Juan Diego Compá i Marcelo, nie licząc rannych, których było z pewnością dużo więcej. Największym jednak skutkiem tej masakry był trwały uraz, jaki zostawiła w psychice Apaczów. Był to szok, który spotęgował ich nieufność do Białych. Przepaść między nimi i Białymi miała się już tylko powiększać⁷⁸.

Zaraz po zabójstwie Johnson pospieszył do Janos. 24 kwietnia wystosował list do gubernatora Chihuahua ze szczegółami dotyczącymi „bitwy”, którą przyszło mu stoczyć z osiemdziesięcioma Apaczami:

Gdy zdałem sobie sprawę z ich przewagi liczebnej, przesunąłem atak z 20 kwietnia o dziesiątej rano na 22 kwietnia. Nie mogłem zwlekać dłużej, gdyż ich działania wskazywały na podejrzliwość i szykowanie pułapki […] Pomimo niebezpieczeństw i przeszkód, jakie spotkałem po drodze, […] na polu bitwy zostało dwudziestu indiańskich renegatów, w tym Marcelo, Juan José i Juan Diego, których skalpy przekazałem komendantowi niniejszego presidio [Janos]⁷⁹.

W raporcie Johnsona ciekawe jest to, co zataił. Nie wspomniał o użyciu działa, nie wytłumaczył też, w jaki sposób udało mu się zabić dwudziestu Indian, nie tracąc ani jednego człowieka.

Z Janos via Bavispe Johnson powrócił do Moctezumy, gdzie zostawił skalpy trzech wodzów Chiricahua. W Moctezumie oficjalny raport Amerykanina został przekazany władzom, spisano jednocześnie zeznanie Lautory Garcíi. Dokumenty doręczono komendantowi naczelnemu Sonory, który przesłał je do gubernatora, a ten do Ministerstwa Wojny i Marynarki Wojennej w stolicy. Za oddane usługi Johnson otrzymał sto pesos, co zamknęło sprawę⁸⁰.

O masakrze Johnsona wiele pisano w dziewiętnastym wieku, dorzucając do niej coraz to nowe niepotwierdzone szczegóły. Artykuł Rexa Stricklanda w „Arizona and the West”, oparty w większości na oficjalnym raporcie Johnsona, rzucił szersze światło na zajście, którego okoliczności pozostawały przez długi czas niejasne. Strickland uściślił miejsce masakry, liczbę ofiar oraz kontekst ataku. W podsumowaniu stwierdził, że przytoczone nowe szczegóły „nadają całemu zajściu wymiar względnie banalny”. Wniosek ten odrzuciliby kategorycznie żyjący w owych czasach i obeznani z faktami Apacze⁸¹.

Perfidny atak nie mógł pójść w zapomnienie. Miał bezpośrednie i trwałe konsekwencje. Cochise’a w miejscu masakry nie było, ale mógł się znajdować w pobliżu. Dowiedziawszy się o tragedii, dołączył przypuszczalnie do Chiricahuów pragnących pomścić zabitych. Piętnaście lat później jego teść, Mangas Coloradas, z goryczą mówił o zajściu:

Innym razem przysłano nam z Chihuahua handlarza. Podczas gdy moi ludzie, nieświadomi niczego, zajęci byli transakcjami i zawzięcie się targowali, z ukrytego za towarami działa otworzono do nich ogień i wielu z nich zabito⁸².

Mówiąc o masakrze, Eve Ball i Jason Betzinez podkreślili, że dla Apaczów sprawa Johnsona była jedną z najgorszych zbrodni popełnionych przeciwko nim, przynajmniej do czasu mordu Jamesa Kirkera kilka lat później⁸³.

W Meksyku nie wszyscy przyklasnęli wyczynowi Johnsona. W stolicy wyrażono niepokój, nawet jeśli nie wypływał on z pobudek humanitarnych. Minister Wojny i Marynarki Wojennej zażądał od Elíasa Gonzáleza wyjaśnień, dlaczego Sonora pozwoliła uzbrojonej bandzie cudzoziemców wszcząć działania wojenne przeciwko Apaczom. Mówiąc o cudzoziemcach miał na myśli Amerykanów, z którymi meksykańskie stosunki mocno ochłodły z powodu zatargu o Teksas. Gonzálezowi zlecono sporządzić „oficjalny, dokładny raport” oraz surowo przypomniano, że „uzbrojeni ludzie, którzy nie podlegają [jego] rozkazom, nie mają prawa podejmować działań na terytorium tej Republiki”. Odpowiedzi udzielił gubernator Escalante y Arvizu, ze względów politycznych świadomie deformując fakty. 20 lipca 1837 roku napisał do komendanta naczelnego Sonory:

Wiadomo jest Waszej Wielmożności, że kampanii tej nie prowadziła grupa uzbrojonych awanturników, jak to zostało fałszywie przekazane najwyższym instancjom rządowym. Chodziło o Amerykanów ożenionych w większości z Meksykankami i żyjącymi tu na stopie sąsiedzkiej.

Jeśli w tej części listu Escalante y Arvizu rozmijał się z prawdą, ciąg dalszy graniczy z absurdem:

[Amerykanie] zresztą nie zamierzali ścigać Apaczów sami, lecz przyszli z pomocą oddziałowi sonorańskich patriotów, którzy podjęli się akcji na własny rachunek. Niefortunny zbieg okoliczności oraz pewne błędy sprawiły, że ci ostatni wraz z pięcioma Meksykanami nie mogli wziąć udziału w walce stoczonej przez cudzoziemców.

Odpowiedź gubernatora miała na celu zamknięcie śledztwa i uspokojenie władz centralnych, o których Sonora nie bez racji myślała, iż znajdują się zbyt daleko, żeby zrozumieć fakty i jasno ocenić sytuację. Na koniec gubernator zapewnił stolicę, że „nie zezwoliłby w żadnym wypadku na działalność [w Sonorze] uzbrojonych awanturników […], chociażby ze względu na stosunki panujące między Republiką a nacją, do której należą osoby odpowiedzialne za ową misję”⁸⁴.

Reakcja Apaczów na zdradę Johnsona była taka, jakiej się należało spodziewać, taka sama, jaka nastąpi w 1848 roku po zbrodni Kirkera w Galeanie, w 1851 roku po podstępnym ataku Carrasco w Janos, w 1861 roku po zajściu na Przełęczy Apaczów z winy nieudolnego porucznika George’a N. Bascoma czy w 1863 roku po okrutnym zamordowaniu Mangasa Coloradas przez Ochotników Kalifornijskich. Na każdy akt agresji Chiricahuowie systematycznie odpowiadali zemstą w nadziei, że dosięgną winnych. Morris Opler ujął to słowami: „Napadali na kogokolwiek, na wojskowy oddział albo na miasto. Płonęli gniewem. Atakowali wszystkich, żeby przywrócić równowagę”⁸⁵.

