Tytuł oryginału

The Wages of Destruction: The Making and Breaking of the Nazi Economy

© Copyright 2006 Adam Tooze

© All Rights Reserved

© Copyright for Polish Edition

Wydawnictwo NapoleonV

Oświęcim 2016

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:

Dominik Jednorowski

Korekta:

Dariusz Marszałek

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-7889-559-6

Skład wersji elektronicznej:

Kamil Raczyński

konwersja.virtualo.pl

PODZIĘKOWANIA

Nie napisałbym tej książki, gdyby nie czworo ludzi. Na wiosnę 2000 roku Richard Overy zaalarmował mnie faktem, że wydawnictwo Penguin potrzebuje kogoś, kto podejmie się tego projektu. Simon Winder poświęcił czas, aby przybyć do Cambridge celem przeprowadzenia pierwszych rozmów. John Cornwell skontaktował mnie z Clare Alexander i przeczytał wczesny szkic mojej propozycji. Clare sfinalizowała warunki umowy. Wszystkim im winien jestem wielką wdzięczność. Choć zwłaszcza Richard może nie zgodzić się ze wszystkimi wnioskami wypływającymi z tej książki, to mam nadzieję, że dostarczenie ukończonego rękopisu w jakimś stopniu usprawiedliwi zaufanie, które we mnie pokładali.

Od roku 1996 nie było właściwie dnia, kiedy nie czułbym się naprawdę szczęśliwy, że pracuję w Jesus College na Uniwersytecie Cambridge. To jedno z tych miejsc na świecie, gdzie życie akademickie nieprzerwanie tchnie praktycznie niezmąconą przyjemnością. Chciałbym podziękować Uniwersytetowi, pracownikom Biblioteki Uniwersyteckiej, mojemu Wydziałowi, rektorowi i moim współpracownikom ze społeczności Jesus College za zapewnienie mi naprawdę cudownego miejsca do pracy i dwóch urlopów, aby mógł się skupić na pisaniu tej książki. Bez koleżeńskiej woli kompromisu ze strony społeczności Wydziału i College’u nie byłoby możliwe zrobić aż tyle.

W roku 2002 byłem niezmiernie szczęśliwy otrzymawszy Nagrodę Leverhulme za historię najnowszą. Jestem głęboko wdzięczny Radzie za udzielenie mi tego wsparcia i za wszystkie korzyści, jakie przyniosło mi ono ze sobą. To Martin Daunton umieścił moje nazwisko w szrankach rywalizacji, jestem mu wdzięczny za to oraz w ogóle za entuzjastyczne i koleżeńskie wsparcie.

Całkiem nieoczekiwanie spędziłem dużą część roku akademickiego 2004-2005 na Uniwersytecie Illinois, towarzysząc mojej żonie, która dostała tam stypendium. Będąc wtedy w krytycznej fazie pisania, muszę przyznać, że myśl o takim kroku napełniała mnie czymś zbliżonym do strachu. Na szczęście dzięki nadzwyczajnym działaniom organizacyjnym Becky ten lęk okazał się zupełnie bezpodstawny. Trudno sobie wyobrazić środowisko akademickie bardziej sprzyjające spokojnej pracy. Chciałbym podziękować Wydziałowi Historii Uniwersytetu Illinois i nadzwyczajnej Bibliotece Uniwersyteckiej za ich gościnność. Peter Fritzsche, kierownik Wydziału, ułatwił mi pobyt i zapewnił przestrzeń biurową do pracy. Marc Micale i Tamara Matheson uprzejmie wypożyczyli mi swoje biura. Za przyjaźń i stymulację intelektualną wdzięczny jestem Maxowi Edelsonowi i Markowi Leff. Kathy Cebula dostarczyła bezcennej pomocy redakcyjnej. Przede wszystkim jednak chciałby podziękować naszym niezrównanym przyjaciołom Craigowi Koslofskiemu i Danie Rabin oraz ich cudownym dzieciom Jonahowi i Envie, bez których nasz pobyt w Urbana byłby zarówno duchowo, jak i fizycznie niemożliwy.

Dzięki poczcie elektronicznej nasz długi pobyt na Środkowym Zachodzie był biegnącym nieprzerwanie procesem rozmów z przyjaciółmi i współpracownikami z Wielkiej Brytanii, Francji i Niemiec. W ostatnich latach ściśle współpracowałem z Bernhardem Fuldą, pierwszą osobą, która przeczytała cały manuskrypt oraz dostarczyła mi bezcennej zachęty i informacji. Jego wsparcie było kluczowe podczas ewolucji moich poglądów w latach 2003 i 2004. Byłem ogromnie szczęśliwy, gdy na początku 2005 roku pozyskałem jako czytelnika Davida Reynoldsa. Nie będzie zbyt wiele, jeśli się powie, że David jest czytelnikiem idealnym – szybkim, efektywnym, z ogromną wiedzą i konstruktywnie krytycznym. Jego uwagi w dość radykalny sposób ukształtowały tę książkę. Martin Iwanow (Bułgarska Akademia Nauk w Sofii) jest trzecim współpracownikiem, który przeczytał cały rękopis. Jestem nadzwyczaj wdzięczny za jego wnikliwy krytycyzm oraz niezmiernie zadowolony ze współpracy, która wynikła między nami w ciągu ostatnich 2 lat. Chciałbym także podziękować Mattowi Innissowi za czas zabrany z jego zapracowanego życia zawodowego spędzanego w Ministerstwie Skarbu Jej Królewskiej Mości, a poświęcony na przeczytanie brudnopisu i udzielenie mi fascynujących wskazówek rodem ze świata pozaakademickiego. Inni przyjaciele i współpracownicy, którzy czytali istotne części, to Francesca Carnevali, Chris Clark, Deborah Cohen, Becky Conekin, Joe Maiolo, Ralf Richter, Cristiano Ristuccia, Jonas Schemer i Zara Steiner. Wszystkim im jestem ogromnie wdzięczny.

Jedną z wielkich przyjemności realizacji tego projektu była okazja, jaką dostarczył do prowadzenia dialogu z kolegami z Niemiec. Za rozmowy, informacje i pomoc w zdobywaniu materiałów z tego kraju jestem niezmiernie wdzięczny Ralfowi Bankenowi, Knutowi Borchardtowi, Christophowi Buchheimowi, Michaelowi Ebi, Emanuelowi Heisenbergowi, Ulrichowi Henslerowi, Janowi Otmarowi Hesse, Rolf-Dieterowi Müllerowi, Wernerowi Plumpe, Alfredowi Reckendreesowi, Albrechtowi Ritschl, Michaelowi Schneiderowi, Markowi Spoererowi, Sybille Steinbacher oraz Jochenowi Strebowi. Dziesiątki przypisów wskazuje na dług, jaki mam u tych badaczy. Osobisty kontakt na konferencjach, pocztą albo emailami tylko go powiększyły.

Za pomoc w zdobyciu absolutnie bezcennego materiału z Biblioteki Kongresu w Waszyngtonie chciałbym szczególnie podziękować Doborze Cohen.

Przez ostatnie 5 lat elementy argumentacji obecne w tej książce były cierpliwie wysłuchiwane i polemicznie dyskutowane przez publiczność seminaryjną w Cambridge, Coventry, Frankfurcie, Manchesterze, Mannheim, Monachium, Oksfordzie, Paryżu, Filadelfii, Sofii i Urbana-Champaign. Jestem szczególnie wdzięczny za uwagi ze strony Theo Balderstona, Jeffreya Feara, Petera Fritzsche, Marka Harrisona, Craiga Koslofskiego, Alana Milwarda, Avnera Offera, Dana Raffa, Nicka Stargardta oraz Jonathana Steinberga.

Jak każdy historyk Niemiec jestem dłużnikiem zespołów z różnych wydziałów Bundesarchiv. Chciałbym także podziękować zespołowi Public Record Office w Kew oraz Imperial War Museum, a w szczególności Stephenowi Waltonowi, archiwiście historycznemu, jakich już nie ma.

Za gościnność podczas kwerend archiwalnych chciałbym podziękować swojemu staremu przyjacielowi Jakobowi Vogelowi oraz innym przyjaciołom, starym i nowym, z kolorowego patchworku domu Brigitte Vogel i Martina Janotty. Pośród innych, starych berlińskich przyjaciół jestem zwłaszcza wdzięczny Danielowi Hauflerowi za dostarczenie nagłego i zupełnie nieoczekiwanego rozgłosu wymianie opinii Aly-Tooze na łamach „Die Tageszeitung”.

Simon Winder okazał się nieustająco pomocnym wydawcą, dodającym zachęty dokładnie we właściwych momentach. Ja także, podobnie jak tak wielu moich kolegów, zawdzięczam mu ogromnie dużo. Chciałbym podziękować jemu i wszystkimi innym ludziom z Penguina, szczególnie Chloe Campbell, za wygładzenie fragmentu tej książki. Chciałbym jeszcze rozszerzyć te serdeczne podziękowania na Elizabeth Stratford, mojego drobiazgowego i nad podziw cierpliwego redaktora technicznego. Przy odpowiadaniu na liczne zapytania i uwagi miałem nieocenioną asystę ze strony Rosany Sharkey, bez której pomocy, zarówno przy komputerze, jak i w domu, trudno byłoby mi przetrwać pierwszy semestr 2005 roku.

Życie byłoby nie do pomyślenia bez mojej żony Becky Conekin. Jestem jej niezmiernie wdzięczny za podtrzymywanie mnie na duchu przez to, co obecnie jest już bardzo długim czasem. Moja dorosłość jest zbyt głęboko zakorzeniona w naszych relacjach i codziennym partnerstwie, abym był w stanie pomyśleć o jakiejś książce, nawet o tak dużej i znaczącej dla mnie jak ta, jako o czymś więcej niż tylko części dużo większej całości, której ona pozostaje centrum. Z tego powodu jestem głęboko wdzięczny i zadowolony, że książka niniejsza nie egzystuje osamotniona, ale otoczona jest tak wieloma innymi sprawami naszego życia – pierwszą książką Becky i wieloma innymi jej projektami, naszym nowym domem i, przede wszystkim, wychowywaniem naszej córki Edith Elisabeth, światła życia nas dwojga. Jako cudownie uparty przedszkolak Edie jest rozsądnie sceptyczna wobec wszystkich obsesji tatusia. Można mieć tylko nadzieję, że jej generacja będzie od tej odrażającej historii bardziej wolna niż urodzeni w ciągu kilku dekad okalających rok 1945. Ja jednak mam zwyczaj patrzenia w przeszłość i tę książkę dedykuję moim dziadkom ze strony matki, Peggy Wynn i śp. Arthurowi Wynn, dwojgu ludziom, którzy przeżyli praktycznie cały wiek XX z nadzwyczaj dużym, nieprzerwanym i pełnym pasji zaangażowaniem. Ich hojność, gościnność, ciekawość i żywy intelekt oraz praktyczna aktywność zainspirowały całe moje życie. Ta dedykacja jest tylko małym znakiem mojego podziwu i wdzięczności, jakie odczuwam w stosunku do nich.

LISTA NAJCZĘŚCIEJ UŻYWANYCH SKRÓTÓW

AEG

Allgemeine Elektrizitäts Gesellschaft

BAL

Bundesarchiv Lichterfelde

BDM

Bund deutscher Mädel

Brabag

Braunkohlenbenzin AG

DAF

Deutsche Arbeitsfront (Niemiecki Front Pracy)

DKE

Deutsche Kleinempfänger

DNVP

Deutschnationale Volkspartei (partia nacjonalistyczna)

DP

osoba wysiedlona

DVP

Deutsche Volkspartei (partia narodowo-liberalna)

GBA

Generalbevollmächtigter für den Arbeitseinsatz

GM

General Motors

IMT

Międzynarodowy Trybunał Wojskowy

KdF

Kraft durch Freude (Siła przez Radość)

NSDAP

National sozialistische deutsche Arbeiterpartei

OKW

Oberkommando der Wehrmacht

PPP

parytet siły nabywczej

RFM

Reichsfinanzministerium (Ministerstwo Finansów)

RKF

Reichskommissar für die Festigung deutschen Volkstums

RLM

Reichsluftfahrtministerium (Ministerstwo Lotnictwa)

RNS

Reichsnährstand

RSHA

Reichssicherheitshauptamt

RVE

Reichsvereinigung Eisen

RWE

Rheinisch-Westfälische Elektrizitätswerke

RWM

Reichswirtschaftsministerium (Ministerstwo Gospodarki)

SA

Sturmabteilungen

SD

Sicherheitsdienst

VE

Volksempfänger

Vestag

Vereinigte Stahlwerke

Te przywoływane najczęściej opracowania o drugorzędnym znaczeniu są w przypisach opatrzone następującymi skrótami:

Domarus – M. Domarus (red.), Adolf Hitler: Reden und Proklamationen, 1931-1945, München 1965, 2 tomy

DRZW – Das deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg, Stuttgart 1979-, 9 tomów

Eichholtz – D. Eichholtz, Geschichte der deutschen Kriegswirtschaft 1939-1945, Berlin 1969-96, 3 tomy

Dziennik Haldera – C. Burdick i H.-A. Jacobsen (red.), The Halder War Diary 1939-1942, London 1988

Weinberg, Foreign Policy I – G. L. Weinberg, The Foreign Policy of Hitler’s Germany: Diplomatic Revolution in Europe, 1933-1936, Chicago 1970

Weinberg, Foreign Policy II – G. L. Weinberg, The Foreign Policy of Hitler’s Germany: Starting World War II, 1937-1939, Chicago 1980

Podstawowe zbiory opublikowanych źródeł, do których się odnosi tekst, są opatrzone następującymi skrótami:

ADAP – Akten zur deutschen auswärtigen Politik, ser. D. Baden-Baden 1950-57

DGFP – Documents on German Foreign Policy, ser. D. London, 1962-4

IMT – International Military Tribunal, Trial of the Major War Criminals before the International Military Tribunal, Nuremberg 14 November 1945-1 October 1946, Nuremberg, 1949, 42 tomy

Meldungen – H. Boberach (red.), Meldungen aus dem Reich 1938-1945: Die geheimen Lageberichte des Sicherheitsdienstes der SS, Herrsching 1984, 17 tomów

Odniesienia do archiwów są opatrzone następującymi skrótami:

BAH

Bundesarchiv, oddział Hoppegarten

BAL

Bundesarchiv oddział Lichterfelde

BAMA

Bundesarchiv Militärarchiv Freiburg

MA

Archiwa Moskiewskie

NA

National Archive Washington

PRO

Public Record Office (National Archive, UK)

SPIS TABEL

Tabela nr 1. Pożyczki zagraniczne: niemiecki dług zagraniczny na wiosnę 1931 roku (w mln marek).

Tabela nr 2. Składniki wzrostu gospodarczego nazistowskich Niemiec.

Tabela nr 3. Niemcy w światowej gospodarce w latach 30. (przeciętna z lat 1924-1935).

Tabela nr 4. Rolnicza siła robocza i ziemia uprawna.

Tabela nr 5. Plan 4-letni: proponowane poziomy wydatków.

Tabela nr 6. Kauczuk i ruda żelaza: podwójny priorytet Planu 4-letniego (w tys. ton).

Tabela nr 7. „Demokratyczne” oceany: światowe wydatki na marynarkę (w mln marek parytetu siły nabywczej).

Tabela nr 8. Pracownicy fizyczni i umysłowi, rok 1938 w porównaniu do roku 1933 (w tys.).

Tabela nr 9. Nowy porządek świata?

Tabela nr 10. Jak „królowie Francji” (w mln marek kwartalnie).

Tabela nr 11. Przyjaciół poznaje się w biedzie: mobilizacja krajowych i zagranicznych zasobów w Wielkiej Brytanii i Niemczech.

Tabela nr 12. Chwiejna równowaga węglowa w Groβraumie.

Tabela nr 13. Bilanse MONTAN GmbH w latach 1938-1943: przemysłowa inwestycja armii niemieckiej (w mln marek).

Tabela nr 14. Proponowany podział ludności według Generalplan Ost.

Tabela nr 15. Proponowane przez Generalplan Ost priorytety inwestycyjne (wersja z wiosny 1942 roku).

Tablica 16. Oszczędności na niewolniczej sile roboczej.

Tabela nr 17. Produkcja zbrojeniowa państw Osi i alianckich w latach 1942-1944 w stosunku do ich potencjałów gospodarczych.

SPIS WYKRESÓW

Wykres nr 1. Bezrobocie w Niemczech, terytorium przed rokiem 1938 (w tys.),

Wykres nr 2. Spadające rezerwy złota i walutowe Reichsbanku (w mln marek).

Wykres nr 3. Presja na bilans handlowy: miesięczny import i eksport (w mln marek).

Wykres nr 4. Różnica w konkurencyjności: cena płacona za brak dewaluacji.

Wykres nr 5. Nierówne ożywienie gospodarcze Trzeciej Rzeszy: produkcja branż tekstylnej i dóbr inwestycyjnych (1929 = 100).

Wykres nr 6. Stopa zwrotu z kapitału w niemieckim przemyśle w latach 1925-1941.

Wykres nr 7. 42 lata niemieckiego rozwoju gospodarczego z punktu widzenia roku 1933 (dochód narodowy per capita w roku 1913 = 100)

Wykres nr 8. Ceny w przemyśle i rolnictwie, Niemcy i świat 1929-1938 (1929 = 100).

Wykres nr 9. Inflacjogenna nierównowaga pomiędzy potrzebami finansowymi i dostępnymi funduszami, dane z epoki (w mld marek).

Wykres nr 10. Produkcja samolotów i amunicji, 1937-1939 (czerwiec 1937 roku = 100).

Wykres nr 11. Zaprezentowana Hitlerowi przyszła niemiecka produkcja amunicji, lipiec 1939 roku (styczeń-luty 1942 roku = 100).

Wykres nr 12. Wolumen importowanych do Niemiec składników przemysłowych niezbędnych do produkcji (w mln marek, ceny z roku 1928).

Wykres nr 13. Reichsbahn pod presją.

Wykres nr 14. Niemiecka produkcja zbrojeniowa, wrzesień 1939-grudzień 1941 (styczeń-luty 1942 = 100).

Wykres nr 15. Ciche finasowanie w praktyce (w mln marek).

Wykres nr 16. Powiązanie węgla i stali: Francja 1910-1944 (1910 = 100).

Wykres nr 17. Wykorzystanie siły roboczej a produkcja zbrojeniowa (1. kwartał 1940 roku = 100).

Wykres nr 18. Wojenny boom inwestycyjny: kapitał akcyjny niemieckiego przemysłu (w mld marek).

Wykres nr 19. Miesięczne straty śmiertelne Wehrmachtu na froncie wschodnim, czerwiec 1941-grudzień 1944.

Wykres nr 20. Produkcja amunicji i przydziały stali do tego celu.

Wykres nr 21. „Uczenie się” produkcji Me 109 w zakładach Messerschmitta w Ratyzbonie (godziny na samolot).

Wykres nr 22. Wstrzymany cud zbrojeniowy: 2 lata produkcji broni pod kierownictwem Speera (styczeń-luty 1942 roku = 100).

PRZEDMOWA

Jak to było możliwe? W roku 1938 Trzecia Rzesza rozpoczęła drugą za życia mniej niż jednego pokolenia niemiecką kampanię podbojów i zniszczeń. Z początku hitlerowski Wehrmacht wydawał się nie do powstrzymania, lepiej przygotowany i bardziej agresywny niż wcześniej armie Kajzera, jednak w miarę jak Hitler szedł jak burza od zwycięstwa do zwycięstwa, rozmnożyli się też jego wrogowie. Po raz drugi więc niemiecka próba opanowania kontynentu europejskiego napotkała przeważającego przeciwnika i w grudniu 1941 roku Trzecia Rzesza była w stanie wojny już nie tylko z Wielką Brytanią i Związkiem Radzieckim, ale także ze Stanami Zjednoczonymi. Zabrało to 3 lata i 5 miesięcy, ale w końcu Hitler doprowadził do porażki dużo bardziej katastrofalnej niż ta, która obaliła Kajzera. Niemcy, razem z ogromnymi połaciami reszty Europy Wschodniej i Zachodniej, były zrujnowane. Polska i zachodni Związek Radziecki były praktycznie wręcz wypatroszone. Francja i Włochy niebezpiecznie balansowały na krawędzi wojny domowej. Zamorskie posiadłości Wielkiej Brytanii, Francji i Holandii doznały nieodwracalnego wstrząsu. A kiedy świat dowiedział się o niewiarygodnym ludobójstwie dokonanym przez reżim narodowosocjalistyczny, wyższość ongiś przyznana z pewnością siebie cywilizacji europejskiej została na zawsze postawiona pod znakiem zapytania. Jak to więc było możliwe?

To ludzie tworzą historię i w ostatecznej instancji to także ludzka wola – tak indywidualna, jak zbiorowa – musi być zawsze punktem wyjścia wszelkich rozrachunków z nazistowskimi Niemcami. Jeśli chcemy zrozumieć przerażające czyny Trzeciej Rzeszy, musimy spróbować zrozumieć ich sprawców. Musimy potraktować Adolfa Hitlera i jego ludzi poważnie. Musimy spróbować wejść w ich sposób myślenia i narysować mapę ciemnych zakątków ich ideologii. Głęboki sens ma fakt, że badania biograficzne – tak indywidualne, jak zbiorowe – są jednymi z bardziej pouczających metod studiów nad Trzecią Rzeszą. Ale jeśli prawdą jest, że „to ludzie tworzą swoją własną historię”, to prawdą jest również, że, jak to ujął Karol Marks, „nie czynią tego tak, jak im się podoba; nie czynią tego w okolicznościach przez siebie wybranych, ale w warunkach bezpośrednio zastanych, danych i przyniesionych z przeszłości”¹.

Jakie więc są te okoliczności? Nieco zaskakująco dla tego, kto myśli o nim jako o zwykłym determiniście ekonomicznym, Marks pociągnął dalej swój aforyzm nie rozprawiając na temat metod produkcji, ale poprzez akapit o sposobach, w jakich „tradycja wszystkich wymarłych pokoleń jak nocny koszmar obciąża umysły żyjących”. Historyczni bohaterowie „właśnie wtedy, gdy wydają się zaangażowani w dokonywanie rewolucji na sobie samych i na rzeczywistości, nerwowo wywołują duchy przeszłości… i pożyczają od nich nazwy, zawołania bitewne i stroje”, które pozwalają ubrać „nową scenerię historii świata” w „uświęcone tradycją przebranie”. Hitler i jego współpracownicy oczywiście także zamieszkiwali taki samoukształtowany już świat, dlatego też słusznie ostatnie opracowania na temat Trzeciej Rzeszy zajmowały się polityką i ideologią. Kryzys kulturowy początku XX wieku w Europie, próżnia pozostawiona przez sekularyzacyjne tendencje końca XIX wieku, radykalizujący horror pierwszej wojny światowej, wszystko to wymaga uwagi każdego, kto poważnie interesuje się poszukiwaniem głębszych przyczyn narodowego socjalizmu. Jak inaczej można zrozumieć reżim, który za swój główny cel uznał eksterminację europejskich Żydów, tj. cel pozbawiony przecież jakiegokolwiek ekonomicznego uzasadnienia, projekt, który, jeśli w ogóle może być zrozumiany, to wydaje się pojmowalny tylko w kategoriach zbrodniczej teologii oczyszczającego odkupienia²?

Kulturowy i ideologiczny zwrot w studiach nad faszyzmem na trwałe przemodelował nasze rozumienie Hitlera i jego reżimu. Trudno sobie to teraz wyobrazić, ale były czasy, i to całkiem nieodległe, kiedy historycy rutynowo dyskwalifikowali Mein Kampf jako źródło historyczne, a za rozsądne uważali traktowanie Hitlera jako kolejnego, korzystającego z okazji imperialistę. Te czasy już jednak minęły. Dzięki pracy dwóch pokoleń historyków obecnie dużo lepiej rozumiemy, w jaki sposób nazistowska ideologia kształtowała myśli i działania nazistowskich przywódców i szeroko pojętej niemieckiej społeczności. Niemniej w czasie, gdy byliśmy zaprzątnięci rozplątywaniem istotnych dla hitlerowskiego reżimu ideologicznych i politycznych nici, inne kluczowe wątki tej historii zostały w pewnym sensie zaniedbane. To, co jest najbardziej widoczne, to fakt, że historycy mieli tendencję do niedoceniania albo nawet ignorowania znaczenia kwestii gospodarczych. Po części był to umyślny akt odrzucenia, po części zaś marginalizacja historii gospodarczej narzucała się sama. Terminologia statystyczna, którą naszpikowana jest jej większa część, jest bowiem niedostępna dla czytelników wyszkolonych w naukach humanistycznych, przy czym zbyt mały wysiłek został wykonany przez drugą stronę, aby ten rów zasypać. Być może odwrócenie się od tego typu analiz społeczno-ekonomicznych było spowodowane przede wszystkim pewnym poczuciem znużenia, wrażeniem, że nie ma już po prostu nic nowego do powiedzenia i że odpowiedzi na wszystkie najważniejsze pytania zostały udzielone przez pierwsze dwa pokolenia historyków oraz przez tych piszących po roku 1945 przedstawicieli nauk społecznych, którzy koncentrowali się na takich tematach, jak nazistowskie ożywienie gospodarcze czy historia gospodarki wojennej.

To, z czym nas więc pozostawiono, to historiografia dwóch prędkości. Podczas gdy nasze rozumienie polityki rasowej i wewnętrznego działania niemieckiego społeczeństwa pod władzą narodowego socjalizmu uległo w ciągu ostatnich 20 lat znacznemu przeobrażeniu, to odnośnie historii gospodarczej reżimu posunięto się do przodu tylko w niewielkim stopniu. Celem tej książki jest zatem zapoczątkowanie bardzo spóźnionego procesu intelektualnego przeniesienia akcentów. Aby tego dokonać, opracowanie to ponownie ocenia archiwalne i statystyczne ślady, z których większość nie była w ciągu 60 lat kwestionowana, zmusza je do konfrontacji z ostatnimi odkryciami, dokonanymi zarówno przez historyków Trzeciej Rzeszy, jak i historyków gospodarczych badających dynamikę międzywojennej gospodarki, wreszcie zadaje pytanie o światło, jakie wszystko to rzuca na niektóre kluczowe problemy historii hitlerowskiego reżimu. W jaki sposób wytworzone w latach 1929-32 przez Wielką Depresję szczeliny w globalnej strukturze władzy umożliwiły rządowi Hitlera wywarcie na światową scenę tak dramatycznego wpływu? Jaki był związek pomiędzy nadzwyczajnymi imperialnymi ambicjami Hitlera i jego ruchu i szczególną sytuacją niemieckiej gospodarki i społeczeństwa w latach 20. i 30.? Jaki był udział krajowych i międzynarodowych napięć gospodarczych w pędzie Hitlera ku wojnie w roku 1939 i w jego niezmordowanym dążeniu do późniejszego jej rozszerzenia? Kiedy i w jaki sposób Trzecia Rzesza rozwinęła strategię Blitzkriegu, który jest powszechnie uznawany za symbol jej spektakularnego sukcesu w drugiej wojnie światowej? Jak to się stało, że nawet kiedy w grudniu 1941 roku tenże Blitzkrieg poniósł klęskę u bram Moskwy, Trzecia Rzesza na przekór wszelkim materialnym przeciwnościom kontynuowała wojnę jeszcze przez prawie 3,5 roku? I jak mamy widzieć na tym tle rolę Alberta Speera? W ostatnich latach ta wyjątkowa postać przykuwała mnóstwo uwagi, jednak, i to jest z pewnością znak czasów, na pierwszym planie nie stała jego podstawowa funkcja ministra ds. uzbrojenia, ale kwestie dotyczące jego zajęcia jako architekta Hitlera oraz jego prywatnej wiedzy na temat Holocaustu i mąk przeżywanych po roku 1945, gdy już musiał pogodzić się z prawdą. Książka ta jest pierwszą od 60 lat, która oferuje prawdziwie krytyczny rozrachunek z działaniem niemieckiej gospodarki wojennej zarówno pod władzą Speera, jak i jego poprzedników, a także rzuca zupełnie nowe światło na jego rolę w podtrzymywaniu Trzeciej Rzeszy aż do jej krwawego końca. Ponieważ tylko przez ponowne zweryfikowanie gospodarczych filarów Trzeciej Rzeszy i koncentrację na kwestiach związanych z ziemią, żywnością i pracą będziemy mogli w pełni uporać się z zapierającym dech w piersiach procesem kumulującej się radykalizacji, która znalazła swoją nadzwyczajną manifestację w fenomenie Holocaustu.

Pierwszym celem tej książki jest zatem postawienie gospodarki w centrum rozumienia hitlerowskiego reżimu, a to poprzez dostarczenie opisu ekonomicznego, który pomoże nadać sens wykreowanej przez ostatnie pokolenie historii politycznej. Nie mniej pilna jest jednak także potrzeba dołączenia tego naszego rozumienia historii gospodarczej Trzeciej Rzeszy do subtelnego, ale gruntownego ponownego opisania historii gospodarki europejskiej, który to proces choć trwa od późnych lat 80., został zupełnie zlekceważony w głównym nurcie historiografii Niemiec.

Nie jest żadną przesadą twierdzenie, że historycy XX-wiecznych Niemiec mają wspólny przynajmniej jeden punkt wyjścia: założenie o osobliwej sile niemieckiej gospodarki. Tymczasem jest rzeczą oczywistą, że kiedy Hitler przejął władzę, Niemcy były w środku głębokiego kryzysu gospodarczego. Mimo to popularna opinia na temat XX-wiecznej historii Europy głosi, że Niemcy były drzemiącym supermocarstwem gospodarczym, pod względem siły ekonomicznej porównywalnym tylko do Stanów Zjednoczonych. Przy wszystkich sporach, dotyczących zacofania kultury politycznej Niemiec czy innych, powszechnie niekwestionowane było i jest założenie o typowej dla tego kraju gospodarczej nowoczesności. Wyznacza ono ramy pisania o większej części niemieckiej historii społecznej, tak samo jak dostarcza spojrzenia na niemiecki imperializm w polityce zagranicznej. W istocie to założenie o niemieckiej wyższości gospodarczej było nawet tak silne, że wpływało na opisy nie tylko historii Niemiec, ale także innych krajów, i przez większość XX wieku to właśnie z Niemcami porównywały się Wielka Brytania, Francja, Włochy, a nawet Stany Zjednoczone.

Z punktu widzenia początku XXI wieku to właśnie z tym założeniem musimy się zmierzyć na samym początku. Zarówno realne doświadczenie Europejczyków, jakie mają oni od wczesnych lat 90., jak i teoretyczne prace ekonomistów i historyków gospodarki wstrząsnęły, o ile nie rozbiły go w pył, mitem o typowej dla Niemiec wyższości gospodarczej. Okazuje się bowiem, że metanarracja europejskiej historii gospodarczej XX wieku była tylko ciągłym zbliżaniem się do standardu ustalonego na większość tego okresu nie przez Niemcy, ale Wielką Brytanię, która już w roku 1900 była pierwszym na świecie w pełni zindustrializowanym i zurbanizowanym społeczeństwem. Co więcej, Wielka Brytania aż do roku 1945 roku nie była zwykłym krajem europejskim, była największym globalnym imperium, jakie świat widział do tamtych czasów. W roku 1939, gdy rozpoczynała się wojna, połączony PKB imperiów Wielkiej Brytanii i Francji przewyższał ten Niemiec i Włoch o blisko 60%. Z drugiej strony idea nieodłącznej niemieckiej wyższości gospodarczej nie była rzecz jasna tylko zwykłym wytworem historycznej wyobraźni. Niemcy od końca XIX wieku były siedzibą grupy najlepszych na świecie spółek przemysłowych. Takie marki jak Krupp, Siemens, IG Farben wypełniały treścią mit o niezwyciężoności niemieckiego przemysłu. Jednak patrząc szerzej, niemiecka gospodarka różniła się nieco od przeciętnej europejskiej: dochód narodowy na głowę mieszkańca był w latach 30. dość przeciętny i w dzisiejszych warunkach byłby porównywalny z Iranem albo Afryką Południową. Poziom konsumpcji, jakim cieszyła się większość ludności, był skromny i leżał daleko z tyłu za większością ich zachodnioeuropejskich sąsiadów. Niemcy pod władzą Hitlera były wciąż tylko częściowo zmodernizowanym społeczeństwem, gdzie codzienne życie ponad 15 mln ludzi opierało się albo na tradycyjnym rzemiośle, albo na pracy na roli.

Co uderza dzisiaj jako cecha charakterystyczna XX-wiecznej historii gospodarczej, to nie specyficzna dominacja Niemiec albo jakiegokolwiek innego kraju europejskiego, ale przysłonięcie „starego kontynentu” przez szereg nowych potęg gospodarczych, a przede wszystkim przez Stany Zjednoczone. W roku 1870, w czasach niemieckiego jednoczenia narodowego, populacja Stanów Zjednoczonych i Niemiec była mniej więcej równa, ale całkowita produkcja Ameryki, pomimo ogromnej obfitości ziemi i zasobów, była tylko o jedną trzecią większa od niemieckiej. Tuż przed rozpętaniem się pierwszej wojny światowej amerykańska gospodarka była około dwukrotnie większa od tej cesarskich Niemiec. Tymczasem w roku 1943, zanim jeszcze bombardowania lotnicze osiągnęły swój najwyższy poziom, całkowita produkcja Ameryki była niemal 4 razy wyższa od tej Trzeciej Rzeszy.

Zatem rozpoczynamy XXI wiek z historyczną percepcją inną od tej, która przez większość z ostatnich stu lat wyznaczała ramy opisu historii Niemiec. Z jednej strony jasno uznajemy prawdziwie wyjątkową pozycję Stanów Zjednoczonych zajmowaną w nowoczesnej, globalnej gospodarce. Z drugiej, wspólne europejskie doświadczenie „konwergencji” dostarcza nam wyraźnie odczarowującego spojrzenia na gospodarczą historię Niemiec. Podstawowa i chyba najbardziej radykalna teza tej książki brzmi, że te powiązane zmiany naszej percepcji historycznej wymagają także zmiany obrazu historii Niemiec, co ma ten niepokojący rezultat, że czyni historię nazizmu zarówno bardziej zrozumiałą, w istocie niezmiernie współczesną, jak i w jeszcze ostrzejszej formie ukazuje jej fundamentalny ideologiczny irracjonalizm. Historia gospodarcza rzuca nowe światło na przyczyny hitlerowskiej agresji oraz na powody, dla których zakończyła się ona porażką, i dlaczego w rzeczywistości była ona na tę klęskę skazana.

W obu tych przypadkach to Ameryka może dostarczyć klucza do zrozumienia Trzeciej Rzeszy. Poszukując wyjaśnienia pilności agresji Hitlera, historycy nie doceniali jego głębokiej świadomości zagrożenia Niemiec, tak jak i reszty europejskich mocarstw, spowodowanego wyłonieniem się Stanów Zjednoczonych jako dominującego światowego supermocarstwa. Hitler już w latach 20. przewidywał na podstawie ówczesnych trendów gospodarczych, że europejskie mocarstwa mają jeszcze tylko kilka lat, aby zorganizować się przeciwko tej nieuchronności. Co więcej, Hitler pojął obezwładniającą i już wtedy działającą na Europejczyków atrakcyjność dostatniego, konsumpcyjnego amerykańskiego stylu życia, czego siłę my możemy już docenić wyraźniej, mając pełną świadomość ogólnie tymczasowego statusu europejskich gospodarek okresu międzywojennego. Jak i dzisiaj w przypadku wielu na wpół peryferyjnych gospodarek, ludność Niemiec już w latach 30. była głęboko zanurzona w materialistycznym świecie Hollywoodu, równocześnie jednak wiele milionów ludzi żyło po troje lub czworo w jednej izbie, bez własnej łazienki czy dostępu do elektryczności. Pojazdy, radia i inne kojarzące się z nowoczesnym życiem wyposażenie, takie jak elektryczny sprzęt gospodarstwa domowego, były obiektami pożądania nawet elit społecznych. Oryginalnością narodowego socjalizmu było to, że zamiast potulnie zaakceptować miejsce Niemiec w ramach globalnego układu gospodarczego zdominowanego przez zamożne kraje anglojęzyczne, Hitler usiłował wykorzystać te tłumione frustracje swojej ludności dla celów podjęcia niezwykłego wyzwania wobec tego porządku. Powtarzając to, co Europejczycy osiągnęli na całym świecie w ciągu minionych trzech stuleci, Niemcy dorobiliby się własnego imperialnego zaplecza i w wyniku ostatniego, jaki był jeszcze możliwy, podboju na Wschodzie stworzyłyby zarówno samowystarczalną bazę dla krajowego dobrobytu, jak i platformę niezbędną do zwycięstwa nad Stanami Zjednoczonymi w nadchodzącej rywalizacji supermocarstw.

