Tytuł oryginału

The Third Reich at War

© Copyright 2003 Richard J. Evans

© All Rights Reserved

© Copyright for Polish Edition

Wydawnictwo NapoleonV

Oświęcim 2016

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:

Mateusz Grzywa

Redakcja:

Rafał Mazur

Korekta:

Artur Gajewski

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Dystrybucja: ATENEUM www.ateneum.net.pl

Sprzedaż detaliczna: www.napoleonv.pl

Numer ISBN: 978-83-7889-546-6

Skład wersji elektronicznej:
Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl

Dla Matthew i Nicholasa

WSTĘP

Niniejsza książka opowiada o losach Trzeciej Rzeszy – reżimu stworzonego w Niemczech przez Hitlera i jego narodowych socjalistów – od chwili wybuchu II Wojny Światowej 1 września 1939 r. do jej zakończenia w Europie 8 maja roku 1945. Może być czytana samodzielnie, jako historia Niemiec w latach wojennych, ale stanowi również ostatnią część trzytomowej serii rozpoczynającej się od Nadejścia Trzeciej Rzeszy, książki opowiadającej o narodzinach nazizmu, rozwoju jego idei i dojściu nazistów do władzy w 1933 roku. Drugi tom, Trzecia Rzesza u władzy, obejmuje pokojowe lata 1933-1939, kiedy to Hitler i naziści wzmacniali potencjał wojskowy Niemiec oraz przygotowywali się do wojny. Ogólne podejście zastosowane we wszystkich trzech książkach zostało przedstawione we wstępie do tomu pierwszego i nie ma potrzeby szczegółowego powtarzania go w tym miejscu. Łącznie wszystkie trzy pozycje mają zapewnić wszechstronny opis dziejów Niemiec pod rządami nazistów.

Przy omawianiu wojennych losów Trzeciej Rzeszy trzeba się zmierzyć z dwoma problemami. Pierwszy jest względnie niewielki. Po 1939 r. Hitler i naziści z coraz większą niechęcią nazywali swój reżim Trzecią Rzeszą; miast tego woleli określać go mianem „Wielkiej Rzeszy Niemieckiej” (Grossdeutsches Reich), co miało zwracać uwagę na znaczne rozciągnięcie jej granic w latach 1939-1940. Jednakże dla harmonii i spójności tekstu postanowiłem, podobnie jak inni historycy, nadal nazywać go „Trzecią Rzeszą”; wszakże naziści woleli odchodzić od tego terminu po cichu i nie wyparli się go otwarcie. Drugi problem jest poważniejszy. Niniejsza książka skupia się głównie na Niemczech i Niemcach, natomiast nie jest historią II Wojny Światowej ani nawet II Wojny Światowej w Europie. Niemniej jednak naturalnie musi przedstawić przebieg konfliktu oraz opowiedzieć o niemieckiej administracji na podbitych obszarach Kontynentu. Nawet na stronach publikacji tak obszernej jak ta nie da się poświęcić równie dużo uwagi każdej fazie i każdemu aspektowi wojny. Przeto postanowiłem skoncentrować się na jej punktach zwrotnych – podboju Polski i Francji oraz bitwie o Anglię w pierwszym roku konfliktu, bitwie pod Moskwą zimą 1941/1942 r., bitwie pod Stalingradem zimą 1942/1943 r. oraz na rozpoczęciu systematycznych bombardowań strategicznych niemieckich miast w roku 1943. Czyniąc to, próbowałem – wykorzystując dzienniki i listy zarówno cywilów, jak i żołnierzy – choć częściowo oddać wpływ tego ogromnego konfliktu na Niemców. Mam nadzieję, że w toku lektury czytelnik zauważy, dlaczego wybrałem właśnie te punkty zwrotne wojny.