Rozdział trzeci

BURZLIWE LATA

Zaraz po masakrze Johnsona spadł na Meksykanów miecz sprawiedliwości Chiricahuów. W regionie rzeki Gili Indianie zgładzili grupę dwudziestu dwóch traperów, tak zwaną grupę Kempa, a następnie zaatakowali dwunastu mężczyzn konwojujących wozy z Santa Fe do El Paso¹. Tej samej jesieni uderzyli na północno-wschodnie tereny Chihuahua. 25 września 1837 roku porwali w Galeanie młodego chłopca, Felipe de Jesús Fuente. Trzy dni później napadli na podróżnych niedaleko Casas Grandes, zabijając dwie osoby i raniąc cztery. Pierwszego października uprowadzili osiemdziesiąt sztuk bydła i jedenaście koni z hacjendy Ramos, leżącej piętnaście mil na południe od Janos, po czym uderzyli na samo miasto, prawdopodobnie dlatego, że tu właśnie stawił się Johnson po masakrze. 26 października Chiricahuowie napadli na dwie kobiety i dwóch mężczyzn pracujących w polu. Sześć tygodni później grupa wojowników natarła raz jeszcze na Ramos, zabijając sędziego i osiem innych osób, co doprowadziło do opuszczenia hacjendy².

Po tej serii napadów władze Meksyku zrozumiały, że najwyższy czas powiedzieć Chiricahuom „dość!”. Jesienią gubernator Chihuahua Simon Elías zwrócił się do gubernatora Sonory Escalante y Arvizu z propozycją zorganizowania wspólnej ekspedycji karnej. Planował sześciomiesięczną kampanię z oddziałem czterystu ludzi, z bazą wypadową w Santa Rita del Cobre. Gubernatorzy sądzili, że pod wpływem nieustającej presji Chiricahuowie zmuszeni będą prosić o pokój. Ale, jak to już bywało, projekt ten nie ujrzał światła dziennego ze względu na brak pieniędzy i stabilności politycznej³.

Simon Elías nie dawał jednak za wygraną i z początkiem 1838 roku ponowił próby stworzenia silnej armii operującej na terytorium Apaczów; raz jeszcze konflikty między przeciwnymi frakcjami politycznymi zmusiły go do ograniczenia swoich ambicji. W Sonorze zmieniono gubernatora. Nowym namiestnikiem został José Urrea, uczestnik wielu historycznych bitew stoczonych w 1836 roku podczas teksańskiej rewolty przeciwko Meksykowi, między innymi słynnej bitwy o Alamo. Rozumiejąc, że północne presidio nie mogą ograniczyć się do działań obronnych, powołał dwóch doświadczonych i kompetentnych oficerów. Podpułkownik José María Martínez objął dowództwo fortów Tubac, Santa Cruz i Tucson, mógł też dysponować wojskiem z Altar; kapitan Ignacio López przejął komendę nad fortami Bacoachi, Bavispe i Fronteras. Działać mieli wspólnie z dziarskim José Ignacio Terán y Tato⁴, który stał na czele garnizonów narodowych. Zadaniem ich było prowadzenie walk na terytorium Apaczów i utrzymywanie w terenie grupy zwiadowców⁵.

Oddziały przeszły bezzwłocznie do akcji. Pod koniec stycznia 1838 roku Apacze spalili hacjendę koło Bacoachi. Kapitan Francisco Narbona ruszył za nimi w pościg, udało mu się zabić dwóch Indian, reszta jednak przepadła w górach. Mniej więcej w tym samym czasie Apacze uprowadzili w Santa Cruz sześćset sztuk bydła. Za nimi również rozesłano pogoń, która zakończyła się fiaskiem. W lutym Urrea powierzył swym nowym komendantom misję zwiadowczą w samej Apaczerii. Ludzie Martíneza poczęli patrolować zachodnią jej część. Duże opady śniegu utrudniły im zadanie, zdołali jednak zniszczyć jedną wioskę. W tym samym czasie w krainie Chokonenów stu wojowników zaatakowało z zaskoczenia oddział Lópeza. Po powrocie do Fronteras żołnierze mówili, że udało im się odeprzeć Indian i zepchnąć ich w góry poza granice Sonory⁶.

W rzeczywistości Chokoneni z własnej woli przenieśli się na wschód, na ziemie Chihenne’ów, ich migracja nie miała żadnych związków z kampanią Sonory. Z początkiem wiosny Pisago Cobezón zwołał radę plemienną. Wodzowie postanowili wysłać do Meksyku dwie grupy wojenne. Pierwszej, w sile dwustu wojowników, przewodził Tepilá⁷, obiecujący wojenny wódz Chokonenów, a towarzyszył jej ponoć James Kirker. Indianie, uzbrojeni w strzelby i amunicję z przemytu, spadli na Sonorę i pustoszyli zachodnie stoki Sierra Madre. Druga grupa, prowadzona przez Pisago, planowała napad na konwój wozów z transportem żywności dla górników w Santa Rita del Cobre⁸.

W ostatnich latach kopalnie miedzi stały się mniej rentowne, a napady Indian po zajściu z Johnsonem utrudniały dodatkowo ich eksploatację. Nie były to wielkie bitwy, Apacze znajdowali korzystniejsze i łatwiejsze cele w Sonorze i w Chihuahua. Powodowany chęcią zemsty i rabunku, Pisago postanowił zaatakować konwój bydła i towarów przeznaczonych dla Santa Rita.

26 marca Chiricahuowie udali się na południe przez góry Florida do źródeł Carrizalillo, leżących na trasie do kopalń. Pisago chciał zaatakować Białych, zanim ci dotrą do wody. 30 marca około trzeciej po południu, gdy wozy Ambrosio Tachana wjechały na ostatnią przełęcz, Indianie otoczyli stado bydła idące na czele konwoju. Ludzie z eskorty wraz z kilkoma Amerykanami podążyli za nimi, lecz byli bezsilni wobec sił oszacowanych, choć liczba ta wydaje się przesadzona, na czterystu wojowników, trzystu konnych i stu pieszych. Biali zmuszeni byli się zatrzymać, gdy tymczasem pewni siebie Apacze skierowali się do źródeł, rzucając przeciwnikom wyzwanie do ataku. Do końca dnia i podczas księżycowej nocy słychać było sporadyczne strzały, nie zanotowano jednak żadnych ofiar.

Wczesnym rankiem Chato Pisago, syn Cobezóna, zbliżył się do obozowiska Białych, dając znać, że chce z nimi rozmawiać. Niejaki Pascual Mora zdobył się na odwagę i wyszedł na spotkanie. Chato zakomunikował mu, iż jego ojciec pragnie rozmówić się z kimś z Janos. Wśród Białych zapanowało zakłopotanie, w końcu zgłosił się Gabriel Zapata, odważnie oddalił się od wozów i udał na spotkanie z Pisago Cobezónem.

Kilka lat później George W. Kendall, który utrzymywał, iż spotkał się z Pisago Cobezónem, opisał go jako człowieka „średniego wzrostu, silnego, dobrze zbudowanego, w wieku sześćdziesięciu pięciu do siedemdziesięciu lat, o włosach białych jak śnieg”.

Zapata przytoczył swoją rozmowę z wodzem:

Pisago się zbliżył i dwaj Indianie [Chato i Pisago] pozdrowili mnie i uścisnęli. Po luźniej rozmowie w przyjaznej atmosferze Pisago powiedział: „Chcę pokoju, nie chcę się bić”. Odpowiedziałem, że choć jestem tylko pracownikiem hacjendy, mogę zaryzykować życie i jeśli Indianie zgodzą się przepuścić wozy i ludzi, zostanę z nimi, aż otrzymają od Don Roberta [Roberta McKnighta] lub gubernatora gwarancję ochrony. Pisago na to przystał.