I w ten sposób można uzasadnić agresję reżimu hitlerowskiego jako zrozumiałą odpowiedź na wzniecone przez nierównomierny rozwój światowego kapitalizmu napięcia, które jeszcze i dzisiaj są nam oczywiście nieobce. Z drugiej strony znajomość zasad ekonomii pomaga nam także wyraźnie dostrzec głęboką irracjonalność tego projektu Hitlera. Jak pokaże ta książka, jego reżim podjął po roku 1933 zaiste godną uwagi kampanię gospodarczej mobilizacji, zaś program zbrojeniowy Trzeciej Rzeszy był największym transferem zasobów przeprowadzonym kiedykolwiek podczas pokoju w kraju kapitalistycznym. Mimo to Hitler nie miał mocy zdolnej zmienić ukrytą równowagę czynników ekonomicznych i militarnych. Niemiecka gospodarka była po prostu nie dość silna, aby zbudować armię niezbędną do pokonania jej wszystkich europejskich sąsiadów, w tym Wielkiej Brytanii i Związku Radzieckiego, nie mówiąc już o Stanach Zjednoczonych. Choć Hitler osiągnął w latach 1936 i 1938 błyskotliwe krótkoterminowe sukcesy, dyplomacji Trzeciej Rzeszy nie udało się doprowadzić do postulowanego w Mein Kampf antysowieckiego sojuszu. W obliczu wojny przeciwko Wielkiej Brytanii i Francji był więc zmuszony w ostatniej chwili uciec się do okazjonalnego porozumienia ze Stalinem. Niszczycielska skuteczność sił pancernych, tego deus ex machina początkowych lat tej wojny, przed latem 1940 roku z pewnością nie tworzyła jeszcze podstaw strategii, ponieważ była ona zaskoczeniem nawet dla samych Niemców. Wreszcie pomimo faktu, że zwycięstwa armii niemieckiej w latach 1940 i 1941 były bez wątpienia spektakularne, to nie były one rozstrzygające. Tym samym zostawia się nas z przyprawiającym o zawrót głowy wnioskiem, że Hitler poszedł w roku 1939 na wojnę bez żadnego spójnego planu dotyczącego tego, jak właściwie ma pobić Imperium Brytyjskie, swojego głównego przeciwnika.

Dlaczego Hitler podjął to imponujące ryzyko? Jest to z pewnością najważniejsze pytanie. Nawet jeśli zdobycie przestrzeni życiowej można uzasadnić jako akt imperializmu, nawet jeśli Trzeciej Rzeszy można przypisać godny podziwu wysiłek koncentracji swoich zasobów do walki, nawet jeśli niemieccy żołnierze świetnie walczyli, to i tak prowadzenie wojny przez Hitlera pociągało za sobą ryzyka tak duże, że przeczyły one rozsądkowi w kategoriach pragmatycznie pojętego interesu własnego³. I właśnie przy tej kwestii z powrotem łączymy się z historiografią głównego nurtu i jej upieraniem się przy znaczeniu ideologii, gdyż to ona dostarczała Hitlerowi okularów, przez które patrzył na międzynarodową równowagę sił i rozwijające się globalne zmagania, rozpoczęte w Europie w lecie 1936 roku wraz z hiszpańską wojną domową. W jego umyśle zagrożenie Trzeciej Rzeszy ze strony Stanów Zjednoczonych nie było tylko zwykłą rywalizacją supermocarstw. Było ono egzystencjalne i związane z permanentnym lękiem Hitlera przed światem żydowskiego spisku, manifestującego się w formie „żydowskiego Wall Street” i „żydowskich mediów” Stanów Zjednoczonych. To właśnie ta fantastyczna interpretacja rzeczywistego układu sił dała decyzjom Hitlera walor zmienności i ryzyka. Niemcy nie mogły tak po prostu pogodzić się z pozycją zamożnego satelity Stanów Zjednoczonych, jak to wydawało się być w latach 20. losem Republiki Weimarskiej, ponieważ rezultatem tego byłoby zniewolenie w świecie żydowskiego spisku, a finalnie śmierć rasy. Zważywszy powszechny wpływ Żydów, który objawiał się poprzez rosnące w późnych latach 30. międzynarodowe napięcie, przyszłe pomyślne partnerstwo z zachodnimi mocarstwami było po prostu niemożliwe. Wojna była więc nieunikniona. Pytanie nie brzmiało więc czy, ale kiedy.

To długa książka, a ponieważ jest ona napisana tak, że trzeba ją przeczytać od początku do końca, nie chcę osłabiać napięcia poprzez ujawnianie już na pierwszych kilku stronach najważniejszych jej wniosków. Powiem tylko, że choć dekady skrupulatnej pracy badawczej głęboko poszerzyły zakres tematyczny historii Trzeciej Rzeszy, to historia opowiedziana tutaj jest nowa. Moim celem jest bowiem dostarczyć czytelnikowi gruntowniejszego i szerszego zrozumienia tego, jak Hitler ustabilizował swoją władzę, a następnie wykorzystał swoje społeczeństwo do wojny. Dostarczam nowego spojrzenia na tę dynamikę, która wrzuciła Niemcy do wojny, oraz objaśniam, w jaki sposób podtrzymywała ona zwycięską wojnę do roku 1941, oraz jak osiągnęła nieuchronną granicę w śniegach Rosji. Następnie książka ta zajmuje się tym, co z pewnością jest fundamentalnym wyzwaniem interpretacyjnym, przed jakim stoi każdy historyk Trzeciej Rzeszy, a chyba także historyk gospodarki: wytłumaczenie Holocaustu. Czerpiąc tak z materiałów archiwalnych, jak i ze zbioru świetnych badań historycznych, podkreślam związek pomiędzy wojną przeciwko Żydom i szerszymi imperialistycznymi projektami reżimu, pracą przymusową i celowym głodzeniem. W umysłach nazistowskich przywódców był faktycznie nie jeden, ale wiele różnych ekonomicznych motywów dla ludobójstwa. Wreszcie, bazując na najważniejszych rozdziałach dotyczących lat 1939-42, wyjaśniam nadzwyczajny i wymuszany wysiłek, dzięki któremu reżim podtrzymywał niemiecki trud wojenny przez 3 gorzkie lata, a w sercu którego stał Albert Speer.

Ci, których niecierpliwość domaga się już w tym momencie zyskania bardziej szczegółowych wniosków, powinni przejść do rozdziału 20., gdzie dostarcza się krótkiego podsumowania przynajmniej niektórych kluczowych punktów. Aby uniknąć jeszcze dłuższej książki, nie obciążałem jej pełną bibliografią. Tytuły wszystkich cytowanych prac pojawiają się w pełnym brzmieniu tylko przy ich pierwszym pojawieniu się w każdym rozdziale. Cała bibliografia, tak samo jak i inne pomoce naukowe dotyczące historii gospodarczej Trzeciej Rzeszy, są dostępne na stronie internetowej autora:

www.hist.cam.ac.uk/academic_staff/further_details/tooze.html.

„Tony” oznaczają wszędzie tony w systemie metrycznym.

¹  K. Marx, 18th  Brumaire of Louis Napoleon, w K. Marx i F. Engels, Selected Works in Two Volumes (Moskwa, 1958), I. 247.

²  M. Burleigh, The Third Reich: A New History (Londyn, 2000).

³  B. Wegner, Hitler, der Zweite Weltkrieg und die Choreographic des Untergangs, «Geschichte und Gesellschaft», 26 (2000), 493-518.

1. WSTĘP

Gdy przyglądamy się dziejom XX wieku, bardzo trudno jest oprzeć się wnioskowi, że historię Niemiec zdominowały w tym czasie dwie kwestie. Z jednej strony było to dążenie do gospodarczego i technologicznego postępu, który na większość tego stulecia uczynił z Niemiec, wraz ze Stanami Zjednoczonymi, a później Chinami i Indiami, jedną z największych gospodarek świata. Z drugiej – pęd ku wojnie prowadzonej na niewyobrażalną dotychczas skalę¹.

Niemcy były jednymi z głównych odpowiedzialnych za rozpętanie pierwszej niszczycielskiej wojny światowej XX wieku, winę za drugą ponoszą zaś już tylko i wyłącznie one. Co więcej, w trakcie drugiej wojny światowej Hitler i jego reżim poszerzył granice tego fenomenu poprzez włączenie w niego kompleksowej kampanii ludobójstwa, która nie ma sobie równych pod względem intensywności, zakresu i celowości. Po tej drugiej katastrofie z roku 1945 mocarstwa okupacyjne upewniły się, że zostawiają Niemcy w sytuacji bez wyboru. Choć stopniowo znowu pozwolono, aby sport, technologia, nauka i kultura stały się obszarami narodowej i indywidualnej ekspresji, i pomimo, że od lat 60. niemiecka polityka stała się bardziej wielowymiarowa, tym, co zdominowało po roku 1945 życie kraju, było zdepolityzowane dążenie do materialnego dobrobytu (rzecz jasna dotyczy to tylko Niemiec Zachodnich)². W przeciwieństwie do tego pierwsza kapitulacja Niemiec w roku 1918 była dużo mniej kompletna i analogiczne wnioski wyciągnięte zarówno przez Niemców, jak i ich dawnych przeciwników były bardziej ambiwalentne. Jedną z wielu niezwykłych cech niemieckiej polityki realizowanej po pierwszej wojnie światowej był fakt, że przez cały okres Republiki Weimarskiej jej elektorat stawał w obliczu wyboru pomiędzy działaniami skoncentrowanymi na pokojowym dążeniu do narodowego dobrobytu a wojowniczym nacjonalizmem, który bardziej lub mniej otwarcie domagał się wznowienia wrogich zachowań wobec Francji, Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. Ponieważ większość tej książki pochłonie szczegółowa analiza sposobu, w jaki Hitler zaprzągł niemiecką gospodarkę w pogoni za tą drugą opcją, wydaje się ważnym rozpocząć od wyraźnego określenia alternatywy, w stosunku do której sformułował on swoją wizję, a także, jak w efekcie strasznych wydarzeń prowadzących do objęcia władzy przez Hitlera została ona wypchnięta poza horyzont opinii.

Oczywiście błędem byłoby odmawiać wszystkim stronom strategicznej debaty toczącej w Niemczech w latach 20. i 30. ciągłości łączącej ich z imperialistycznym dziedzictwem epoki wilhelmińskiej³. Wrogość wobec Francuzów i Polaków oraz imperialne zakusy wobec tych wschodnich i zachodnich sąsiadów Niemiec nie były niczym nowym. Niemniej nadmierne podkreślanie tej kontynuacji przesłania nam inne czynniki, jakimi były zmieniający tę politykę wpływ klęski z listopada roku 1918 oraz traumatyczny kryzys, który po niej nastąpił. Agonia osiągnęła swój szczyt w roku 1923, kiedy to Francja zajęła przemysłowe serce niemieckiej gospodarki, czyli Zagłębie Ruhry. W ciągu kolejnych miesięcy, gdy Berlin inicjował masową kampanię biernego oporu, kraj staczał się w hiperinflację i polityczny chaos tak poważny, że do jesieni 1923 roku pod znakiem zapytania stanęło już nawet samo przetrwanie niemieckiego państwa jako takiego⁴. Wtedy to debata strategiczna w Niemczech na zawsze zmieniła swoje oblicze. Z jednej strony kryzys lat 1918-1923 dał impuls wzrostowy skrajnemu nacjonalizmowi – mającego kształt radykalnego skrzydła DNVP oraz nazistowskiej partii Hitlera – który w swojej intensywności był bardziej apokaliptyczny niż cokolwiek przed rokiem 1914. Z drugiej strony w wyniku tego zrodziło się także prawdziwie nowatorskie otwarcie w niemieckiej polityce zagranicznej i gospodarczej, która to alternatywa dla nacjonalistycznej wojowniczości również miała za cel dokonanie rewizji co uciążliwszych zapisów Traktatu Wersalskiego, jednak zmierzała do tego inaczej niż poprzez ryzykowne stawianie na siły zbrojne. Zamiast tego polityka zagraniczna Republiki Weimarskiej uprzywilejowywała bowiem gospodarkę jako ten obszar, na którym Niemcy mogły wciąż wywierać wpływ na świat. Ostatecznie szukano bezpieczeństwa i znaczenia Niemiec w rozwijaniu powiązań finansowych ze Stanami Zjednoczonymi i w ściślejszej integracji przemysłowej z Francją. W pewnych kluczowych aspektach wyraźnie zapowiadało to tę strategię, jaką Niemcy Zachodnie będą realizować po roku 1945. Była to polityka, która cieszyła się poparciem wszystkich weimarskich partii koalicyjnych – socjaldemokratów, lewicowych liberałów z DDP oraz katolickiej Partii Centrum – ale najbardziej uosabiał ją Gustaw Stresemann, przywódca narodowych liberałów z DVP, a w latach 1923-1929 minister spraw zagranicznych Niemiec⁵.

Wybory powszechne z 20 maja 1928 roku, cztery lata po stabilizacji roku 1924, były pierwszą okazją, kiedy to cały niemiecki elektorat miał możliwość wydać swój werdykt w kwestii osiągnięć Republiki Weimarskiej i polityki zagranicznej Stresemanna. Ten ostatni wybrał Bawarię na miejsce swojej walki wyborczej. Naturalnie Monachium było także jedną z rodowych siedzib NSDAP i Hitler, lider tej radykalnej partii, miał teraz nadzieję zyskać dodatkową uwagę poprzez skrzyżowanie szpad ze Stresemannem. Bawarskim wyborcom zaoferowano tym samym dramatyczny wybór pomiędzy stresemannowską koncepcją przyszłości Niemiec, u której podstaw leżały dotychczasowe 4 lata pokojowego „rewizjonizmu ekonomicznego”, a hitlerowskim totalnym odrzuceniem zasad weimarskiej polityki zagranicznej i gospodarczej. Zarówno Hitler, jak i Stresemann podeszli do rzeczy poważnie. Choć dla Stresemanna najważniejsze było prezentowanie Hitlera jako kogoś niewiele lepszego od dziwaka, to jednak przyznał się on, że poświęcił czas na przeczytanie przynajmniej jednej z opublikowanych mów Hitlera, aby poznać argumenty, na które mógł natrafić⁶. Hitler zaś ze swojej strony wykorzystał spór ze Stresemannem do udoskonalenia pomysłów na politykę zagraniczną i gospodarkę, które po raz pierwszy sformułował w Mein Kampf, swoim manifeście napisanym w roku 1924 w więzieniu w Landsbergu⁷. Rezultatem był rękopis znany jako Druga Księga (Zweites Buch), który został opracowany latem 1928 roku i zawierał najistotniejsze fragmenty wyborczych mów, bezpośrednio z nich zaczerpnięte⁸.

I.

Gustaw Stresemann po raz pierwszy ujawnił swój punkt widzenia głoszący, że „polityka… [to] dzisiaj przede wszystkim polityka światowej gospodarki”, w wilhelmińskim Reichstagu jako jeszcze młody, ambitny członek Partii Narodowo-Liberalnej⁹. I nie była to zwykła retoryka, ponieważ idee te zaczerpnął z własnych doświadczeń¹⁰. Urodzony w roku 1878 w Berlinie, syn drobnego, niezależnego producenta smakowego białego piwa, jednego z ulubionych trunków stolicy, Stresemann patrzył na ojcowski interes duszony przez konkurencję większych browarów. Jako jedyny z siedmiorga rodzeństwa, który uczęszczał na uniwersytet, zakończył studia dysertacją na temat historii gospodarczej i zaczął pracować w roku 1901 jako przedstawiciel przemysłu lekkiego Saksonii, a jego pracą było lobbowanie za produkcją zorientowaną na eksport, przeciwstawiając się w tej działalności aroganckim żądaniom tak przemysłu ciężkiego, jak i protekcjonistycznego rolnictwa. Zarówno lektura historii gospodarczej, jak i praktyczne poznawanie polityki handlowej upewniły Stresemanna, że dominującymi siłami w XX-wiecznym świecie będą trzy wielkie gospodarki przemysłowe: Wielka Brytania, Niemcy i Stany Zjednoczone. Wielkie mocarstwa gospodarcze, co oczywiste, rywalizowały ze sobą, ale były też ze sobą funkcjonalnie i bezpowrotnie powiązane. Niemcy potrzebowały surowców i żywności z zamorskich, rynków eksportujących, aby dostarczyć własnej ludności pracy i chleba. Imperium Brytyjskie było z kolei w lepszej sytuacji pod względem surowców, niemniej potrzebowało Niemiec jako rynku eksportowego. Następnie, Stresemann był od najwcześniejszych lat przekonany, że wyłonienie się Stanów Zjednoczonych jako dominującej siły w światowej gospodarce na zawsze zmieniło dynamikę rywalizacji pomiędzy europejskimi mocarstwami¹¹. Przyszły układ sił w Europie XX wieku miał być w większym stopniu określany poprzez stosunek do Stanów Zjednoczonych konkurujących ze sobą interesów europejskich. Stresemann oczywiście nie lekceważył ani sił zbrojnych, ani woli ludu jako czynników kierujących polityką. Podczas wyścigu „dreadnougthów” był stałym obrońcą floty cesarskiej, a to w nadziei, że Niemcy będą mogły pewnego dnia podjąć rywalizację z Brytyjczykami we wspieraniu potęgą morską swojego zamorskiego handlu. Po roku 1914 znalazł się w Reichstagu pośród najbardziej zażartych obrońców nieograniczonej wojny podwodnej. Jednak nawet w swoim najbardziej aneksjonistycznym momencie Stresemann był przede wszystkim motywowany ekonomiczną logiką, której punktem centralnym były Stany Zjednoczone¹². Ekspansja terytorium Niemiec, aż do włączenia Belgii, francuskiego wybrzeża do Calais, Maroka i rozległych obszarów na wschodzie, była „konieczna”, aby zapewnić Niemcom właściwą bazę dla rywalizacji z Ameryką. Żadna gospodarka bez bezpiecznego rynku o liczebności 150 mln klientów nie mogła mieć nadziei na konkurowanie z ekonomią skali, której Stresemann był naocznym świadkiem, oglądając serca przemysłowe Ameryki.

Nie może być żadnej wątpliwości, że nagła klęska Niemiec jesienią 1918 roku głęboko zszokowała Stresemanna, doprowadzając go na skraj tak psychicznego, jak i fizycznego załamania. Na zawsze wstrząsnęło to jego zaufaniem do sił zbrojnych jako czynnika władzy politycznej, oczywiście o ile dotyczyło to Niemiec. Co ważniejsze, powiększyło to także w jego umyśle wątpliwości co do niemieckiego systemu politycznego i społecznego, który okazał się mniej odporny niż brytyjski czy francuski. A jednak wszystko to tylko wzmocniło jego wiarę w determinującą siłę ekonomii, zaś świat gospodarczy był w jego rozumieniu jedyną sferą, w której Niemcy były naprawdę niezastąpione. Już w kwietniu 1919 roku Stresemann domagał się, żeby, zważywszy na niemiecką słabość militarną, podstawą polityki zagranicznej była siła największych korporacji. „Obecnie potrzebujemy kredytów zagranicznych. Rzesza nie posiada już wiarygodności kredytowej… ale osoby prywatne, pojedyncze wielkie korporacje ciągle budzą zaufanie. Jego podstawą jest nieograniczony szacunek świata do osiągnięć niemieckiego przemysłu i niemieckiego handlu”¹³. Najważniejsze zaś było to, że gospodarka była jedynym obszarem, poprzez który Niemcy mogły zbudować powiązania ze Stanami Zjednoczonymi, tj. jedynym mocarstwem mogącym im pomóc zrównoważyć agresywność Francji i brak zainteresowania Brytyjczyków. I ta właśnie wizja transatlantyckiego partnerstwa wyraźnie pobudzała działania Stresemanna, zarówno w roku 1923 podczas jego krótkiego, ale kluczowego, okresu sprawowania funkcji kanclerza Republiki, jak i później, gdy był ministrem spraw zagranicznych w latach 1924-1929. Poprzez zduszenie burzy nacjonalistycznego oburzenia, zakończenie rujnującej kampanii biernego oporu wobec francuskiej okupacji Zagłębia Ruhry i jednoczesne sygnalizowanie niemieckiej woli zapłaty reparacji otworzył drogę do nawiązania specjalnych relacji ze Stanami Zjednoczonymi.

To wszystko oczywiście miało swoją cenę. Stresemann był od tej pory zawsze narażony na oskarżenia z prawej strony, że był „francuskim kandydatem”¹⁴, przy czym zarzuty te wzmocniła później jego decyzja zastosowania raczej taktyki współpracy niż konfrontacji w celu osiągnięcia przyspieszonego wycofania sił francuskich kontrolujących Nadrenię¹⁵. Naturalnie nic nie może być dalsze od prawdy. Stresemann był pod każdym względem pełnokrwistym niemieckim nacjonalistą. Nigdy nie zdystansował się od aneksjonistycznego stanowiska, jakie zajmował podczas pierwszej wojny światowej, ponieważ nie widział powodu, aby się go wstydzić. Ani także nigdy nie chciał zaakceptować jako długoterminowego rozwiązania wschodniej granicy z Polską w takim jej przebiegu, jak ustaliły to plebiscyt z roku 1921 i decyzja Ligii Narodów. Jego strategia, która opierała się na manipulowaniu splecionymi ze sobą interesami Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Francji, była po prostu bardziej skomplikowana niż ulubiona przez skrajnych nacjonalistów metoda konfrontacyjna.

Pierwszym sukcesem Stresemanna była Komisja Dawesa, która spotkała się w Paryżu w roku 1924, aby opracować praktyczny system umożliwiający Niemcom płacenie reparacji bez narażania na niebezpieczeństwo własnej stabilności finansowej¹⁶. Przewodniczącym komitetu był generał Charles G. Dawes, chicagowski bankier i przemysłowiec, który podczas pierwszej wojny światowej kierował amerykańskim i międzyalianckim zaopatrzeniem. Jednak właściwym architektem planu był Owen Young, prezes General Electric, a więc jako taki jeden z liderów amerykańskiego przemysłu¹⁷. Jego firma była ponadto blisko powiązana z Allgemeine Elektricitäts-Gesellschaft (AEG), drugim niemieckim koncernem elektrotechnicznym. Ostatecznie więc Dawes i Young spełnili aż nadto nadzieje, jakie Stresemann pokładał w Stanach Zjednoczonych. Najbliższe spłaty niemieckich reparacji zostały istotnie zredukowane, z pełną ratą roczną w wysokości 2,5 mld przedwojennych marek w złocie i okresie zapadalności dopiero w latach 1928/29. Dołączył się jeszcze JP Morgan, organizując entuzjastyczne wotum zaufania ze strony Wall Street i natychmiastową, masową pożyczkę, z nadsubskrypcją, na kwotę 100 mln dolarów. Z kolei ponowne oparcie marki niemieckiej na złocie, przy jej przedwojennym parytecie w stosunku do dolara, zakończyło niestabilność niemieckiej waluty¹⁸. Dalszej ochrony dostarczył tzw. agent reparacyjny. Stanowisko to objęła wschodząca gwiazda Wall Street, Parker Gilbert, który był uprawniony do wstrzymania transferu płatności reparacji, jeśli zagrażałoby to stabilności marki. Żądania europejskich „wierzycieli reparacyjnych” zostały w ten sposób zredukowane do drugorzędnych skarg na niemieckie finanse. Amerykański kapitał nie tłoczył się od razu do Niemiec, jak to jest czasami sugerowane¹⁹, jednak zważywszy wysoką różnicę stóp procentowych pomiędzy Stanami Zjednoczonymi i Niemcami, gdzie oszczędności wyparowały w gorączce hiperinflacji, warunki udzielania im pożyczek były bez wątpienia korzystne. W efekcie pomiędzy październikiem 1925 roku i końcem roku 1928 napływ zagranicznego kapitału był już tak duży, że Niemcy mogły dokonywać płatności swoich reparacji, nie będąc nawet zmuszone do wypracowywania nadwyżki w swoim bilansie handlowym. Było to wygodne dla Brytyjczyków i Francuzów, ponieważ umożliwiało im nacisk na niemieckie spłaty bez konieczności otwierania swoich rynków na warte miliardy marek towary. Jednocześnie pozwalało to Waszyngtonowi upierać się, że także Francja i Wielka Brytania powinny honorować swój, spowodowany wojną, dług wobec Ameryki.

TABELA NR 1. POŻYCZKI ZAGRANICZNE: NIEMIECKI DŁUG ZAGRANICZNY NA WIOSNĘ 1931 ROKU (W MLN MAREK)

długoterminowy

krótkoterminowy

razem

Stany Zjednoczone

5265

3143

8408

Wielka Brytania

1100

2053

3153

Holandia

1174

2069

3243

Szwajcaria

512

1878

2390

inne

1494

2826

4320

razem

9545

11 969

21 514

Źródło: C. R. S. Harris, Germany’s Foreign Indebtedness, Oxford 1935, s. 9 i 95.

Tymczasem niepokój wszystkich stron wzbudzała karuzela polegająca na tym, że Niemcy pożyczały pieniądze od Amerykanów, aby spłacić Francuzów i Brytyjczyków, a ci następnie płacili z powrotem Amerykanom²⁰. Niemniej osiągało to swój cel. Kongres Stanów Zjednoczonych naciskał na możliwie najpełniejsze, należne Ameryce spłaty międzyalianckich kredytów²¹, a nowi amerykańcy pożyczkodawcy Niemców mieli całkiem przyzwoite zyski. Z kolei Republika Weimarska cieszyła się standardem życia znacząco wyższym niż byłoby to możliwe, gdyby była zmuszona spłacać reparacje ze swojej nadwyżki w eksporcie. Hjalmar Schacht, mianowany przez Stresemanna w listopadzie 1923 roku prezes Reichsbanku, był wprawdzie bardzo zatroskany rosnącym obciążeniem Niemiec zagranicznym długiem²², niemniej podzielał wizję strategiczną Stresemanna: skoro rosło zaangażowanie Ameryki w Niemczech, to razem z tym rósł także jej interes w zapewnieniu, aby nadmierne żądania reparacyjne Francji i Wielkiej Brytanii nie naraziły na szwank amerykańskich inwestycji. Mówiąc najprościej i najbardziej cynicznie, niemiecka strategia opierała się na wykorzystywaniu ochrony zapewnianej przez agenta reparacyjnego do pożyczania od Ameryki tak dużo, żeby obsługa tego długu uczyniła niemożliwym przekazywanie reparacji²³. A ujmując to bardziej subtelnie, Stresemann i Schacht zamierzali uczynić amerykańskie interesy główną siłą zmierzającą do rewizji niemieckich reparacji, pozwalającej Berlinowi na normalizację ich stosunków z Londynem i Paryżem. I w późnych latach 20. ta strategia wydawała się działać. W roku 1928, zanim jeszcze doszła do skutku wypłata pełnych kwot przewidzianych planem Dawesa, to bardziej Amerykanie niż Niemcy, a szczególnie prezes amerykańskiej Rezerwy Federalnej Benjamin Strong, zainicjowali naciski na renegocjacje niemieckich zobowiązań reparacyjnych²⁴. Strong nie czynił tego w żadnym wypadku z miłości do Niemiec, tylko w interesie zabezpieczenia ogromnego udziału Ameryki, jaki miała ona w niemieckiej gospodarce. Kryzys na pełną skalę mógł bowiem łatwo zdestabilizować wiele największych banków amerykańskich.

II.

Jeśli w przypadku Stresemanna nasze problemy interpretacyjne wynikają z faktu, że jego polityka wydaje się niesamowicie podobna do tej, na jakiej oparła się stabilizacja Niemiec po roku 1945, trudności z uporaniem się z wizją Hitlera są odwrotnej natury. Ten bowiem bytował w dziwnym mentalnym świecie „oblężonej twierdzy”, z którego zrozumieniem, a nawet wzięciem na poważnie, wciąż się zmagamy.

Kuszące jest wyciągnąć wniosek o całkowicie innych spojrzeniach na świat przyjętych przez Hitlera i Stresemanna z powodu ich wyraźnie innych doświadczeń życiowych. Problemy Hitlera ze znalezieniem sobie miejsca na świecie są zbyt znane, żeby je tutaj wyliczać²⁵, i rzecz jasna wyraźnie kontrastują ze stresemannowskim pięciem się w górę po drabinie społecznej. Dla obu wojna była punktem zwrotnym, ale podczas gdy chronicznie chorobliwe zdrowie Stresemanna wykluczyło go z aktywnej służby podczas pierwszej wojny światowej, Hitler doświadczył jej siedząc w okopach. W tym świetle nie jest w ogóle zaskakujące, że Stresemann zdołał utrzymać swój burżuazyjny optymizm nawet podczas koszmaru lat 1918-1923, gdy tymczasem ton myśli Hitlera był dużo mroczniejszy. Mimo wszystko jednak obaj byli produktami tej samej kultury politycznej. Byli obrońcami powszechnie panującej opinii, że pierwsza wojna światowa była rezultatem imperialnej rywalizacji²⁶. W szczególności obaj obwiniali Wielką Brytanię o rozpoczęcie wojny w celowej próbie sparaliżowania Niemiec jako gospodarczego i morskiego rywala. W przypadku Stresemanna jednak ten zdroworozsądkowy model militarno-gospodarczego współzawodnictwa został złagodzony przez jego znajomość wzajemnych wewnętrznych powiązań światowej gospodarki, a przede wszystkim przez znaczenie, jakie przywiązywał do Stanów Zjednoczonych jako przeciwwagi dla Wielkiej Brytanii i Francji. W przeciwieństwie do tego pogląd Hitlera było dużo bardziej z gatunku oblężonej twierdzy. Liberalną ideę osiągania postępu poprzez przemysł, ciężką pracę i wolny handel postrzegał on jako nic innego jak tylko kłamstwo rozpowszechniane przez żydowskich propagandystów. W rzeczywistości wszelkie wysiłki niemieckiego narodu mające na celu znalezienie ratunku w przemyśle i handlu przywiodłyby go w końcu do rywalizacji z Wielką Brytanią i Niemcy znowu stanęłyby w obliczu konstelacji z sierpnia 1914 roku – przeważającego, kontynentalnego sojuszu, opłacanego przez żydowskich bankierów z City. I ten międzynarodowy spisek żydowski, który rządził teraz już nie tylko w Waszyngtonie i w Londynie, ale także w bolszewickiej dyktaturze, znowu doprowadziłby Niemcy do porażki.

Dla Hitlera decydującymi czynnikami w historii świata były nie praca i przemysł, ale zmagania o ograniczone zasoby żywnościowe²⁷. Wielka Brytania mogła wprawdzie utrzymywać się z wolnego handlu, ale tylko dlatego, że siłą militarną zdobyła już imperium. Tym, czego naród niemiecki potrzebował do zapewnienia sobie przyzwoitego standardu życia, była „przestrzeń życiowa”, Lebensraum, która mogła być osiągnięta tylko poprzez wojnę. Kolonie przyjęto w wilhelmińskich Niemcach z wielkim entuzjazmem. Oznaczały one jednak rozrzucanie cennej niemieckiej krwi po całym świecie, zamiast tego Hitler wolał zdobyć Lebensraum na sąsiednim Wschodzie. Tu oczywiście znowu można wskazać na podobieństwa do myśli o wojennych aneksjach. Po traktacie w Brześciu Litewskim Stresemann także myślał o niemieckim Groβraumie na Wschodzie, jednak, jak to już widzieliśmy, jego podstawowym celem było zyskać odpowiedni rynek, tj. o skali odpowiadającej Stanom Zjednoczonym. Hitler odwrotnie, chciał ziemi, nie rdzennych mieszkańców, a celem podboju nie było dołączenie nieniemieckich narodów. Ludność podbitych terytoriów miała być przeniesiona. Burżuazyjnej władzy cesarskich Niemiec brakowało tupetu do tego rodzaju radykalnej polityki rasowej w stosunku do wielkiej polskiej mniejszości, która zamieszkiwała ich wschodnie granice, ale jeśli Niemcy miały zwyciężyć, nie było alternatywy dla bezwzględnej polityki podboju i wyludnienia. Wojna była więc przeznaczeniem Niemiec. Co do konkretów, to Hitler wydawał się przewidywać bardziej lub mniej systematyczne serie kroków rozpoczynające się od inkorporacji Austrii, dalej podporządkowania sobie dopiero co powstałych głównych państw Europy Środkowej, w szczególności Czechosłowacji, i kończące się wyrównaniem rachunków z Francją²⁸. Ścieżka pokazywała więc wyraźne dążenie na wschód. Hitler nie życzył sobie oczywiście powtórzenia koalicji z pierwszej wojny światowej i tutaj kluczowa była Wielka Brytania. Był głęboko przekonany, że inaczej niż w strategii zorientowanej na eksport, która nieuchronnie doprowadziłaby do konfliktu z globalnymi wpływami Imperium Brytyjskiego, jego projekt kontynentalnej ekspansji nie pociągał za sobą żadnych fundamentalnych zagrożeń dla Wielkiej Brytanii, gdyż jej zasadnicze interesy leżały poza Europą. Podstawą jego strategicznych koncepcji z lat 20. i wczesnych 30. była zdolność do zapewnienia Niemcom dominującej pozycji w Europie bez wchodzenia w konflikt z Wielką Brytanią. W istocie Hitler, odwracając logikę Stresemanna, wierzył, że kraj ten dojrzeje do postrzegania Niemiec jako sojusznika w walce ze Stanami Zjednoczonymi, do której to rywalizacji tak czy owak zmuszony będzie stanąć.

W dzieciństwie, jak wielu innych niemieckojęzycznych chłopców, Hitler był zapalonym czytelnikiem niemieckich westernów Karola Maya²⁹. W okresie tuż po pierwszej wojnie światowej ta jego fascynacja przybrała jednak bardziej ponury odcień, szczególne w stosunku do prezydenta Wilsona, który po Wersalu stał się w Niemczech obiektem niemal powszechnej niechęci. W roku 1923 Hitler napisał, że tylko atak tymczasowej głupoty spowodowanej uczuciem głodu wywołanym anglo-żydowską blokadą może wyjaśnić, jak to się stało, że Niemcy zdały się na łaskę „takiego grandziarza, jak Wilson, który przybył do Paryża z grupą 117 żydowskich bankierów i finansistów…”³⁰. W naszkicowanym w następnym roku Mein Kampf Stany Zjednoczone ledwo jeszcze figurowały w strategicznej wizji Hitlera, ale 3 lata później, zważywszy rolę odgrywaną przez nie w sprawach niemieckich, taka zaściankowość nie była już możliwa. Jak Hitler nie mógł nie zauważyć, Stany Zjednoczone – nawet jeśli w kwestiach europejskich nie miały znaczenia militarnego – były siłą ekonomiczną, z którą trzeba było się liczyć. W istocie znaczny postęp przemysłowy Stanów Zjednoczonych zmienił już obraz życia codziennego na „starym kontynencie”. Jak to ujął sam Hitler w czymś, co jest z pewnością jednym z kluczowych fragmentów jego Drugiej Księgi:

Dzisiaj Europejczyk myśli o standardzie życia, czerpiąc w takim samym stopniu z możliwości Europy, co z rzeczywistych warunków amerykańskich. Dzięki nowoczesnej technologii i komunikacji, która to umożliwia, międzynarodowe relacje międzyludzkie stały się tak bliskie, że Europejczyk, nawet nie będąc w pełni tego świadomym, stosuje jako miarę swojej egzystencji amerykańskie warunki życia…³¹

I nie jest zaskoczeniem, że tym, co najbardziej przykuło wzrok Hitlera, była dominacja Ameryki w przemyśle motoryzacyjnym. Hitler naturalnie był entuzjastą pojazdów, ale w Drugiej Księdze niepokoiły go strategiczne implikacje amerykańskiego przywództwa w tym nowym, kluczowym przemyśle. W swoich wyobrażeniach o przyszłości amerykańskiego dobrobytu Europejczycy mieli skłonność do zapominania, „że stosunek powierzchni do liczby ludności kontynentu amerykańskiego jest znacznie wyższy…”. Ogromna przewaga konkurencyjna Ameryki w technologii przemysłowej była przede wszystkim funkcją „rozmiarów amerykańskiego rynku wewnętrznego” i „bogactwa jego siły nabywczej oraz surowców”. Była to olbrzymia skala „gwarantowanej… sprzedaży wewnętrznej”, która umożliwiła amerykańskiemu przemysłowi motoryzacyjnemu zaadoptowanie „metod produkcji, które w Europie z winy braku takiej sprzedaży wewnętrznej byłyby po prostu niemożliwe”³². Innymi słowy „fordyzm” wymagał Lebensraumu.