W centrum niemieckiej historii lat wojny znajduje się masowy mord milionów Żydów w ramach, jak nazywali to naziści, „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej w Europie”. Niniejsza książka zawiera pełny opis rozwoju oraz implementacji tej polityki ludobójstwa, i równocześnie osadza ją w szerszym kontekście nazistowskiej polityki rasowej wobec Słowian oraz mniejszości takich jak Cyganie, homoseksualiści, drobni przestępcy oraz osoby „aspołeczne”. Starałem się połączyć świadectwa jej ofiar – zarówno tych, którym udało się przetrwać, jak i tych, którym się to nie powiodło – ze wspomnieniami osób wcielających ją w życie, z komendantami największych obozów zagłady włącznie. Deportacje i morderstwa Żydów z państw Europy Zachodniej są opisane w rozdziale opowiadającym o nazistowskim imperium, podczas gdy reakcje prostych Niemców w kraju, a także to, w jakim stopniu byli świadomi rozgrywającego się ludobójstwa, są przedstawione w późniejszym rozdziale na temat frontu wewnętrznego. Fakt, że masowe mordy na Żydach są omawiane w niemalże każdej części tego tomu, począwszy od opisu zakładania gett w Polsce w pierwszym rozdziale po „marsze śmierci” z roku 1945 w rozdziale ostatnim, odzwierciedla ich kluczowe znaczenie dla wielu aspektów historii Trzeciej Rzeszy w czasie wojny. Wszędzie, nawet w historii muzyki i literatury omówionej w rozdziale 6, zagłada Żydów stanowi element opowieści, od którego nie da się uciec. Niemniej należy jeszcze raz przypomnieć, że niniejsza książka jest historią nazistowskich Niemiec we wszystkich jej aspektach; nie jest przede wszystkim opowieścią o eksterminacji Żydów ani opisem dziejów II Wojny Światowej, choć oba te zagadnienia odgrywają w niej zasadniczą rolę.

Narracja rozpoczyna się w miejscu przerwania opowieści z Trzeciej Rzeszy u władzy, od inwazji na Polskę 1 września 1939 roku. Rozdział 1 omawia niemiecką okupację Polski, a zwłaszcza brutalne traktowanie, wyzysk i morderstwa tysięcy Polaków oraz polskich Żydów od rozpoczęcia wojny do przedednia uderzenia na Związek Radziecki w czerwcu 1941 roku. Naziści, a prawdę mówiąc, także wielu Niemców, uważali Polaków oraz „wschodnich Żydów” za coś gorszego niż ludzie, a owa postawa, choć znacznie zmodyfikowana, znajdowała zastosowanie również wobec umysłowo chorych i niepełnosprawnych w samych Niemczech. Dokonywane na nich masowe mordy w toku sterowanej z berlińskiej kancelarii Hitlera akcji „eutanazyjnej” są tematem ostatniej części rozdziału. Drugi rozdział jest poświęcony głównie przebiegowi wojny, od podboju Europy Zachodniej w 1940 r. po kampanię rosyjską z roku 1941. Sama kampania jest tłem wydarzeń opowiedzianych w rozdziale 3, który podejmuje temat zainicjowania oraz implementacji, jak ujmowali to naziści, „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej w Europie”. Rozdział 4 zwraca się ku gospodarce wojennej; opisuje, jak Trzecia Rzesza rządziła okupowanymi krajami Europy, werbowała miliony robotników przymusowych do fabryk broni oraz aresztowała, deportowała i mordowała Żydów żyjących w granicach nazistowskiego imperium. Imperium poczęło pękać w szwach wraz z brzemienną w skutki niemiecką klęską pod Stalingradem na początku 1943 r., która została opisana w ostatniej części rozdziału. Jeszcze w tym samym roku poszły za nią niepowodzenia na wielu innych teatrach konfliktu, od zrujnowania niemieckich miast i miasteczek w wyniku alianckiej bombowej ofensywy strategicznej, po klęskę wojsk Rommla w Afryce Północnej oraz upadek głównego europejskiego sojusznika Trzeciej Rzeszy, faszystowskich Włoch Mussoliniego. Owe wydarzenia stanowią główny temat rozdziału 5, który analizuje także ich wpływ na niemieckie siły zbrojne oraz na przebieg wojny w Niemczech. Rozdział 6 jest poświęcony przede wszystkim „frontowi wewnętrznemu”: opowiada o tym, jak wojna oddziaływała na życie religijne, społeczne, kulturalne i naukowe. Kończy się opisem powstania ruchu oporu wobec nazizmu, przede wszystkim w samej Rzeszy. Rozdział 7 rozpoczyna się od dziejów „cudownych broni”, które zgodnie z obietnicą Hitlera miały odpędzić od Niemiec widmo porażki militarnej, następnie opowiada o ostatecznej klęsce Rzeszy i pokrótce przedstawia, co wydarzyło się po niej. W każdym rozdziale poszczególne tematy przeplatają się z ciągłym opisem przebiegu wojny – i tak, rozdział 1 mówi o działaniach wojennych w 1939 r., 2 o latach 1940-1941, 3 podejmuje temat dalszych walk w roku 1941, 4 przeprowadza narrację przez rok 1942, 5 omawia wojnę na lądzie, morzu i w powietrzu w roku 1943, 6 przedstawia rok 1944, a rozdział 7 rozprawia się z ostatnimi miesiącami konfliktu, od stycznia do maja 1945 roku.