Czy rzeczywiście doszło do podobnej zgody? Rzecz wydaje się wątpliwa, Biali mieli w końcu przeciw sobie silną grupę uzbrojonych wojowników spragnionych zemsty i łupów. Nawet jeśli Pisago skłonny był przystać na zgodę, niejaki Bernavé, Meksykanin z Santa Rita del Cobre, który przeszedł na stronę Indian i obecny był przy rozmowie, przypomniał mu niedawne okrucieństwa wyrządzone Apaczom. Wymienił Indian zamordowanych podczas masakry Johnsona, a także tych, których „kijami zabito na śmierć” w Santa Rita del Cobre. Podkreślił również, że ponieważ wozy należą do Roberta McKnighta, „największej z możliwych kanalii”, „nie można ich przepuścić, podobnie jak Amerykanów”. Wysłuchawszy rady, Pisago rozważył ją ze swymi kapitanami, po czym wrócił w towarzystwie kilku z nich. Jeden z wodzów, Manuel Chirimni, był zdania, że Zapatę należy zabić, na co Pisago się nie zgodził. Meksykaninowi pozwolono wrócić do swoich i przekazać im żądanie, żeby „zostawili wszystko, a ujdą z życiem”. Tego samego dnia, a może dzień później (2 kwietnia) Biali porzucili wozy i wszystkie towary i wrócili do Janos, ocalając z zasadzki dwadzieścia dwa konie⁹.

Niedługo po zagarnięciu prowizji przeznaczonych dla kopalń Chiricahuowie napadli na Santa Rita del Cobre, zabijając kilku obywateli, a wielu raniąc. Górnikom zaczęło dotkliwie brakować jedzenia. 6 maja wyprawiono z Galeany nowy transport z siedemdziesięcioma ludźmi eskorty. Po drodze konwojenci dostrzegli kilku Apaczów, lecz podróż odbyła się bez przeszkód. Były to ostatnie wozy z żywnością, które dotarły do kopalń: pod koniec czerwca zaprzestano wydobywania miedzi. Kopalnie stały się własnością publiczną i zaczęły podlegać Janos¹⁰.

John C. Cremony zanotował w swym dzienniku informację, jakoby „wszyscy mężczyźni, kobiety i dzieci”, którzy opuścili kopalnie, zostali zmasakrowani „z wyjątkiem czterech czy pięciu osób”¹¹. Informacja ta została szeroko rozpowszechniona przez liczne prace, tymczasem nie istnieje żaden dowód na jej poparcie. Dwa inne świadectwa, jedno Fredericka A. Wislizenusa, który podróżował po północnym Meksyku w latach 1846–1847, drugie Johna Russela Bartletta, współpracownika Cremony’ego, oba oparte na wiarygodnych przekazach mieszkańców, nie wspominają o żadnej masakrze. Wislizenus zanotował jedynie, że kopalnie „zostały opuszczone z powodu ataków wrogich Indian, którzy napadli na konwoje i zabili kilku pracowników”¹². Sprawozdanie Bartletta jest dokładniejsze. Opisując atak w Carrizalillo Springs, notuje, że Indianie ukradli wozy, muły i konie, „zostawiając każdemu z eskorty po mule, żeby mieli na czym wrócić. Uprzedzili przy tym mieszkańców kopalń, że nie przepuszczą więcej żadnego zaopatrzenia i zniszczą każdy konwój, gdy tylko nadarzy się okazja. Rezultatem tego było opuszczenie kopalń przez górników”¹³.

W Sonorze pod koniec lat trzydziestych sytuacja była napięta. Presidio, którym dramatycznie brakowało ludzi i sprzętu, nie były w stanie ani przeciwdziałać napadom, ani zorganizować ofensywy, a brak stabilności politycznej pogarszał sytuację. Zamiast mobilizować siły do walki z Apaczami, dwie opozycyjne frakcje Gándary i Urrei walczyły ze sobą o rządy w stanie¹⁴. Pomimo kilku niewielkich sukcesów odniesionych przez Meksykanów – latem 1838 roku regularne wojsko zabiło czterech wojowników koło Santa Cruz, a dwóch wojowników i jednego wodza koło Fronteras – Apacze panowali nad pograniczem, napotykając niewielki opór Sonory¹⁵.

Latem 1839 roku sytuacja nie przedstawiała się lepiej. Posuwając zuchwałość do niespotykanych rozmiarów, Indianie zabili mieszkańca Santa Cruz w jego własnym domu; w sierpniu zaskoczyli i zabili dwóch żołnierzy przed zagrodą dla koni w Bavispe¹⁶. Dopiero w listopadzie, gdy dwie frakcje polityczne przestały się zwalczać, Manuelowi Maríi Gándarze udało się rozpocząć kampanię na południu Nowego Meksyku, w regionie Mimbres. Jego oddziały zabiły siedemnastu wojowników, w tym, jak sądzono, Pisago Cobezóna (co okazało się nieprawdą) i skonfiskowały dziewiętnaście amerykańskich strzelb¹⁷. Wynik operacji był jednak mierny i w 1840 roku pewni siebie Chiricahuowie prowadzili w najlepsze łupieskie wyprawy. Władza centralna przypisywała bezsilność przedstawicieli Sonory ich wewnętrznym konfliktom: „Od początku rewolucji w 1838 roku oddziały tego departamentu zajęte były zwalczaniem siebie nawzajem, pozostawiając walkę z Apaczami nielicznym żołnierzom”¹⁸.

Pod koniec lat trzydziestych również Chihuahua mocno ucierpiała od nasilających się najazdów Apaczów. Gospodarka dogorywała: zamykano kopalnie, porzucano hacjendy, drogi były coraz mniej bezpieczne. Zdając sobie sprawę, że wątłe siły fortów nie są w stanie rywalizować ze zręcznymi, świetnie znającymi teren wojownikami, którzy uderzali, gdzie chcieli, rząd pod presją lokalnych przedsiębiorców zdecydował się na politykę odmienną od polityki sonorańskich sąsiadów. Stephen Courcier, były wspólnik McKnighta w Santa Rita, który stał się jednym z najbogatszych, najbardziej wpływowych obywateli Chihuahua, nalegał na gubernatora, aby pozwolił mu zorganizować prywatną armię najemników zdolną do wybicia jak największej liczby Apaczów, a przynajmniej wszystkich wrogich. 9 kwietnia 1839 roku Courcier powołał do życia Stowarzyszenie na Rzecz Wojny, wyznaczył dyspozycyjnego Jamesa Kirkera na organizatora grupy i zaapelował do obywateli o datki, pragnąc zebrać sto tysięcy pesos na pokrycie kosztów operacji. Kirker, mężczyzna „niski i tęgi, […] o niebieskich oczach, siwych włosach i siwych wąsach”, przyjął bez zastrzeżeń powierzoną mu rolę¹⁹.

Wybór był trafny. Człowiek ten utrzymywał bliskie stosunki z Apaczami, znał doskonale ich terytorium i ulubione miejsca ich obozowisk. Był jednocześnie oportunistą gotowym do wszystkiego w imię własnych interesów, w tym przypadku w imię pesos Chihuahua. Skuteczny i pozbawiony skrupułów, rozumiał, że skalpy i odzyskane łupy przełożą się na pieniądze. Mówiono, że w pogoni za nagrodą, nie mając pod ręką Apaczów, zdzierał skalpy z głów meksykańskich chłopów, było bowiem rzeczą niemożliwą odróżnienie jednych od drugich. W latach 30. Kirker nastawiał Amerykanów przeciwko Apaczom, następnie Apaczów przeciwko Meksykanom, teraz przygotowywał się do kolejnego zwrotu. Na początku kwietnia Amado de la Vega wystosował list do wszystkich prefektów, powiadamiając ich o kampanii i wzywając do płacenia kontrybucji²⁰. Choć projekt wydał się niektórym nieco radykalny, uzyskał entuzjastyczne i jednomyślne poparcie obywateli. 12 czerwca Angel Trias, przewodniczący rady miejskiej miasta Chihuahua, wprowadził zarządzenie znoszące podatek od operacji handlowych służących wyekwipowaniu i uzbrojeniu grupy Kirkera²¹.