Podczas gdy Stresemann widział wzrost Stanów Zjednoczonych jako czynnik stabilizujący w sprawach europejskich, dla Hitlera było to zaledwie podwyższenie stawki w zmaganiach o przeżycie rasy. Walki tej nie można było zresztą ograniczyć tylko do sfery gospodarczej: „Końcowe rozstrzygnięcie w wojnie o światowy rynek należało do siły…”³³. Nawet jeśli ich przedsiębiorcy odnosili sukcesy, Niemcy miały wkrótce znaleźć się z powrotem w sytuacji z roku 1914, zmuszeni na bardzo niekorzystnych warunkach do walki o dostęp do światowych rynków. W istocie Hitler uważał, że wyłaniająca się gospodarcza dominacja Stanów Zjednoczonych zagrażała „globalnemu znaczeniu” wszystkich krajów europejskich. Jeśli europejscy politycy nie otrząsną swoich społeczeństw z ich codziennej „politycznej bezmyślności”, „groźna, globalna hegemonia kontynentu północnoamerykańskiego” zredukuje je wszystkie do statusu „Szwajcarii albo Holandii”³⁴. I nie o to chodzi, że Hitler był zwolennikiem idei paneuropejskich, gdyż wszystkie takie pomysły uważał za nudny „żydowski” nonsens. Europejskiej odpowiedzi na Stany Zjednoczone musiało przewodzić najpotężniejsze europejskie państwo na wzór Rzymskiego albo Brytyjskiego Imperium czy też działań zjednoczeniowych Prus w XIX-wiecznych Niemczech.

W przyszłości jedynym państwem mogącym dorównać Ameryce Północnej będzie to, które zrozumie, jak poprzez istotę jego wewnętrznego życia i sens jego polityki zagranicznej podnieść wartość swojego narodu w kontekście rasowym i doprowadzić go do formy państwowej najwłaściwszej dla tego celu… Zadaniem ruchu narodowosocjalistycznego jest wzmocnić i przygotować swoją ojczyznę do tej misji³⁵.

Wraz z Francją i Związkiem Radzieckim Stany Zjednoczone weszły w ten sposób w szeregi wrogów Hitlera, z którymi miał się zmierzyć po okresie wewnętrznej konsolidacji, jeśli to możliwe w sojuszu z Wielką Brytanią. Warto podkreślić ten ostatni punkt. Uporczywy nacisk Hitlera na potrzebę tego aliansu był spowodowany nie tylko jego koncentracją na podboju Wschodu, głównego elementu strategicznego Mein Kampf’, ale także przez jego świadomość zagrożenia stwarzanego przez Stany Zjednoczone, tj. nowego wątku już z Drugiej Księgi.

W ten oto sposób Hitler i Stresemann różnili się w swoich ocenach stanowiska Niemiec w stosunku do wschodzącego „amerykańskiego stulecia” oraz w opiniach na temat relatywnego znaczenia gospodarki i polityki. Stała za tym jednak bardziej fundamentalna rozbieżność, mianowicie ta w rozumieniu historii³⁶. Najjaśniej pokazują to ich odpowiedzi na katastrofę pierwszej wojny światowej. Istotą spojrzenia Stresemanna było, że wojna nie zmieniła zasadniczo kierunku światowej historii, który był dyktowany przez nieuchronne trajektorie rozwoju gospodarczego. Mimo że Niemcy ją przegrały, wojna ta, dzięki osłabieniu Wielkiej Brytanii i Francji oraz awansowaniu Stanów Zjednoczonych, otworzyła drogę do ponownego potwierdzenia niemieckiej potęgi, choć ograniczonej tylko do sfery gospodarczej. Hitler postrzegał taki rodzaj myślenia jako charakterystyczny dla naiwnego optymizmu niemieckiej burżuazji. Nie był pesymistą i odrzucał przeładowane beznadzieją proroctwa Spenglera, jednak według niego historia nie dawała żadnych gwarancji. Podstawowym, determinującym czynnikiem nie był przewidywalny cel rozwoju gospodarczego, ale walka ludzi o środki do życia. W tej bitwie o przetrwanie wynik był zawsze niepewny. Nawet w tym krótkim okresie „2000 lat” historii ludzkości, pisał Hitler,

światowe potęgi rządziły kulturami, o których mówią teraz tylko legendy, ogromne miasta popadły w ruinę… Niemal nie można już pojąć… trosk, potrzeb i cierpień milionów i milionów pojedynczych ludzi, którzy, jako żywa substancja, byli kiedyś beneficjentami i ofiarami tych wydarzeń. … A jak marna jest… teraźniejszość. Jak pozbawiony podstaw jest ten jej wieczny optymizm i jak rujnująca jest ta jej uparta ignorancja, jej odmowa patrzenia i jej odmowa uczenia się³⁷.

Wytrząsnąć ze społeczeństwa jego optymistyczny upór i wlać w nie poczucie apokaliptycznego niebezpieczeństwa, oto prawdziwe zadania przywództwa politycznego. Idea, że Niemcy mogły po prostu stale wzrastać w kierunku wyższego standardu życia, takiego jak ten eksponowany w Stanach Zjednoczonych, była iluzją. Dla Hitlera przegrana w pierwszej wojnie światowej zwiastowała początkowy punkt zmagań nie mniej rozstrzygających niż te pomiędzy Kartaginą i Rzymem. O ile Niemcy nie dorosną do tego wyzwania, rok 1918 może być również zwiastunem „Untergangu”³⁸ tak zupełnego, jakiego doświadczyły tylko wielkie cywilizacje antyku. Taka perspektywa nie pozostawiała miejsca na bierność ani cierpliwość. W obliczu skrajnej bezwzględności judeobolszewickiego wroga nawet strategia pełna największego ryzyka była usprawiedliwiona. W latach 20. i we wczesnych 30. opinii publicznej można było wybaczyć wzięcie niezwykle wojowniczego języka Hitlera za zaledwie retoryczną afektację. Jak śmiertelnie poważny był on w swoim apokaliptycznym światopoglądzie nie było jeszcze w pełni jasne aż do roku 1939.

III.

W ten sposób niemiecki elektorat stanął w obliczu jasnego wyboru i dał wyraźną odpowiedź. W wyborach powszechnych w maju 1928 roku partia Hitlera uzyskała marne 2,5% głosów, dających jej tylko 12 miejsc w 491-osobowym Reichstagu. Partia Stresemanna odwrotnie, choć udział DVP w głosach zmalał, wciąż cieszyła się przyzwoitą liczbą 45 miejsc³⁹. I podczas gdy DVP cieszyła się hojnym wsparciem wielkiego biznesu, naziści do jesieni 1928 roku na tyle ogołocili się z pieniędzy, że zmuszeni byli odwołać swój doroczny partyjny wiec. Sprzedaż Mein Kampf spadła tak dramatycznie, że wydawcy Hitlera postanowili wstrzymać się z jego Drugą Księgą ze strachu przed zupełnym popsuciem rynku. DNVP, inna skrajnie prawicowa partia, doświadczyła obcięcia liczby miejsc ze 103 do 73. Te straty oraz następujący po tym kryzys przywództwa w ruchu narodowym, którego skutkiem był wybór na szefa DNVP, skrajnego nacjonalisty Alfreda Hugenberga, były najważniejszymi wiadomościami lata i jesieni 1928 roku. Socjaldemokraci, partia założycielska Republiki Weimarskiej, odwrotnie, zaliczyli wielkie zwycięstwo. Ich reprezentacja w Reichstagu wzrosła ze 131 do 153 miejsc. Razem ze stresemannowską DVP, DDP i Partią Centrum mieli więc faktyczną większość z Hermannem Müllerem jako kanclerzem. Gustaw Stresemann zaś już piąty rok kontynuował sprawowanie funkcji ministra spraw zagranicznych.

W roku 1928 zatem, pomimo obecności takich elementów, jak Hitler i jego partia, Republika Weimarska wciąż miała działający system parlamentarny i rząd zobligowany do dążenia do rewizji Traktatu Wersalskiego pod sprzyjającymi auspicjami Stanów Zjednoczonych. Był w tym wprawdzie już wyraźnie widoczny potencjał katastrofy, ale nawet najbardziej pesymistyczni obserwatorzy z wielką trudnością mogliby przewidywać, że w ciągu 10 lat Niemcy z powrotem wtrącą Europę w przerażającą wojnę i w pojedynkę rozpoczną najbardziej bezwzględną kampanię ludobójczego mordu w historii ludzkości. Książka ta nie jest historią Republiki Weimarskiej, niemniej aby rozpocząć nasz rozrachunek z reżimem Hitlera, musimy najpierw jasno wytłumaczyć, jak wywrócona została strategia Stresemanna, otwierając Hitlerowi drogę do dużo radykalniejszej wizji.

Jednym z kluczowych czynników wpływających na rozchwianie się Republiki Weimarskiej po roku 1929 były zawiedzione nadzieje niemieckich sił prorepublikańskich, które ulokowały się w amerykańskim „new order”⁴⁰. W latach 1923-1924 pomyślna stabilizacja Republiki opierała się w sposób kluczowy na zaangażowaniu Stanów Zjednoczonych i od tej pory wiarygodność „strategii atlantyckiej” Stresemanna i Schachta polegała na oczekiwaniu, że amerykańskie wpływy w Europie będą stale wzrastały i w końcu otworzą drogę do gruntownej rewizji zapisów Traktatu Wersalskiego. A to z kolei zależało od amerykańskiego uznania powiązania pomiędzy wojennym długiem Wielkiej Brytanii i Francji w stosunku do Ameryki i żądaniami reparacyjnymi wysuwanymi przez te mocarstwa wobec Niemiec. Owen Young powrócił więc do Paryża wiosną 1929 roku, aby renegocjować porozumienie reparacyjne⁴¹, niemniej przybył on bez żadnego zobowiązania ze strony nadchodzącej administracji Herberta Hoovera do zgody na wyraźne powiązanie międzyalianckich długów wojennych i reparacji⁴². To oznaczało, że plan Younga musiał spotkać się z rozczarowaniem⁴³. Zamiast redukcji rocznych rat reparacji z 2,5 do 1,5 mld przedwojennych marek w złocie, na co miał nadzieję rząd Müllera, żądana od Niemiec kwota została zmniejszona tylko minimalnie do nieco ponad 2 mld marek w złocie. Dodatkowo plan Younga usunął ochronę sprawowaną przez agenta reparacyjnego. Uwolniło to Niemcy od natrętnego i upokarzającego zagranicznego przyglądania się im i było w zamierzeniu pierwszym krokiem na drodze do umieszczenia niemieckich obligacji reparacyjnych na niepolitycznym, komercyjnym fundamencie. Ale oznaczało także, że Niemcy otrzymały teraz pozwolenie na odroczenie transferu większości swoich reparacji na maksymalnie tylko 2 lata i że teraz to niemiecki rząd, a nie „neutralny”, amerykański agent, miał podejmować decyzje.

Rozczarowanie, które było efektem planu Younga, oznaczało zrujnowanie wiarygodności strategii atlantyckiej. Zjadliwość otaczająca negocjacje przeczyła wszelkiej nadziei na komercjalizację na dużą skalę niemieckich długów politycznych. Od roku 1928, w miarę jak kłębiły się plotki na temat przyszłości reparacji, a stopy procentowe w Stanach Zjednoczonych rosły, kwota długoterminowych amerykańskich pożyczek zaczęła maleć⁴⁴. Niemcy w roku 1929 wciąż je brały, a także sprzedawały cudzoziemcom udziały w niemieckich firmach, niemniej więcej niż połowa napływającego kapitału była już teraz krótkoterminowa. A miały przyjść jeszcze dalsze problemy w transatlantyckich stosunkach gospodarczych. W amerykańskich wyborach Herbert Hoover wygrał bowiem Środkowy Zachód obietnicami otoczenia rolnictwa protekcją. Podczas debatowania w Kongresie ta ustawa o handlu zagranicznym, która zyskała złą sławę pod nazwą taryfy celnej Smoota-Hawleya, została dodatkowo upstrzona różnymi innymi żądaniami, w tym znaczną ochroną przed importem z Europy towarów przemysłowych. W efekcie do jesieni 1929 roku Europejczycy dowiedzieli się nie tylko, że Kongres nie pozwoli na żadną istotną redukcję spłat międzyalianckich długów i że nie ma wielkich perspektyw na jakikolwiek nowy długoterminowy kredyt z Ameryki, ale również, że z dużym prawdopodobieństwem nowe cła utrudnią europejskim dłużnikom Stanów Zjednoczonych zarabianie dolarów, których potrzebowali do obsługi swoich zobowiązań wobec Wall Street⁴⁵.

Jak Stresemann odpowiedziałby na ten katastrofalny łańcuch wydarzeń, tego nie dowiemy się nigdy. Jego zdrowie pogarszało się od wiosny 1928 roku, wysiłek, aby utrzymać prawe skrzydło DVP przy Wielkiej Koalicji, był dla niego już zbyt duży. W kilka godzin po zapewnieniu zgody niemieckiego rządu na plan Younga Stresemann doznał szeregu wylewów, w wyniku których zmarł. Niemniej już przed tą jego przedwczesną śmiercią pojawiły się oznaki zmiany kierunku. Niektórzy utrzymują, że przeprowadzone latem i jesienią 1929 roku intensywne rozmowy Stresemanna i francuskiego ministra spraw zagranicznych Aristide’a Brianda były przynajmniej po części spowodowane uczuciem rozczarowania w stosunku do Stanów Zjednoczonych. W ostatnim tygodniu czerwca 1929 roku Stresemann mówił w Reichstagu o Europie stającej się „kolonią tych, którzy mieli więcej szczęścia niż my”. Nadszedł czas, kiedy „Francja, Niemcy i być może także inne europejskie gospodarki muszą znaleźć wspólny sposób na przeciwstawienie się konkurencji, która nas wszystkich mocno obciąża”, co było niezwykle wrogą aluzją do Stanów Zjednoczonych⁴⁶.

Zwrot w kierunku europejskiej integracji był jednak tylko jedną z możliwych reakcji na rozwianie się nadziei uplasowanych w Ameryce⁴⁷. Diametralnie przeciwną opcję prezentował prezes Reichsbanku Hjalmar Schacht. W terminologii ewolucyjnej Schacht tworzy „brakujące ogniwo” pomiędzy stresemannowską strategią ekonomicznego rewizjonizmu i jednostronną agresją wojskową, która zastąpiła ją w roku 1933. Urodzony w roku 1877 w niemiecko-amerykańskiej rodzinie Horace Greeley Hjalmar Schacht w epoce wilhelmińskiej podobnie jak Stresemann odnosił sukcesy⁴⁸. Podczas gdy kariera jego ojca, najpierw dziennikarza, a później autora szeregu nieudanych przedsięwzięć biznesowych, przebiegała z kłopotami, Schacht robił swoje, ucząc się w najlepszych szkołach. Tak jak Stresemann, on także rozpoczął swoje życie zawodowe od zajęcia lobbysty na rzecz wolnego handlu, następnie w Dresdner Banku błyskawicznie wspiął się po szczeblach organizacyjnych. W roku 1914 stał się częścią finansowej administracji okupowanej Belgii, rok później został jednak wśród plotek o korupcję zmuszony do rezygnacji. Wkrótce potem zatrudnił go konkurent Dresdner Banku, Nationalbank. Jako dyrektor tego szybko rozwijającego się przedsięwzięcia Schacht stał się jednym z rzeczywistych beneficjentów hiperinflacji. Podobnie jak Stresemann Schacht był Vernunftrepublikanerem (republikaninem z rozsądku raczej niż z przekonania). Członek założyciel w roku 1918 lewicowo liberalnej DDP był kandydatem Stresemanna do objęcia Reichsbanku w szczycie kryzysu w Zagłębiu Ruhry⁴⁹. Od tego czasu Schacht był powszechnie postrzegany jako jego kluczowy sojusznik w wysiłkach przywrócenia Niemcom międzynarodowego szacunku. Ogólnie ceniony za ustabilizowanie w roku 1924 marki niemieckiej cieszył się bliskimi kontaktami zarówno z kręgami bankowymi Stanów Zjednoczonych, jak i z Montagu Normanem, gubernatorem Banku Anglii. W istocie podczas chaosu lat 1923-1924 Schacht rozważał brytyjską alternatywę dla stresemannowskiej strategii, sondując możliwość przywiązania marki raczej do funta szterlinga niż do dolara⁵⁰. Niemniej kiedy projekt Dawesa się ziścił, stał się nawet bardziej od Stresemanna oddany zbliżeniu atlantyckiemu⁵¹. Pomimo wszystko jednak ta racjonalna koncepcja niemieckiej strategii kolidowała u Schachta, nawet jeszcze mocniej niż w przypadku Stresemanna, z głębokim poczuciem zranionej dumy narodowej. Dużo bardziej uparcie i daleko mniej taktownie Schacht łączył kwestię finansowego porozumienia z żądaniami rewizji terytorialnych⁵². Nie tylko chciał osiągnąć szybsze wycofanie wojsk francuskich z niemieckiej ziemi, ale także wykorzystywał każdą okazję do ponownego otwarcia kwestii terytorialnej w stosunkach z Polską, a nawet naciskał na restytucję niemieckich kolonii. W kwietniu 1929 roku rewizjonistyczne żądania Schachta omal nie doprowadziły do fiaska całej dyskusji nad planem Younga. Sam ten plan był zresztą wyraźnie ciężkim ciosem w wiarę Schachta w opcję amerykańską, dlatego krótko po śmierci Stresemanna przyjął otwarcie opozycyjne stanowisko w stosunku do rządu Müllera. Wykorzystywał przy tym swoje kontakty na Wall Street do sabotowania wysiłków niemieckiego rządu zmierzających do uzyskania nowej amerykańskiej pożyczki, zaś 6 grudnia 1929 roku opublikował raport, który był druzgocącą krytyką planu Younga, a w istocie całej finansowej strategii Republiki Weimarskiej realizowanej od roku 1924⁵³. W konsekwencji tego wszystkiego dni Schachta na stanowisku prezesa Reichsbanku były już bez wątpienia policzone. Na wiosnę roku 1930 zrezygnował więc i związał swoje losy z siłami gromadzącymi się teraz na skrajnym prawym skrzydle niemieckiej polityki, zajadle sprzeciwiającymi się jakiejkolwiek dalszej współpracy finansowej z dawnymi wrogami Niemiec.

Tymczasem większość niemieckich partii politycznych pozostawała wciąż przywiązana do zasadniczego wypełniania zapisów planu Younga. W istocie przymus ten usprawiedliwiał stosowanie ostrych środków w kraju, co swoją drogą bardzo sprzyjało szerokiej grupie prawicy i środowisku przedsiębiorców. W efekcie wiosną 1930 roku Wielka Koalicja potknęła się na kwestii cięć budżetowych⁵⁴, a Hermann Müller miał być ostatnim socjaldemokratycznym kanclerzem na prawie 40 lat. Został on odsunięty na rzecz mniejszościowego rządu kierowanego przez zawzięcie nacjonalistycznego katolika Heinricha Brüninga. W Reichsbanku Schachta zastąpił Hans Luther. Od tego czasu trwa gorąca dyskusja na temat wyboru polityki gospodarczej prowadzonej pomiędzy marcem 1930 roku i majem roku 1932 przez kanclerza Brüninga i prezesa Reichsbanku⁵⁵. Jej większa część omija jednak sedno rzeczy. Jeśli ma się świadomość międzynarodowych ograniczeń, to jasne jest, że Brüning i Luther mieli związane ręce, a już na pewno w roku 1930⁵⁶. Pod władzą standardu złota i planu Younga, wymagającego rocznych płatności w wysokości 2 mld marek, oraz przy międzynarodowych rynkach kapitałowych coraz bardziej nerwowych w kwestii udzielania pożyczek Niemcom deflacja była jedynym wyjściem⁵⁷. A polityczne koszty tego były ogromne. Pomiędzy kwietniem i lipcem 1930 roku niemiecki system parlamentarny rozpadł się na części w walce o pakiet deflacyjny Brüninga. Wymuszenie 16 lipca 1930 roku bardzo kontrowersyjnego podatku pogłównego było pierwszym odwołaniem się kanclerza do nadzwyczajnych prerogatyw przewidzianych w artykule 48 konstytucji weimarskiej. Później, wraz z kompleksowym dekretem nadzwyczajnym z 26 lipca, nastąpiło jeszcze więcej cięć i podwyżek podatków. W szczycie załamującego się światowego handlu i zbierania sił do odtworzenia cyklu koniunkturalnego efektem tego było jednak tylko twarde lądowanie gospodarki. Pomiędzy czerwcem 1930 roku i lutym 1931 roku bezrobocie zwiększyło się o 2,1 mln ludzi, było to więc dwa razy więcej niż normalny, sezonowy wzrost. W dodatku w wyborach powszechnych z września 1930 roku narodowi socjaliści Hitlera osiągnęli oszałamiający przełom, podnosząc swój udział w zdobytych głosach z 2,5% do 18,3% i zyskując dzięki temu 107 miejsc, co uczyniło z nich drugą partię w Reichstagu. Później odpływ kapitału ogołocił Reichsbank z jednej trzeciej rezerw i zmusił do kolejnego podwyższenia stóp procentowych⁵⁸. Jednocześnie jednak strategia deflacyjna osiągnęła swój zamierzony efekt i deficyt handlowy z roku 1928 w wysokości 2,9 mld marek przekształcił się do roku 1931 w nadwyżkę w kwocie 2,8 mld marek (patrz tabela A1 w załączniku). Było to jednak spowodowane nie tyle wzrostem eksportu, ile faktem, że z racji depresji popyt na import spadał nawet szybciej niż niemiecka sprzedaż za granicę, gdyż w miarę jak wskaźniki malały, a zaraza bezrobocia i biedy rozprzestrzeniała się wśród niemieckiego społeczeństwa, runęło też zapotrzebowanie na zagraniczne surowce i dobra konsumpcyjne. Był to brutalny proces dostosowawczy, niemniej Niemcy przestrzegały w tym tylko zwykłych recept stosowanych przy mechanizmie standardu złota, za co Brüning został zresztą nagrodzony w październiku 1930 roku kredytem pomostowym w wysokości 125 mln dolarów, uzyskanym za pośrednictwem Lee, Higginson and Co. z Nowego Jorku⁵⁹.

Jeśli rząd Brüninga miał w roku 1930 i na początku 1931 roku jakieś pole manewru, to dotyczyło ono polityki zagranicznej, a nie gospodarki, przy czym wykorzystał on tę swobodę ze strasznym skutkiem⁶⁰. Zamiast podążać za formułą Stresemanna z lat 20., która wiązała wypełnianie zobowiązań z rozważną dyplomacją, Brüning i Julius Curtius połączyli uległość wobec finansowych zapisów planu Younga z retoryką polityki zagranicznej zapożyczoną od nacjonalistycznej prawicy. Pierwszym elementem tej nowej niemieckiej strategii była decyzja, wbrew rozpaczliwej sytuacji finansowej Rzeszy, o budowie dwóch nowych krążowników dla marynarki. Drugim i trzecim punktem były propozycja austro-niemieckiej unii celnej i rosnąca aktywność w południowo-wschodniej Europie, symbolizowana przez usiłowania zawarcia specjalnych dwustronnych porozumień handlowych z Węgrami i Rumunią. Wszystkie te trzy strategiczne zręby skierowane były przeciwko Francji i wynikały logicznie z wcześniejszego odrzucenia przez Brüninga propozycji Brianda ustanowienia bliższych francusko-niemieckich relacji gospodarczych. To nie był jednak dobry czas na takie działania. Na przestrzeni lat 20. przesłanką polityki Niemiec było stwierdzenie faktu, że choć Francja stanowiła dla nich główne militarne zagrożenie, to pod względem finansowym było to mocarstwo trzeciorzędne, po Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii⁶¹. Jednak do roku 1931 taki pogląd na układ sił w ramach międzynarodowego systemu finansowego zdążył się już stać bardzo złudny. W następstwie stabilizacji franka w roku 1926 francuski bank centralny zabrał się bowiem do systematycznego gromadzenia złota i w roku 1931 posiadał go więcej niż Bank Anglii, a konkurował już tylko z zapasami Rezerwy Federalnej Stanów Zjednoczonych. Godne zauważenia jest, że na początku roku 1931 Briand ponownie zwrócił się do Niemiec, sugerując, że aby pomóc Brüningowi w wypełnianiu planu Younga, paryski rynek kapitałowy mógłby zaoferować mu długoterminową pożyczkę. W odpowiedzi 21 marca 1931 roku publicznie ogłoszono propozycję austro-niemieckiej unii celnej, zatrzaskując tym drzwi dla francusko-niemieckiej współpracy gospodarczej.

W ten sposób poprzez swoją agresywną politykę zagraniczną Brüning dalej ograniczał sobie pole manewru gospodarczego⁶². Nie mając perspektyw na zagraniczną pożyczkę, Brüning nie miał teraz innego wyjścia, jak tylko zapoczątkować kolejną bolesną rundę deflacji. Uczynienie tego akceptowalnym dla krajowego elektoratu wymagało natychmiastowych działań mających na celu szybką rewizję planu Younga. Wraz z drugim nadzwyczajnym dekretem deflacyjnym Brüning wystosował więc 6 czerwca 1931 roku agresywne żądanie zakończenia reparacji⁶³. To ostatecznie przyspieszyło katastrofę. Rynki finansowe były bowiem już od marca poddenerwowane złowieszczym odradzaniem się niemieckiego nacjonalizmu, niemniej pomimo szalejącego w Austrii kryzysu bankowego, nie było jeszcze szturmów ani na niemieckie banki, ani na niemiecką walutę⁶⁴. Tym, co rozpętało kryzys, była natomiast ta późniejsza eskalacja napięcia międzynarodowego dokonana przez Brüninga. W ciągu kilku godzin od agresywnego komunikatu niemieckiego rządu po rynkach finansowych na całym świecie rozprzestrzenił się strach, że Brüning jest bliski ogłoszenia jednostronnego moratorium zarówno na reparacje wojenne, jak i niemieckie obligacje od prywatnych wierzycieli. W ciągu następnego tygodnia rezerwy Reichsbanku spadły z 2,6 mld do 1,9 mld marek. Pomimo oszałamiającego wzrostu stopy procentowej, nieubłaganie dotarły aż do minimalnego poziomu wymaganego do dostarczania walucie „oparcia w złocie”. 17 czerwca, kiedy na czołówkach gazet pojawiły się kłopoty DANAT Banku⁶⁵ i Dresdner Banku, Reichsbank stał już w obliczu kryzysu walutowego na pełną skalę. W rzeczywistości sytuacja finansowa Niemiec była na tyle poważna, że 20 czerwca prezydent Herbert Hoover został zmuszony do dramatycznej i bezprecedensowej interwencji.

Nawet jeśli wczesnym latem 1931 roku sytuacja Niemiec stawała się krytyczna, zasadnicza logika strategii atlantyckiej wciąż działała⁶⁶. Niewłaściwie oceniając francuską reakcję, administracja Hoovera przyjęła niezwykle miękkie stanowisko w odpowiedzi na nacjonalistyczny zwrot w polityce zagranicznej Brüninga⁶⁷. Zamiast z hukiem odrzucić propozycje unii celnej, Waszyngton wyraził swoją wolę uznania tego za pierwszy krok na drodze do europejskiej integracji. Jesienią 1931 roku Departament Stanu USA ujawnił nawet swoją niecierpliwość w stosunku do Francji i Polski za brak zainteresowania niemiecką troską o swoje wschodnie granice. Natomiast w najbardziej kluczowej sprawie Waszyngton, w odpowiedzi na rozmowy o natychmiastowym moratorium na długi, 20 czerwca 1931 roku uznał w końcu powiązanie pomiędzy reparacjami i międzyalianckimi długami wojennymi⁶⁸. W interesie uchronienia amerykańskich pożyczek dla Niemiec Hoover zaproponował teraz powszechne moratorium zarówno na „polityczne płatności” Niemiec, jak i międzyalianckie długi wojenne, otwierając tym drogę do formalnego umorzenia niemieckich zobowiązań reparacyjnych, co nastąpiło rok później na konferencji w Lozannie⁶⁹. W czerwcu 1931 roku Francuzi nie mieli jednak ochoty ustępować. Nie będąc konsultowanymi przez Hoovera i mając żal z powodu przełożenia przez Stany Zjednoczone interesów swoich długoterminowych kredytodawców ponad francuskie żądania reparacyjne, Paryż do 6 lipca opóźniał swoją zgodę na moratorium, tj. wystarczająco długo, aby upuścić niemieckiemu systemowi finansowego krwi w postaci setek milionów marek wymienionych na rynku walutowym. I to właśnie w tym kluczowym okresie kryzysy bankowy i walutowy splątały się ze sobą na śmierć i życie. W poniedziałek 13 lipca upadł DANAT Bank, przyspieszając powszechny run na banki⁷⁰. Rząd i Reichsbank nie mały już teraz innego wyjścia, jak tylko poinformować o całkowitym zamknięciu niemieckiego systemu finansowego, a 15 lipca ogłosić nowy system kontroli wymiany walut, kończąc tym samym swobodne działanie standardu złota w Niemczech⁷¹. Wartość marki niemieckiej w złocie pozostała wprawdzie nominalnie taka sama, niemniej od lata 1931 roku znacjonalizowano w Niemczech prywatne zapasy zagranicznej waluty. Każdy rezydent, który otrzymał ją w jakiejkolwiek formie, miał obowiązek wymienić ją na dostarczone mu przez Reichsbank marki. Z kolei każdy chcący kupić zagraniczną walutę mógł ją dostać tylko po złożeniu stosownego podania w Reichsbanku, a wszystkie takie wnioski podlegały surowej ocenie. Natomiast importerom przydzielano ją w ustalonym procencie całości ich zagranicznych transakcji zrealizowanych w okresie 12 miesięcy przed kryzysem. W ten sposób Reichsbank uzyskał też możliwość bezpośredniej regulacji całego importu niemieckiej gospodarki. W sierpniu, aby już dokończyć opis kryzysu, w rezultacie tzw. Standstill Agreement moratorium na długi zostało rozciągnięte z reparacji na kredyty krótkoterminowe, czyli na najbardziej niestabilny element niemieckiej góry długów⁷².

A tymczasem sama burza wcale jeszcze nie przycichła. Po Wiedniu i Berlinie Londyn był bowiem następną ofiarą przetaczającej się przez Europę fali finansowej niestabilności. 20 września, po tygodniach dotykającej funta ostrej spekulacji, Wielka Brytania wzorem Niemiec także porzuciła standard złota⁷³. Jednak odmiennie niż w przypadku Reichsbanku Bank Anglii zrobił to nie poprzez zawieszenie swobodnej wymiany, ale przez rezygnację ze stałego kursu wymiany na złoto. Funt szterling wciąż był kupowany i sprzedawany swobodnie, ale jego wartość nie była już gwarantowana w złocie. W ciągu kilku tygodni ta czołowa światowa waluta handlowa spadła więc w stosunku do marki niemieckiej o 20%. Tym samym kotwica globalnego systemu finansowego zawisła w powietrzu, a brytyjskie odejście od złota przekształciło ciężką recesję w głęboki kryzys gospodarki międzynarodowej. Do końca września 12 krajów poszło w ślady Wielkiej Brytanii i uwolniło kurs swoich walut. 11 kolejnych zdewaluowało zaś swoje kursy wymiany przy utrzymaniu odniesienia do złota. Te, które pozostały przy złocie i starych parytetach, jak Niemcy, Francja czy Holandia, nie miały wyjścia i musiały bronić swojego bilansu płatniczego poprzez wprowadzanie drakońskich restrykcji przy wymianie i handlu walutami, w który to sposób pilnowano strony importowej rachunku bieżącego. Teraz jednak w obliczu ogromnych przeszkód stanęli niemieccy eksporterzy. W konsekwencji wielkiej przewagi, jaką dzięki dewaluacji zdobyli najbliżsi Niemcom konkurenci handlowi, całość niemieckiego eksportu spadła w latach 1931-1932 o kolejne 30%. Ciężko wywalczona nadwyżka 2,8 mld marek z roku 1931 została obcięta w ciągu roku do nie więcej niż kilkuset milionów marek i nawet ten niepewny bilans mógł być utrzymywany tylko poprzez dalszą znaczną redukcję importu. Do wiosny 1932 roku przekazywanie twardej waluty importerom zostało bowiem zmniejszone do połowy poziomu ich dostępności przed kryzysem⁷⁴.

Jedną z oczywistych metod złagodzenia trudnego położenia Niemiec była dewaluacja marki niemieckiej w takim stopniu, aby doścignęła funta szterlinga⁷⁵. W istocie Bank Anglii już w lecie przychylnie spoglądał na tego typu działanie jako na najbardziej skuteczną odpowiedź na kryzys bankowy i walutowy⁷⁶. Trudno też sobie wyobrażać, żeby stosowne władze niemieckie były absolutnie przeciwko takiemu krokowi. Brüning utrzymywał później, że miał zamiar przeprowadzić 20-procentową dewaluację, jak tylko ostry kryzys przejdzie i Niemcy zgromadzą wystarczające rezerwy obcej waluty, aby mieć pewność utrzymania nowego kursu marki⁷⁷. Także Hjalmar Schacht miał we wrześniu 1931 roku nadzieję, że Niemcy skorzystają z brytyjskich kłopotów i wraz z przywiązaniem marki do funta szterlinga zyskają ustępstwa w handlu czy kredycie. Mimo wszystko jednak z taką strategią wiązało się poważne ryzyko, którego Reichsbank był aż nazbyt dobrze świadom. W powszechnej opinii dewaluacja była bowiem nierozerwalnie związana z doświadczeniem hiperinflacji. W latach 1922 i 1923 spadająca w stosunku do dolara wartość marki była codziennym wskaźnikiem niemieckiego popadania w biedę. Nie było więc żadnym zaskoczeniem, że niemieccy komentatorzy straszyli się nawzajem scenariuszem, w którym duża dewaluacja dramatycznie zwiększy ceny towarów importowanych i rozpali inflację. Reichsbank był z pewnością także zaniepokojony faktem, że jego ograniczone rezerwy walutowe uczynią go bezbronnym w przypadku spekulacyjnego ataku na zdewaluowaną niemiecką walutę. Jednak tym, co ostatecznie rozstrzygnęło sprawę, był wpływ dewaluacji marki na zagraniczny dług Niemiec. Jego ogromna część była bowiem denominowana w obcej walucie, a więc natychmiastowym skutkiem redukcji wartości marki musiałoby być zwiększenie obciążeń wynikających z warunków spłat zagranicznych niemieckich obligacji. Choć Bank Anglii z radością powitałby niemiecką dewaluację, to jednak Stany Zjednoczone jasno się wyraziły, że chcą widzieć Niemcy obsługujące swoje długoterminowe obligacje i chroniące swój bilans płatniczy za pomocą kontroli kursowej⁷⁸. Przy prezydencie Hooverze wreszcie zdecydowanie interweniującym w kwestii reparacji, a nawet dającym do zrozumienia, że mógłby poprzeć niemieckie roszczenia wobec Polski, Berlin wybrał więc teraz ponownie strategię atlantycką. Rząd kanclerza Brüninga grał na to, że prędzej czy później amerykańskie działania na rzecz długów wojennych ułatwią Wielkiej Brytanii i Francji zaakceptowanie końca reparacji. A to, jak spodziewał się pewny siebie Brüning, otworzyłoby drogę do normalizacji tak politycznych, jak i gospodarczych stosunków w Europie⁷⁹. W tym przypadku potrzeba było jednak aż 12 strasznych miesięcy, żeby stosowne porozumienie zostało w końcu sfinalizowane w Lozannie. A tymczasem perspektywy niemieckiej gospodarki stały się katastrofalne.

Przykuty do złota przez amerykańskie obligacje i stojący w obliczu dewaluacji większości walut, w których realizowano transakcje handlowe, Brüning nie miał innego wyboru, jak tylko forsować kolejną rundę deflacji i zrobić to poprzez dekret. Czwarty prezydencki dekret nadzwyczajny z 8 grudnia 1931 roku, oprócz zakazu noszenia partyjnego umundurowania i politycznych demonstracji, nakazywał także obowiązkowe cięcia w płacach, pensjach, cenach i stopach procentowych wraz z idącymi w ślad za tym kolejnym obniżeniem wydatków rządowych i wzrostem opodatkowania⁸⁰. Była to, jak to ujął „The Economist”, interwencja w „wolność gospodarczą nieporównywalna z niczym poza terytorium ZSRR”⁸¹. Na swojego komisarza ds. deflacji Brüning wybrał skrajnie konserwatywnego burmistrza Lipska, Karla Goerdelera, który natychmiast rozpoczął szeroko nagłośnioną kampanię zaciskania pasa⁸². Nie mogło to jednak ukryć faktu, że Niemcy stały teraz w obliczu ruiny. Bezrobocie wzrosło do więcej niż 6 mln ludzi, a większość przedsiębiorców miała w perspektywie bliski upadek. Bez wątpienia inflacja była postrachem niemieckiej opinii publicznej, ale biorąc pod uwagę jej bezpośredni wpływ na gospodarkę, deflacja była od niej nieskończenie gorsza, głównie z powodu swojego oddziaływania na bilanse. Podczas gdy przychody spadały razem z deflacją cen i zarobków, długi, hipoteki i inne finansowe zobowiązania pozostawały na swoim wysokim poziomie sprzed depresji. W ciągu zimy lat 1931-1932 bankructwa zaczęły więc przerzedzać społeczność przedsiębiorców, a po letnim kryzysie roku 1931 wszystkie większe banki były już pod państwową kuratelą. Były też spektakularne plajty w ubezpieczeniach i w przemyśle elektrotechnicznym. Na skraju upadku znalazł się AEG, jeden z niemieckich czołowych koncernów elektrotechnicznych. Kryzysu uniknięto w Vereinigte Stahlwerke, czołowej europejskiej kompanii stalowo-węglowej, ale tylko dzięki przejęciu przez państwo wielkiej transzy udziałów dotychczas posiadanych przez Friedricha Flicka. Jak to powiedział swojemu partyjnemu koledze minister finansów Hermann Dietrich: „Nie planowałem nacjonalizacji połowy Zagłębia Ruhry… ale niebezpieczeństwo wykupienia udziałów przez zagraniczny kapitał i fakt, że upadek wstrząsnąłby Stahlverein, co z kolei uderzyłoby boleśnie w zrekonstruowaną strukturę niemieckich banków, nie pozostawiły mi wyboru…”⁸³.

W obliczu rosnącej katastrofy gospodarczej upadł „konsensus deflacyjny”, który utrzymywał Brüninga przez pierwsze 18 miesięcy jego kanclerstwa⁸⁴, zaś Hjalmar Schacht znowu posłużył za przewodnika stada. W ciągu 1930 roku i pierwszym okresie 1931 roku w nadziei być może na powrót na stanowisko w ramach konserwatywno-nacjonalistycznej koalicji wstrzymywał się jeszcze przed otwartą krytyką rządu Brüninga. Jednak po katastrofach lata 1931 roku porzucił ten umiar i w znaczący sposób objawił się na zjeździe sił nacjonalistycznych, który odbył się Bad Harzburg, gdzie potępił brak kręgosłupa w polityce reparacyjnej Brüninga⁸⁵. Odmłodzenie Niemiec, mówił, nie było kwestią programów partii politycznych ani nawet inteligencji. Była to sprawa „charakteru”. I Schacht nie czynił już żadnej tajemnicy ze źródeł, w których spodziewa się znaleźć odnowę moralną. Głównymi organizatorami tego przedsięwzięcia byli wprawdzie Hugenberg i DNVP, ale główną wiadomością z Harzburga było pojawienie się Schachta na podium obok Adolfa Hitlera⁸⁶.

IV.

Niewątpliwie nacjonalistyczny zwrot w niemieckiej polityce zagranicznej, jaki dokonał się w latach 1930-1931, był katastrofalnie nie w porę. Mimo to wraz ze stosownym moratorium Hoovera i Amerykanami naciskającymi teraz zdecydowanie na umorzenie reparacji program atlantycki w pewnym sensie osiągnął swoje logiczne zakończenie. W normalnych warunkach kontynuacja transatlantyckiej osi finansowej pozostawałaby oczywiście atrakcyjną opcją dla Niemiec, ale załamanie się amerykańskiej gospodarki i brytyjska decyzja o odejściu od złota zniweczyły fundamentalne założenie, na którym opierała się ta stresemannowska koncepcja. Jedność i wzajemne powiązania światowej gospodarki, dalekie od bycia oczywistą historyczną koniecznością, stały teraz pod wielkim znakiem zapytania. Były oczywiście głosy, tak wewnątrz, jak i na zewnątrz Niemiec, nawołujące do konstruktywnego wysiłku zmierzającego do odbudowy wspólnoty międzynarodowego porządku⁸⁷. Ale zważywszy na katastrofę globalnej gospodarki, wielu zaczęło się wydawać, że problemem jest sama międzynarodowa zależność gospodarcza⁸⁸. Nacjonalistyczne wizje przyszłości, w której światowe powiązania finansowe nie miały już determinującego wpływu na losy narodu, miały teraz większą wiarygodność⁸⁹. I nawet jeszcze przed objęciem władzy przez Hitlera trzy kluczowe czynniki nacjonalistycznej agendy wysunęły się już na czoło. Zarówno w powszechnej historycznej świadomości, jak i w literaturze historycznej istnieje głęboko zakorzenione przeświadczenie, że naprawdę ważną zmianą w polityce gospodarczej dokonaną pomiędzy Republiką Weimarską i Trzecią Rzeszą była szybka implementacja po roku 1933 programów narodowego ożywienia gospodarczego i tworzenia miejsc pracy. Mówiąc prosto, Heinrich Brüning uczynił z deflacji fetysz, natomiast w odróżnieniu do tego naczelną rolę w propagandzie hitlerowskiego reżimu odgrywały praca i walka z bezrobociem. Dodatkowo w świetle niemal współczesnej temu „keynesowskiej rewolucji” w ekonomii ten kontrast pomiędzy czasami przed i po roku 1933 nabrał nawet jeszcze większego znaczenia historycznego. Dla keynesistów, zarówno tych w Niemczech, jak i poza nimi, katastrofa Republiki Weimarskiej będzie zawsze oznaczała jasną ilustrację konsekwencji ulokowania zbyt dużych nadziei w samouzdrawiających właściwościach wolnego rynku. Ten retoryczny związek był nadmiernie wykorzystywany przy obronie straconych pozycji, jaką keynesiści podjęli w latach 70. i 80. w związku z intelektualnym naporem Nowej Prawicy (New Right)⁹⁰. Oczywiście niemiecką historię lat 1929-1933 można opowiedzieć tak, aby posłużyła do tego właśnie celu, ale jeśli spróbujemy zrozumieć reżim Hitlera inaczej niż poprzez ten anachroniczny układ odniesienia, nacisk na tworzenie miejsc pracy jako klucz do poznania nazistowskiej polityki gospodarczej wydaje się źle umiejscowiony. W istocie działalność ta pojawiła się jako temat intensywnej dyskusji po prawej stronie niemieckiej polityki dopiero w drugiej połowie 1931 roku, a partia nazistowska przyjęła tworzenie miejsc pracy za główny punkt swojego programu dopiero późną wiosną 1932 roku. Ten status utrzymywał się zresztą tylko przez 18 miesięcy, tj. do grudnia 1933 roku, kiedy to wydatki na tworzenie cywilnych miejsc pracy zostały formalnie usunięte z listy priorytetów rządu Hitlera. Wbrew twierdzeniom goebbelsowskiej propagandy oraz opiniom późniejszych komentatorów i historyków, takie rzeczy wyraźnie nie były centralnym punktem agendy nacjonalistycznej koalicji, która objęła władzę w styczniu 1933 roku. W istocie tworzenie miejsc pracy było nawet źródłem dużych podziałów wśród koalicjantów⁹¹. Przeciwko krokom finansowanym z kredytu ostro oponował Hugenberg, przywódca DNVP i niezastępowalny partner koalicyjny Hitlera. Podejrzliwie patrzyły na to także kręgi biznesowe i bankowe bliskie partii nazistowskiej, które w tej sprawie miały głośnego rzecznika w osobie Hjalmara Schachta. A wszystko to znajdowało się w ostrym kontraście do trzech priorytetowych kwestii, które realnie jednoczyły nacjonalistyczną prawicę i uczyniły w dniu 30 stycznia 1930 roku możliwym rząd Hitlera: zbrojenia, odrzucenie niemieckich długów zagranicznych i ratowanie niemieckiego rolnictwa. I to były właśnie sprawy, które dominowały w prawicowej agendzie od lat 20. Po roku 1933 otrzymały one pierwszeństwo, jeśli byłoby to konieczne, nawet kosztem tworzenia miejsc pracy. To działania Hitlera w tych trzech obszarach, a nie walka z bezrobociem naprawdę wyznaczały granicę pomiędzy Republiką Weimarską i Trzecią Rzeszą.

Od lat 20. rozbrojenie było zawsze powiązane z finansami międzynarodowymi, niemniej w roku 1932, w ostatniej, desperackiej próbie opracowania pokojowego rozwiązania problemów Europy, administracja prezydenta Hoovera wtrąciła te zjawiska w jeszcze ściślejszy związek⁹². Do końca 1931 roku wszystkie strony zgodziły się, że zakończenie reparacji zależy od umorzenia przez Amerykanów brytyjskich i francuskich długów wojennych, a nadzwyczajne moratorium z tego samego roku potwierdziło to w praktyce. Jednak Hoover ciągle jeszcze musiał przekonać Kongres do redukcji długów i w tym celu musiał też poczynić jakieś postępy w rozbrojeniu. Było absolutnie nie do przyjęcia, żeby Francja i Wielka Brytania wykorzystały ulgę finansową, której domagały się od Stanów Zjednoczonych, do zaangażowania się w większe wydatki wojskowe. W tym celu na początku 1932 roku Amerykanie rozpoczęli bliźniacze „procesy” konferencyjne: w Genewie dotyczący rozbrojenia i w Lozannie na temat politycznych długów. Trzeciej ścieżki dostarczały szerokie przygotowania do międzynarodowej konferencji na temat globalnej gospodarki, która miała zająć się chaosem w światowym systemie finansowym i szkodliwym wzrostem międzynarodowego protekcjonizmu. Kiedyś w latach 20., w obliczu ówczesnych takich amerykańskich prób odbudowy międzynarodowego porządku, strategia Stresemanna przewidywała ustawienie się Niemiec w pozycji kluczowego sojusznika Stanów Zjednoczonych. W przeciwieństwie do tego od roku 1932 rządy Franza von Papena, generała Kurta von Schleichera i wreszcie Adolfa Hitlera przyjęły stanowisko odwrotne: od szukania dobrobytu i bezpieczeństwa w wielostronnych porozumieniach gwarantowanych potęgą Stanów Zjednoczonych wolały one wysiłki mające na celu jednostronne zapewnienie przewagi Niemcom, jeśli to konieczne nawet w opozycji do amerykańskich wysiłków odtworzenia międzynarodowego porządku⁹³.

Sekretne przygotowania do ponownych zbrojeń Niemiec trwały przez całe lata 20-te, choć nigdy nie przyjęły one naprawdę groźnych rozmiarów⁹⁴. Stresemann zawsze upewniał się, że tajne działania wojskowych nie zagrażają jego głównym celom w postaci negocjacji wycofania wojsk francuskich z niemieckiej ziemi i osiągnięcia istotnych redukcji reparacji. Ewakuacja ostatnich obcych wojsk z Nadrenii latem 1930 roku przygotowała jednak grunt pod konkretniejsze dyskusje. Brüning chyba optował za planem, w którym Reichswera, niemiecka armia, miała rozpocząć swoje zbrojenia, jak tylko zostanie rozwiązana kwestia reparacji. Do grudnia 1931 roku opracowała ona drugi tzw. Rüstungsplan⁹⁵, w którym postulowała wydanie nieco ponad 480 mln marek w ciągu 5 lat⁹⁶. Miało to uczynić Niemcy zdolnymi do dostarczenia na wypadek ataku siłom obronnym 21 dywizji uzupełnionych o niewielkie kontyngenty artylerii, czołgów i samolotów. Ambitniejsza wersja tego planu, tzw. „Miliardenprogram” (program miliarda marek), stawiała sobie za cel dodatkowe wydatki na infrastrukturę przemysłową niezbędną do utrzymywania tych sił zawsze w polu. Zamierzenia te, ponieważ nie wymagały powiększania pokojowej liczebności Reichswery, pozostawały jednak jeszcze przynajmniej formalnie w ramach warunków wersalskich. Tymczasem w ciągu 1932 roku dowództwo Reichswery zaczęło planować już jawne złamanie tego traktatu poprzez znaczący wzrost pokojowego stanu armii. Plan Umbau⁹⁷, zatwierdzony przez Schleichera 7 listopada 1932 roku, przewidywał utworzenie stałej armii w liczbie 21 dywizji, opartych na kadrze 147 tys. zawodowych żołnierzy, i pokaźnej milicji. Jesienią 1932 roku niemiecka delegacja na genewskie rozmowy rozbrojeniowe czasowo wycofała się z konferencji, próbując zmusić Francję i Wielką Brytanię do zaakceptowania równego statusu Niemiec, tj. zasady, że jakie porozumienie nie zostałoby zawarte, stosowane byłoby równo dla wszystkich stron. Ale Schleicher, który objął urząd kanclerza w grudniu 1932 roku, nie chciał całkowitego zerwania ze społecznością międzynarodową, w efekcie zrezygnowawszy z warunku równościowego, Niemcy powrócili do Genewy. Za Schleicherem stała jednak agresywniejsza kohorta generałów, wśród nich Werner von Blomberg, który domagał się otwartego wejścia na drogę jednostronnych zbrojeń. Co więcej, w praktyce kwestia ta narzucała pewien własny rozkład czasowy. W warunkach wieszczącej śmierć przemysłu elektrotechnicznego depresji wydawało się, że jeśli nie nadejdą wkrótce znaczne środki rządowe, potencjał przemysłowy, od którego zbrojenia w końcu przecież zależały, może wkrótce przestać istnieć⁹⁸. I to właśnie z tą myślą rząd generała Schleichera zapoczątkował wykorzystywanie polityki tworzenia nowych miejsc pracy, tj. zarówno jako sposobu ukrycia przed zagranicznymi obserwatorami wydatków wojskowych, jak i metody jednoczenia Niemców wokół zbrojeń.

W kategoriach ściśle gospodarczych głównymi celami niemieckiego nacjonalizmu od czasów planu Dawesa z roku 1924 nie były nowe miejsca pracy, ale zakwestionowanie niemieckich zobowiązań zagranicznych, najpierw reparacyjnych, a później tych związanych z zagranicznymi kredytami zaciąganymi od wczesnych lat 20. Do roku 1932, jak widzieliśmy, logika nakazywała przymus trzymania się Stanów Zjednoczonych. Plan Younga oferował przynajmniej zredukowane raty roczne, a poza tym tylko presja ze strony Stanów Zjednoczonych dawała jakieś perspektywy końcowej likwidacji reparacji. W ten sposób skrajni nacjonaliści pozostawali w mniejszości, a wypełnianie zobowiązań było zasadą prowadzenia realnej polityki. Jednak na jesieni 1932 roku sytuacja była już całkiem inna. W lipcu 1932 roku na odbywającej się w Lozannie konferencji dotyczącej reparacji Wielka Brytania i Francja zgodziły się na porozumienie, które de facto doprowadziło do zakończenia niemieckich płatności reparacyjnych⁹⁹. Znaczące jest, że, wbrew woli Amerykanów, kraje te zrobiły to poprzez powiązanie ostatecznej likwidacji wszystkich niemieckich zobowiązań z umorzeniem wojennych długów, jakie same były winne Stanom Zjednoczonym. Wielka Brytania dokonała ostatniej płatności swojego amerykańskiego długu wojennego w grudniu 1932 roku, a i tak dopiero po proteście, zaś Francja, Belgia, Polska, Estonia i Węgry po prostu w ogóle nie zapłaciły. Premier Eduard Herriot, który bronił honorowania francuskich zobowiązań, poniósł w parlamencie sromotną porażkę. Ameryka nie była już dłużej zdolna pilnować Europy, co z kolei miało dramatyczne konsekwencje dla niemieckiej strategii.

W styczniu 1933 roku Niemcy wciąż byli winni zagranicznym wierzycielom 19 mld marek, z czego 10,3 mld z tytułu długoterminowych obligacji, a 4,1 mld – krótkoterminowych pożyczek udzielonych w ramach Standstill Agree;ment¹⁰⁰. Przynajmniej 8,3 mld marek było długiem wobec Stanów Zjednoczonych, dotychczas największego wierzyciela. To wynikające jeszcze z porozumienia zawartego w roku 1924 obciążenie dłużne zagrażało niemieckiemu standardowi życia nie mniej poważnie niż reparacje, które właśnie spadły z porządku dziennego. Celem obsługi swoich długów Niemcy musiały transferować za granicę odsetki i kapitał w wysokości ogółem około 1 mld marek rocznie, przy czym, zważywszy niedostępność nowego kredytu, w latach 30. w odróżnieniu od lat 20. Niemcy stawały w obliczu perspektywy przymusu dokonywania „transferów realnych”. Nie mogły po prostu nowymi pożyczkami spłacać swoich kredytodawców. Jeśli więc miały obsługiwać swoje długi, eksport musiałby przewyższyć import o co najmniej 1 mld marek, a to oznaczałoby istotny spadek poziomu życia. A przy tym po odpadnięciu reparacji niemal połowa niemieckich obciążeń płatniczych wynikających z obsługi długu szłaby do jednego kraju, tj. do Stanów Zjednoczonych. Gdy Niemcy potrzebowały jeszcze amerykańskiej protekcji przy zmuszaniu Wielkiej Brytanii i Francji do umorzenia reparacji, w interesie Berlina była współpraca z Waszyngtonem, nawet jeśli ciężar amerykańskich wierzytelności był duży, a szansa na nowe kredyty niewielka. Po dotyczącym reparacji porozumieniu lozańskim, z Wielką Brytanią i Francją będącymi w ostrym sporze ze Stanami Zjednoczonymi w kwestii ich długów wojennych, ten przymus wyparował. Także w przypadku niedokonania płatności Niemcy nie musiały się zbytnio bać amerykańskich sankcji handlowych, gdyż bilans transatlantyckich transakcji był dla nich ogromnie niekorzystny. Pod tym względem amerykańskie wysiłki zmierzające do stabilizacji sytuacji w Europie były ze sobą gruntownie sprzeczne¹⁰¹. Amerykańskie cła, przekraczające 44% i zwiększające praktycznie w każdym obszarze produkcji amerykańską przewagę konkurencyjną, utrudniły, o ile nie uniemożliwiły, dłużnikom Ameryki spłatę ich długów, nawet gdyby chcieli. Kiedy reparacje zostały cofnięte, ta sprzeczność w sercu amerykańskiej zagranicznej polityki gospodarczej dostarczyła niemieckim nacjonalistom gotowej wymówki do odmowy spłat. Oczywiście nie był to jedyny możliwy wniosek, który można było wyciągnąć z niemieckiej sytuacji i nie było się skazanym na agresywną jednostronność i rezygnację z obsługi długu. W latach 20. Stresemann usiłował zmienić Niemcy w czołowego obrońcę wielostronnego, swobodnego handlu, która to linia była entuzjastycznie wspierana przynamniej przez te zorientowane na eksport gałęzie przemysłu¹⁰². W końcu przecież w czasach prosperity Niemcy były jednym z najwięcej handlujących narodów, z eksportem docierającym do dosłownie każdego zakątka globu. W latach 1932 i 1933 były już nawet prowadzone wstępne negocjacje w sprawie organizacji Światowej Konferencji Gospodarczej, która miała się odbyć w Londynie i której głównym tematem byłyby cła¹⁰³. Niemcy miały więc ciągle szanse zaistnienia jako pozytywna siła na rzecz raczej liberalizacji niż nacjonalistycznej dezintegracji. Jednak do roku 1932 głosy popierające liberalizm zagłuszył hałaśliwy zgiełk gospodarczego nacjonalizmu. W istocie zważywszy rozkład systemu standardu złota, nawet Niemieckiemu Stowarzyszeniu Przemysłowemu trudno było utrzymać konsensus co do kwestii wielostronnego, swobodnego handlu. I tu znowu były prezes Reichsbanku, Hjalmar Schacht, był tym, który poprowadził nacjonalistyczną szarżę. W końcu 1931 roku przedstawił kilku czołowym niemieckim przemysłowcom nowy plan handlowy¹⁰⁴. Wykorzystując organizację przypominającą tę wprowadzoną podczas pierwszej wojny światowej, cały niemiecki import zostałby podporządkowany centralnej kontroli, której można by użyć do zmuszenia krajów zaopatrujących Niemcy w towary do akceptacji przynajmniej równoważnych ilości niemieckiego eksportu. Jednak zważywszy szkody, jakie mogłoby to przynieść skomplikowanym, wielostronnym niemieckim relacjom handlowym, plan Schachta znalazł przychylność tylko u mniejszości niemieckich przemysłowców. Za to bardziej zagorzałych zwolenników wrogowie liberalizmu znaleźli w kręgach rolniczych.

O ile to sprawy gospodarcze były odpowiedzialne za upadek Republiki Wei;marskiej i ustanowienie 30 stycznia 1933 roku rządu Hitlera, to jednak grupą głównych winnych tego stanu rzeczy nie był wielki biznes ani nawet przemysł ciężki, ale wojowniczy niemieccy posiadacze ziemscy¹⁰⁵. Od roku 1870 rolnictwo było dla liberalizmu zawsze kwestią przegraną¹⁰⁶. W roku 1878 Bismarck przekonał do siebie rolników nałożeniem pierwszych znaczących ceł na zboże. To nie powstrzymało jego chylenia się ku upadkowi, ale znacząco spowolniło to, co w innym przypadku mogło być bardzo dramatycznym procesem społecznego przemieszczania się i wewnętrznej migracji. W połowie XIX stulecia udział pracujących w rolnictwie wynosił połowę ogółu. Do roku 1925 spadł do 25%, ale to wciąż oznaczało aż 13 mln ludzi, których życie bezpośrednio zależało od pracy na roli. Lobby rolnicze było w ten sposób najwyższej wagi okręgiem wyborczym dla wszystkich partii politycznych innych niż socjaldemokraci i komuniści, gdyż tym nie udało się wymyślić dla niego żadnego wiarygodnego programu. I tak do późnych lat 20. umiarkowane partie centroprawicowe ciągle walczyły o utrzymanie swojego poparcia w kręgach rolniczych, tymczasem społeczność ta z powodu światowego spadku cen towarów coraz bardziej się radykalizowała¹⁰⁷. W rezultacie lobby rolnicze zaczęło domagać nie tylko wzrostu protekcji i umorzenia długów, ale i zasadniczej reorientacji niemieckiej polityki handlowej. Skoro cła nie okazały się skuteczne w utrzymywaniu z dala niskocenowej konkurencji, rolnicy domagali się teraz wprowadzenia specjalnych kontyngentów, aby za ich pomocą ograniczać import ze wskazanych krajów podstawowych produktów rolnych¹⁰⁸. Tego typu cła zawsze napawały wstrętem raczej liberalnych w poglądach Niemców, w dodatku nowe propozycje, poprzez dyskryminację pojedynczych partnerów handlowych, groziły zupełnym zniszczeniem systemu wielostronnego handlu. Mimo to nie można było zaprzeczyć, że nadzwyczajne kroki podjęte w lipcu 1931 roku zmierzały właśnie w tym kierunku. W końcu wprowadzone przez Reichsbank nowe zasady racjonowania wymiany walut dostarczyły dokładnie tego narzędzia, jakie było potrzebne do kontroli składników niemieckiego importu¹⁰⁹. W przypadku kontyngentów Brüning się jednak zawziął. Jego rząd był hojny we wspieraniu rolnictwa pod każdym innym względem, ale tutaj kompromisu być nie mogło¹¹⁰. Także Papen i Schleicher poszli w tej kwestii w ślady Brüninga. Papen wprawdzie zasadniczo zaaprobował kontyngenty, niemniej tylko w ramach limitów „dozwolonych zgodnie z obowiązującymi traktatami handlowymi”, a kiedy jego rząd upadł, ze strony Schleichera nie było już żadnych innych konkretnych działań¹¹¹. To wszystko doprowadziło jednak lobby rolnicze do stanięcia w jawnej opozycji wobec Republiki¹¹². Na początku 1933 roku jego liderzy interweniowali u prezydenta Paula von Hindenburga, samego właściciela wielkiej posiadłości, aby skłonić go do zaakceptowania koalicji DNVP Hugenberga i nazistowskiej partii Hitlera. Podobnie jak zwolennicy zbrojeń i odmowy spłaty długu, także rolnicy chcieli rządu, który jednostronnie realizowałby ich koncepcję niemieckiego interesu narodowego, zmuszając sąsiadów i partnerów handlowych Niemiec do akceptacji ich warunków.

V.

Wrogowie liberalizmu wyraźnie zyskiwali w Niemczech popularność. Do roku 1932 szkoda uczyniona systemowi parlamentarnemu mogła być już w gruncie rzeczy nieodwracalna, czyniąc bardziej prawdopodobnym niż nie, że Republika Weimarska zostałaby zastąpiona przez jakiś rodzaj autorytarnego, nacjonalistycznego reżimu. W końcu Niemcy w roku 1932 kończyły z generałami zarówno na stanowisku kanclerza, jak i prezydenta Republiki. Mimo to im więcej wiemy na temat zakulisowych manewrów, które 30 stycznia 1933 roku doprowadziły do nominacji kanclerskiej dla Hitlera, tym mniej pewne wydaje się, że to szczególne rozwiązanie było w jakimkolwiek sensie nieuniknione. Wszystkie argumenty zdają się zmierzać do opinii, że światu można było zaoszczędzić koszmaru dyktatury narodowosocjalistycznej, gdyby Hitler był trzymany z dala od rządu tylko kilka miesięcy dłużej. Naziści dotarli do swojego najbardziej spektakularnego triumfu wyborczego, gdy zgromadzili 37,2% głosów w lipcu 1932 roku, tj. w wyborach powszechnych, które nastąpiły po odsunięciu Brüninga. Jednak dzięki sprzeciwowi prezydenta Hindenburga i najważniejszych członków gabinetu Papena Hitlerowi nie zaproponowano stanowiska kanclerza Rzeszy, a on ze swojej strony odmówił zaakceptowania innej funkcji o mniejszym znaczeniu¹¹³. Pomimo triumfu wyborczego NSDAP pozostała więc w opozycji i w kolejnych wyborach powszechnych, w listopadzie 1932 roku, poniosła tego konsekwencje. Głosowanie nie przyniosło żadnej realnej większości parlamentarnej, a tylko przyspieszyło upadek rządu kanclerza Papena, niemniej dostarczyło także poważnych kłopotów partii Hitlera, która z powrotem osunęła się do poziomu poniżej 33% głosów. Elektorat był wyraźnie rozczarowany niepowodzeniem Hitlera przy obejmowaniu stanowiska, a partyjni aktywiści zaczynali słabnąć. Pęd, który od roku 1929 niósł NSDAP od zwycięstwa do zwycięstwa, wyczerpał się. Nagle w następstwie listopadowych komplikacji znowu pojawił się podział na lewicę i prawicę, który w latach 20. był zmorą narodowego socjalizmu. W grudniu 1932 roku objął wreszcie osobiście władzę generał Schleicher, prawdziwy „twórca królów” niemieckiej polityki, i dokonał popularnego otwarcia w postaci pierwszej, narodowej inicjatywy tworzenia miejsc pracy. Gustaw Stolper wspominał później radosne styczniowe śniadanie w Kancelarii Rzeszy, kiedy to Schleicher i jego asystenci po kolei zgadywali, o ile więcej głosów stracą naziści w wyborach, które Schleicher miał nadzieję wyznaczyć na wiosnę¹¹⁴.

Tymczasem w czerwcu 1932 roku pojawiły się w Ameryce pierwsze oznaki ożywienia gospodarczego¹¹⁵. Po lozańskim zdjęciu reparacji popyt na niemieckie obligacje zaczął rosnąć¹¹⁶, co było o tyle kluczowe, że dawało zagrożonym bankom okazję do pozbycia się niepłynnych aktywów i odbudowy swoich zapasów gotówki. Późnym latem dały się też odczuć oznaki ożywienia w budownictwie. Kiedy skończyły się żniwa, a aktywność budowlana zwolniła na zimę, bezrobocie nieuchronnie znowu zaczęło rosnąć, powracając w tym do szokującej liczby 6 mln ludzi, ale już ten zwykły fakt, że nie przekroczyło ono poziomu osiągniętego w poprzednim roku, był dla ekspertów zachęcający. „Sezonowe dostosowanie poziomu bezrobocia”, nowe pojęcie spopularyzowane przez modną wtedy naukę o analizie cyklów koniunkturalnych, ustabilizowało się. W końcu 1932 roku do gazety Stolpera „Der Deutsche Volkswirt” dołączył w swej optymistycznej ocenie niemieckiej sytuacji gospodarczej szanowany, wydawany co 2 lata raport Reichskreditgesellschaft¹¹⁷. W grudniu 1932 roku nawet berliński Instytut Badań nad Cyklem Koniunkturalnym, najbardziej wpływowy, ale także najbardziej pesymistyczny w międzywojennych Niemczech ośrodek opinii gospodarczej, obwieścił, że zakończył się przynajmniej proces kurczenia się gospodarki¹¹⁸. Berliński korespondent „Economista” donosił, że „po raz pierwszy od 3 czy 4 lat” niemiecka burżuazja może zobaczyć „światełko w ekonomicznym tunelu”¹¹⁹. Jest to kwestia kluczowa, ponieważ kłóci się ze wszystkimi późniejszymi, prezentowanymi przez narodowy socjalizm obrazami ówczesnej niemieckiej gospodarki¹²⁰. Nie była ona bowiem w roku 1933 wrakiem bez życia, za to rozpoczynała coś, co mogło równie dobrze stać się realnym odbiciem się cyklu koniunkturalnego. Oczywiście 1 stycznia 1933 roku także noworoczne nagłówki berlińskiej prasy były optymistyczne. Dziennik socjaldemokratów „Vorwärts” witał Nowy Rok tytułem: „Wzrost i upadek Hitlera”¹²¹.

Jak się jednak okazało, o losie Niemiec, a razem z nimi świata, zdecydował tragiczny błąd w obliczeniach popełniony przez niewielką koterię skrajnych, konserwatywnych nacjonalistów. Były kanclerz Papen, rozgoryczony odsunięciem od władzy w grudniu 1932 roku, spiskował z lobby rolniczym i niektórymi najbardziej agresywnymi elementami w wojsku, aby nacisnąć na chorego Hindenburga celem zdymisjonowania Schleichera i sformowania nowego rządu na bazie popularnego programu narodowego socjalizmu. Nie byłoby to wprawdzie możliwe bez oddania Hitlerowi kanclerstwa, niemniej skrajny nacjonalista Hugenberg wziąłby odpowiedzialność za rolnictwo i kwestie gospodarcze, generał Blomberg objąłby Ministerstwo Obrony, a Papen wicekanclerstwo. Nie powinniśmy także przy tym zakładać, że równowaga sił wewnątrz układu Hitler-Hugenberg-Papen-Blomberg była ustalona z góry. Były potężne grupy w niemieckim społeczeństwie, w szczególności wojsko i Kościoły, ale także przywódcy niemieckiego biznesu, które mogły dużo zrobić, aby zepchnąć Hitlera i jego zwolenników z ich kursu¹²². Polityka antysemityzmu, agresywne zbrojenia i jednostronna dyplomacja wyraźnie nie były w żadnym wypadku na Niemcach wymuszane. W istocie niektórym czytelnikom fakt, że trzeba to mówić, może wydawać się absurdalny. Niemniej robiąc to jasno pokazujemy, że tego typu standard krytyki, polegający na wskazywaniu innych możliwości, nie zawsze jest równo stosowany wobec wszystkich aspektów hitlerowskiego reżimu. Jego sfera gospodarcza jest w rzeczywistości często zupełnie zwolniona z podobnego badania. Zbyt często zakłada się, że realne decyzje strategiczne w polityce gospodarczej, w których liczyła się już tylko ideologia narodowosocjalistyczna, były podejmowane przez reżim Hitlera dopiero w roku 1936, 4 lata po objęciu władzy. I zbyt często zakłada się, że zajmowanie się kryzysem bezrobocia musiało być najważniejszym priorytetem tej władzy, co jest tylko jeszcze jednym skutkiem przywiązywania zbyt dużej wagi do tworzenia miejsc pracy. W stosunku do bezrobocia możliwy jest przecież opis, w którym reżim Hitlera po prostu realizował od dawna spóźnioną, praktyczną odpowiedź na niemiecki poważny kryzys gospodarczy. Tymczasem w rzeczywistości w wielu tekstach, nawet tych ostatnich, wyczuwa się nutki podziwu dla umiejętności reżimu Hitlera zerwania ze sztywnym konserwatyzmem, który rzekomo krępował wcześniejsze rządy¹²³. Jak to jednak było już wspomniane i będzie pokazane w szczegółach w następnym rozdziale, „keynesowskie” podejście do problemu bezrobocia i tworzenia miejsc pracy nigdy nie rzucało się w oczy wśród listy najważniejszych zadań rządu Hitlera, mimo że tak się powszechnie uważa. Najbardziej kluczowe decyzje dotyczące polityki gospodarczej podjęte w latach 1933-1934 dotyczyły nie bezrobocia, ale długów zagranicznych Niemiec, ich waluty i zbrojeń, a w sprawach tych nie mogło być nawet pozorów politycznej niewinności. Były one bowiem samym rdzeniem nacjonalistycznego programu asertywności, która była prawdziwym celem rządu Hitlera. Co więcej, gdy oddamy już należną sprawiedliwość naciskowi na sprawy zagranicznego długu i zagranicznego handlu, stanie się też jasne, że dla wielu milionów Niemców cud gospodarczy Hitlera był w istocie bardzo ambiwalentnym doświadczeniem.