W skład owej grupy weszli głównie traperzy, handlarze oraz Indianie: Delawarowie i Szaunisi. W roku następnym udało im się stoczyć kilka potyczek z Apaczami, a przede wszystkim zdobyć sporo skalpów zarówno apackich, jak i meksykańskich. Na początku 1840 roku Kirker napadł z zaskoczenia na obóz Pisago i zabił ponoć dziewiętnastu wojowników, a dwadzieścia osób wziął do niewoli²². Wiosną nowy gubernator Chihuahua, Francisco García Conde, „człowiek zażywny, o przyjemnym wyglądzie”, rozpoczął urzędowanie od zerwania ze względów humanitarnych kontraktu z Kirkerem. Zignorował też jego żądanie wypłacenia mu zaległych trzydziestu tysięcy pesos. Legenda głosi, że wściekły Kirker odebrał sobie należność, uprowadzając gubernatorowi sześćset koni, które sprzedał następnie w Santa Fe²³.

Początki działalności Kirkera jako łowcy skalpów nie wyrządziły Chiricahuom wielkiej szkody. Dużo groźniejsza była dla Indian sama obecność silnie uzbrojonej, dobrze zaopatrzonej i nieustępliwej armii patrolującej ich tereny. Na dobrą sprawę obecność wojska stanowiła niezwykle skuteczny sposób walki z nimi, gdyż, wbrew potocznym wyobrażeniom, Apacze spędzali niewiele czasu na prowadzeniu wojny. Chiricahuowie nie gromadzili wielkich zapasów żywności, gdyż zmieniali miejsca pobytu z sezonu na sezon. Dużo czasu natomiast poświęcali zbieractwu: wiosną zbierali owoce, jarzyny i mescal, jesienią orzechy i jagody[13]. Obecność wrogich oddziałów krążących po okolicy mocno zakłócała ich gospodarkę.

Przez cały rok 1840 i 1841 Apacze prowadzili najazdy. Od 1780 roku nie byli równie silni: mieli lepszą broń, posiadali więcej koni, a przede wszystkim ich wojenne grupy liczyły często ponad stu wojowników, co pozwoliło im zerwać z tradycyjną techniką walki podjazdowej, polegającej na szybkim ataku i ucieczce. Stan Chihuahua nie był w stanie ich odeprzeć, w Sonorze, którą Apacze upatrzyli sobie za cel, sytuacja wyglądała jeszcze gorzej.

Miasta przygraniczne domagały się dodatkowych sił, broni i amunicji, ostrzegając, że w przeciwnym wypadku mieszkańcy będą zmuszeni porzucić zbiory i opuścić domy. W latach tych plony były zresztą mizerne, gdyż wobec nieustannych ataków Apaczów, większość rolników bała się wychodzić w pole. 10 września 1840 roku grupa Indian uprowadziła bydło koło Bacoachi. Dwunastu ludzi z sędzią pokoju José Narboną na czele ruszyło ich śladem. Apacze zaczaili się na nich i rozbili całą grupę. Narbona i pięciu mężczyzn straciło życie. Dwa tygodnie później w Cuquiarachi, około dwudziestu pięciu mil na północny wschód od Bacoachi, Apacze, prawdopodobnie Chokoneni, zabili sześciu peonów[14] pracujących w polu. W obliczu tych tragedii wielu obywateli opuściło swoje domy, próbując szczęścia gdzie indziej, nierzadko aż w dalekiej Kalifornii²⁴.

Wiosną 1841 roku komendantem przygranicznych presidio mianowany został kapitan Antonio Narbona, oficer energiczny i kompetentny, dobrze znany Chiricahuom. Do obrony terenów od Altar do Fronteras, oddalonych od siebie o blisko dwieście mil, miał siedemdziesięciu żołnierzy. Innymi słowy niewiele mógł zdziałać. Wiosną celem powtarzających się ataków Indian stało się Bacoachi: żaden z mieszkańców osady nie miał odwagi wyjść do prac w polu. Narbona starał się, jak mógł, lecz opłakany stan wojska nie pozwalał mu na wiele. Jego prośby kierowane do przełożonych kwitowane były mętnymi odpowiedziami, oficerowie sztabowi składali mgliste obietnice przyszłej pomocy i przyrzekali udział w kampaniach, do których nie doszło²⁵. Pod koniec 1841 roku Chiricahuowie niepodzielnie panowali nad regionem. Po masakrze Johnsona pragnienie zemsty połączyło ich trzy grupy, które odpłaciły się Meksykanom z nawiązką. To w tym okresie na przód sceny rozgrywających się wydarzeń wysunął się wysoki, potężnie zbudowany wódz Chihenne’ów – Mangas Coloradas.

Mangas urodził się na początku lat dziewięćdziesiątych osiemnastego wieku. Mierząc sześć stóp i cztery cale (1,93 m), ważąc dwieście pięćdziesiąt funtów (113 kg), był wśród swojego ludu prawdziwym olbrzymem. Jak w przypadku Cochise’a, niewiele wiemy o jego młodych latach, choć owiane są mnóstwem legend. Imię jego pojawia się po raz pierwszy w dokumentach z 1842 roku, gdzie figuruje jako wódz wrogich Mogollonów, prawdopodobnie odłamu zwanego przez Chiricahuów Bedonkohe. Ponieważ wodzem nie mógł zostać z dnia na dzień, jest bardzo możliwe, że wcześniej występował pod innym imieniem. Ów hiszpański przydomek Mangas Coloradas, „czerwone rękawy” – który zawdzięczał może noszonej czerwonej koszuli, a może miał rękawy splamione krwią ofiar – nadany mu został w burzliwym okresie, który nastał po zabiciu Juana José Compy. Jak brzmiało jego wcześniejsze imię, nie wiemy. Możliwe, że spokrewniony był z Fuerte, głównym wodzem Chihenne’ów w latach 1815–1840, a może znany był właśnie pod tym imieniem. Wódz Fuerte – po hiszpańsku „silny” – żył w regionie Mimbres i Santa Rita del Cobre. Zniknął w 1840 roku, w chwili, gdy pojawił się Mangas Coloradas. A może Mangas pozostawał w cieniu wodzów takich jak Fuerte czy Mano Mocha i przejął władzę, gdy ich autorytet zaczął gasnąć. Około 1840 roku, obok starzejących się wodzów, pojawili się nowi: Mangas, Cuchillo Negro, Itán i Delgadito, którzy zaczynali gromadzić wokół siebie zwolenników na szczeblu grup lokalnych. Raport z Janos z końca 1842 roku informuje, że Mangas miał krewnych wśród Apaczów z Fronteras i z gór Chiricahua. Do jednej z tych grup należał Cochise²⁶.