Jeśli chcemy uniknąć zdepolityzowanej historii gospodarczej reżimu nazistowskiego, musimy zawsze mieć świadomość, że nawet w roku 1933 była alternatywa dla realizowanej przez rząd Hitlera strategii gospodarczej. Co więcej, ta alternatywa mogła większości niemieckiej populacji przynieść w gruncie rzeczy nawet znaczniejsze korzyści materialne. Jednak mając to stale na uwadze i umożliwiając sobie w ten sposób ewentualną krytykę, nie możemy przy tym lekceważyć szkód, jakie Wielka Depresja uczyniła zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz Niemiec. Nawet jeśli Hitler nie zostałby wyznaczony na kanclerza i Schleicher pozostałby u władzy, trudno sobie wyobrazić Niemcy podążające kursem innym niż ten sprzeczny z wysiłkami ostatniej szansy zmierzającymi do przywrócenia pokoju i stabilizacji na świecie, podejmowanymi podczas rozmów rozbrojeniowych w Genewie oraz na Światowej Konferencji Gospodarczej w Londynie. W dodatku można by wpaść w „solipsystyczną” pułapkę nacjonalistycznej strategii i wyobrażać sobie, że w kwestii tej decydowały ostatecznie tylko Niemcy. Tymczasem mogły one realizować politykę mniej lub bardziej ukierunkowaną na globalną stabilizację, ale szanse osiągnięcia tego nieuchwytnego celu były zasadniczo uzależnione od innych wielkich mocarstw, a w roku 1933 atmosfera dużo mniej niż 10 lat wcześniej sprzyjała wielostronnej strategii. W końcu przecież dramatycznie zmieniła się sytuacja Stanów Zjednoczonych. W roku 1923 Stresemann miał oczywistą rację, żeby grać na Amerykę, siłę dominującą w sprawach światowych, tak ekonomicznie, jak i jako przyszłe militarne supermocarstwo. Po 10 latach znaczenie Ameryki fatalnie osłabił najostrzejszy kryzys w znanej nam historii gospodarczej. Kiedy Hitler przejął władzę, Hoover został zastąpiony przez Roosevelta, który w ciągu swoich pierwszych 4 miesięcy urzędowania koncentrował się, odkładając inne rzeczy na bok, na ratowaniu Ameryki przed ostatnim, katastrofalnym paroksyzmem Wielkiej Depresji. Dopiero po latach Stany Zjednoczone ponownie objawiły się jako kluczowy element we wszystkich strategicznych kalkulacjach. Do czasu tego drugiego momentu upiorny reżim Hitler nabrał już jednak zbyt dużego rozpędu, aby mogło powstrzymać go coś innego niż tylko brutalna siła.

¹  Na temat uwag dotyczących tej polaryzacji patrz M. Geyer, The Stigma of Violence, Nationalism, and War in Twentieth-Century Germany, „German Studies Review”, 15 (1992), s. 75-110, oraz K. H. Jarausch i M. Geyer, Shattered Past: Reconstructing German Histories, Princeton 2003.

²  H. James, A German Identity 1770-1990, London 1989, s. 177-89.

³  Podsumowanie w P. Krueger, Die Aussenpolitik der Republik von Weimar, Darmstadt 1985 oraz G. Niedhart, Die Aussenpolitik der Weimarer Republik, München 1999. Na temat ciągłości ideologicznej patrz W. D. Smith, The Ideological Origins of Nazi Imperialism, Oxford 1986.

⁴  G. Feldman, The Great Disorder: Politics, Economics and Society in the German Inflation, 1914-1924, Oxford 1993.

⁵  Dobry przegląd bieżącego stanu badań nad Stresemannem znajduje się w K. H. Pohl, Gustav Stresemann: New Literature, „German Historical Institute London: Bulletin”, 26/1 (2004), s. 35-62.

⁶  J. Wright, Gustav Stresemann, Oxford 2002, s. 420.

⁷  I. Kershaw, Hitler, 1889-1936: Hubris, London 1998, s. 240-42.

⁸  G. Weinberg (red.), Hitlers Zweites Buch: Ein Dokument aus dem Jahr 1928, Stuttgart 1961 (dalej: Zweites Buch).

⁹  M. Berg, Gustav Stresemann und die Vereinigten Staaten von Amerika: Weltwirtschaftliche Verflechtung und Revisionspolitik 1907-1929, Baden-Baden 1990, s. 19-21.

¹⁰  Wright, Stresemann, s. 8-58.

¹¹  Na temat proamerykanizmu w Niemczech na początku XX wieku patrz A. Luedtke, I. Marssolek i A. von Saldern (red.), Amerikanisierung: Traum und Alptraum im Deutschland des 20. Jahrhunderts, Stuttgart 1996.

¹²  Berg, Stresemann, s. 43.

¹³  Ibid., s. 98.

¹⁴  Zweites Buch, s. 23.

¹⁵  Wright, Stresemann, s. 373-83 i 412-13.

¹⁶  S. A. Schuker, The End of French Financial Predominance in Europe: The Financial Crisis of 1924 and the Adoption of the Dawes Plan, Chapel Hill, NC, 1976, s. 180-86. F. Costigliola, Awkward Dominion: American Political, Economic and Cultural Relations with Europe, 1919-1933, Ithaca, NY 1984, s. 1-27.

¹⁷  J. Y. Case i E. N. Case, Owen D. Young and American Enterprise, Boston 1982, s. 272-335.

¹⁸  G. Hardach, Weltmarktorientierung und relative Stagnation, Berlin 1976, s. 34-5. H. O. Schoetz, Der Kampf um die Mark 1923/24, Berlin 1987. Przy kursie 4,20 za 1 dolara marka niemiecka, podobnie jak funt szterling po roku 1925, była znacznie przeszacowana.

¹⁹  W. C. McNeil, American Money and the Weimar Republic (Nowy Jork, 1986). Precyzyjniejsza chronologia w M. Wala, Weimar und Amerika: Botschafter Friedrich von Prittwitz und Gaffron, Stuttgart 2001, s. 110-22. Dobrze pokazana historia tych obligacji patrz H.-G. Glasemann, Deutschlands Auslandsanleihen 1924-1945, Wiesbaden 1993.

²⁰  Dobrze pokazane w H. G. Moulton i L. Pasvolsky, War Debts and World Prosperity, New York 1932.

²¹  W. G. Pullen, World War Debts and United States Foreign Policy 1919-1929, New York 1987.

²²  H. James, The Reichsbank and Public Finance in Germany 1924-1933, Frankfurt 1985, s. 19-56.

²³  A. Ritschl, Deutschlands Krise und Konjunktur 1924-1934, Berlin 2002, s. 120-27.

²⁴  W. Link, Die amerikanische Stabilisierungspolitik in Deutschland 1921-1932, Düsseldorf 1970, s. 411-21. Costigliola, Awkward Dominion, s. 196-210.

²⁵  Najnowsze podsumowanie patrz Kershaw, Hitler: Hubris, s. 1-69.

²⁶  Na temat znaczenia tej opinii patrz A. Ritschl, Die NS-Wirtschaftsideologie – Modernisierungsprogramm oder reaktionaere Utopie?, w M. Prinz i R. Zitelmann (red.), Nationalsozialismus und Modernisierung, Darmstadt 1991, s. 48-70.

²⁷  Zweites Buch, s. 46-69.

²⁸  Na temat zarysu cech jego strategii wobec Europy Wschodniej patrz Weinberg, Foreign Policy I, s. 14-20.

²⁹  Na temat związków Karol May-Hitler patrz kontrowersyjny artykuł K. Manna, Cowboy Mentor of the Fuehrer, „Living Age”, 359 (1940), s. 217-22. Na temat wysiłków, aby oddzielić Maya od Hitlera, patrz B. Linkemeyer, Was hat Hitler mit Karl May zu tun?, Abstadt 1987. Na temat Maya w kontekście niemieckich literackich wyobrażeń Ameryki patrz J. L. Sammons, Ideology, Mimesis, Fantasy, Chapel Hill, NC, 1998, s. 229-45. Na temat popularności Maya i gatunku książek przygodowych patrz R. Frigge, Das erwartbare Abenteuer: Massenrezeption und literarisches Interesse am Beispiel der Reiser;zaehlungen von Karl May, Bonn 1984, s. 150-58.

³⁰  Na ten temat i następny patrz przenikliwy opis w P. Gassert, Amerika im Dritten Reich, Stuttgart 1997, s. 35-6 i 87-103, który zastępuje wszystkie wcześniejsze prace dotyczące Hitlera i Ameryki.

³¹  Zweites Buch, s. 58.

³²  Ibid., s. 123.

³³  Ibid., s. 123-4.

³⁴  Ibid., s. 127-8.

³⁵  Ibid., s. 130.

³⁶  Na temat analizy rozumienia historii przez Hitlera patrz F.-L. Kroll, Utopie als Ideologie: Geschichtsdenken und politisches Handeln im Dritten Reich, Paderborn 1998. Kroll nie nadaje jednak koniecznego znaczenia apokaliptycznemu światopoglądowi Hitlera.

³⁷  Zweites Buch, s. 71.

³⁸  Upadek (przyp. tłum.).

³⁹  L. E. Jones, German Liberalism and the Dissolution of the Weimar Party System, 1918-1933, Chapel Hill, NC 1988, s. 301-5.

⁴⁰  Po niemal dwóch dekadach płodnego rewizjonizmu nastał już z pewnością czas na nasze ponowne skupienie się bezpośrednio na konsekwencjach amerykańskiej ułomnej hegemonii sprawowanej w latach 20., jak to zostało klasycznie zarysowane przez C. P. Kindlebergera w The World in Depression, 1929-1939, Berkeley 1986, i drobiazgowo opracowane przez Linka w Stabilisierungspolitik oraz Costigliolę w Awkward Dominion. Bezpośrednią przyczyną kłopotów była oczywiście gwałtowna niemiecka reakcja nacjonalistyczna, która z kolei spowodowała „porażkę współpracy” ze strony Francji. Także Brytyjczycy nie pomogli w tej sprawie. Niemniej, zważywszy całą aż nazbyt oczywistą delikatność stosunków europejskich, zewnętrznym czynnikiem sprawczym było niepowodzenie amerykańskiej polityki polegającej na robieniu tego, co można było zrobić.

⁴¹  Case i Case, Owen D. Young, s. 434-54.

⁴²  Costigliola, Awkward Dominion, s. 206-15.

⁴³  P. Heyde, Das Ende der Reparationen: Deutscbland, Frankreich und der Youngplan 1929-1932, Paderborn 1998, s. 65-9. Niemal w takim samym stopniu było to niesatysfakcjonujące dla Londynu. Patrz R. W. D. Boyce, British Capitalism at the Crossroads 1919-1932, Cambridge 1987, s. 186-216.

⁴⁴  Na temat oceny relatywnego znaczenia stóp procentowych i skutków planu Younga patrz Ritschl, Krise und Konjunktur, s. 107-41.

⁴⁵  E. E. Schattschneider, Politics, Pressures and the Tariff, New York 1935. W szerszej historycznej perspektywie znaczenie Smoota-Hawleya polegało na powrocie amerykańskich taryf celnych do najwyższych poziomów, jaki miały one przed 1914 rokiem. Patrz A. E. Eckes, Opening America’s Markets, Chapel Hill, NC, 1995, s. 106-9. Podkreślając raczej niejasność niż bezwzględny poziom nowych taryf, patrz H. James, The End of Globalization: Lessons from the Great Depression, Cambridge, Mass. 2001, s. 29.

⁴⁶  Krueger, Aussenpolitik, s. 498-9, Wright, Stresemann, s. 475-6.

⁴⁷  Na temat powszechnego, publicznego rozczarowania Stanami Zjednoczonymi w późnych latach 20. i wczesnych 30. patrz Gassert, Amerika, s. 78-86.

⁴⁸  Najlepszy krótki tekst to H. James, Hjalmar Schacht, w R. Smejser, E. Syring i R. Zitelmann (red.), Die Braune Elite, Darmstadt 1993, II, s. 206-18. Świetny jest także N. Muehlen, Der Zauberer: Leben und Anleihen des Dr Hjalmar Horace Greeley Schacht, Zurich, wyd. 2, 1938.

⁴⁹  Feldman, Great Disorder, s. 792-6 i 821-3.

⁵⁰  Schoetz, Kampf um die Mark, i Feldman, Great Disorder, s. 827-35.

⁵¹  Johann Houwink ten Cate, Hjaimar Schacht als Reparationspolitiker (1926-1930), „Vierteljahrschrift fuer Sozial- und Wirtschaftsgeschichte”, 74 (1987), s. 186-228.

⁵²  Berg, Stresemann, s. 380-87.

⁵³  Hardarch, Weltmarktorientierung, s. 110-11.

⁵⁴  H. A. Winkler, Weimar 1918-1933, München 1993, s. 364-80.

⁵⁵  J. von Kruedener (red.), Economic Crisis and Political Collapse: The Weimar Republic 1924-1933, Oxford 1990 oraz I. Kershaw (red.), Weimar: Why Did German Democracy Fail?, London 1990. Ostatnim w szeregu protokeynesistowskich i keynesistowskich krytyków jest R. Meister, Die Grosse Depression: Zwangslagen und Handlungsspielraeume der Wirtschafts- und Finanzpolitik in Deutscbland 1929-1932, Regensburg 1991.

⁵⁶  Na temat oryginalnego niemieckiego podsumowania tej kwestii patrz K. Borchardt, Zwangslage und Handlungsspielraeume in der grossen Weltwirtschaftskrise der fruehen dreissiger Jahre, w K. Borchardt, Wachstum, Krisen, Handlungsspielraeume der Wirtschaftspolitik, Goettingen 1982, s. 165-82. Na temat jego uzupełnienia międzynarodowego patrz B. Eichengreen, Golden Fetters: The Gold Standard and the Great Depression, 1919-1939, Oxford 1992, s. 230-46.

⁵⁷  Opinie różnią się na temat tego, czy w następstwie planu Younga międzynarodowy rynek kapitałowy był dla Niemiec zupełnie zamknięty; porównaj Ritschl, Krise und Konjunktur, s. 105-20, oraz T. Ferguson i P. Temin, Made in Germany: The German Currency Crisis of July 1931, w „Research in Economic History”, 21 (2003), s. 1-53. Restrykcje były z pewnością na tyle wystarczające, aby wymusić poważne zmiany wewnętrzne.

⁵⁸  Hardarch, Weltmarktorientierung, s. 120-21.

⁵⁹  Wala, Weimar und Amerika, s. 158-66.

⁶⁰  Krueger, Aussenpolitik, s. 507-51.

⁶¹  Na temat pogardliwej opinii Schachta o Francji patrz Cate, Hjaimar Schacht.

⁶²  W zupełnej zgodzie co do tego z Fergusonem i Teminem, Made in Germany.

⁶³  Winkler, Weimar, s. 404-14.

⁶⁴  Opinia po raz pierwszy wyrażona przez Hardacha w Weltmarktorientierung, s. 126-31, i poparta przez Fergusona i Temina w Made in Germany.

⁶⁵  Darmstädter und Nationalbank (przyp. tłum.)

⁶⁶  Jak pisze Winkler, Brüning mógł świętować moratorium Hoovera jako triumf niemieckiej polityki zagranicznej; Winkler, Weimar, s. 415.

⁶⁷  Costigliola, Awkward Dominion, s. 235-8. Na temat amerykańskiej polityki wobec Berlina prowadzonej pomiędzy grudniem 1930 roku i lipcem 1931 roku patrz B. V. Burke, Ambassador Frederic Sackett and the Collapse of the Weimar Republic, 1930-1933, Cambridge 1994, s. 113-44.

⁶⁸  Ritschl, Krise und Konjunktur, s. 150-51, oraz Wala, Weimar und Amerika, s. 169-79.

⁶⁹  Heyde, Das Ende, s. 200-24.

⁷⁰  G. D. Feldman w L. Gall, G. D. Feldman, H.James, C.-L. Holtfrerich i H. E. Buschgen, The Deutsche Bank 1870-1995, London 1995, s. 240-76.

⁷¹  Hardach, Weltmarktorientierung, s. 139.

⁷²  Heyde, Das Ende, s. 255-64. Jak wskazuje Ritschl w Krise und Konjunktur, s. 154-6, to także nadawało najwyższy priorytet interesom amerykańskich krótkoterminowych wierzycieli.

⁷³  „The Economist”, 26 września 1931 roku, s. 547-8.

⁷⁴  „Der Deutsche Volkswirt”, 1 kwietnia 1932 roku, s. 869 i 875.

⁷⁵  J. Schiemann, Die deutsche Waehrung in der Weltwirtschaftskrise 1929-1933, Berno 1980, s. 166-292, Heyde, Das Ende, s. 280-96, oraz K. Borchardt, Zur Frage der waehrungspolitischen Optionen Deutschlands in der Weltwirtschaftskrise, w Borchardt, Wachstum, Krisen, Handlungsspielraeume, s. 206-24.

⁷⁶  Ówczesny komentarz patrz „The Economist”, 3 października 1931 roku, s. 613.

⁷⁷  Schiemann, Die deutsche Waehrung, s. 188, 207-14.

⁷⁸  Na temat roli Ameryki w nakłanianiu Niemiec do kontroli wymiany walut patrz Ritschl, Krise und Konjunktur, s. 153-4. Z kolei Francja w podobnej sytuacji sprzeciwiała się wszelkim tego typu posunięciom; Schiemann, Die deutsche Waehrung, s. 195-200.

⁷⁹  H. Mommsen. Heinrich Bruening as Chancellor, w H. Mommsen, From Weimar to Auschwitz, Cambridge 1991, s. 119-40.

⁸⁰  Winkler, Weimar, s. 435-7.

⁸¹  „The Economist”, 12 grudnia 1931 roku, s. 1115.

⁸²  S. Gillmann and H. Mommsen (red.), Politische Schriften und Briefe Carl Friedrich Goerdelers, München 2003, s. 179-83, 214-32 i 240-47.

⁸³  A. Reckendrees, Das „Stahltrust-Projekt”, München 2000, s. 471-507.

⁸⁴  G. D. Feldman From Crisis to Work Creation: Government Policies and Economic Actors in the Great Depression, w J. Kocka, H.-J. Puhle i K. Tenfelde (red.), Von der Arbeiterbewegung zum modernen Sozialstaat, München 1994, s. 703-18.

⁸⁵  Październik 1931 roku był także momentem, w którym prawe skrzydło DVP, dawnej partii Stresemanna, wymusiło zerwanie z Brüningiem; Winkler, Weimar, s. 430-32.

⁸⁶  Na temat aplauzu dla Hitlera i Schachta patrz G. Schulz (red.), Politik und Wirtschaft in der Krise 1930-1932, Düsseldorf 1980, dok. 341, Blank do Reuscha, 12 października 1931 roku, 11.1939-43. Na temat sensacji wywołanej mową Schachta patrz raporty dotyczące wydarzeń z 11 i 12 października 1931 roku w Schulthess’ Europaeischer Geschichtskalender, München 1932, s. 224-9.

⁸⁷  „Der Deutsche Volkswirt” Gustawa Stolpera kontynuował jednoczenie sił liberalnych; patrz na przykład opracowany przez Wilhelma Roepkego przegląd ostatnich publikacji Ferdinanda Frieda w „Der Deutsche Volkswirt”, 6 stycznia 1933 roku, s. 437-8.

⁸⁸  James, The End of Globalization, s. 187-99.

⁸⁹  E. Teichert, Autarkie und Grossraumwirtschaft in Deutschland 1930-1939, München 1984.

⁹⁰  Chyba najwyraźniej w genealogii niemieckiego keynesizmu zawartym w pięciu tomach G. Bombacha i innych (red.), Der Keynesianismus (1976-84). Na temat niezwykłego, ostatniego przypadku tego rodzaju, autorstwa nie kogo innego, jak korespondenta gospodarczego BBC, patrz J. Peter i M. Stewart, Apocalypse 2000: Economic Breakdown and the Suicide of Democracy 1989-2000, London 1987.

⁹¹  Na temat ostrzeżenia z sierpnia 1932 roku ze strony Schachta dla Hitlera, aby unikać jakichkolwiek nadmiernie szczegółowych zobowiązań za zakresu polityki gospodarczej, patrz IMT, Nazi Conspiracy and Aggression, Washington 1946-7, II, EC-456, s. 513-14.

⁹²  Na temat powiązań wewnętrznych pomiędzy trzema konferencjami patrz M. Geyer, Aufruestung oder Sicherheit: Die Reichswehr in der Krise der Machtpolitik 1924-1936, Wiesbaden 1980, s. 236-44, Costigliola, Awkward Dominion, s. 218-61, oraz P. Clavin, The Failure of Economic Diplomacy: Britain, Germany, France and the United States, 1931-36, New York 1996.

⁹³  Aktualne podsumowanie patrz H. Sirois, Zwischen Illusion und Krieg: Deutschland und die USA 1933-1941, Paderborn 2000, s. 51-9.

⁹⁴  M. Geyer, Etudes in Political History: Reichswehr, NSDAP, and the Seizure of Power, w Peter D. Stachura (red.), The Nazi Machtergreifung, London 1983, s. 101-23, oraz M. Geyer, Militaer, Ruestung und Aussenpolitik: Aspekte militaerischer Revisionspolitik in der Zwischenkriegszeit, w Manfred Funke (red.), Hitler, Deutschland und die Maechte, Düsseldorf 1976, s. 239-68.

⁹⁵  Plan Zbrojeń (przyp. tłum.).

⁹⁶  M. Geyer, Das Zweite Ruestungsprogramm (1930-1934), „MGM” 17 (1975), s. 125-72.

⁹⁷  Przebudowy (przyp. tłum.).

⁹⁸  Na temat wsparcia wojska dla upadających firm patrz E. W. Hansen, Reichswehr und Industrie, Boppard 1978, s. 179-85.

⁹⁹  Heyde, Das Ende, s. 408-55, oraz Clavin, Failure, s. 30-59.

¹⁰⁰  C. R. S. Harris, Germany’s Foreign Indebtedness, Oxford 1935.

¹⁰¹  Było to także wyraźnym wnioskiem ze sprawozdania Laytona na temat sytuacji Niemiec w sierpniu 1931 roku; patrz Winkler, Weimar, s. 420.

¹⁰²  Rezultatem raczej niż umyślnym celem decyzji o niskich cłach był agresywny pat pomiędzy rolnictwem i eksportującym przemysłem, który mógł zostać rozwiązany jedynie poprzez szereg problematycznych, krótkoterminowych kroków. W ich wyniku mimo wszystko utrzymano niskie cła przynajmniej do 1929 roku; patrz R. M. Spaulding, Osthandel und Ostpolitik: German Foreign Trade Policies in Eastern Europe from Bismarck to Adenauer, Providence, RI 1997, s. 123-37. D. Stegmann, Deutsche Zoll- und Handelspolitik 1924/5-1929, w H. Momrasen, D. Petzina i D. Weisbrod (red.), Industrielles System und politische Entwicklung in der Weimarer Republik, Düsseldorf 1977, II, s. 499-513.

¹⁰³  Clavin, Failure, s. 61-80.

¹⁰⁴  S. Dengg, Deutschlands Austritt aus dem Voelkerbund und Schachts Neuer Plan, Frankfurt 1986, s. 386-7, oraz R. Neebe, Grossindustrie, Staat und NSDAP 1930-1933, Goettingen 1981, s. 122-6.

¹⁰⁵  Kershaw, Hitler: Hubris, s. 414.

¹⁰⁶  Na temat rozwoju niemieckiego protekcjonizmu w kontekście europejskim patrz M. Tracy, Government and Agriculture in Western Europe 1880-1988, Hemel Hempstead 1989.

¹⁰⁷  W. Pyta, Dorfgemeinschaft und Parteipolitik 1918-1933, Düsseldorf 1996, s. 203-33.

¹⁰⁸  Patrz W. A. Boelcke, Deutschland als Welthandelsmacht 1930-1945, Stuttgart 1994, s. 17-20.

¹⁰⁹  Pogląd obecny u obrońców protekcji przemysłowej w sektorach takich, jak tekstylny, niemniej odrzucany przez ministra gospodarki; patrz K. Wiegmann, Textilindustrie und Staat in Westfalen 1914-1933, Stuttgart 1993, s. 220-22.

¹¹⁰  D. Petzina, Die Verantwortung des Staates fuer die Wirtschaft, Essen 2000, s. 10-45.

¹¹¹  Tę przerwę pomija Spaulding w Osthandel, s. 222-33.

¹¹²  Oprócz kwestii handlowych główną troską Reichslandbundu [Związek Ziemski Rzeszy – największa organizacja rolnicza Republiki Weimarskiej, zrzeszająca wielkich farmerów wspierała nazistów (przyp. tłum.)] było powstrzymywanie wszelkich działań zmierzających do dzielenia wielkich posiadłości na wschodzie i objęcie ich osadnictwem chłopskim. Patrz S. Merkenich, Gruene Front gegen Weimar: Reichs-Landbund und agrarischer Lobbyismus 1918-1933, Düsseldorf 1998, s. 300-19.

¹¹³  Winkler, Weimar, s. 509-12.

¹¹⁴  T. Stolper, Ein Leben in Brennpunkten unserer Zeit, Wien 1967, s. 309-10.

¹¹⁵  Komentarz międzynarodowy patrz „The Economist”, 17 września 1932 roku, s. 493. Na temat przeglądu ówczesnej literatury patrz C. Buchheim, Die Erholung von der Weltwirtschaftskrise 1932/33 in Deutschland, „Jahrbuch fuer Wirtschaftsgeschichte”, 1 (2003), s. 13-26.

¹¹⁶   „Der Deutsche Volkswirt”, 8 lipca 1932 roku, s. 1340.

¹¹⁷  Reichskreditgesellschaft, Germany’s Economic Situation at the Turn of 1932/1933, Berlin 1933.

¹¹⁸  Krytyka notorycznego pesymizmu tego instytutu patrz „Der Deutsche Volkswirt”, 9 grudnia 1932 roku, s. 291.

¹¹⁹  „The Economist”, 24 grudnia 1932 roku, s. 1185-6.

¹²⁰  Utrwalane, pomimo wszystkich dowodów, przez W. Abelshausera w Kriegswirtschaft und Wirtschaftswunder: Deutschlands wirtschaftliche Mobilisierung fuer den Zweiten Weltkrieg und die Folgen fuer die Nachkriegszeit, VfZ 47 (1999), s. 505-6.

¹²¹  H. A Turner, Hitler’s Thirty Days to Power: January 1933, New York 1996, s. 1-2.

¹²²  G. Jasper, Die Gescheiterte Zaehmung: Wege zur Machtergreifung Hitlers, 1930-1934, Frankfurt 1986.

¹²³  Np. Abelshauser, Kriegswirtschaft und Wirtschaftswunder.

CZĘŚĆ I
OŻYWIENIE

2. „KAŻDEMU ROBOTNIKOWI PRACA”

1 lutego 1933 roku, dwa dni po swoim mianowaniu na kanclerza, pocąc się ze zdenerwowania, Hitler nagrał pierwsze w swoim życiu przemówienie radiowe¹. Nicią przewodnią tej mowy była determinacja jego rządu w przezwyciężeniu dezintegracji, jaką spowodowało niemieckie poddanie się w listopadzie 1918 roku oraz następująca po tym „komunistyczna” rewolucja². Fakt, że nawet przy tej triumfalnej okazji Hitler wybrał powrót do tamtego, 14 lat wcześniejszego momentu dostarcza uderzającego świadectwa kluczowego znaczenia tej traumy dla jego polityki. Teraz obiecywał podjęcie specjalnych działań zmierzających do wdrożenia 4-letniego programu ratowania niemieckiego chłopstwa od biedy oraz zwalczania bezrobocia wśród niemieckich robotników. Przyrzekł też reformę aparatu administracyjnego niemieckiego państwa i przywrócenie porządku w zdezorganizowanym podziale obowiązków pomiędzy Rzeszą, krajami związkowymi i lokalnym władzami. W kwestii polityki społecznej złożył obietnicę wprowadzenia urzędów pracy i programu porozumienia agrarnego oraz zagwarantował utrzymanie opieki zdrowotnej i emerytur. Z kolei zabezpieczenia przeciwko „wszelkim zagrożeniom naszej waluty” miało dostarczyć promowanie pracy i oszczędności w służbach publicznych. Wszystko to było mniej lub bardziej, ale dość wyraźnie rzeczywistymi zamiarami Hitlera. Odwrotnie było w kwestii polityki zagranicznej, tam trzeba było czytać między wierszami. Hitler rytualnie popierał w słowach genewskie negocjacje rozbrojeniowe, podkreślając nawet swoją wolę zaakceptowania rozwiązania niemieckiej armii, pod warunkiem wszakże, że nastąpi powszechne rozbrojenie. Niemniej stwierdzał przy tym również, że naczelną misją rządu narodowego jest „ochrona prawa [narodu] do życia i tym samym przywrócenie wolności naszemu narodowi”³, a był to nacjonalistyczny szyfr oznaczający coś zupełnie przeciwnego. Wolność, którą Hitler miał na myśli, to była wolność dla Niemiec w realizacji, jeśli to konieczne środkami wojskowymi, ich własnego narodowego interesu poprzez jednostronne działania i bez oglądania się na międzynarodowe ograniczenia czy traktaty.

Dwa dni później, na prośbę nowo mianowanego ministra obrony generała Blomberga, Hitler dał niemieckiemu przywództwu wojskowemu bardziej wiarygodny wgląd w swoje zamiary. Wprawdzie przy tej okazji potwierdził tylko jeszcze raz opinie, które rozwijał już w Mein Kampf i Drugiej Księdze, teraz jednak istotne było to, że zrobił to po prostu jako dopiero co mianowany kanclerz Niemiec. Nic więc nie zmieniło jego zasadniczej wiary, że walka o Lebensraum była jedynym ratunkiem dla kraju⁴. Zadaniem polityki narodowej była konsolidacja podstaw zbrojeń, zaś zniszczenie marksizmu, odbudowa gospodarki i uratowanie chłopstwa były tylko środkami do osiągnięcia tego celu. I podobnie jak w roku 1928 Hitler nie czynił żadnej tajemnicy ze swoich długofalowych zamiarów. Pierwszym celem niemieckich zbrojeń było wymknięcie się przytłaczającemu zagrożeniu ze strony Francji i jej sojuszników, którzy w każdym czasie mogli rozpocząć interwencję. Bardziej długoterminowym celem był „jakiś sposób walki o nowe możliwości eksportowe [tj. kolonie], ewentualny – i prawdopodobnie sensowniejszy – podbój nowego Lebensraumu na Wschodzie i jego bezwzględna germanizacja. Jest oczywiste, że aktualna sytuacja gospodarcza może być zmieniona tylko siłą polityczną i walką. Wszystko, co może się teraz jeszcze wydarzyć… to tylko namiastka”⁵. Niecały tydzień później, 9 lutego, powtórzył te same podstawowe punkty, gdy przewodniczył rządowemu komitetowi ds. tworzenia miejsc pracy. O ile dotyczyło to Hitlera, to był tutaj tylko jeden priorytet: zbrojenia. „Przyszłość Niemiec zależy tylko i wyłącznie od odbudowy Wehrmachtu. Wszystkie inne zadania muszą ustąpić pierwszeństwa zbrojeniom… W każdym razie ja [Hitler] wychodzę z założenia, że w przyszłości w razie konfliktu pomiędzy potrzebami Wehrmachtu i potrzebami innych celów interesy Wehrmachtu muszą mieć w każdym przypadku pierwszeństwo”⁶.

W ciągu kilku dni od objęcia przez Hitlera władzy kierunek został więc wytyczony, terminy kolejnych posunięć zależały jednak od skomplikowanej sieci krajowych i międzynarodowych ograniczeń.

I.

Wyznaczone na 5 marca wybory powszechne były najważniejszym testem popularności Hitlera. Jeśli partie rządowe miały przeforsować swoje dyktatorskie cele pod ochroną prawa, kluczowe było, aby zyskały teraz przeważającą większość. W trzech poprzednich wyborach powszechnych, w roku 1930 i dwóch w roku 1932, 19 mln niemieckich wyborców nie zgodziło się na program narodowego ożywienia gospodarczego. Nawet w roku 1932, w szczycie swojej popularności i z ozdabiającym ich bannery zobowiązaniem Strassera do tworzenia miejsc pracy, naziści przyciągnęli poparcie tylko niewiele ponad trzeciej części elektoratu. Jeśli rząd Hitlera chciał zapewnić sobie solidną większość, wyraźnie niezbędne było unikanie niepokojenia opinii publicznej niebezpiecznymi awanturami realizowanymi na obszarze polityki zagranicznej. Bardzo ważne było także zachowanie pozorów narodowej jedności, rzekomo leżącej u podstaw rządu Hitlera. W jego gabinecie tekę finansów trzymał więc Schwerin von Krosigk, konserwatywny były urzędnik państwowy, znany ze sprzeciwu wobec finansowanego kredytem tworzenia miejsc pracy, następnie prezesem Reichsbanku pozostał Hans Luther papież monetarystycznej ortodoksji, zaś Alfred Hugenberg, przywódca DNVP, tego zasadniczego elementu hitlerowskiej koalicji, kierował Ministerstwami Gospodarki oraz Rolnictwa. Choć ten ostatni był w pełnym znaczeniu tego słowa gospodarczym nacjonalistą, to i on sprzeciwiał się walce z bezrobociem wykraczającej poza to, co już zaaprobował kanclerz Schleicher. Forsowanie natychmiastowego wzrostu wydatków rządowych przy takiej opozycji byłoby w przypadku Hitlera odwracaniem uwagi od jego priorytetowego celu, jakim w lutym 1933 roku była mobilizacja wyczerpanej partii nazistowskiej do ostatniego wysiłku wyborczego⁷.

Zresztą i tak zarówno „gigantyczny i gruntowny” pakiet kreacji miejsc pracy, który Hitler przyrzekł już podczas swojej pierwszej nocy na urzędzie, jak i pokaźne obietnice poczynione wojsku musiały poczekać na policzenie głosów. Nie było zresztą wielkiej potrzeby podejmowania natychmiastowych działań⁸. Po swoim poprzedniku generale Schleicherze Hitler odziedziczył w pełni rozwinięty finansowany kredytem program tworzenia miejsc pracy z całkowitym budżetem w wysokości 600 mln marek. Nic z tych pieniędzy nie zostało wydane zanim Hitler objął stanowisko, dlatego pierwsze zbrojenia, a także kroki z zakresu walki z bezrobociem polegały na wydawaniu środków Schleichera. 200 z 600 mln przeznaczono na potrzeby całej Rzeszy, z czego 190 mln domagało się wojsko, zaś 200 mln zostało wydane przez rządy krajowe. Reszta poszła na poprawę stanu ziemi rolnej.

Rezultaty marcowych wyborów były dla Hitlera i Goebbelsa rozczarowaniem. Niepowodzenie nazistów w osiągnięciu gdziekolwiek wyniku choćby zbliżonego do absolutnej większości, i to mimo że ich wyborcza oferta była wsparta znacznym zastraszaniem, potwierdza wniosek wyciągnięty przez większość obserwatorów jeszcze jesienią 1932 roku: jako ruch polityczny partia ta osiągnęła już swój limit, który dalece nie pozwalał na zdobycie większości niemieckiego elektoratu. Jednak teraz Hitler i jego partia nie potrzebowali już opierać się wyłącznie na procesie wyborczym⁹. Po wywarciu silnego nacisku na katolicką Partię Centrum Hitler miał już większość dwóch trzecich, jakiej potrzebował do uchwalenia ustawy z dnia 23 marca 1933 roku o nadzwyczajnych pełnomocnictwach, umożliwiającej jego rządowi działanie za pomocą dekretów. Droga do zdecydowanego użycia przymusu była więc otwarta. W ostrym kontraście do niechętnych przemocy rewolucjonistów z listopada 1918 roku, którzy uczynili wszystko, co było w ich mocy, aby zakończyć ludowe powstanie przeciwko pierwszej wojnie światowej i cesarzowi Wilhelmowi, naziści nie wahali się połączyć urny wyborczej z siłą fizyczną. Wiosną 1933 roku w całych Niemczech partia nazistowska i jej nacjonalistyczni sojusznicy rozpętali dziką falę gwałtów skierowanych przede wszystkim przeciwko komunistom, socjaldemokratom i niewielkiej niemieckiej mniejszości żydowskiej. Przy tym w niewytłumaczalny sposób socjalistyczne związki zawodowe wmówiły sobie, że są w stanie współpracować z rządem Hitlera, a nawet dołączyły do niego i Goebbelsa w czynionych przez nich przygotowaniach do obchodów 1 Maja jako święta narodowej pracy. Po raz pierwszy potraktowano wtedy ten dzień jako święto państwowe. Już jednak nazajutrz brunatne oddziały dokonały szturmu na siedziby związków zawodowych, pozamykały je i skonfiskowały setki milionów marek w majątku i funduszach. Robert Ley, nadużywający alkoholu zwolennik Hitlera, umieścił się na czele nowego Niemieckiego Frontu Pracy (Deutsche Arbeitsfront, DAF). Do tego czasu działalność nazistowskich aktywistów wśród załóg fabryk (Nationalsozialistische Betriebszellenorganisation, NSBO) osiągnęła już takie rozmiary, że zaczęły one przeszkadzać nawet Leyowi. Aby przywrócić porządek, Rzesza utworzyła więc regionalne urzędy pracy (Treuhänder der Arbeit) mające zajmować się ustalaniem pensji i łagodzeniem konfliktów pomiędzy pracodawcami i zbuntowanymi rzecznikami nazistowskich związkowców.

Tymczasem usunięto wewnętrzne przeszkody dla bardziej ekspansywnej polityki wydatkowej. W kwietniu 1933 roku minister pracy Rzeszy nacjonalista Franz Seldte podjął kwestię tworzenia miejsc pracy, naciskając na Hitlera, aby wykorzystać pochody pierwszomajowe jako punkt startowy dla od dawna obiecywanego programu walki z bezrobociem. Rynek pracy miał ożywić finansowany z kredytu pakiet o wartości od 1 mld do 1,6 mld marek¹⁰. W szczycie gwałtów związanych z Machtergreifung (objęcie władzy) Hans Luther został wysłany do Waszyngtonu w charakterze nowego niemieckiego ambasadora, a na stanowisku prezesa Reichsbanku zastąpił go Hjalmar Schacht, powracający teraz na swoją drugą kadencję do steru niemieckiej polityki pieniężnej. Nie było to niespodzianką, zważywszy jego nieskrywaną przynależność do partii nazistowskiej i to już od jesieni 1931 roku, niemniej wysłało wyraźny sygnał dotyczący agresywnych zamiarów Hitlera. W ślad za zmianami w Reichsbanku doszło w kwietniu do nominacji Fritza Reinhardta (ur. 1895) na sekretarza stanu w Ministerstwie Finansów Rzeszy. Od roku 1932 stał się on, wraz z nieszczęsnym Gregorem Strasserem, znany jako czołowy partyjny rzecznik tworzenia miejsc pracy¹¹. Dokooptowanie go do konserwatywnego Krosigka oznaczało zdecydowaną zmianę układu sił.

Opinia Schachta na temat tworzenia miejsc pracy i wzrostu kredytowania była skomplikowana. Nie był zwolennikiem systemu robót publicznych¹², z drugiej jednak strony wyraźnie wierzył w kreacyjną rolę polityki monetarnej. Ponadto jego nominacja w marcu 1933 roku mogła być w gruncie rzeczy uwarunkowana wcześniejszą zgodą na poniesienie znacznych wydatków na walkę z bezrobociem. W każdym razie realne pokrewieństwo Schachta z nacjonalistyczną prawicą nie dotyczyło spraw krajowych, ale międzynarodowych. Co często umyka w wąskich omówieniach wydarzeń związanych z objęciem władzy przez nazistów, to burzliwy kontekst międzynarodowy, w jakim się to odbywało. Machtergreifung Hitlera zbiegło się zarówno z inauguracją rządów nowego amerykańskiego prezydenta, jak i z końcowymi, dramatycznymi wstrząsami wtórnymi Wielkiej Depresji¹³. Gdy Roosevelt obejmował swój urząd, Stany Zjednoczone były ogarnięte finansową paniką, która zmusiła go do wydania ogólnokrajowego nakazu zamknięcia banków i nałożenia restrykcji na wywóz kapitału. 19 kwietnia 1933 roku Stany Zjednoczone jednostronnie zawiesiły wymienialność na złoto i pozwoliły na zdeprecjonowanie dolara. W ciągu następnych 4 miesięcy spadł on w stosunku do marki o ponad 30%. Rozlewając się na cały świat, zadało to niszczycielski cios tym resztkom, które pozostały jeszcze z międzynarodowego systemu stałych kursów wymiany¹⁴. Dewaluacja dolara znowu postawiła Niemcy przed dylematem: dewaluować także markę czy nie. Jeśli Niemcy nie powtórzą amerykańskiej ucieczki od złota, staną się zupełnie niekonkurencyjne na wszystkich rynkach eksportowych świata. Z drugiej strony dewaluacja dolara przyniosła także ogromny, niespodziewany zysk w postaci redukcji w markach długu Niemiec wobec Stanów Zjednoczonych. O tych kwestiach więcej powiemy w następnym rozdziale, niemniej na wiosnę 1933 roku Schacht sekundował Hitlerowi w potępianiu jakichkolwiek eksperymentów z walutą¹⁵. Odpowiadając na powszechne odczucie, Hitler i Schacht przekształcili obronę oficjalnej wartości marki niemieckiej w złocie w symbol nowej wiarygodności i niezłomności reżimu. Odwrotnie niż w roku 1923 teraz to dolar, a nie marka, tracił na wartości na rynkach walutowych.

W tym samym czasie Schacht wyraźnie dostrzegł okazję sprezentowaną mu przez chaotyczną sytuację międzynarodową i przedsięwziął podróż do Stanów Zjednoczonych, mając nadzieję na wykorzystanie chwilowego osłabienia największego wierzyciela Niemiec¹⁶. Jego nieobecność w Berlinie była główną przyczyną, dla której ostateczne porozumienie co do planu walki z bezrobociem zostało odłożone do końca maja. Natychmiast po powrocie uzgodnił jednak z Ministerstwem Finansów (RFM) warunki jednomiliardowego pakietu tworzenia miejsc pracy¹⁷. Tak zwany „program Reinhardta” został ostatecznie zaakceptowany przez rząd 28 maja, a ogłoszony niemieckiemu społeczeństwu 1 czerwca. Nieco ponad rok po słynnej mowie wygłoszonej przez Gregora Strassera w Reich;stagu, w której domagał się on działań w kwestii kryzysu bezrobocia, partia nazistowska spełniła swoją obietnicę. Pakiet był obszerny, a 1 mld marek było znaczną sumą, gdy porównamy ją do normalnych wydatków państwa na towary i usługi, które w najgorszym okresie kryzysu, tj. w latach 1932-1933, spadły do zaledwie 1,95 mld marek. Fundusze Reinhardta były kierowane zgodnie z precyzyjnymi priorytetami nakreślonymi przed rokiem 1932 przez Strassera i innych zwolenników tworzenia nowych miejsc pracy. Pieniądze miały więc napływać do osiedli podmiejskich, budownictwa mieszkaniowego i drogowego, odwołując się w tym do szerokiego spektrum interesu tak społecznego, jak i narodowego. Ponadto pakiet miał być finansowany z kredytu.

„Produkcyjne kreowanie kredytu” było sednem debaty, która w okresie przedwojennym ostro podzieliła ekonomistów na całym świecie¹⁸. Podstawowym pytaniem było, czy wydatki publiczne, finansowane w krótkim terminie przez nowo wydrukowane pieniądze, mogą mieć realny wpływ na produkcję i zatrudnienie. Wszystkie strony sporu zgadzały się, że tworzenie miejsc pracy finansowane przez wyższe podatki nie może nic dodać do całkowitego popytu, gdyż przenoszą one tylko siłę nabywczą z rąk prywatnych do państwa. Jeśli natomiast, w ramach alternatywy do tego, państwo podwyższało swoje fundusze przez konwencjonalne branie pożyczek na rynku kapitałowym, to nie wiązało się to z natychmiastową redukcją wydatków prywatnych, ponieważ pieniądze dostępne dla długoterminowych pożyczek pochodziły w końcu z oszczędności gospodarstw domowych, czyli z ich niewydanych dochodów. Jeśli jednak rynek kapitałowy był niewielki, marka zabrana przez państwo nie mogła być wzięta przez prywatnych pożyczkobiorców i w ten sposób pożyczanie przez państwo „wypychało” prywatne inwestycje. Jedynym sposobem finansowania nowych miejsc pracy, który gwarantował, że prywatna działalność gospodarcza nie będzie tłumiona, była kreacja „nowego kredytu”. Dla obrońców ortodoksji było to jednak nielogiczne: wypisywanie czeków nie mogło wyprodukować większej ilości realnych towarów czy środków trwałych. Pieniądze były przecież zwykłym żetonem, środkiem wymiany. Druk ich większej ilości nie mógł stworzyć „realnej” pracy, tak samo jak proste mówienie o kreacji nowych miejsc pracy nie mogło stworzyć możliwości zatrudnienia. Finansowanie tego z kredytu zakończyłoby się zwykłą inflacją. Na początku, gdy ludzie wzięliby się do pracy na rządowych budowach, mogłaby wystąpić iluzja „realnego” efektu, ale w miarę jak rosłyby ceny, siła nabywcza pensji i innych dochodów zostałaby skonsumowana, prywatne wydatki by spadły, a inflacja sprowokowana rządową kreacją kredytu zadziałałaby jak ukryty podatek. Nie byłoby więc więcej realnych nowych miejsc pracy niż gdyby wydatki rządowe były finansowane z normalnych podatków.

Z drugiej jednak strony dla zwolenników tworzenia miejsc pracy ten ortodoksyjny argument oparty był na nieporozumieniu. Jeśli gospodarka zapewnia pełne zatrudnienie – z każdym robotnikiem i każdą fabryką pracującymi na pełną skalę – nowa kreacja kredytu mogłaby rzeczywiście równie dobrze doprowadzić do inflacji. W tym przypadku prawdą byłoby, że dodatkowe wydatki rządowe byłyby finansowane przez „niedobrowolne oszczędności”. Ale jeśli praca i maszyny stały bezczynnie, to nie była to gra o sumie zerowej. W końcu przy milionach robotników rozpaczliwie szukających pracy i fabrykach głodnych zamówień nie było wielu powodów do oczekiwania wzrostu cen. W warunkach masowego bezrobocia rezultatem wydatków rządowych finansowanych z nowego kredytu byłby większy realny popyt i raczej większa produkcja i zatrudnienie niż inflacja. Sztuką polityki gospodarczej było dostarczyć właściwej dawki tej finansowanej z kredytu stymulacji, wystarczającej do odtworzenia pełnego zatrudnienia, ale nie tak dużej, żeby wypchnęła gospodarkę poza limit pełnego zatrudnienia, rozpętując inflacyjne szaleństwo. W roku 1933, zważywszy, że było wtedy już aż 6 mln bezrobotnych i że większość niemieckiego przemysłu działała przy mniej niż połowie swoich możliwości, nietrudno było znaleźć taki kompromis.

Wstępny eksperyment finansowanego kredytem tworzenia miejsc pracy nie został wdrożony przez Hitlera, ale przez generała Schleichera w grudniu 1932 roku¹⁹. Pierwszym krokiem było zorganizowanie wszystkiego tak, aby spółki, które uczestniczyły w rządowych projektach nie otrzymywały zapłaty od razu w gotówce, ale w formie oprocentowanych weksli (bonów pracy) państwowej agencji zamawiającej pracę. Aby skłonić kontrahentów do zaakceptowania tej niezwykłej formy płatności, były one gwarantowane przez grupę powiązanych z państwem banków. Najważniejszymi z nich były Deutsche Gesellschaft für öffentliche Arbeiten oraz Deutsche Bau- und Bodenbank, które zostały założone jeszcze w roku 1930 dla finansowania nieudanego planu kreacji nowych miejsc pracy realizowanego przez Brüninga celem przeciwdziałania wybuchowi depresji²⁰. Za pomocą dyskonta kontrahent mógł otrzymać za te weksle gotówkę w każdym banku należącym do konsorcjum. Banki były zaopatrzone w niezbędny zapas środków dzięki spieniężaniu przez nie bonów w Reichsbanku. W ten sposób Reichsbank kończył żywot weksli, wydając za nie nową gotówkę. Aby uczynić to dla niego akceptowalnym, RFM obiecało dokonywać wykupu w ustalonych terminach. Po wystąpieniu ożywienia RFM podniosłoby niezbędne fundusze dzięki wygenerowanemu przez wzrost gospodarczy dodatkowemu wpływowi dochodów podatkowych albo, jeśli rynki finansowe by odżyły, a oszczędności utrzymywałyby wysoki poziom, przez zaoferowanie rynkom długoterminowych obligacji rządowych.

Ogłoszenie programu Reinhardta odniosło oczywiście zamierzony efekt propagandowy. W całych Niemczech rozpętała się fala lokalnej aktywności²¹. Narodowym mistrzem w tej „bitwie o pracę” (Arbeitsschlacht) był gauleiter Prus Wschodnich Erich Koch. Gdy w styczniu 1933 roku Hitler obejmował władzę, ta zacofana rolnicza enklawa oddzielona od Niemiec polskim korytarzem miała zarejestrowanych 130 tys. bezrobotnych. Po zaledwie 6 miesiącach, 6 lipca 1933 roku, pierwszy wschodniopruski okręg został ogłoszony jako wolny od bezrobocia. Miesiąc później gauleiter Koch dumnie zameldował Führerowi całkowite „oczyszczenie” swojej prowincji. Ponad 100 tys. mężczyzn i kobiet zostało zaprzęgniętych do pracy w ramach spektakularnego pokazu narodowosocjalistycznej energii. Leżąca odłogiem ziemia została zaorana, potraktowana nawozami i obsiana, dzięki czemu stworzono gospodarstwa dla nowej generacji kolonistów rolnych. Goebbels dopilnował, żeby wyczyn ten wzbudził „zdumienie i podziw w całej Rzeszy i poza granicami Niemiec”. Tymczasem bliższy ogląd ujawnia, że wschodniopruska „bitwa o pracę” była w rzeczywistości od początku do końca tylko starannie zaaranżowanym przez państwo wydarzeniem medialnym. Gospodarka rolna Prus Wschodnich idealnie nadawała się do podejmowania szybkich, ale prymitywnych kroków zmierzających do tworzenia miejsc pracy. To Walter Funk, były dziennikarz gospodarczy obecnie pełniący funkcję sekretarza stanu w goebbelsowskim Ministerstwie Propagandy, wybrał zacofaną prowincję Kocha na punkt startowy narodowej kampanii. Göring, występując jako premier Prus, wpłynął na ministra finansów Rzeszy, aby ten skoncentrował nieproporcjonalny wkład narodowego funduszu tworzenia miejsc pracy na terytorium z bezrobociem w wysokości tylko 1,89% krajowego poziomu²². I Koch nie zawiódł. Bezrobotni z Prus Wschodnich zostali nieludzko wezwani jak do wojska. Tysiące żonatych mężczyzn spędzono razem w tzw. „obozach koleżeńskich” (Kameradschaftslager), gdzie zostali poddani morderczemu programowi kopania ziemi i politycznej edukacji, zapewnianemu przez Niemiecki Front Pracy. Koch zdołał nawet uzyskać uznanie jednego z wczesnych, improwizowanych obozów koncentracyjnych za przedsiębiorstwo tworzące miejsca pracy.

Sukces Prus Wschodnich dostarczył wzorca partyjnym liderom w całych Niemczech. Po „planie Kocha” nastąpił „plan Tapolskiego” dla Nadrenii, „plan Göringa” dla Berlina, „plan Sieberta” dla Bawarii i „plan Hellmutha” dla Frankonii. Jednak bazowy program Kocha „powszechnego kopania” nie nadawał się do bardziej rozwiniętych regionów Niemiec²³. Nawet w sektorze budownictwa przerzucanie ziemi było stosownym zatrudnieniem tylko dla najsłabiej wykwalifikowanych robotników, zaś murarze, stolarze, hydraulicy i elektrycy potrzebowali innej pracy. Po robotnikach budowlanych drugą największą grupą bezrobotnych byli pracownicy przemysłu metalowego, patrzący z pogardą na roboty drogowe. Jeszcze bardziej nieodpowiednie było budownictwo dla dziesiątek tysięcy urzędników i sekretarek, którzy rozpaczliwie poszukiwali pracy w handlowych dzielnicach Hamburga czy Berlina. Nie było więc niespodzianką, że spadkiem stopy bezrobocia w roku 1933 cieszyły się głównie obszary rolnicze, zaś rzeczywiste centra bezrobocia, Berlin, Hamburg, Brema czy Zagłębie Ruhry, podobnie jak południowe miasta, Stuttgart i Monachium, stosunkowo mało skorzystały na wczesnych etapach ożywienia. Co gorsza samorządy uważały, że kiedy wnioskowały o fundusze Reinhardta, ich prośby podlegały drobiazgowej, obstrukcyjnej krytyce. Faworyzowano budowę dróg kosztem wznoszenia nowych budynków, a miasta, które zalegały ze spłatą udzielonych im przed rokiem 1933 kredytów na tworzenie miejsc pracy, były wyłączone z rozpatrywania. Przyczyny tego skąpstwa w zarządzaniu programem Reinhardta stają się jaśniejsze gdy analizujemy całościowy rozdział funduszy. Wprawdzie większość pieniędzy wciąż była zarezerwowana na lokalne prace infrastrukturalne różnego rodzaju, jednak w latach 1933-1934 stale rosnąca kwota, która w końcu osiągnęła 230 mln marek, była wysysana według uznania władz Rzeszy na „działania specjalne”. Był to eufemizm stworzony na oznaczenie infrastruktury wojskowej, tj. strategicznych dróg, lotnisk, koszar i tras wodnych²⁴.

W istniejącej w reżimie nazistowskim mitologii tworzenia nowych miejsc pracy autobahny zajmują szczególne miejsce²⁵. Ironią losu jest jednak fakt, że z całą pewnością nie były one nigdy pomyślane jako kroki, których zasadniczym celem była kreacja miejsc pracy, ani nie miały one też istotnego wkładu w spadek bezrobocia²⁶. Opierały się bowiem nie na logice tworzenia miejsc pracy, ale narodowej przebudowy i zbrojeń, logice, która w swojej istocie była w równej mierze symboliczna, co i praktyczna. Pomysł sieci dróg długodystansowych, aby zebrać razem ośrodki ludnościowe Niemiec, fascynował ekspertów już od lat 20.. W roku 1925 założono spółkę do promowania nowej, zmotoryzowanej Hanzy, mającej teraz postać połączonej autostradami sieci miast handlowych. Hitler entuzjastycznie przyjął tę wizję jak swoją i wkrótce po dojściu do władzy wyznaczył Fritzowi Todtowi zadanie budowy tej sieci²⁷. Todt (1891-1942) był kompetentnym inżynierem, niemniej został wybrany głównie ze względu na swoje polityczne oddanie, gdyż był „starym wiarusem” partii nazistowskiej, człowiekiem o niekwestionowanej osobistej lojalności w stosunku do Hitlera, bez wahania akceptującym rasistowski Weltanschauung²⁸. W swoim brzemiennym w skutkach memorandum z grudnia 1932 roku pt. „Budowa i administracja dróg” zaprezentował program modernizacji tras, ale nie jako odpowiedź na kryzys bezrobocia, tylko jako środek narodowej przebudowy²⁹. Poprzez rozdział 5 mld marek w ciągu 5 lat Todt obiecywał zbudować zintegrowaną sieć 6 tys. km nowych dróg, zaś fundusze miały płynąć nie z pożyczek od „żydowskich banków”, ale z oszczędności niemieckich robotników. Jak sam Todt wyjaśniał, zasadniczym powodem budowy tych gigantycznych autostrad były kwestie wojskowe. Fundamentalnym dylematem strategicznym Niemiec była bowiem ich podatność na atak zarówno z zachodu, jak i ze wschodu. Autostrady służyłyby więc jako „linie życia” zrekonstruowanego narodowego systemu bezpieczeństwa. W ciągu 5 lat, obiecywał Todt, będzie można dokonać wielkiej powtórki francuskiej operacji znad Marny, która ocaliła Paryż przed armiami kajzera, ponieważ po autostradach Todta 300 tys. żołnierzy mogłoby zostać przewiezione ze wschodu na zachód Rzeszy w ciągu dwóch nocy szybkiej jazdy. Tym samym już od czasu swojego powstania wizja Todta była mocno spleciona z marzeniami o narodowych zbrojeniach, gdyż trzystutysięczna armia była trzy razy większa niż limit przewidziany w Traktacie Wersalskim. Naturalnie wszystko to nie przeszkadzało otwarciu dróg w czasie pokoju celem ich „zastosowania gospodarczego w ruchu pasażerskim i towarowym”. Todt nie był także ślepy na apele o tworzenie miejsc pracy. Oceniał, że roczny budżet w wysokości 1 mld marek umożliwi mu zatrudnienie 600 tys. robotników, w szczególności jeśli korzystanie z maszyn zostanie sprowadzone do minimum.

Hitler był zachwycony. Ignorując protesty ze strony narodowej spółki kolejowej Reichsbahn, poparł Todta przy tworzeniu korporacji autostradowej Rzeszy – Reichsautobahn. W ostatnich dniach czerwca 1933 roku Todt został mianowany Generalnym Inspektorem Niemieckich Dróg z kompetencjami obejmującymi zarówno autostrady, jak i ważniejsze drogi regionalne. Organizacja Todta stała się potężną instytucją Trzeciej Rzeszy, realnym konkurentem Reichsbahnu pod względem wpływu na krajową infrastrukturę transportową i jednym z zarzewi przyszłego systemu kontroli gospodarczej. 23 września na budowie drogi Frankfurt-Darmstadt Hitler i Goebbels zorganizowali przed kamerami kroniki filmowej wielki pokaz, podczas którego Hitler zrobił więcej niż tylko wbił pierwszą łopatę, bo wypełnił całą taczkę³⁰. W praktyce jednak wpływ programu autostradowego na bezrobocie był znikomy. W roku 1933 co najwyżej tysiąc robotników zostało zatrudnionych na pierwszym odcinku autostrady, zaś 12 miesięcy po nominacji Todta autostradowa siła robocza liczyła zaledwie 8 tys. ludzi – mała cząstka miejsc pracy stworzonych od czasu, gdy Hitler objął władzę. Z powodu innych, pilniejszych zobowiązań finansowych reżimu Todt musiał walczyć nawet o fundusze niezbędne do utrzymania już istniejących dróg.

WYKRES NR 1. BEZROBOCIE W NIEMCZECH, TERYTORIUM PRZED ROKIEM 1938 (W TYS.)

Z funduszami Schleichera całkowicie rozdysponowanymi do końca lata 1933 roku i z mozolnie wchodzącym w życie programem Reinhardta Ministerstwo Pracy Rzeszy miało złe przeczucia co do nadchodzącej zimy³¹. Do września 1933 roku bezrobocie spadło wprawdzie grubo poniżej 4 mln, niemniej w obliczu kończących się żniw i niemal zamkniętego sezonu budowlanego należało się obawiać nieuchronnych komplikacji. Wcześniej, latem 1932 roku, kanclerz Papen popełnił katastrofalny błąd, przyrzekając koniec gospodarczej niedoli tylko po to, aby nagle stanąć w obliczu ponownego wzrostu bezrobocia zimą lat 1932-1933. Jak to Hitler oświadczył w końcu września 1933 roku przedstawicielom przemysłu, najważniejsze było uniknąć drugiego szoku psychicznego. Niemcy musieli być teraz pewni, że są już „za górką”³². W tym celu partia nazistowska jesienią 1933 roku podwoiła swój propagandowy szturm przeciwko bezrobociu. Jednocześnie ministerstwa Rzeszy zaczęły przygotowywać nowy program, zaprojektowany specjalnie, aby przeprowadzić przez trudne zimowe miesiące branżę budowlaną aktywną na obszarach miejskich. Drugi program Reinhardta z września 1933 roku był więc powrotem do mniej ambitnych pomysłów tworzenia miejsc pracy, opierał się nie na bezpośrednich efektach rządowych wydatków finansowanych z kredytu, ale na pośrednich subsydiach dla działalności prywatnej. Miało to też skromniejszy zakres: 500 mln marek zostało zarezerwowane na dopłaty do remontów budynków, a dalsze 300 mln przeznaczono na subwencjonowanie odsetek od długów hipotecznych zaciągniętych do końca roku podatkowego 1933-1934. Oba te programy osiągnęły mierzalny efekt: podczas pierwszej zimy Trzeciej Rzeszy liczba bezrobotnych nie przekroczyła znacząco 4 mln, do której to wartości spadła jesienią 1933 roku. Pod względem politycznym zadanie zostało więc wykonane.

Także obszary miejskie odczuły w końcu ulgę. Na przykład w Northeim pod Hanowerem „bitwa o pracę” zaczęła się na poważnie dopiero w październiku 1933 roku³³. Nowo wybrany, nazistowski burmistrz mocno naciskał na miejscowych pracodawców, aby zatrudniali nowych pracowników. Kolejnej wiosny namawianie poparto pokaźnym programem robót publicznych. Pokazując nowy sens solidarności społecznej, miejskie władze nazistowskie poświęciły dziesiątki tysięcy godzin roboczych na budowę mieszkań dla przeludnionego miasta. Średniowieczne centrum zostało starannie odtworzone, mury miejskie i fosa stały się parkiem publicznym. Na nowo zainteresowano się na wpół drewnianymi budynkami znajdującymi się w centrum miasta, zaś pobliskim lesie wycięto wielki amfiteatr, który, trzymając się ówczesnej atmosfery, został wyświęcony na starożytne teutońskie święte miejsce, inaczej Thingstätte. Zamiar ukryty pod tym archaizmem był jednak całkiem nowoczesny: do roku 1936 urząd turystyczny w Northeim przyciągał 60 tys. zwiedzających rocznie, zaś Thingstätte stało się popularnym miejscem nazistowskich, objazdowych konferencji.

Zachęcane przez nieustającą propagandą Goebbelsa władze lokalne w całych Niemczech bardzo pragnęły ujrzeć na wiosnę 1934 roku nowe akcje realizowane w ramach walki z bezrobociem. Rada miejska Hamburga, wciąż zmagającego się ze swoim ponadprzeciętnym poziomem bezrobocia, opracowała listę życzeń obejmującą projekty warte dziesiątki milionów marek³⁴. A zrobiono tak, gdyż spodziewano się znaleźć dla nich w Berlinie pełne zrozumienie. Jeszcze w sierpniu 1933 roku w piśmie do właściwego gauleitera Hitler przedstawiał bowiem walkę z bezrobociem jako trzyetapową kampanię: pierwsza fala nadeszła w pierwszej połowie 1933 roku; druga, program Reinhardta, było energicznym działaniem podtrzymującym, zmierzającym do utrwalenia sukcesów odniesionych w roku poprzednim; rok 1934 zaś miał być świadkiem trzeciej fali bitwy o pracę. Jednak, jak to gauleiter miał odkryć 12 miesięcy po tym, jak naziści objęli władzę, tworzenie zwykłych cywilnych miejsc pracy nie było już największym priorytetem reżimu hitlerowskiego. Zbrojenia, główny cel polityki nacjonalistycznej, zdominowały teraz agendę.

II.

Kroki zbrojeniowe podjęte przez rząd Hitlera w ciągu pierwszych pięciu miesięcy jego działania były, podobnie jak te związane z tworzeniem cywilnych miejsc pracy, oparte o pieniądze i plany odziedziczone po Republice Weimarskiej. Każde bardziej radykalne posunięcie zależało od sytuacji międzynarodowej, gdyż powiększenie pokojowego stanu niemieckich sił zbrojnych pociągało za sobą rażące złamanie Traktatu i afront w stosunku do genewskiej międzynarodowej konferencji rozbrojeniowej. Musiałoby być to więc starannie przygotowane i skoordynowane z innymi aspektami polityki zagranicznej, w szczególności z tymi finansowymi³⁵.

Jak już widzieliśmy, płatności reparacji zostały skutecznie wstrzymane przez moratorium Hoovera z lipca 1931 roku. Ponadto jesienią wszedł w życie wspomniany Standstill Agreement obejmujący niemieckie długi krótkoterminowe. W lipcu 1932 roku Francja i Wielka Brytania zgodziły się na zaprzestanie wysuwania swoich żądań reparacyjnych, zaś w grudniu 1932 roku sama Francja nie wywiązała się ze spłaty swoich długów wojennych wobec Ameryki. W następstwie tego precedensu zaniechanie przez Niemcy spłaty 10 mld marek, które były one winne swoim długoterminowym wierzycielom, głównie Stanom Zjednoczonym, było już tylko kwestią czasu³⁶. Nawet po zawartym w Lozannie w roku 1932 porozumieniu w sprawie zakończenia reparacji obsługa niemieckiego długu zagranicznego wymagała rocznej kwoty w wysokości 1 mld marek w obcej walucie³⁷. Ciężar tego zobowiązania dla niemieckiej gospodarki można docenić, gdy porównamy go z całym eksportem, mającym w roku 1933 wartość 4,8 mld marek, i importem – 4,2 mld marek. Możemy tutaj przy okazji zobaczyć, jak destrukcyjny wpływ miała na światowych dłużników globalna deflacja, gdyż w roku 1929 niemiecki eksport doszedł do ponad 8 mld marek. Wartość niemieckiego importu skurczyła się oczywiście również razem ze światowym spadkiem cen towarów, niemniej proporcjonalnie obciążenie długiem dramatycznie wzrosło.

Tymczasem niemiecka gospodarka nie byłaby w stanie przeżyć bez importu. Aby wyżywić swoją gęsto upakowaną ludność, Niemcy musiały importować tłuszcze i pasze. 19 mln niemieckich gospodarstw domowych nie dałoby rady zaspokoić z krajowych źródeł swojego ogromnego apetytu na mięso, mleko i masło. Niemieckie gigantyczne stada świń i krów mogły być utrzymywane tylko dzięki importowi wielkich ilości wysokoenergetycznych pasz. Tak wielki przemysł, jak tekstylny zależał w całości od przywożonych bawełny i wełny. Piece hutnicze Zagłębia Ruhry karmiły się rudą żelaza ze Skandynawii, a zależność tę jeszcze bardziej pogłębiła utrata w roku 1918 Alzacji i Lotaryngii. Jedynym surowcem, którego Niemcy mieli w nadmiarze, był węgiel. Tymczasem rosnąca niemiecka flota samochodów osobowych, ciężarówek i samolotów spalała ropę i jeździła na oponach produkowanych z importowanego kauczuku. Biorąc pod uwagę to uzależnienie, to poziom importu był najlepszym wskaźnikiem wigoru niemieckiego gospodarczego metabolizmu. W roku 1928, kiedy Republika Weimarska była bliska pełnego zatrudnienia, jego realna wartość, uwzględniając bardzo ostry spadek światowych cen towarów, była o 50% wyższa niż ta, z jaką Niemcy przetrwały rok 1933. Niemiecka gospodarka nie mogłaby teraz osiągnąć niczego, co przypominałoby jej normalny poziom aktywności gospodarczej, bez istotnego wzrostu wolumenu zagranicznego wkładu. Co gorsza, w miarę jak Niemcy wraz z Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi by się ożywiały, ich łączny popyt miałby efekt uboczny w postaci rosnących cen na światowych rynkach towarowych. Wszystko zatem zależało od niemieckiej zdolności do utrzymania wysokiego eksportu, za pomocą którego obsługiwano by dług i płacono za import.

W niemiecki handel eksportowy mocno uderzyła jednak fala niestabilności kursowej spowodowana przez brytyjskie odejście od złota w roku 1932 i następujący po tym gwałtowny wzrost światowego protekcjonizmu. Jak to z rozbrajającą szczerością przyznał Sir Frederick Phillips z Ministerstwa Skarbu Jego Królewskiej Mości: „Żaden kraj nigdy nie wymierzył poważniejszego ciosu międzynarodowemu handlowi niż my to zrobiliśmy poprzez (1) dewaluację funta (2) niemal jednoczesny odwrót od wolnego handlu w stronę protekcji”³⁸. W kwietniu 1933 roku sytuację pogorszyła dodatkowo dewaluacja dolara. Choć zmniejszyła ona ciężar niemieckiego długu, to jeszcze bardziej utrudniła niemieckim eksporterom zarabianie niezbędnych dolarów. Już przed rokiem 1933 niemiecki bilans handlowy nieubłaganie dążył do deficytu, a ograniczone zapasy obcej waluty błyskawicznie wypływały z Reichsbanku³⁹. W styczniu 1933 roku jej krajowe zasoby wynosiły ponad 800 mln marek, zaś do lata spadły w wyniku spłaty długu do zaledwie 400 mln marek, co wystarczało do pokrycia kosztów co najwyżej jednomiesięcznego, minimalnego importu. Odłożywszy na bok polityczne znaczenie zagranicznego długu, i tak szybkimi krokami zbliżał się ten moment, w którym reżim Hitlera miał stanąć w obliczu trudnego dylematu. Mógłby jeszcze podjąć desperackie kroki celem zwiększenia eksportu, włącznie z dewaluacją marki, aby uczynić ją bardziej konkurencyjną w stosunku do funta albo dolara. Jeśli jednak i to nie dałoby efektu, zostałby mu tylko brutalny wybór pomiędzy utrzymaniem czysto minimalnego importu niezbędnego dla niemieckiego ożywienia a przerwaniem wzrostu gospodarczego, aby zaspokoić żądania zagranicznych wierzycieli Niemiec.

Mając w roku 1930 taki sam dylemat, rząd Brüninga wybrał drugą opcję, tj. obcięcie importu, aby umożliwić Niemcom honorowanie ich zobowiązań reparacyjnych. Niemniej w świetle postawy, jaką Hitler i jego współpracownicy przyjęli od czasu ogłoszenia planu Younga, nie było raczej żadnych wątpliwości, jak będą działać. W kwietniu 1933 roku rząd dał Schachtowi carte blanche w kwestii ogłoszenia w momencie przez niego wybranym moratorium na niemiecki dług zagraniczny⁴⁰. Początkowo Schacht miał nadzieję wykorzystać kłopotliwą sytuację Stanów Zjednoczonych i natychmiast odmówić dokonywania spłat⁴¹. Liczył, że zajęta własnym kryzysem rolnym administracja Roosevelta zechce poświęcić interesy Wall Street w zamian za niemiecką zgodę na wzrost importu surowców. Pierwsza rozmowa Schachta z prezydentem wydawała się potwierdzać to przeczucie, ale zanim ten pierwszy mógł podjąć nieodwołalne kroki, interweniował Departament Stanu USA, wydając szorstki komunikat podkreślający, że nowa administracja spodziewa się po Niemcach honorowania ich długów. W ostatnim momencie Schacht został więc zmuszony do krępującej ucieczki⁴². W odróżnieniu jednak od lat 20. nacisk ze strony Stanów Zjednoczonych nie wystarczał już do zmuszenia Niemiec do przestrzegania reguł. W końcu maja 1933 roku Schacht zwołał w Berlinie konferencję niemieckich wierzycieli, na której usiłował perswadować im potrzebę dokonania choć częściowego moratorium. Kredytodawcy jednak nie byli przekonani, że działa on w dobrej wierze, i odmówili jakichkolwiek ustępstw. Miesięczne zyski Reichsbanku sugerowały bowiem, że Schacht celowo zaostrzał niedobór zagranicznej waluty poprzez niepotrzebne przyspieszanie spłat krótkoterminowych długów⁴³. Niepowodzenie przy osiąganiu kompromisu dostarczyło jednak Schachtowi wymówki, której potrzebował do podjęcia samodzielnych działań. 8 czerwca rząd dał swoją zgodę na rozpoczynające się 30 czerwca jednostronne moratorium na niemieckie długoterminowe długi zagraniczne. Na znak „dobrej woli” niemieccy dłużnicy mieliby dokonywać spłat w markach na rachunki administrowane przez Reichsbank, jednak pieniądze te, gromadzone na rachunkach wierzycieli, nie mogłyby być już zamieniane na zagraniczną walutę. Płatności w obcych walutach zostaną wznowione dopiero gdy niemiecka sytuacja w handlu zagranicznym powróci do sporej nadwyżki, a to ostatecznie zależało od krajów wierzycieli. Jeśli chcą spłaty swoich długów, muszą kupować niemieckie towary. Jeśli zaś Niemcy nie będą mogły osiągnąć wymaganej nadwyżki, nie będzie można od nich oczekiwać, żeby zaangażowały się na większą skalę w obsługę zagranicznego długu.