W latach 1840–1841 Cochise brał niewątpliwie udział w niektórych wyprawach Mangasa Coloradas. Na przełomie lat trzydziestych i czterdziestych poślubił córkę Mangasa i Tu-es-seh, o imieniu Dos-teh-seh („coś ugotowanego na ogniu”), która przez całe życie była jego główną żoną²⁷. Chiricahuański zwyczaj nakazywał mężczyźnie przenieść się do lokalnej grupy żony. W przypadku Cochise’a jednak sprawa przedstawiała się inaczej. Po okresie próbnym trwającym sześć do ośmiu miesięcy, Cochise wrócił do Chokonenów, gdyż jego status i znaczenie w grupie nie pozwalały mu na dłuższą nieobecność. Według jednego z antropologów, „synowie znaczących wodzów zobowiązani byli do pozostania we własnym domu”²⁸. Niemniej między Cochise’em i Mangasem Coloradas nawiązały się ścisłe stosunki wzmacniane z biegiem lat.

Z powodów nie do końca jasnych na początku 1842 roku wielu wodzów Chiricahua zdecydowało się zawrzeć pokój z Meksykiem. Zasłużony Pisago Cobezón i sędziwy Mano Mocha stanęli na czele zwolenników rozejmu. Mangas Coloradas przewodził dysydenckiej mniejszości. Chiricahuowie byli po prostu zmęczeni wojną i pragnęli wytchnienia po pięciu latach konfliktu. Dojrzała w nich myśl o odnowieniu zgody. Na początku kwietnia Mano Mocha zjawił się w Janos z propozycją zawieszenia broni. Po krótkiej dyskusji dostał od kapitana Pedro Madrigala list żelazny, który pozwolił mu udać się do miasta Chihuahua na rozmowy z gubernatorem²⁹. Tam doszło do wstępnej umowy i pod koniec miesiąca inne grupy przybyły do Janos w celu ustalenia warunków ugody³⁰.

23 maja zachęcony do rokowań Pisago Cobezón wysłal do Janos Vincente wraz dwoma wojownikami i siedmioma kobietami. Ci jednak zaraz następnego dnia opuścili miasto w obawie, że „zostaną zdradzeni, jak to się zdarzyło w El Paso”³¹. Fakt ten przestraszył mieszkańców i wojskowych, którzy dojrzeli w nim deklarację wojny. Kapitan Madrigal odetchnął z ulgą, gdy na początku czerwca wódz Chokonenów Manuel powrócił do Janos i zapewnił o swej woli rozejmu³². Przyszłość wydawała się na tyle obiecująca, że oficjalny dziennik stanu, „La Luna”, wydrukował na pierwszej stronie: „To jest możliwe, konieczne, korzystne, naglące”. W rezultacie 27 czerwca gubernator García Conde opuścił stolicę i przyjechał do Janos, aby sfinalizować rozmowy³³.

Traktat został podpisany 4 lipca 1842 roku przez Pisago Cobezóna, Ponce³⁴ i innych wodzów, którzy zobowiązali się do zaprzestania wrogich działań, uwolnienia wszystkich jeńców, oddania skradzionego bydła, osiedlenia się w sąsiedztwie Janos i prowadzenia walk z rebeliantami Mescalero. W zamian García Conde, świadomy, że traktaty z 1832 i 1835 roku zostały zerwane, gdyż Meksyk nie kwapił się do żywienia Indian, zgodził się wydawać im przydziały żywności. Ustalił tygodniowe racje cukru, mięsa, tytoniu, przydzielił też trzy almdue (około dwóch i pół litra) kukurydzy. Conde udał się następnie na południe, do San Buenaventura, gdzie czekali na niego Torres i Cristóbal, którzy zawarli pokój na tych samych warunkach. Rzecz ciekawa, w traktatach nie ma żadnej wzmianki o Sonorze, może dlatego, że w tym czasie inne grupy Chokonenów wszczęły negocjacje we Fronteras³⁵.

W połowie lipca Indianie zaczęli napływać do Janos, a na początku sierpnia Pisago przyprowadził Chokonenów. W Sonorze tymczasem oddział pod dowództwem pułkownika Elíasa Gonzáleza, obarczony misją odnalezienia i zniszczenia wroga skierowaną przeciwko rebeliantom Mangasa Coloradas, wyruszył na północno-wschodnie tereny stanu i dotarł do granicy z Chihuahua. Obecność wojska zaniepokoiła Pisago, który zaapelował do Madrigala o zapewnienie Indianom ochrony. Madrigal szybko wyprawił czterech żołnierzy z ostrzeżeniem skierowanym do Gonzáleza, żeby trzymał się z daleka od Chihuahua. Uspokojony Pisago przyprowadził w sierpniu do Janos trzydziestu wojowników, pięćdziesiąt pięć kobiet i osiemdziesięcioro dzieci. Cochise’a z nim nie było, wolał z pewnością zostać w Alamo Hueco z Mangasem Coloradas³⁶.

Według wszelkiego prawdopodobieństwa Cochise spędził część roku 1842 w sąsiedztwie Fronteras. Wielu Chokonenów pod Esquinaline’em³⁷, Tebocą i Yrigóllenem³⁸ stanęło tu obozem na początku roku, mając nadzieję, że Sonora zgodzi się na pokój i udzieli im wsparcia. Pod koniec lata ich cierpliwość się skończyła. Akcja zbrojna wszczęta w Sonorze i perspektywa otrzymywania przydziałów w Janos przekonały ich do zmiany planów. Teboca i Esquinaline przyłączyli się do Mangasa Coloradas w Alamo Hueco. Yrigóllen udał się na południowy wschód do Buenaventury. Cochise z kolei, wraz z dziesiątką wojowników, rozstał się z Mangasem Coloradas i dołączył do zwolenników Pisago w Janos, gdzie 17 października 1842 roku odebrał pierwsze racje. Na listach z 24 i 31 października figuruje również jego żona. Chodzi z całą pewnością o Dos-teh-seh, córkę Mangasa Coloradas. Bardzo możliwe, że to Mangas wysłał swojego zięcia do Janos, żeby przekonał się, jak Meksykanie traktują Indian. Cochise przebywał w Janos do pierwszych dni listopada, potem jego imię znika z list przydziałów do lipca następnego roku. Jest bardzo prawdopodobne, że wrócił w tym czasie do teścia z pozytywną oceną sytuacji w Janos, gdyż Mangas, wrogi wszelkim traktatom, zmienił nagle zdanie i zgodził się na negocjacje³⁹.

Rok 1842 dobiegał końca, gdy wódz Chihenne dał znać, iż pragnie rozpocząć rozmowy. Władze Chihuahua odpowiedziały natychmiast, zapraszając Mangasa do dyskusji. W Janos komisarz do spraw pokoju, Vicente Sanchez Vergara, zdołał zgromadzić zasługującą na zaufanie delegację indiańskich wodzów, wśród których znaleźli się Mangas Coloradas, Itán, Cuchillo Negro i Teboca. Rozmowy odbyły się na przełomie stycznia i lutego. Cochise, jeśli był obecny, pozostał w cieniu. Stanęło na tym, że wodzowie Chiricahua mieli powrócić w marcu razem ze swoimi grupami w celu podpisania pokoju⁴⁰. 26 marca przyjechał do Janos naczelny dowódca Chihuahua, Mariano Monterde, a dwudziestego ósmego przybył tam Mangas. Cztery następne dni upłynęły im na rozmowach. Nie uszło uwagi komisarza, że Indianie byli ostrożni i mieli się na baczności, dobrze pamiętając zdrady, jakich dopuścił się Meksyk, w szczególności podstęp Johnsona, ekspedycje łowcy skalpów Kirkera i bezpodstawny atak w Paso del Norte. Przyznał jednocześnie, że wywarli na nim duże wrażenie punktualnością, szczerością oraz wagą, jaką przywiązywali do pokoju.