Zawieszenie spłaty długu było pierwszym agresywnym krokiem w polityce zagranicznej uczynionym przez rząd Hitlera. Choć był on powszechnie oczekiwany, to i tak wywołał szok i oburzenie w handlowych stolicach świata⁴⁴. Po pierwszych doświadczeniach z Schachtem Roosevelt określił go mianem „drania”⁴⁵. Za scenę wspólnej, międzynarodowej odpowiedzi mogła posłużyć Światowa Konferencja Gospodarcza, która rozpoczęła się w Londynie 12 lipca 1933 roku, jednak latem tamtego roku szanse na to były niewielkie. Zbyt głęboko Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Francja różniły się w poglądach na fundamentalne kwestie polityki gospodarczej⁴⁶. W istocie Amerykanie byli w tych sprawach podzieleni nawet wewnętrznie⁴⁷. Z jednej strony sekretarz stanu Cordell Hull i prezydent Roosevelt przedstawiali się jako internacjonaliści dążący do tego, aby Światowa Konferencja Gospodarcza odbyła się najszybciej jak to tylko możliwe i wyprostowała drogę poprzez globalne celne zawieszenie broni. Po tym, jak Hugenberg, spełniając najważniejsze żądania społeczności rolniczej, szybko uwinął się z nowym systemem kwot i monopoli importowych, rząd Hitlera uważał, że najlepiej będzie poprzeć poglądy Hulla, przynajmniej do końca Konferencji. Z drugiej jednak strony Roosevelt podkopywał swoje własne, prohandlowe stanowisko, najpierw poprzez publiczne odroczenie do roku 1934 wszelkich redukcji amerykańskich ceł, ale jeszcze bardziej poprzez zgodę na swobodny spadek kursu dolara⁴⁸. Chcąc ograniczyć szkody, Brytyjczycy rozpaczliwie próbowali przekonać Roosevelta do zgody chociaż na stabilizację kursu dolar-funt szterling na poziomie zbliżonym do tego przeważającego przed rokiem 1931. Jednak 3 lipca prezydent Roosevelt przekazał swój tzw. „bombowy telegram”, oznajmiający, że nie ma mowy o stabilizacji dolara. Ożywienie gospodarcze w Stanach Zjednoczonych było absolutnym priorytetem, nawet jeśli miało zubożyć największych partnerów handlowych Ameryki.

Taka perspektywa nie dawała żadnej nadziei na zawarcie w Londynie jakiegoś istotnego porozumienia i oczywiście żadnej nadziei na wspólną oficjalną odpowiedź dla Niemiec. Ministrowi Rzeszy Hugenbergowi udało się wprawić w zakłopotanie resztę swojej delegacji swoim nieuzgodnionym wybuchem, w którym zażądał oddania niemieckich kolonii oraz wolnej ręki przy ekspansji na wschód. Jednak latem 1933 roku te niemieckie problemy wydawały się niewielkie w porównaniu z powszechniejszym od nich zaburzeniem globalnego systemu finansowego. Także Berlin nie miał ochoty popierać Hugenberga. Kolonie były problemem starej szkoły, a nie zasadniczą częścią wizji polityki zagranicznej Hitlera. Do końca miesiąca Hugenberg zrezygnował więc ze swoich stanowisk, a jego partia, DNVP, popadła wraz z nim w zapomnienie. W Ministerstwie Rolnictwa zastąpił go radykalny ideolog nazistowski Walther Darre, zaś w Ministerstwie Gospodarki – Kurt Schmitt, prezes Allianza, czołowej niemieckiej firmy ubezpieczeniowej. Schacht ze swojej strony opuścił Londyn, utwierdziwszy się w przekonaniu, że dni multilateralnej światowej gospodarki są policzone.

Dokładnie w tym samym momencie, kiedy Niemcy ogłaszały moratorium na swoje długoterminowe długi, rząd Hitlera podjął także zdecydowane kroki w kierunku zbrojeń. Warunki pakietu finansowego, który stał za pierwszą realną fazą zbrojeń, zostały retrospektywnie udokumentowane w memorandum Wehrmachtu z 1938 roku. Źródło to nie precyzuje jasno daty, kiedy zostało osiągnięte stosowne porozumienie, ale rachunek prawdopodobieństwa wskazuje na posiedzenie rządu w dniu 8 czerwca 1933 roku, tj. w tym samym dniu, w którym Niemcy ogłosiły swoje moratorium na długi⁴⁹. W spotkaniu uczestniczyli Schacht, minister obrony Blomberg, Göring i sekretarz stanu w Ministerstwie Lotnictwa Erhard Milch. Skala tego, na co się zgodzono, oznaczała radykalne zerwanie z wszystkimi wcześniejszymi koncepcjami niemieckich zbrojeń. Zaakceptowana przez Schachta wartość wyniosła 35 mld marek do wydania w ciągu 8 lat, tj. w kwocie prawie 4,4 mld rocznie. Aby pokazać to w jakiejś perspektywie, powiedzmy, że roczne wydatki wojskowe Republiki Weimarskiej były liczone nie w miliardach, ale w setkach milionów marek. Cały dochód narodowy w roku 1933 spadł do tak małej kwoty jak 43 mld marek. Nawet uwzględniając szybkie ożywienie, program Schachta wzywał do poświęcenia na obronność w ciągu kolejnych 8 lat między 5% i 10% niemieckiego PKB. Porównując to z naszymi czasami, jest to dwa albo trzy razy większe obciążenie kosztami obrony niż w większości krajów Zachodu, ponoszone w dodatku przez kraj o dużo mniejszym poziomie dochodu na głowę mieszkańca. Stany Zjednoczone i Wielka Brytania utrzymywały pokojowe wydatki na obronę na tym poziomie tylko w latach 50., podczas najintensywniejszych faz Zimnej Wojny i robiły to w oparciu o dużo wyższe wartości dochodu per capita. Program o wartości 35 mld marek z lipca 1933 roku pociągał za sobą jeśli nie całkowitą militaryzację niemieckiego społeczeństwa, to przynajmniej stworzenie znaczącego kompleksu militarno-przemysłowego z poważnymi tego konsekwencjami dla reszty gospodarki.

Zważywszy na opłakany stan niemieckiej gospodarki w roku 1933 i wstrząs, jaki dotknął rynki finansowe, poza dyskusją było zebranie nawet pierwszej raty z tych 35 mld marek z podatków albo konwencjonalnych pożyczek. W efekcie latem 1933 roku Schacht wprowadził wojskową wersję pozabudżetowego systemu finansowania, po raz pierwszy użytego przy tworzeniu cywilnych miejsc pracy⁵⁰, a w kwietniu 1933 roku rząd zgodził się na uwolnienie obrony od normalnego procesu nadzoru budżetowego⁵¹. Kilka tygodni po spotkaniach, które odbyły się na początku czerwca, powołano specjalne biura rachunkowe do kierowania środków pozabudżetowych mających teraz płynąć do wojska. Od kwietnia 1934 roku kontrahenci zbrojeniowi mieli być opłacani w wekslach wystawianych przez Mefo GmbH. Ta spółka-słup została założona z kapitałem 1 mln marek, dostarczonym przez Vereinigte Stahlwerke, Kruppa, Siemensa, Deutsche Industrie Werke i Gutehoffnungshuette (GHH)⁵². Krupp i Deutsche Industrie Werke były wielkimi producentami zbrojeniowymi, przy czym ten ostatni był państwowy, zaś Siemens i Vereinigte Stahlwerke, choć też mogły na wielką skalę skorzystać z wydatków wojskowych, zostały najprawdopodobniej włączone z powodu ich wysokiego ratingu kredytowego. Gwarantowane przez te świetne marki weksle zbrojeniowe stały się zabezpieczeniami kredytowymi akceptowalnymi przez Reichsbank. Ponadto z niewielkim dyskontem kontrahenci zbrojeniowi mogli w banku centralnym zamienić je na gotówkę. W tym akurat przypadku, ponieważ dawały dobry procent i były realnie gwarantowane przez Rzeszę, większość weksli w rzeczywistości wciąż pozostawała w obiegu. Niewielka ich liczba została wyemitowana już jesienią 1933 roku, aby bezpiecznie przeprowadzić przez kryzys gotówkowy pierwszych kontrahentów Luftwaffe⁵³. Wypłata na wielką skalę zaczęła się w kwietniu 1934 roku, wygodnie skorelowana czasowo tak, aby zbiec się z wznowioną akcją propagandową otaczającą drugą falę działań na rzecz tworzenia nowych miejsc pracy.

Pod każdym względem oprócz propagandowego działania mające na celu tworzenie cywilnych miejsc pracy wydawały się w roku 1933 znikome w stosunku do decyzji podjętych w związku ze zbrojeniami i długiem zagranicznym. Pakiet wydatków wojskowych znacznie przekraczał wszystko co tylko wymyślono w obszarze walki z bezrobociem. Zgodne z porozumieniem z czerwca 1933 roku wydatki wojskowe miały być prawie trzy razy większe niż połączony ogół wszystkich kroków podjętych w ramach tworzenia cywilnych miejsc pracy ogłoszonych w latach 1932 i 1933. Ważniejszy był jednak wymiar strategiczny. Tworzenie miejsc pracy było kwestią ściśle wewnętrzną, w odróżnieniu od tego niemieckie moratorium na długi i decyzje zbrojeniowe miały konsekwencje na skalę globalną. To mógł być tylko zbieg okoliczności, że moratorium na długi zostało ogłoszone tego samego dnia, kiedy rząd podjął decyzję o zbrojeniach, ale mimo wszystko nawet taka przypadkowość wskazuje na głębszą logikę. Jak widzieliśmy, od wczesnych lat 20. podstawą niemieckiej strategii bezpieczeństwa było przeciwstawianie wpływów gospodarczych Stanów Zjednoczonych zagrożeniu militarnemu ze strony europejskich sąsiadów Niemiec, a niemieckie długi wobec Stanów Zjednoczonych były finansowym ucieleśnieniem tej transatlantyckiej gry. I co także widzieliśmy, Brüning kontynuował honorowanie tych zobowiązań w trakcie całego kryzysu lat 1931 i 1932. Decyzja z lata 1933 roku o zaniechaniu spłat oznaczała więc zasadniczy punkt zwrotny⁵⁴. W jej efekcie rząd Hitlera deklarował swoje odejście od wspomnianych domniemanych gwarancji bezpieczeństwa, które Ameryka dawała Republice Weimarskiej od lat 1923-1924. Zerwanie to było na początku tylko częściowe, gdyż w obliczu oburzenia wierzycieli Hitler i Schacht zrezygnowali z forsowania całkowitego moratorium. Mimo początkowej deklaracji zgodzili się później na kontynuację przynajmniej częściowych spłat, a tymczasem niemiecka propaganda wciąż słownie wspierała potrzebę zachowania dobrych stosunków z Ameryką. Moratorium było jednak rozstrzygającym pierwszym krokiem i było zupełnie logiczne, że musiało być powiązane ze zbrojeniami. Odrzucając zarówno ciężar amerykańskich długów, jak i protekcję, którą oferowała Ameryka, rząd Hitlera obwieścił tym samym swój zamiar ponownego wejścia do niebezpiecznej gry, jaką był kontynentalny wyścig zbrojeń.

W swojej „mowie pokojowej” z 17 maja 1933 roku Hitler ciągle jeszcze usiłował uspokoić krajowe i zagraniczne nerwy⁵⁵. Wszystko to było jednak już tylko taktyką. W przeprowadzonych w dniach 17-18 czerwca 1933 roku poufnych rozmowach z autorytarnym premierem Węgier Gyulą Gömbösem Hitler jasno oznajmił swoją chęć „zupełnego zmiażdżenia Francji”⁵⁶. A kiedy program na kwotę 35 mld marek został zaakceptowany, było już jasne, że ten teatrzyk długo się już nie utrzyma. Niemcy musiały więc teraz znaleźć jakiś sposób na wyjście z genewskich rozmów rozbrojeniowych. Okazja nadarzyła się w październiku 1933 roku, kiedy to Brytyjczycy przedłożyli nowy pakiet propozycji rozbrojeniowych, a Francuzi natychmiast odrzucili jakąkolwiek sugestię, że mają już zrobić pierwszy krok zmierzający do redukcji ich pokaźnych sił zbrojnych. Z kolei Brytyjczycy odmówili swojej zgody na niemiecką kontrpropozycję, że powinno się im zezwolić na dozbrojenie do obniżonego poziomu proponowanego innym europejskim mocarstwom. Rząd Hitlera postanowił zinterpretować to jako brytyjski odwrót od niezwykle ważnej zasady parytetu, który rzekomo przyznano Niemcom w grudniu 1932 roku. 14 października 1933 roku Hitler ogłosił, że nie ma już dłużej ochoty akceptować upokarzającego dla Niemiec drugorzędnego statusu i wycofuje się zarówno z rozmów rozbrojeniowych, jak i z członkostwa w Lidze Narodów⁵⁷. Hitler wykonał ten ruch przy pełnym poparciu Blomberga i ministra spraw zagranicznych Konstantina von Neuratha oraz ciepłym stosunku do tego Schachta i bardziej politycznie myślących przedstawicieli niemieckiego przemysłu. Nie może być też żadnych wątpliwości co do tego, że to śmiałe odrzucenie ostatniego, upokarzającego reliktu Wersalu było ogromnie popularne wśród niemieckiej opinii publicznej. Jednak pod tą fasadą w Berlinie panowała panika. Wydaje się, że Blomberg i Göring spodziewali się polskiej i francuskiej odpowiedzi w postaci wojskowej interwencji. Przygotowany został nawet rozpaczliwy plan obrony Berlina jako ostatniego szańca. W tym przypadku jednak Trzecia Rzesza jeszcze raz skorzystała na braku jedności wśród swoich wrogów. Przez zimę lat 1933-1934 rząd Francji był bowiem sparaliżowany z powodu gwałtownego wzrostu krajowej aktywności faszystów, której szczytem były uliczne walki na początku 1934 roku⁵⁸. Polska zaś została na początku 1934 roku zneutralizowana gospodarczymi ustępstwami i traktatem o przyjaźni. Mimo to, wzorem, który miał się jeszcze nieraz powtórzyć, agresywność Berlina stworzyła poczucie zagrożenia, a to z kolei dostarczyło usprawiedliwienia dla eskalacji niemieckich planów zbrojeniowych⁵⁹. W krótkich odstępach czasu wszystkie trzy rodzaje niemieckich sił zbrojnych przygotowały się do skorzystania z 35 mld marek obiecanych im przez ich dobroczyńcę z Reichsbanku. Göring i nowy minister lotnictwa Rzeszy (RLM) byli pierwszymi, którzy wystartowali z bloków. W planach opracowanych jeszcze w 1932 roku domagano się tajnych sił lotniczych w liczbie 200 samolotów. W połowie września Milch podniósł to do 2 tys. maszyn pierwszej linii do roku 1935⁶⁰. Jak jeszcze zobaczymy, wyznaczyło to początek gigantycznego programu budownictwa przemysłowego nadzorowanego przez kierowane przez Göringa Ministerstwo Lotnictwa. Armia skończyła swój rozszerzony program zbrojeń w grudniu 1933 roku⁶¹. Powiększenie armii miało być podzielone na dwie czteroletnie fazy. Do końca 1937 roku Niemcy miały uzyskać stałą armię w liczbie 21 dywizji albo 300 tys. żołnierzy, która na czas wojny mogła być poszerzona do 63 dywizji. Liczono, że to wystarczy do przeprowadzenia skutecznej obrony na wypadek połączonego ataku Polski i Francji. Ofensywna siła uderzeniowa miała natomiast zostać dodana w następnym czteroletnim etapie, rozciągniętym między latami 1938 i 1941. Ten program armii z grudnia 1933 roku jest kluczowy, ponieważ zapowiada kolejną eskalację polityki zagranicznej Hitlera. Aby osiągnąć ten nowy cel w postaci stworzenia 300-tysięcznej siły, pobór musiał zostać przeprowadzony w ciągu następnych 2 lat, a to byłoby fundamentalnym złamaniem Traktatu Wersalskiego. Co więcej, należało rozwiązać także problem Nadrenii. Zgodnie z zapisami Traktatu zachodni brzeg Renu miał przecież pozostać zdemilitaryzowany, co z kolei oznaczało, że Zagłębie Ruhry, serce przemysłu ciężkiego Niemiec, nie mogłoby być bronione. A przecież bez jego potencjału nie był możliwy żaden realny plan wojenny. Nadrenia musiała zatem dostać się w całości pod niemiecką kontrolę i to najpóźniej do końca 1937 roku. Od grudnia 1933 roku zegar odmierzał już więc czas do konfrontacji z Francją.

W świetle tego antagonizmu można byłoby spodziewać się po rządzie Hitlera szukania ochrony w bliższych relacjach z Wielką Brytanią. Tymczasem w grudniu 1933 roku przy pełnym poparciu rządu Schacht zwiększył nacisk na odcinku finansowym i to w sposób obliczony na maksymalną obrazę Brytyjczyków i Amerykanów. W czerwcu 1933 roku protesty przeciwko moratorium Schachta były już tak duże, że Niemcy byli zmuszeni do wycofania się i kontynuowania spłat przynajmniej połowy kapitału i odsetek, które byli winni zagranicznym wierzycielom. Korzystniejsze warunki wynegocjowano ze Szwajcarią i Holandią⁶². Choć małe rozmiarami kraje te znajdowały się wśród największych niemieckich krótkoterminowych wierzycieli, ale jako główni odbiorcy niemieckiego eksportu były także żywym źródłem twardej waluty, dzięki czemu trzymały w ręku bat w rozmowach z Rzeszą. Jeśli na przykład Szwajcaria narzuciłaby przymusowe porozumienie rozliczeniowe, zaspakajając priorytetowe roszczenia swoich kredytodawców z wszystkich niemieckich dochodów z tytułu eksportu, pozbawiłoby to Reichsbank obcej waluty, której rozpaczliwie potrzebował do importu surowców i żywności ze Stanów Zjednoczonych i Imperium Brytyjskiego⁶³. Z drugiej jednak strony Holendrzy i Szwajcarzy mieli poważny interes w zachowaniu swoich powiązań handlowych z ich dużo większym sąsiadem, a mieli wiele powodów do obaw, że mogą one zostać naruszone w wyniku układu dotyczącego długów wynegocjowanego ponad ich głowami przez Wielką Brytanię i Stany Zjednoczone. Rezultatem były porozumienia rozliczeniowe, w których Holendrzy i Szwajcarzy zgodzili się przyjmować duże ilości importu w zamian za niemiecką akceptację kontynuacji spłat szwajcarskiego i holenderskiego długu. Przedstawiciele zarówno brytyjskich, jak i amerykańskich wierzycieli usilnie protestowali przeciwko takiemu nierównemu traktowaniu. Na próżno. 18 grudnia, dokładnie w tym momencie, w którym niemiecka armia kończyła opracowywanie swojego nowego planu rozbudowy, Schacht ogłosił jednostronną redukcję z 50% do 30%. gotówkowej części spłat należnych zagranicznym wierzycielom. Tym, co szczególnie rozwścieczyło Brytyjczyków, był fakt, że moratorium to dotyczyło także pożyczek udzielonych w ramach planów Dawesa i Younga, roszczenia z tytułu których miały przewidziane pierwszeństwo w zaspokajaniu z niemieckich środków pieniężnych⁶⁴. Oburzenie tak w Londynie, jak i w Waszyngtonie osiągnęło więc nowy pułap i w styczniu 1934 roku rząd brytyjski dostarczył Niemcom formalne ultimatum stwierdzające, że dopóki Schacht nie wróci do stołu negocjacyjnego, niemieckie dochody z eksportu do Wielkiej Brytanii będą podlegały przymusowemu rozliczeniu. Będą podlegać teraz brytyjskiej urzędowej kontroli z nakładaniem podatku mającego na celu zaspokojenie roszczeń ze strony City. Gwałtowność brytyjskiej reakcji zmusiła Schachta do chwilowego wycofania się, w efekcie czego na kwiecień 1934 roku zwołano do Berlina generalne spotkanie wierzycieli, a obsługa pożyczek z planów Dawesa i Younga została na razie wznowiona.

W tym samym czasie, kiedy Schacht z powrotem stawiał na porządku dziennym sprawę długów, także niemiecka marynarka wojenna zaczęła przygotowywać bezpośrednie, militarne wyzwanie wobec Wielkiej Brytanii. Z początku wyrażana przez Hitlera wola zawarcia sojuszu z tym krajem wzbudziła obawy floty, że może ona zostać wykluczona ze zbrojeniowej żyły złota. Hitler był wprawdzie bardzo zainteresowany uniknięciem konfliktu z Wielką Brytanią o kolonie, jednak w wyniku sprytnej manipulacji dokonanej na nim przez admirała Ericha Raedera do marca 1934 roku także marynarka rozpoczęła swoją rozbudowę na zasadach zawartych w „Programie wymiany i budowy okrętów”⁶⁵. Podobnie jak lotnictwo i siły lądowe Raeder oparł się na przesłance, że Niemcy powinny działać samodzielnie, bez oglądania się na międzynarodowe konsekwencje swoich zbrojeń. W efekcie z pogwałceniem Wersalu zaprojektował znaczne siły: 8 pancerników zamiast 6 dozwolonych przez Wersal, 3 lotniskowce w ogóle nieprzewidywane przez Traktat, 8 krążowników zamiast dozwolonych 6, 48 niszczycieli zamiast 12 oraz 72 okręty podwodne, których posiadanie było wręcz bezprawne. Ze względu na koszt i skomplikowanie morskich konstrukcji horyzont czasowy planów Raedera był długi, a nowa flota byłaby gotowa do akcji nie wcześniej niż w roku 1949. Jednak pieniądze musiały zacząć płynąć natychmiast i już od drugiej połowy 1934 roku w stoczniach północnych Niemiec składano wielkie zamówienia. W latach 1933 i 1934 cała ta działalność wojskowa odbywała się jeszcze pod osłoną ścisłej tajemnicy. W wywiadach dla prasy międzynarodowej Hitler wciąż zaprzeczał jakimkolwiek realnym krokom zmierzającym w kierunku zbrojeń. Jednak na wiosnę 1934 roku stopień niemieckiej aktywności był już tak duży, że nie można go było już dłużej ukrywać przed wścibskimi zagranicznymi obserwatorami⁶⁶. W kwietniu 1934 roku w odpowiedzi na publikację budżetu Rzeszy, zawierającego nadzwyczajny wzrost wydatków wojskowych, Francuzi wycofali się z wszelkich dalszych, dwustronnych rozmów, których tematem były kwestie militarne⁶⁷. Pytana o wyjaśnienie jej rosnącego budżetu wojskowego Rzesza ucinała dyskusję, twierdząc, że Niemcy realizowały tylko wydatki niezbędne ze względu na utrzymanie i renowację.

III.

To, co rząd niemiecki bardzo chciał, aby zostało zobaczone na początku 1934 roku, to była kolejna faza „bitwy o pracę”. W tym okresie Ministerstwa Propagandy oraz Gospodarki były zaangażowane w konsultacje przygotowujące wielkie otwarcie drugiej jej fali, wyznaczone na 21 marca, tradycyjny dzień wiosennych imprez. Narodowe festyny zostały zaplanowane dosłownie co do minuty. Główną atrakcją tego narodowego święta miała być mowa Hitlera do robotników budowlanych zebranych na budowie autostrady w Unterhaching pod Monachium. Szkic wysłanego poufnie 5 marca programu mówił:

10.45 Robotnicy na Reichsautobahn (ok. 1000) stoją na placu budowy, nowo zatrudnieni w osobnej grupie. Budowa jest wyłączona z ruchu na szerokości 500 m, tak aby nie była zatłoczona przez widzów (kordon bezpieczeństwa zapewni policja i SS).

11.00 Führer przybywa na budowę (początek transmisji radiowej we wszystkich niemieckich stacjach), wprowadzająca relacja radiowa. Führer jest witany przez gauleitera (3 minuty). Generalny Inspektor Niemieckich Dróg, dr Todt, składa raport na temat robotników z sektora monachijskiego i z innych autostrad Rzeszy oraz informuje o postępach w budowie (3 minuty). Zaprasza Führera do inspekcji drogi.

11.10-11.25 Führer inspekcjonuje roboty drogowe. Towarzyszą mu:

Gauleiter

Minister Pracy Rzeszy

Sekretarz Stanu w Ministerstwie Rzeszy Oświecenia Publicznego i Propagandy, Funk

Generalny Inspektor Niemieckich Dróg, dr Todt

Przywódca Frontu Pracy, dr Ley

Prezes Zarządu Reichsautobahn, Dyrektor Generalny, Dorpmüller

Przewodniczący bawarskiego oddziału Ministerstwa Rzeszy Oświecenia Publicznego i Propagandy, Nippold

Naczelny inżynier sektora monachijskiego

2 robotników

(Kordon bezpieczeństwa pilnuje, żeby nikt inny nie dołączył do grupy Führera). Podczas gdy Hitler inspekcjonuje autostradę, Minister Rzeszy Oświecenia Publicznego i Propagandy wygłasza swoją mowę. Przemówienie jest transmitowane tylko przez radio, nie przez głośniki znajdujące się na budowie. Gdy grupa Führera dociera do końca budowy, orkiestra monachijskiej Nationalsozialistische Betriebszellenorganisation gra jedną zwrotkę piosenki Kopalniani bracia [Brueder in Zechen und Gruben]⁶⁸. Przemówienie Ministra Propagandy kończy się, kiedy orkiestra zaczyna grać.

11.25 Grupa Führera dociera do końca placu budowy

11.25-11.45 Przemówienie Führera.

11.45 Po jednej zwrotce Deutschlandlied i Horst Wessel.

11.50 Koniec transmisji⁶⁹.

W całym kraju radiowa transmisja przemówienia Hitlera była wydarzeniem tego poranka imprez i wieców. Aby każdy mógł usłyszeć Führera, minister propagandy zadekretował narodową przerwę w pracy od godziny 10.45. Celem uniknięcia niepotrzebnych sporów, Hitler postanowił, że robotnicy nie utracą wynagrodzenia, za to pracodawcy w ramach zadośćuczynienia mają prawo do żądania nieodpłatnej godziny poza godzinami pracy. Minister propagandy ułożył precyzyjne wytyczne dla lokalnych imprez, które miały być zorganizowane na każdej budowie, w każdej fabryce, sklepie, gospodarstwie rolnym i biurze. Instrukcje zostały wydane także szkołom, gdzie dyrektorzy szkół mieli wygłosić wstęp do transmisji radiowej, tłumacząc cel tego dnia oraz „znaczenie bitwy o pracę dla narodowej gospodarki”. W praktyce instrukcje Ministerstwa Propagandy były tylko minimalnymi wytycznymi, gdyż lokalni urzędnicy partyjni wzięli sprawy w swoje ręce. Na przykład w przemysłowym mieście Hanower ceremonie rozpoczęły się już o godzinie 7.00 uroczystym „wezwaniem do pracy” 1000 bezrobotnych zebranych przed lokalną giełdą pracy⁷⁰. W uszeregowanej kolumnie nowo zatrudnieni pomaszerowali przez centrum miasta na 10 specjalnie otwartych na tę okazję placów budów. Dzień zakończył się publicznymi przemówieniami i wiecem gromadzącym wszystkich tych, którzy znaleźli pracę po roku 1933, i tych wciąż oczekujących na zatrudnienie. Przesłanie było jasne: w narodowej walce o gospodarcze ożywienie nikt nie miał być pozostawiony samemu sobie.

Jako akcja propagandowa „bitwa o pracę” weszła w swoją nową fazę na wiosnę 1934 roku. Niezwykłe jest jednak to, że ani w roku 1934, ani kiedykolwiek potem na narodowe projekty tworzenia miejsc pracy nie została już przekazana nawet jedna marka z nowych funduszy, a formalna decyzja w tej sprawie została podjęta przez berlińskich ministrów już 6 grudnia 1933 roku⁷¹. Dość już zaakceptowano projektów zmierzających do podtrzymania aktywności w roku 1934, a nowych chętnych informowano, że fundusze Reinhardta zostały w całości rozdystrybuowane i żadne pieniądze nie są dostępne. Tylko z największymi trudnościami takie centra bezrobocia, jak Berlin czy Hamburg mogły otrzymać jeszcze specjalne przydziały, przy czym w obu przypadkach najważniejszy był czynnik polityczny. Goebbels i Göring uznawali bowiem Berlin za swoją osobistą domenę⁷², zaś Hamburg potwierdził swoją reputację groźnego ośrodka rewolucyjnego, gdy w przeprowadzonym w listopadzie 1934 roku referendum po śmierci Hindenburga Hitler uzyskał tam najniższe poparcie. Niemniej na ogół państwo uparcie odmawiało, gdyż po grudniu 1933 roku nie miało już być żadnych nowych pieniędzy na tworzenie miejsc pracy. W istocie, ku przerażeniu lokalnych oficjeli pragnących utrzymać nacisk na obniżanie statystyk bezrobocia, od wiosny 1934 roku subsydia Rzeszy na lokalne projekty zostały obcięte o jedną szóstą⁷³.

Do maja Kancelarię Rzeszy bombardowały nerwowe prośby czempionów tworzenia miejsc pracy, w tym gauleitera Kocha z Prus Wschodnich, który bał się, że jego osiągnięcia z poprzedniego roku są teraz zagrożone⁷⁴. Te apele trafiały jednak w próżnię, gdyż do wiosny 1934 roku układ priorytetów zmienił się bezpowrotnie. W stolicy tajemnicą poliszynela było, że tworzenie cywilnych miejsc pracy nie było już najważniejszym celem. Jak sprawozdawała wysłana do Berlina delegacja Hamburga: „W pewnym sensie tworzenie miejsc pracy będzie kontynuowane w lecie [1934 roku] w oparciu o planowane rozwiązania wojskowe. Niemniej z oczywistych powodów nie może być żadnej powszechnej propagandy na ten temat”⁷⁵. W kwietniu 1934 roku tajny system finansowania zbrojeń został puszczony na pełne obroty. Weksle Mefo płynęły miliardami. Rachunkowość nie była precyzyjna, jednak w roku 1934 wydatki wojskowe sięgnęły przynajmniej 4 mld marek, z czego mniej niż połowa pojawiła się w oficjalnym budżecie Rzeszy. Oznaczało to, że w końcu drugiego roku rządów Hitlera wydatki wojskowe stanowiły już ponad 50% centralnych wydatków rządowych na towary i usługi, zaś w roku 1935 udział wojska wzrósł do 73%⁷⁶. Jednocześnie spektakularne ogłoszenie w marcu 1934 „bitwy o pracę” zbiegło się dokładnie ze szczytem kampanii walki z bezrobociem. Według oficjalnych statystyk dotyczących rynku pracy liczba zatrudnionych we wszystkich formach programu kreacji miejsc pracy wzrosła z 289 tys. w lutym 1933 roku, tj. kiedy Hitler objął władzę, do 1075 tys. w marcu 1934 roku, co dało wzrost o prawie 800 tys.⁷⁷ W tym samym okresie bezrobocie spadło o ponad 2,6 mln. W ten sposób udział robót publicznych w ich szczytowym okresie w bezpośrednim zmniejszeniu zarejestrowanego bezrobocia wynosił tylko 30%. Nawet kiedy były najbardziej intensywne stanowiły mniejszość stworzonych miejsc pracy. Od wiosny roku 1934 liczba osób zaangażowanych w ten program spadła do przeciętnie 700 tys., gasnąc stopniowo do roku 1935. Wniosek jest jeden: pomimo propagandowych fanfar towarzyszących rewitalizowanej w roku 1934 „bitwie o pracę” faktycznie miała ona niewielki udział w ciągłym obniżaniu się bezrobocia.

W roku 1934 ogólne ożywienie niemieckiej gospodarki wyraźnie daleko wyszło poza błotniste place budowy z programu kreacji nowych miejsc pracy. Aby zrozumieć siły ciągnące ten wzrost, musimy bardziej szczegółowo sięgnąć do dostępnego materiału statystycznego. Dzięki wielu innowacjom wprowadzonym do statystyki gospodarczej przez Republikę Weimarską, możliwe jest odtworzenie na podstawie ówczesnych źródeł całkiem wyczerpującego obrazu głównych składników niemieckiej gospodarki okresu ożywienia⁷⁸. Możemy zebrać kolumny dotyczące nie tylko rządowych wydatków, ale również inwestycji biznesowych. A odejmując te liczby od dochodu narodowego, możemy również wywnioskować oszacowanie konsumpcji prywatnej.

TABELA NR 2. SKŁADNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO NAZISTOWSKICH NIEMIEC

1932

1933

1934

1935

PKB w cenach z 1913 roku

43,1

46,3

51,5

57,8

w tym:

wydatki centralne wojskowe

0,3

0,5

2,9

5,5

wydatki centralne cywilne

1,3

2,1

2,8

2

wydatki rządów krajowych

4,7

5,5

5,7

5,2

prywatna konsumpcja

39

37,6

38,2

40,5

prywatne inwestycje

1,1

3,6

5,5

7

bilans przepływów zagranicznych

-3,2

-2,9

-3,6

-2,4

zmiany w PKB i składnikach popytowych rok do roku w mld marek

PKB

3,2

5,2

6,2

wydatki centralne wojskowe

0,1

2,5

2,6

wydatki centralne cywilne

0,9

0,7

-0,8

wydatki rządów krajowych

0,8

0,2

-0,5

prywatna konsumpcja

-1,5

0,6

2,3

prywatne inwestycje

2,5

2

1,5

bilans przepływów zagranicznych

0,4

-0,7

1,1

udział we wzroście PKB w %

wydatki centralne wojskowe

4,2

47

41,6

wydatki centralne cywilne

27

13,1

-13,1

wydatki rządów krajowych

24,6

4,1

-7,4

prywatna konsumpcja

-45,9

11,7

37,1

prywatne inwestycje

79

37,4

23,6

bilans przepływów zagranicznych

11,2

-13,4

18,2

udział sektora publicznego ogółem

55,7

64,3

21,1

udział sektora prywatnego ogółem

44,3

35,7

78,9

Źródło: A. Ritschl, Deutschlands Krise und Konjunktur 1924-1934, Berlin 2002, załącznik. A. Ritschl, Deficit Spending in the Nazi Recovery, 1933-1938, Working Papers nr 68, Institute for Empirical Research in Economics, University of Zurich (grudzień 2000).

Łatwo zauważyć, że zarówno w roku 1933, jak i w 1934 doszło do potężnego „naturalnego” ożywienia w niemieckim sektorze biznesowym. W roku 1933 wydatki inwestycyjne – głównie w sektorze materiałów budowlanych – były największym motorem ożywienia. Te właśnie pierwsze oznaki wzrostu leżały u podstaw tej dziwnej fali optymizmu, która nawiedziła Republikę Weimarską na krótko przed jej zgonem⁷⁹. Natomiast po roku 1933 polityka rządowa wycisnęła już tak głębokie piętno na ewolucji gospodarki, że mówienie o kontynuacji jest do pewnego stopnia spekulacją, gdyż nie możemy wiedzieć z jakąkolwiek pewnością, co mogłoby się wydarzyć, gdyby u władzy był inny rząd. Niemniej oznaki ciągłości tego ożywienia niemieckiego biznesu są ujęte w statystykach, zatem jest także z pewnością rozsądnym spekulować, że nawet bez rządowych interwencji i tak mógł nastąpić silny wzrost gospodarczy, tak jak to było po pierwszej dużej recesji Republiki Weimarskiej z roku 1925⁸⁰. W roku 1933 prywatne inwestycje zarówno w budownictwie, jak i sektorze materiałów budowlanych były zdecydowanie największym pojedynczym składnikiem ożywienia. W statystykach rynku pracy objawiało się to wielkim wzrostem zatrudnienia przy produkcji żelaza i stali oraz w branżach metalowej, budowlanej i tekstylnej. Jednak w pierwszych 6 miesiącach rządu Hitlera to ożywienie w sektorze przedsiębiorców zostało zrównoważone przez silne kurczenie się realnej wartości konsumpcji gospodarstw domowych. I nawet w roku 1934, kiedy można było się spodziewać, że ruch na rynku pracy będzie ją potężnie stymulować – słynny, przewidywany przez keynesistów „efekt uboczny” wydatków na tworzenie miejsc pracy – faktycznie miała ona co najwyżej skromny udział w rozwoju całej gospodarki⁸¹. Choć nasze możliwości mierzenia konsumpcji są ograniczone, ten pesymistyczny opis potwierdzają też inne wskaźniki, takie jak indeksy obrotów sprzedaży detalicznej⁸². Sprzedaż żywności, odzieży i innych rzeczy niezbędnych w gospodarstwie domowym wzrosła znacząco dopiero po 6 miesiącach od objęcia władzy przez Hitlera. Nie jest to w ogóle zaskakujące, jeśli uświadomimy sobie, że realne zarobki wielu robotników dość ostro spadły w roku 1933, kiedy to płace stały w miejscu, a ceny żywności zaczęły rosnąć. Opóźnienie we wzroście konsumpcji zostało także zauważone przez współczesnych. Zimą lat 1933-1934 bardzo niepokojono się, szczególnie w Ministerstwie Gospodarki Rzeszy, że dotychczasowe ożywienie nie przełożyło się na realne zwiększenie siły nabywczej gospodarstw domowych⁸³. W istocie, kiedy w końcu 1933 roku podjęto decyzję o odwołaniu wszelkich dalszych planów obejmujących rządowe wydatki na tworzenie miejsc pracy, ministrowie Rzeszy zrobili tak po części dlatego, że chcieli, aby ożywienie w roku 1934 było niesione dalej nie tyle przez finansowane przez rząd kopanie ziemi, ile przez wzrost prywatnej konsumpcji.

Ponieważ wzrost inwestycji został zrównoważony przez spadek konsumpcji, popyt prywatny ogółem stanowił w roku 1933 i w 1934 mniej niż połowę odrodzenia się ogólnego popytu, co oznacza, że od samego początku ożywienie gospodarcze, które wystąpiło za rządów Hitlera, było ciągnięte głównie przez sektor publiczny⁸⁴. Co więcej, to, co jest także wyraźne, to fakt, że pomiędzy latami 1933 i 1934 priorytety państwa niemieckiego zmieniły się radykalnie. W roku 1933 wydatki na tworzenie cywilnych miejsc prac wyglądały zupełnie inaczej, gdyż miały wysoki poziom tak na lokalnym, jak i krajowym podwórku. Tymczasem w roku 1934 cywilne wydatki państwa kontynuowały wprawdzie swój silny wzrost, ale, o czym się często zapomina, od tego roku było to robione kosztem poważnych cięć w wydatkach rządów regionalnych. W większości przypadków wydatki państwowe na tworzenie miejsc pracy polegały po prostu na „przepakowaniu” funduszy, które w innej sytuacji byłyby wydane przez władze lokalne. I właśnie tak w rzeczywistości wyglądało spełnienie obietnicy Hitlera z 1 lutego 1933 roku o racjonalizacji relacji pomiędzy Rzeszą i lokalnymi rządami. Ciągnięty przez państwo wzrost gospodarczy szedł ręka w rękę z bezprecedensową centralizacją wydatków publicznych, których głównym beneficjentem było teraz wojsko⁸⁵. Do roku 1935 niemiecki PKB w realnych wartościach wzrósł do mniej więcej tego samego poziomu, na którym stanął w roku 1928. To było bez wątpienia błyskawiczne ożywienie, ale nie dużo wyższe niż to osiągnięte w Stanach Zjednoczonych w wyniku polityki prowadzonej daleko innymi metodami. Ani też pod względem stopnia wzrostu nie było ono większe niż wybicie się zimą lat 1926-1927 Republiki Weimarskiej z jej pierwszej poważnej recesji, kiedy to 12-miesięczna stopa wzrostu była wyższa niż kiedykolwiek później w czasach Trzeciej Rzeszy⁸⁶. Możliwe jest zatem wyobrażenie sobie podobnie szybkiego wzrostu odbywającego się nawet przy zupełnie innej władzy. Biorąc więc pod uwagę te wszystkie możliwości, nazistowska polityka gospodarcza nie może pretendować do tego, że „spowodowała” niemieckie ożywienie gospodarcze⁸⁷. Bezsporne jest jednak, że ten wzrost, taki jaki w rzeczywistości był, nosił na sobie piętno rządu Hitlera. W roku 1935 prywatna konsumpcja była wciąż 7% poniżej jej poziomu sprzed depresji, a inwestycje prywatne były niższe o 22%, natomiast wydatki państwowe, odwrotnie, były o 70% wyższe niż w roku 1928. Sam wzrost zawdzięczany był niemal wyłącznie wydatkom wojskowym i o ile dotyczy to państwa, nie może być żadnych wątpliwości, że zbrojenia stały się dominującym priorytetem już na początku roku 1934. Pomiędzy latami 1933 i 1935 udział tego typu wydatków w niemieckim dochodzie narodowym wzrósł z mniej niż 1% do blisko 10%. W żadnym kraju kapitalistycznym w czasie pokoju nigdy nie widziano takiego przekwalifikowania całej krajowej produkcji, na tę skalę i w tak krótkiej przestrzeni czasowej. Ścieśniony do pierwszych trzech lat rządów Hitlera skoncentrowany dopływ 10 mld marek do bardzo zwartego kompleksu przemysłowo-wojskowego miał niezwykle wyrazisty efekt: zgodnie z ówczesnymi szacunkami już w roku 1935 aż jedna czwarta niemieckiego przemysłu była zajęta „produkcją nierynkową” różnego rodzaju⁸⁸. W roku 1934 konsekwencje tej gwałtownej restrukturyzacji niemieckiej gospodarki miały dać się we znaki podczas pierwszego prawdziwego kryzysu, który wybuchł pod rządami nazistów.

¹  H. Hoehne, Zeit der Illusionen, Düsseldorf 1991, s. 51.

²  Domarus, I. s. 191-4.

³  Domarus, I. s. 193.

⁴  Domarus, I. s. 198.

⁵  K. J. Mueller, Armee und Drittes Reich 1933-1939, Paderborn 1989, s. 263.

⁶  BAL R43II 536, s. 20, protokół ze spotkania komitetu tworzenia miejsc pracy, 9 lutego 1933 roku.

⁷  D. Petzina, Hauptprobleme der deutschen Wirtschaftspolitik 1932/33, w Petzina, Die Verantwortung des Staates fuer die Wirtschaft, Essen 2000, s. 90-124.

⁸  B. Wulff, Arbeitslosigkeit und Arbeitsbeschaffungsmassnahmen in Hamburg 1933-1939: Eine Untersuchung zur Nationalsozialistischen Wirtschafts- und Sozialpolitik, Frankfurt 1987, s. 36-48.

⁹  R. J. Evans, The Coming of the Third Reich, London 2003, s. 309-90.

¹⁰  D. P. Silverman, Hitler’s Economy: Nazi Work Creation Programs, 1933-1936, Cambridge 1998, s. 63-4.

¹¹  Podczas debaty w Reichstagu, która odbyła się w dniach 9-10 maja 1932 roku, kiedy to Gregor Strasser po raz pierwszy przedstawił nazistowski program tworzenia nowych miejsc pracy, Reinhardt przemawiał pierwszy, przygotowując grunt pod powyższe kluczowe wystąpienie. Patrz „Verhandlungen des Reichstages, Stenographische Berichte” (1932), 61st Sitzung, 9 maja 1932 roku, s. 2491-4. Nawet po swoim odejściu z partii Reinhardt wciąż bronił linii Strassera; patrz „Der Deutsche Volkswirt”, 23 grudnia 1932 roku, s. 356.

¹²  K. Gossweiler, Die Roehm Affaere: Hintergruende-Zusammenhaenge-Auswirkungen, Köln 1983, s. 342.

¹³  C. P. Kindleberger, The World in Depression, 1929-1939, Berkeley 1986, s. 195-201, oraz B. Eichengreen, Golden Fetters: The Gold Standard and the Great Depression, 1919- 1939, Oxford 1992, s. 317-47.

¹⁴  P. Clavin, The Failure of Economic Diplomacy: Britain, Germany, France and the United States, 1931-36, New York 1996, s. 83-8.

¹⁵  Patrz jego przemówienie na posiedzeniu w Reichsbanku w dniu 7 kwietnia 1933 roku. Hitler wielokrotnie powtarzał swoje przywiązanie do unikania eksperymentów walutowych, patrz Domarus, I. s. 233.

¹⁶  H. James, The German Slump, Oxford 1986, s. 403.

¹⁷  Wulff, Arbeitslosigkeit, s. 41 i 49-62.

¹⁸  Podsumowanie niemieckiej debaty patrz H. Janssen, Nationaloekonomie und Nationalsozialismus: Die deutsche Volkswirtschaftslehre in den dreissiger Jahren (Marburg, 1998) oraz W. Grotkopp, Die grosse Krise: Lehren aus der Ueberwindung der Wirtschaftskrise 1929-32, Düsseldorf 1954.

¹⁹  Patrz omówienie tego mechanizmu finansowego w K. Schiller, Arbeitsbeschaffung und Finanzordnung in Deutschland, Berlin 1936.

²⁰  H.-J. Kwon, Deutsche Arbeitsbeschaffungs und Konjunkturpolitik in der Weltwirtschaftskrise: Die „Deutsche Gesellschaft fuer oeffentliche Arbeiten AG (Oeffa)” als Instrument der Konjunkturpolitik von 1930 bis 1937, Osnabrück 1997.

²¹  Silverman, Hitler’s Economy, s. 69-146.

²²  Z dysponującego 100 mln marek krajowego funduszu regulacji rzek i poprawy stanu ziemi Prusy otrzymały przydział na 60 mln, z czego Prusy Wschodnie dostały jedną trzecią. Patrz Silverman, Hitler’s Economy, s. 75.

²³  Na temat dokonanej przez Schachta zjadliwej charakterystyki wydatków na tworzenie nowych miejsc pracy patrz Wulff, Arbeitslosigkeit, s. 60-66.

²⁴  Ibid., s. 60.

²⁵  R. Stammer (red.), Reichsautobahnen: Pyramiden des Dritten Reiches, Marburg 1982.

²⁶  Nacisk kładziony przez R. J. Overy’ego w War and Economy in the Third Reich, Oxford 1994, s. 68-89, na motoryzację jako głównego koła zamachowego niemieckiego ożywienia gospodarczego nie jest poparty żadnym dowodem.

²⁷  K. H. Ludwig, Technik und Ingenieure im Dritten Reich, Düsseldorf 1974, s. 303-44.

²⁸  Światopogląd (przyp. tłum.).

²⁹  F. W. Seidler, Fritz Todt: Baumeister des Dritten Reiches, Frankfurt 1986, s. 97-102.

³⁰  Silverman, Hitler’s Economy, s. 160.

³¹  BAL R43II 537, s. 55-69.

³²  Wulff, Arbeitslosigkeit, s. 65-7.

³³  W. S. Allen, The Nazi Seizure of Power: The Experience of a Single German Town 1930-1935, Chicago 1965, s. 192-208 i 258-71.

³⁴  Wulff, Arbeitslosigkeit, s. 170-71.

³⁵  S. Dengg, Deutschlands Austritt aus dem Voelkerbund und Schachts Neuer Plan, Frankfurt 1986.

³⁶  Patrz wstępne omówienie przez Reichsbank argumentów za i przeciw w BAL R2501 6439, s. 165-208.

³⁷  Ówczesne szacunki w „VzK”, 8 stycznia 1934 roku, s. 175.

³⁸  Cytat z N. Forbes, Doing Business with the Nazis, London 2000, s. 99.

³⁹  Patrz szacunek prawdopodobnego bilansu obrotów kapitałowych Niemiec za okres marzec-grudzień 1933 roku, opracowany przez Reichsbank 15 marca 1933 roku, w BAL R2501 6440, s. 48-51.

⁴⁰  Patrz omówienie stanowiska Reichsbanku w BAL R2501 s. 6440 i 6505.

⁴¹  H.-J. Schroeder, Deutschland und die Vereinigten Staaten 1933-1939, Wiesbaden 1970, s. 78.

⁴²  Na temat relacji z wizyty patrz G. Weinberg, Schachts Besuch in den USA im Jahre 1933, „VfZ” 11 (1963), s. 166-80, oraz A. O. Offner, American Appeasement: United States Foreign Policy and Germany, 1933-1938, Cambridge, Mass. 1969, s. 28-9.

⁴³  Podejrzenia potwierdzone przez wewnętrzne statystyki Reichsbanku BAL R2501 6440, s. 127.

⁴⁴  B. J. Wendt, Economic Appeasement: Handel und Finanz in der britischen Deutschland-Politik 1933-1939, Düsseldorf 1971, s. 131-40, oraz Forbes, Doing Business, s. 69.

⁴⁵  Clavin, Failure, s. 108. [W oryginale: „bastard” (przyp. tłum.)].

⁴⁶  Ibid., s. 89-165. Choć Clavin rzuca nowe światło na rolę Brytyjczyków, to jednak idzie stanowczo za daleko w bagatelizowaniu amerykańskiej odpowiedzialności za porażkę tej konferencji. Na temat pouczającego przeglądu francuskich reakcji na konferencję patrz C. Maddison, French Inter-war Monetary Policy (opracowanie EUI, 1997), s. 276-304.

⁴⁷  Na temat osłabiającego wpływu tych podziałów na wysiłki Hulla zmierzające do zawarcia w roku 1933 anglo-amerykańskiej umowy handlowej, która byłaby dużym wyzwaniem dla strategii Schachta, patrz P. Clavin, Shaping the Lessons of History: Britain and the Rhetoric of American Trade Policy, 1930-1960, w: A. Marrison (red.), Free Trade and its Reception 1815-1960, London 1998, s. 287-307, oraz M. A. Butler, Cautious Visionary: Cordell Hull and Trade Reform, 1933-1937, Kent, Ohio, 1998, s. 15-45. Przy czym Ameryka była podzielona nie tylko w sprawach gospodarczych, gdyż Kongres podkopał także wysiłki administracji mające na celu stanięcie na czele dyskusji rozbrojeniowych. Patrz Offner, American Appeasement, s. 35-41.

⁴⁸  P. J. Hearden, Roosevelt Confronts Hitler: America’s Entry into World War II (Dekalb, 111., 1987), s. 33.

⁴⁹  Argument za tą datą podaje M. Geyer w Das Zweite Ruestungsprogramm (1930-1934), „MGM” 17 (1975), s. 134. Skala 35 mld marek jest udokumentowana w sprawozdaniu ponownie opublikowanym w M. Geyer, Ruestungsbeschleunigung und Inflation: Zur Inflationsdenkschaft des Oberkommandos der Weltmacht vom November 1938, MGM 30 (1981), s. 121-86, gdzie datuje się ten program na wiosnę 1934 roku. Choć koincydencja będzie mniej czysta, jeśli będziemy się trzymać tej daty, nie ma to jakiegoś istotnego znaczenia dla podanego tu argumentu.

⁵⁰  E. L. Homze, Arming the Luftwaffe, Lincoln, Nebr., 1976, s. 258.

⁵¹  M. Geyer, Aufruestung oder Sicherheit: Die Reichswehr in der Krise der Machtpolitik 1914-1926, Wiesbaden, 1980, s. 348.

⁵²  W. Feldenkirchen, Siemens 1919-1945, München 1995, s. 497-8, oraz W. Abelshauser, w L. Gall (red.), Krupp im 20. Jahrhundert, Berlin 2002, s. 273.

⁵³  L. Budrass, Flugzeugindustrie und Luftruestung in Deutschland, Düsseldorf 1998, s. 317-18.

⁵⁴  Nieco zaskakująco Schroeder w Deutschland und die Vereinigten Staaten, s. 29-92 i 121-67, niewiele miejsca przeznacza na konsekwencje niemieckiej odmowy spłaty długów, a zamiast tego koncentruje się na handlu. Weinberg natomiast rozpisuje się na ten temat dość szeroko, brakuje jednak u niego pokazania tego na tle lat 20.; patrz Weinberg, Foreign Policy I, s. 133-45. Bardziej umiarkowane podsumowanie w H. Sirois, Zwischen Illusion und Krieg: Deutscbland und die USA 1933-1941, Paderborn 2000, s. 51-9.

⁵⁵  Domarus, I. s. 269-78.

⁵⁶  Patrz Weinberg, Foreign Policy I, s. 89-93, 111-14.

⁵⁷  Dengg, Deutschlands Austritt, s. 278-306.

⁵⁸  P. Bernard i H. Dubief, The Decline of the Third Republic 1914-1938, Cambridge 1988, s. 219-28.

⁵⁹  B. R. Kroener, „Der starke Mann im Heimatkriegsgebiet”: Generaloberst Friedrich Fromm. Fine Biographie, Paderborn 2005, s. 219-21.

⁶⁰  H. Pophanken, Gruendung und Ausbau der „Weser”-Flugzeugbau GmbH 1933 bis 1939, Bremen 2000, s. 25, 30, Homze, Arming, s. 46-62, oraz Budrass, Flugzeugindustrie, s. 293-335.

⁶¹  Das deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg (dalej: DRZW) (Frankfurt, 1989), 1, s. 487-8, oraz W. Deist, The Wehrmacht and German Rearmament, London 1981, s. 28-31.

⁶²  W. A. Boelcke, Deutscbland als Welthandelsmacht, 1930-1945, Stuttgart 1994, s. 23-6.

⁶³  Ta obawa została po raz pierwszy wyartykułowana w notatce Reichsbanku napisanej 28 marca 1933 roku, BAL R2501 6439, s. 165-208. Było to wielokrotnie powtarzane w dalszych dyskusjach. Patrz użyteczne podsumowanie w R2501 6604, s. 375-404.

⁶⁴  Wendt, Economic Appeasement, s. 162-9, oraz Forbes, Doing Business, s. 74-82.

⁶⁵  J. Duelffer, Weimar, Hitler und die Marine: Reichspolitik und Flottenbau, 1920-1939, Düsseldorf 1973, s. 251-3. J. Duelffer, Handbuch zur deutschen Militaergeschichte 1648-1939, VIII, München 1977, s. 453-5. DRZW 1. s. 540-46.

⁶⁶  W roku 1933 w czasie Światowej Konferencji Gospodarczej Wielka Brytania, Francja i Stany Zjednoczone miały już dobre rozeznanie wywiadowcze w kwestii niemieckich zbrojeń; patrz Clavin, Failure, s. 182.

⁶⁷  Weinberg, Foreign Policy I, s.169-72.

⁶⁸  Tę nazistowską pieśń wychwalającą narodową społeczność pracujących i bohaterskie przywództwo Hitlera można ściągnąć w formie pliku muzycznego z co najmniej jednej strony internetowej. Jest także dostępna na płycie CD.

⁶⁹  BAL R3101 9930, s. 602.

⁷⁰  P. Schulz, Nick die Zeit, um auszuruhen: Dokumente und Bilder zur Geschichte der hannoverschen Arbeiterbewegung, Hannover 1990, s. 469-70.

⁷¹  BAL 4311537, s. 99.

⁷²  Silverman, Hitler’s Economy, s. 82-4.

⁷³  BAL 43I 537, s. 161.

⁷⁴  Patrz podsumowanie tych obaw w BAL 43I 537, s. 208.

⁷⁵  Wulff, Arbeitslosigkeit, s. 125.

⁷⁶  Oparte na liczbach wziętych z A. Ritschl, Deficit Spending in the Nazi Recovery, 1933-1938: A Critical Reassessment, Working Papers nr 68, Institute for Empirical Research in Economics, University of Zurich (grudzień 2000), tabela nr 5.

⁷⁷  Silverman, Hitler’s Economy, s. 253-4.

⁷⁸  J. A. Tooze, Statistics and the German State 1900-1945: The Making of Modern Economic Knowledge, Cambridge 2001.

⁷⁹  Patrz H. A. Turner, Hitler’s Thirty Days to Power: January 1933, New York 1996, s. 1-2.

⁸⁰  James, German Slump, C. Buchheim i R. Garside (red.), After the Slump: Industry and Politics in 1930s Britain and Germany, Frankfurt 2000, i A. Ritschl, Deutschlands Krise und Konjunktur 1924-1934, Berlin 2002, w zupełności zgadzają się co do tej hipotezy.

⁸¹  Z tej przyczyny nie widzę żadnego powodu, aby angażować się w dyskusje o efekcie mnożnikowym. Jak to już dobrze rozumieli sami współcześni, hitlerowskie ożywienie gospodarcze na pewno nie było typu keynesowskiego; patrz C. Bresciani Turroni, The „Multiplier” in Practice: Some Results of Recent German Experience, „Review of Economic Statistics”, 20 (1938), s. 76-88.

⁸²  Trudność w oszacowaniu wydatków konsumpcyjnych jest głównym powodem różnic w wytłumaczeniu ożywienia pomiędzy Ritschl, Krise und Konjunktur, i studiami opartymi o dane wzięte z W. G. Hoffmann, Das Wachstum der deutschen Wirtschaft, Heidelberg 1965, s. 617-705. Tutaj opieram się na liczbach Ritschla. Pokazują one spadek konsumpcji w pierwszej połowie 1933 roku i wzrost dopiero drugiej połowie tego roku, a następnie stagnację w roku 1934.

⁸³  Gossweiler, Die Roehm Affaere, s. 342-7; potwierdzone w BAL R2501 6510 oraz R3101 9932.

⁸⁴  Z powodu błędnej interpretacji danych H. James w Innovation and Conservatism in Economic Recovery: The Alleged „Nazi Recovery” of the 1930s, w T. Childers i J. Caplan (red.), Reevaluating the Third Reich, New York 1993, s. 114-38, przesadza z negowaniem intensyfikacji w latach 1933 i 1934 polityki wydatkowej. R. L. Cohn w Fiscal Policy in Germany during the Great Depression, „Explorations in Economic History”, 29 (1992), s. 318-42, jest bliższy prawdzie.

⁸⁵  Ponowne oszacowanie przez Ritschla wydatków publicznych i danych o PKB sprawia, że nie da się już utrzymać tych opisów niemieckiego ożywienia gospodarczego, które dają pierwszeństwo raczej wydatkom rządowym na tworzenie cywilnych miejsc pracy niż zbrojeniom. Najbardziej znane przykłady tego rodzaju to R. Overy, The Nazi Economic Recovery 1932-1938, Cambridge 1996 oraz C. W. Guillebaud, The Economic Recovery of Germany: From 1933 to the Incorporation of Austria in March 1938, London 1939. Kwestią otwartą pozostaje znaczenie tych działań rządowych dla ożywienia, ale z pewnością nie priorytet polityki zbrojeń.

⁸⁶  Ritschl, Krise und Konjunktur, załącznik C.2.

⁸⁷  Ten bardzo prosty test przyczynowości zastosował Ritschl w Deficit Spending.

⁸⁸  M. Geyer, Zum Einfluss der Nationalsozialistische Ruestungspolitik auf das Ruhrgebiet, „Rheinische Vierteljahresblaetter”, 45 (1981), s. 255.

3. ODCHODZENIE

Lato 1934 roku było tym momentem, kiedy dla wszystkich oprócz najbardziej pobłażliwych zagranicznych obserwatorów stało się jasne, że gabinet Hitlera nie jest „normalnym” rządem. Od miesięcy oczywiste było, że przy tej władzy narasta polityczna presja¹. Szeregowe masy brunatnych koszul (SA) źle odebrały niepowodzenie „ich” rządu przy wprowadzaniu dogłębnej populistycznej, nacjonalistycznej i antysemickiej rewolucji. Tymczasem po drugiej stronie hitlerowskiej koalicji były kanclerz Franz von Papen i jego arystokratyczne grono byli zaniepokojeni oznakami tego, co brali za „plebejską degenerację”. Najbardziej złowieszcze było zaś to, że SA i armia były zaangażowanie w ostry spór o przyszłość zbrojeń. Ernst Röhm, przywódca SA, wyobrażał je sobie jako powszechną, narodową mobilizację, tj. w rodzaju, który zawodowemu żołnierzowi był nadzwyczaj wstrętny. Z kolei Hitler wyraził swoje stanowisko w lutym 1934 roku poprzez narzucenie „porozumienia” ograniczającego działalność brunatnych koszul². Mimo to SA prowokacyjnie kontynuowało swoje paramilitarne ćwiczenia. Do maja 1934 roku stało się to na tyle niepokojące, że Hitler rozkazał brunatnym koszulom wziąć na cały czerwiec zbiorowy „urlop”. Czołówka partii nazistowskiej była natomiast w tej kwestii podzielona. Podczas gdy Göring i Himmler spiskowali przeciwko Röhmowi, Goebbels idealizował SA i fantazjował o ostatecznym rozrachunku z „reakcjonistami”. Decydującym czynnikiem była jednak armia. 21 czerwca prezydent Hindenburg i minister obrony Blomberg przedstawili Hitlerowi swoje żądanie przemówienia „rewolucyjnym wichrzycielom… do rozsądku”. Inaczej wojsko wprowadzi stan wyjątkowy, a Hindenburg ogłosi koniec „eksperymentu z Hitlerem”. W efekcie 28 czerwca w Essen, sercu Zagłębia Ruhry, podczas uroczystości ślubnych gauleitera Josefa Terbovena podjęto ostateczną decyzję, przy czym Hitler objął osobiste kierownictwo nad czystką. Rozkazał aresztować wczesnym rankiem 30 czerwca 1934 roku w podmonachijskim kurorcie Bad Wiessee najważniejszych przywódców SA, a później dokonać na nich egzekucji. Tymczasem Goebbels i Göring zajęli się w Berlinie także „reakcjonistami”. Esesmani dokonali szturmu na siedzibę wicekanclerza Papena, gdzie zastrzelili jego sekretarza, a resztę biura aresztowali. Sam Papen został oszczędzony, ale tylko z powodu ewentualnych kłopotów dyplomatycznych związanych z eliminacją aktywnego członka niemieckiego rządu. Inni mieli mniej szczęścia. Generała Schleichera, byłego kanclerza Republiki i dowódcę Reichswehry, zamordowano wraz z żoną. Gregor Strasser, architekt nazistowskiej polityki tworzenia miejsc pracy, wydalony z partii w grudniu 1932 roku za spiskowanie ze Schleicherem, został zabity w Berlinie. Potwierdzona liczba ofiar Nocy Długich Noży to 85, rzeczywista może wynosić nawet 200.

Wieści o tych usankcjonowanych przez państwo morderstwach przyjęto poza granicami Niemiec z przerażającym niedowierzaniem. Najwyraźniej reżim Hitlera nie miał żadnego szacunku dla podstawowych zasad legalizmu. A kilka tygodni po Nocy Długich Noży to wrażenie zostało potwierdzone przez kolejny skandaliczny pokaz nazistowskiej przemocy³. Od początku 1934 roku zwolennicy Hitlera w Austrii prowadzili kampanię terroru przeciwko autorytarnemu rządowi kanclerza Engelberta Dollfussa. Wreszcie 25 lipca zachęceni przez niemiecką partię austriaccy naziści dokonali zamachu stanu, przy czym mając nadzieję na spektakularny sukces, Hitler poinstruował dowódców swoich południowych armii, aby były gotowe do udzielenia pomocy puczystom. W tym przypadku jednak armia austriacka pozostała lojalna i powstanie zostało łatwo stłumione, choć w wiedeńskiej Kancelarii zginął kanclerz Dollfuss, zastrzelony przez mężczyzn noszących swastyki. Zagraniczną reakcją było tylko jednomyślne potępienie. Szczególnie niepokojący był nagły wzrost napięcia wzdłuż granicy austriackiej. Mussolini zmobilizował bowiem liczne dywizje, aby zapobiec wszelkim próbom przeprowadzenia natychmiastowego anschlussu, gdyż Włochy nie miały żadnego interesu w obserwowaniu jak niemieckie wpływy przekraczają Alpy. Ruchy wojsk wykryto także wzdłuż granicy z Węgrami, co z kolei wzbudziło niepokój w Jugosławii⁴. Wydawało się nawet, że właśnie tworzy się grunt pod przypominającą sierpień 1914 roku bałkańską reakcję łańcuchową. Według Gestapo Niemcy opanowała w lecie 1934 roku prawdziwa „psychoza wojenna”, ale, odwrotnie niż 20 lat wcześniej, było to spowodowane nie entuzjazmem, ale czymś w rodzaju lęku⁵.

Nie zaskakuje fakt, że to te właśnie nadzwyczajne wydarzenia zdominowały pamięć historyczną odnoszącą się do lata 1934 roku. A przecież dokładnie w tym samym momencie Niemcy balansowały także na krawędzi katastrofy gospodarczej. Pomiędzy marcem i wrześniem 1934 reżim nazistowski doświadczył czegoś, co najbardziej w jego 20-letniej historii przypominało wieloaspektowy kryzys społeczno-ekonomiczny⁶. Od początku 1934 roku niepokojąco topniały w Reichsbanku rezerwy zagranicznych walut. Sytuacja była już tak rozpaczliwa, że Niemcom podróżującym za granicę ograniczono ich wymianę do zaledwie 50 marek miesięcznie. Aby zapobiec utworzeniu poza Niemcami „czarnego rynku” na marki, zakazano też wywozu niemieckich banknotów⁷. Jednocześnie Reichsbank i Ministerstwo Gospodarki Rzeszy (RWM) rozpoczęły też bolesny proces redukcji miesięcznego przydziału zagranicznej waluty niemieckim importerom. Do lata obcięto go do 5% tego, co otrzymywali przed kryzysem z lipca 1931 roku. Ponieważ najważniejsze gałęzie niemieckiego przemysłu były uzależnione od surowców sprowadzanych zza granicy, ta sroga restrykcja wywołała obawy o nową falę zwolnień. Niedobór surowców oznaczał zresztą nie tylko bezrobocie, pociągał za sobą także braki w zaopatrzeniu konsumentów, którą to obawę spotęgowały niezwykle mizerne w roku 1934 zbiory. Powszechne było niezadowolenie z powodu rosnących cen importowanej żywności i nie chodziło tu tylko o mających niewiele powodów do radości konsumentów. W drugim roku władzy Hitlera nastroje w kręgach biznesowych także były dalekie od dobrych. Na adresowaną do giełdy agresywną, wzywającą do nowej „bitwy o pracę” mowę Hitlera z 21 marca 1934 roku ta odpowiedziała ostrym spadkiem cen akcji⁸. Do maja 1934 roku wzrost powszechnego niezadowolenia był już tak duży, że Goebbels poczuł się zmuszony do rozpoczęcia narodowej kampanii przeciwko malkontentom, tj. dwumiesięcznej „fali mitingów, demonstracji i oświadczeń” przeciwko „kłamcom i krytykom”⁹. Jej głównym motywem była potrzeba wykazania przez zwykłych Niemców większego hartu ducha przy radzeniu sobie ze skutkami niedoboru zagranicznych walut: „Pomoc w przezwyciężaniu kryzysu walut obcych [kryzysu transferowego] była obowiązkiem każdego Niemca”. Przy czym Goebbels, podobnie jak Hitler, nie zawahał się także skrytykować przedsiębiorców: „Wszystkie strony będą musiały ponieść ofiary”. Ale przede wszystkim to Żydzi będą musieli się nauczyć zachowywać jak „goście” w swoim niemieckim domu¹⁰. Minister gospodarki Kurt Schmitt, który daremnie zmagał się z opanowaniem rosnącego kryzysu, był atakowany ze wszystkich stron, a Wilhelm Keppler, osobisty doradca Hitlera, spiskował z Heinrichem Himmlerem, aby przeprowadzić bardziej ideologiczny zwrot w polityce gospodarczej¹¹. Z kolei radykalni robotnicy z NSBO i Niemieckiego Frontu Pracy Roberta Leya domagali się nowego otwarcia w kwestii niemieckiego rynku pracy. Schacht z Reichsbanku wspierał Göringa i armię w sporze o jeszcze większe zbrojenia, a także uczynił się głównym publicznym rzecznikiem agresywnego programu jednostronnego zaprzestania spłaty długów. W drugim tygodniu czerwca 1934 roku „London Evening Standard”, gazeta, której nie można zarzucić antynazistowskich skłonności, otwarcie martwiła się, że dni hitlerowskiego reżimu są już policzone.

W samą porę więc kwestią najwyższej wagi stał się kryzys gospodarczy¹². 14 czerwca 1934 roku Schacht zadeklarował całkowite zawieszenie płatności w obcych walutach całego niemieckiego długu zagranicznego, a jednocześnie obciął ilość twardej waluty rozdawanej niemieckim importerom. 23 czerwca 1934 roku Reichsbank porzucił uporządkowany system comiesięcznego jej racjonowania i od tej pory była wydawana codziennie w zależności od tego, ile było dostępne. Każdego dnia importerzy żyli więc w niepewności, czy otrzymają zagraniczną walutę potrzebną im do zaspokojenia roszczeń swoich zagranicznych dostawców. Handlowi zagranicznemu groziło zupełne stanięcie w miejscu. Tymczasem jednak międzynarodowy odbiór wciąż obowiązującej niemieckiej odmowy spłat stał się bardziej gwałtowny niż kiedykolwiek wcześniej¹³. 25 czerwca londyńska Izba Gmin odbyła nadzwyczajne, 48-godzinne posiedzenie, na którym szybko uchwaliła przepisy upoważniające do użycia środków przymusu. Ton debaty był wrogi, nawet Neville Chamberlain przemawiał głosem wojny. Dopiero po 15 miesiącach agresywnej jednostronności Hitlera wyczerpała się cierpliwość Londynu i przy poparciu obu stron Izby parlament ratyfikował wszechstronne prerogatywy zezwalające ministrowi skarbu na konfiskatę zarobków niemieckich eksporterów na rzecz brytyjskich wierzycieli. Sankcje te weszły w życie 1 lipca. Niemcy odpowiedziały ustawą uprawniającą RWM do powzięcia każdej niezbędnej akcji odwetowej chroniącej niemieckie interesy gospodarcze.

Gdy więc SS robiła swoją brudną robotę, Wielka Brytania i Niemcy, dwie największe gospodarki Europy, znalazły się niebezpiecznie blisko wojny handlowej na pełną skalę, a taka konfrontacja mogła mieć nieobliczalne skutki dla hitlerowskiego ożywienia gospodarczego. Wielka Brytania była nie tylko głównym rynkiem eksportowym Niemiec i w związku z tym podstawowym źródłem twardej waluty. Imperium Brytyjskie było także głównym źródłem wielu importowanych przez Niemcy surowców. Co gorsza, City było również pierwszym dostarczycielem krótkoterminowego finansowania niemieckiego handlu zagranicznego. Nawet wtedy gdy niemiecki import nie pochodził z tego kraju, był on, i to raczej częściej niż rzadziej, finansowany przez brytyjskie banki. Wytężony nacisk Wielkiej Brytanii zmierzający do ukarania Niemiec za ich odmowę spłat długów miałby więc poważny wpływ na ciągle kruchy reżim Hitlera. Rzecz jasna minister gospodarki Rzeszy czuł to napięcie. Kurt Schmitt, który lubił wciskać swoją szykowną sylwetkę w mundur honorowego pułkownika SS, wiedział, że w kręgach SA był otoczony powszechną pogardą. W pubach, do których przychodzili szturmowcy, śpiewano teraz pieśń Horst Wessel z nowymi słowami:

Ceny w górę, kartele zamknięte na głucho

Kapitał maszeruje teraz cichym krokiem

Maklerzy giełdowi są członkami partii

A Herr Schmitt obrońcą kapitału¹⁴.

Jeśli pogłoski o zamachu stanu w wykonaniu SA były prawdziwe, to dni ministra były już oczywiście policzone. Do wczesnej wiosny zdrowie Schmitta podupadło pod ciężarem tego napięcia¹⁵, a koniec nadszedł 28 czerwca podczas rutynowego, kolacyjnego przemówienia do zebranych w Berlinie eksporterów. Minister zaczął od przedstawienia niezwykle poważnej sytuacji, w obliczu której stała niemiecka gospodarka, a potem zapytał: „Co robić?”. Zanim jednak odpowiedział na to swoje pytanie, krew odpłynęła mu z twarzy i w połowie zdania upadł, a woda ze szklanki wylała się na kartki przemówienia¹⁶. Następnego dnia poinformowano prasę o okolicznościowym urlopie ministra, zaś 24 godziny później SS rzuciło się na przywódców SA. Hjalmar Schacht i jego przyjaciele w wojsku mieli teraz otwartą drogę do utwierdzenia swojej niepodważalnej pozycji partnerów Hitlera w sprawowaniu władzy.