Mangas przystał na te same warunki, które dziewięć miesięcy wcześniej przyjął Pisago, i przed opuszczeniem Janos zgodził się wysłać do Sonory apackich emisariuszy na spotkanie z gubernatorem Urreą. Emisariusze – leciwy Matías, Negrito oraz Marcelo (syn Pisaga) – w towarzystwie kapitana Vergary, udali się w połowie maja do Ures, skąd 2 czerwca dotarli do Guaymas. Tam spotkali się z Urreą, który zgodził się na pokój pod warunkiem, że ustaną wszelkie rozboje w Sonorze. Gubernator postawił sprawę jasno: jeśli Apacze zostawią w spokoju mieszkańców Sonory, Sonorańczycy również pozwolą im żyć w spokoju⁴¹.

Ów okres harmonijnych stosunków nie miał trwać długo. Jak na ironię, w chwili gdy Apacze prowadzili negocjacje z Urreą, wojsko z Fronteras skazało ich wysiłki na niepowodzenie. Zajście to było znamienne dla kruchych stosunków między dwoma nacjami. Pod koniec maja Apacze Zachodni (chodzi o Coyotero, grupę odrębną od Chiricahuów Cochise’a) uprowadzili we Fronteras bydło. Siedmiu Chokonenów, obecnych podczas zajścia w presidio, wyraziło chęć pomocy żołnierzom i po krótkiej pogoni ścigający odzyskali większość skradzionych zwierząt. Wtedy, z zupełnie niewiadomych powodów, sonorańscy żołnierze skierowali broń przeciwko apackim pomocnikom. Z życiem uszedł tylko jeden. Popełnione z zimną krwią morderstwo nie mogło pozostać bez odpowiedzi: w odwecie Mangas i Pisago zaatakowali Fronteras, zabijając dwie osoby i raniąc jedną. Po raz kolejny radykalna frakcja Chiricahuów znalazła się na wojennej stopie z Sonorą⁴².

Pomimo wznowienia działań wojennych wielu Chiricahuów żyło spokojnie w Janos. Problem w tym, że zjawiali się tam również wojujący Indianie, żeby znaleźć chwilowe schronienie i upłynnić łupy. Choć władze miasta dobrze wiedziały, skąd pochodzą sprzedawane towary, najwyraźniej nie próbowały powstrzymać handlu. Więcej, przydzielały racje żywnościowe Apaczom, którzy wracali nieledwie z „krwią ofiar na rękach”. I choć większość Chiricahuów przestrzegała warunków traktatu, ekscesy wrogiej frakcji wyrabiały fatalną opinię wszystkim Indianom, przynajmniej w oczach Sonorańczyków.

W owym okresie Cochise nie próżnował. 24 lipca 1843 roku zatrzymał się w Janos, gdzie odebrał racje żywnościowe. Na liście przydziałów figuruje jako Chuchese (w ten właśnie sposób jego imię zapisane będzie dwadzieścia pięć lat później przez urzędników Arizony). W następnym tygodniu był nieobecny, ale żywność odebrała kobieta o imieniu D-Tosa, z pewnością jego żona Dos-teh-seh, której imię zapisano fonetycznie, oraz dziecko, może starszy syn Cochise’a Taza, urodzony w 1842 roku. Na tej samej liście figuruje również niejaka María de Chis z dwoma synami. Czy była to inna żona Cochise’a, nie dowiemy się prawdopodobnie nigdy. Apacze byli społeczeństwem poligamicznym, może więc chodzić o członków rodziny Cochise’a, którzy zginęli, zanim Amerykanie nawiązali z nim kontakt. Podczas czterech następnych miesięcy Cochise zniknął. Udał się prawdopodobnie do Nowego Meksyku, aby dołączyć do Mangasa i Pisaga. Jeśli rzeczywiście tak było, wziął udział w krwawych wypadkach, które naznaczyły rok 1843. W okresie tym Chiricahuowie bezlitośnie atakowali Sonorę, wycofując się do Janos, żeby sprzedać złupione mienie⁴³.

Pomimo trudnej sytuacji w Sonorze energiczny Elías González nie załamywał rąk. 20 lipca napisał do Monterde, dowódcy Chihuahua, że zamierza zorganizować ekspedycję przeciwko Indianom. Zaniepokojony Monterde upomniał go, żeby ograniczył się do ukarania wrogów pustoszących Sonorę, i ostrzegł, że wkroczenie sonorańskiego wojska na terytorium Chihuahua uznane będzie za ciężkie wykroczenie. Jednocześnie za pośrednictwem kapitana Madrigala poinformował Indian w Janos o projekcie kampanii, zapewniając ich, że Chihuahua zamierza do końca dotrzymać warunków pokoju⁴⁴.

Wyprawy łupieżcze trwały przez cały rok 1843. Były po części dziełem Apaczów otrzymujących przydziały w Janos. Pod koniec września gubernator Sonory wystosował do stolicy Meksyku skargę, która została bez odpowiedzi. Kilka miesięcy później jeden z mieszkańców Fronteras napisał do prefekta Arispe rozpaczliwy list, przekazany następnie do Ministerstwa Wojny. List podkreślał, że przed zawarciem pokoju z Chihuahua w 1842 roku Apacze:

łupili zarówno jeden stan, jak i drugi, a zdobycz sprzedawali w Nowym Meksyku, z którym nie prowadzili wojny. Teraz jedynie Sonora musi znosić ciężar ich grabieży. […] Miasta Chihuahua leżą po sąsiedzku, niewiele więc czasu potrzeba barbarzyńcom, żeby przyjeżdżać do naszych osad zabijać i łupić. Wymykają się żołnierzom i z szybkością błyskawicy odjeżdżają do swoich obozów, gdzie komendant Janos gwarantuje im ochronę i bezkarność⁴⁵.

Władze federalne zwróciły się do Chihuahua po wyjaśnienia. 12 stycznia 1844 roku Monterde, któremu na sercu leżało usprawiedliwienie wszystkich swoich działań, odrzucił kategorycznie te oskarżenia. Prawda jest taka, stwierdził w liście, że jego administracja powstrzymała rozlew krwi i definitywnie skończyła z długoletnią praktyką Apaczów polegającą na urządzaniu wypraw do jednego stanu i szukaniu schronienia w drugim. Podkreślił, że wiosną 1843 roku wysłał apackich wodzów do Sonory, gdzie zawarli pokój. Przypomniał, że problemy Sonory zaczęły się krótko po tym, jak żołnierze z Fronteras zdradziecko zamordowali kilku Chiricahuów nieopodal presidio. To ci Apacze nękają teraz Sonorę, nie zaś Indianie żyjący spokojnie w Janos. Zakończył, przytaczając przykłady Apaczów, którzy pomogli odzyskać skradzione bydło i wspomagają wojsko w akcjach przeciwko rebeliantom. Prawdą było, że większość Chiricahuów żyjących w Janos z wodzami Manuelito, Chinacą czy Lácerisem nie brała udziału w wyprawach w Sonorze; na ich nieszczęście, odbiły się na nich rykoszetem wyczyny wrogich Chokonenów, między innymi Cochise’a, którzy latem 1843 roku napływali z towarem zdobytym w Sonorze i pobierali nielegalnie przydziały żywności⁴⁶.

Sytuacja pogorszyła się jesienią wraz z przybyciem do Janos Chiricahuów z Galeany, gdzie wybuchła epidemia ospy. W pierwszym tygodniu października przywędrował ze swoją grupą Yrigóllen, a miesiąc później wybitny wódz Nednhi, Coleto Amarillo. Jesienią około ośmiuset Chiricahuów otrzymywało regularnie racje żywnościowe. Cochise przebywał w Corralitos od 27 listopada do 25 grudnia z grupą Rellesa i Ponce, który, jak mówiono, był jego dobrym przyjacielem. Obecni byli również wraz z żonami, Collotura (Coyuntura) i Juan, dwaj bracia Cochise’a⁴⁷.

Do ospy doszedl odwieczny problem z zaopatrzeniem. Już poprzedniej wiosny Madrigal alarmował, że rezerwy żywności są na wyczerpaniu. Zmuszony był zwrócić się o pomoc do mieszkańców, co tylko pogłębiło antagonizm między dwiema stronami; najmniejszy zatarg groził wybuchem. W listopadzie 1843 roku Madrigal powiadomił władze, że Indianie stają się agresywni i napastują obywateli, a winę za to zrzucił na „brak personelu wojskowego i niewystarczające racje żywnościowe”. Na początku 1844 roku stało się jasne, że sytuacja raz jeszcze wymknęła się spod kontroli. W grudniu obecnych było w Janos od sześciuset do siedmiuset Indian, w połowie stycznia liczba ich spadła do dwustu, a tydzień później pozostało tylko sto dwadzieścia osób. Indianie uciekali przed epidemią ospy. Niektórzy zarazili się chorobą i w lutym wielu z nich zmarło, w tym dwaj pomniejsi wodzowie: Chinaca i Chato Pisago⁴⁸.

W lutym większość Indian, którzy umknęli epidemii, powróciła w rodzinne góry w północno-wschodniej Sonorze. Stąd Mangas Coloradas i Pisago Cobezón zorganizowali kilka wypraw w głąb Sonory w pierwszej połowie 1844 roku. Mangas uderzył 7 lutego. Na czele silnej grupy Chiricahuów wziął na cel stadninę koni we Fronteras, skąd Indianie uprowadzili ponad dwieście zwierząt, raniąc trzech żołnierzy. Następnego miesiąca Mangas Coloradas oraz Yrigóllen spadli o świcie na uśpione presidio, zabili jednego mężczyznę, zranili innego, po czym zniknęli w górach. Kapitan Teodoro de Aros zebrał oddział dwudziestu dziewięciu żołnierzy pieszych, których poprowadził śladem Indian. Ścigający nie uszli nawet mili, gdy zostali otoczeni przez Apaczów. Wywiązała się walka, którą po pięciu godzinach przerwali Indianie. Meksykanie stracili jednego człowieka, trzech zaś zostało rannych, w tym kapitan. Również kilku Apaczów odniosło rany, wśród nich Yrigóllen i Posito. Plan przygotowany przez Mangasa nie udał się, gdyż kilku nadgorliwych wojowników wyskoczyło z ukrycia, zanim Meksykanie wpadli w pułapkę: gdyby nie to, cały oddział zostałby unicestwiony⁴⁹. Chiricahuowie nie zapomnieli tej lekcji.

Po tej potyczce Apacze zapuścili się w głąb stanu na kolejne wyprawy. Pod koniec kwietnia, wracając na północ, grupka Chiricahuów natknęła się w górach Oputo na jedenastu Sonorańczyków. W zaciętej walce ośmiu z nich poniosło śmierć, a trzech zostało rannych. Indianie przyznali, że stracili sześciu wojowników; mówiono, że wśród zabitych był Cuchillo Negro, co okazało się nieprawdą. Chiricahuowie powrócili w okolice Fronteras 28 kwietnia. O ósmej rano napadli na Cuquiarachi, przegalopowali bezczelnie po ulicach i otoczyli miasto. Zabili kilku mężczyzn i wzięli do niewoli cztery osoby, w tym trójkę dzieci. Około jedenastej między władzami miasta i napastnikami rozpoczęły się tradycyjne rokowania, w wyniku których jeńcy zostali zwolnieni za okup. Wśród Apaczów obecni byli Mangas Coloradas, Relles, Pisago Cobezón, Yrigóllen, Chepillo⁵⁰ i Miguel Narbona – z wyjątkiem Mangasa sami Chokoneni. Obecność wodza Chihenne’ów oraz Cobezóna sugeruje, że Cochise również brał udział w ataku. Po skończonych pertraktacjach obładowani łupami Indianie skierowali się do Janos, zabijając po drodze sześć innych osób⁵¹.

Kolejny incydent przekonał Elíasa Gonzáleza, zwolennika natychmiastowych sankcji, że najwyższy czas przejść do ataku. W lipcu 1844 roku, niedaleko Santa Cruz, duża grupa wojowników Chiricahua zabiła dwudziestu dziewięciu żołnierzy, w tym chorążego Manuela Villę. Apaczami dowodził według wszelkiego prawdopodobieństwa Mangas Coloradas. Wódz zastosował z sukcesem starą taktykę wciągnięcia przeciwnika w pułapkę, która nie zawsze się udawała, gdyż wymagała dużej dyscypliny i koordynacji. Fakt, że strategia ta powiodła się, świadczy o randze Mangasa w obrębie plemienia. W owym okresie żaden inny wódz nie byłby w stanie tego dokonać. Apacze odciągnęli żołnierzy z Santa Cruz daleko od presidio i zwabili ich w przygotowaną zasadzkę. Okrążeni ze wszystkich stron wojskowi zostali zgładzeni, zanim zrozumieli, co się stało. Dla Elíasa Gonzáleza miarka się przebrała. Postanowił wziąć sprawy w swoje ręce i ukrócić nielegalny handel w Janos.

Zarządził w tym celu kampanię przeciwko osiadłym tam Apaczom. W sierpniu napadł na ranczerie Chiricahuów koło Corralitos i Janos, masakrując około osiemdziesięciu Indian, w większości kobiety i dzieci. Nawet jeśli wśród ofiar byli sprawcy napadów, w ataku Gonzáleza zginęło wielu niewinnych Chiricahuów. Wielu niewinnych Meksykanów miało później polec w akcjach odwetowych⁵². Atak zupełnie zaskoczył Indian Chiricahuów; ci, którzy ocaleli, uciekli na południe Nowego Meksyku i do Arizony, gdzie mogli się zebrać i przygotować zemstę. Na nowo rozgorzała wojna i Cochise najprawdopodobniej pojawił się w wirze walki.

W grudniu 1844 roku Mangas Coloradas zwołał radę plemienną i lokalne grupy Apaczów ściągnęły w góry Chiricahua i Peloncillo, żeby opracować plan kampanii. Głównym celem Indian Chiricahuów było zdobycie jeńców, których mogliby następnie wymienić na pobratymców zatrzymanych w Sonorze⁵³. Na początku 1845 roku apackie grupy wtargnęły z najazdami w głąb Meksyku. „Revista Oficial”, stanowy dziennik Chihuahua, stwierdził: „cieszyliśmy się pokojem przez trzydzieści jeden miesięcy, teraz mamy wojnę”⁵⁴.

W maju 1845 roku Chihuahua odniosła znaczące zwycięstwo nad Chokonenami żyjącymi w północno-wschodniej Sonorze. 8 maja niewielka grupa napastników zagarnęła w Corralitos sto siedemnaście sztuk bydła; piętnaście dni później, w tym samym miejscu, Apacze skradli kolejne krowy. 28 maja weszli śmiało do zagrody przy kopalniach Barranco i uprowadzili dwadzieścia trzy konie. Wtedy chorąży José Baltazar Padilla, doświadczony łowca Indian, wyruszył w pogoń na czele dwudziestu siedmiu żołnierzy i pięćdziesięciu dwóch cywilów. Ślady zaprowadziły ich w góry Espuelas, na północno-wschodnim krańcu Sonory, gdzie trafili na wielką ranczerię Chokonenów z setką wojowników. Zaskoczyli Indian pierwszego czerwca. Po trzech dniach zaciekłych walk Meksykanie się wycofali, straciwszy czterech żołnierzy, zabierając ze sobą dziewięciu rannych, w tym pięciu cywilów. Sami zabili czternastu Indian i złapali kobietę i dziecko. Trudno powiedzieć, czy Cochise uczestniczył w tych walkach, niemniej z perspektywy późniejszych zdarzeń pewne jest, że obecny był w tym regionie⁵⁵.

Indianie wycofali się na północ w góry Chiricahua i postanowili zwrócić się do stanu Chihuahua z propozycją pokoju. 30 czerwca 1845 roku trzech Chokonenów stawiło się w Janos w imieniu Yrigóllena, Manuelita, Naque i Matíasa (synowie Yrigóllena i Matíasa będą w latach 60. wodzami w grupie Cochise’a). Nic konkretnego z tych rozmów nie wynikło. Gdy jednak sześć miesięcy później Chiricahuowie ponowili starania, Chihuahua wydała się skora do wysłuchania ich propozycji⁵⁶.

Chaotyczne stosunki między Apaczami i Meksykiem, ów splot pokojowych traktatów, indiańskich rewolt i wojen, meksykańskich ofensyw i kolejnych ustępstw Chiricahuów, mogą się wydać niezrozumiałe, jeśli nie uwzględnimy wcześniejszej sytuacji, długiego hiszpańskiego okresu, w którym system presidio zapewnił Apaczom życie w pokoju i względnym dobrobycie. Całe pokolenie Apaczów wychowało się w tym systemie i wielu wodzów, takich jak Relles, Matías, Teboca i Yrigóllen, świadomych było korzyści płynących z pokoju. Chiricahuowie nie byli ludem rolników, a lata spędzone w sąsiedztwie Meksykanów uzależniły ich od miast przygranicznych i północnych fortów, z którymi prowadzili handel, nabywając broń, amunicję, alkohol czy żywność. W tym konkretnym przypadku doszły może do nich pogłoski, że Chihuahua zamierza skorzystać z usług Kirkera, co rzeczywiście nastąpiło na początku 1846 roku.

Chokoneni i Nednhi obawiali się Kirkera, zbyt dobrze pamiętali jego poczynania z przełomu lat 30. i 40. Wiosną 1846 roku wszystkie bodaj lokalne grupy Chokonenów ponowiły propozycje pokoju. Według jednego z raportów Cochise miał swój udział w tej decyzji, której skutki wstrząsnęły Chokonenami na długie lata. Negocjacje rozpoczęły się 25 maja spotkaniem Rellesa z komendantem presidio San Buenaventura, Cásaresem. Chorąży Carlos Cásares, szczery, wrażliwy idealista, podchodził z wyrozumiałością do problemów Apaczów i zdawał sobie sprawę z ogromu wyzwania. Na pierwsze rozmowy stawili się Relles, Vicente i Francisquillo. Wodzowie powiadomili komendanta, że również Chato, Maturán i Láceris⁵⁷ (wschodzący wódz Nednhi) podzielali ich zdanie, lecz obawiali się przyjść, prawdopodobnie z powodu ostatnich akcji Kirkera⁵⁸.

Kolejni Chiricahuowie stawili się w San Buenaventura 12 czerwca na czele z Lácerisem i Carrem⁵⁹, nowym wodzem jednej z grup lokalnych Cochise’a. Ci wyrazili życzenie, żeby ich nie umieszczać w osiedlu koło Janos, gdzie kiedyś przebywali, lecz w Casas Grandes. Dwa dni później pokój zawarł José Chato z grupą piętnastu wojowników, choć – jak przyznał Cásares – „wszystkim jest wiadomo, że dopuścili się poważnych kradzieży w Namiquipie”. Pragnął jednak zapomnieć o przeszłości i dać pokojowi nową szansę. Jego szczerość oraz zrozumienie, jakim się wykazał w rozmowach, napełniły Chiricahuów zaufaniem i wiarą w jego słowa. Komendant odmówił kategorycznie wydawania racji żywnościowych, dopóki Chiricahuowie nie uwolnią wszystkich jeńców. 22 czerwca Vicente przyprowadził więźnia schwytanego w Namiquipie, swoich jeńców uwolnili również Aceves i Esquiriba. Uczciwa polityka Cásaresa procentowała⁶⁰.

O swoim podejściu do Chiricahuów napisał 24 czerwca w liście do naczelnego komendanta Chihuahua:

Wobec Indian należy być życzliwym i ostrożnym, i nigdy od tego nie odstępować. Należy też ich wspierać i robić wszystko, aby skrupulatnie przestrzegali reguł, a przy tym karać surowo tych, którzy podejmują wrogie działania.

Sprawą szczególnie nurtującą Cásaresa była pewna nagminna praktyka, o której nikt głośno nie mówił: handel między Indianami i meksykańskimi cywilami, konkretnie wymiana bydła i racji żywnościowych na broń i alkohol. W przeciwieństwie do innych wojskowych, którzy na ów proceder milcząco przymykali oczy, wyciągając przy okazji pewne korzyści dla siebie, Cásares zapewnił na piśmie, że pragnie „ukrócić te zgubne nadużycia i ustanowić prawa służące dobru publicznemu”. Na nieszczęście zarówno Apaczów, jak i Meksykanów jego zacne intencje pozostały martwą literą⁶¹.

26 czerwca 1846 roku, dwa dni po raporcie Cásaresa do komendanta naczelnego, James Kirker na czele dwudziestu pięciu ludzi opuścił stolicę Chihuahua z misją ścigania wrogich Apaczów. Miał na nią przyzwolenie gubernatora José Maríi Irigoyena, którego rozkazy, a raczej ich brak, zostawiały Kirkerowi wolną rękę. Irigoyen zwrócił się dyplomatycznie do komendanta naczelnego w Coyame z prośbą o wyrażenie zgody na tę ekspedycję, gdyż między Kirkerem i żołnierzami pojawiły się tarcia i gubernator wolał się zabezpieczyć. Komendant naczelny, który był już w posiadaniu raportów Cásaresa dotyczących planów pokoju, poparł inicjatywę gubernatora, dla ostrożności jednak obwarował misję Kirkera pewnymi warunkami:

Decyzje związane z operacją należy zostawić wolnej woli tych, którzy ją prowadzą. Niemniej nalegam, żeby [grupa ta] nie naruszała prawa, nie zabijała pokojowo żyjących Indian ani nie przyjmowała cudzoziemców do swoich szeregów.

6 lipca sekretarz gubernatora przesłał Kirkerowi kopię listu, lecz zanim ta do niego dotarła, jeśli w ogóle dotarła, machina została wprowadzona w ruch⁶².