Niniejszą książkę należy czytać od początku do końca, gdyż jest samodzielną, choć złożoną narracją, urozmaiconą elementami opisowymi i analizami; liczę, że z biegiem tej narracji czytelnik dostrzeże, w jaki sposób współgrają ze sobą różne części opowieści. Nazwy rozdziałów mają bardziej skłaniać ku refleksji nad ich zawartością, niż stanowić jej precyzyjny opis; w niektórych przypadkach są celowo niejednoznaczne lub ironiczne. Każdy, kto chciałby wykorzystywać tę książkę po prostu jako źródło, do którego może odwołać się w poszukiwaniu informacji, powinien zajrzeć do indeksu szczegółowo określającego miejsce omówienia poszczególnych zagadnień, postaci i wydarzeń. Bibliografia wymienia prace przywołane w przypisach; nie miała stanowić wszechstronnego przewodnika po niezwykle rozległej literaturze dotyczącej tematów opisanych w niniejszej książce.

Znaczna część tomu opowiada o państwach Europy Środkowej i Wschodniej. Tamtejsze miasta i miasteczka w różnych językach nazywano rozmaicie, a ich nazwy różnie zapisywano. Przykładowo, polskie miasto Lwów w Rosji pisano L’vov, a na Ukrainie L’viv, zaś Niemcy czasami nazywali je jeszcze zupełnie inaczej – mianowicie Lemberg; podobne różnice istnieją w litewskiej nazwie Kaunas (po polsku Kowno), w przypadku niemieckiego Theresienstadt, które dla Czechów jest Terezinem, czy niemieckiego Rewla, czyli estońskiego Tallinna. Nazistowskie władze przemianowały Łódź na Litzmannstadt, starając się całkowicie pozbyć wszelkich śladów polskiej tożsamości tego miasta. Stosowały niemieckie nazwy także dla wielu innych miejsc – Chełmno nazywały Kulmhof a Oświęcim Auschwitz. W tej sytuacji nie da się pozostać konsekwentnym. Postanowiłem więc zastosować nazwy obowiązujące w chwili pisania książki lub też, od czasu do czasu, nazwy najlepiej znane angielskiemu i amerykańskiemu czytelnikowi, informując ich jednak o istniejących alternatywach. Uprościłem również zastosowanie akcentów wyrazowych i znaków diakrytycznych w nazwach miejsc i nazwiskach – na przykład rezygnując z polskiej litery „Ł” – gdyż według mnie jedynie przeszkadzałyby anglojęzycznemu czytelnikowi¹.

Przygotowując niniejszą książkę, posiadałem ogromny atut w postaci dostępu do świetnych zbiorów Cambridge University Library, a także Wiener Library oraz German Historical Institute w Londynie. W 2007 r. University of Melbourne raczyło mianować mnie do Miegunyah Distinguished Visitng Fellowship i mogłem korzystać ze znakomitego zbioru badawczego na temat nowoczesnej historii Niemiec, zakupionego dla uniwersyteckiej biblioteki dzięki zapisowi nieodżałowanego Johna Fostera. Staatsarchiv der Freien- und Hansestadt Hamburg oraz Forschungsstelle für Zeitgeschichte z Hamburga uprzejmie pozwoliły mi na zapoznanie się z niepublikowanymi dziennikami Luise Solmitz. To przede wszystkim zachęty ze strony licznych czytelników, zwłaszcza ze Stanów Zjednoczonych, zmobilizowały mnie do ukończenia niniejszej książki, choć zajęło mi to więcej czasu, niż pierwotnie zakładałem. Kluczowe były także rady oraz wsparcie licznych przyjaciół i współpracowników. Mój agent Andrew Wylie, mój wydawca z Penguina, Simon Wider, oraz ich zespoły byli niezwykle pomocni. Chris Clark, Christian Goeschel, Victoria Harris, sir Ian Kershaw, Richard Overy, Kristin Semmens, Astrid Swenson, Hester Vaizey i Nikolaus Wachsmann zapoznali się ze wstępnymi szkicami i poczynili wiele użytecznych uwag. Victoria Harris, Stefan Ihrig, Alois Maderspacher, David Motadel, Tom Neuhaus i Hester Vaizey sprawdzili notatki oraz pozwolili mi uniknąć licznych błędów. András Bereznáy sporządził mapy będące wzorem przejrzystości i dokładności; współpraca z nim przy ich przygotowaniu była niezwykle pouczająca. Biegłość Davida Watsona w adiustacji tekstu okazała się wręcz bezcenna, a współpraca z Cecilią Mackay przy ilustracjach stanowiła czystą przyjemność. Christine L. Corton rzuciła na fakty swoim wprawnym okiem i zapewniła mi wsparcie w tak wielu zasadniczych kwestiach, że nie sposób ich w tym miejscu wyliczyć. Nasi synowie, Matthew i Nicholas, którym dedykuję ostatni tom, podobnie jak i dwa poprzednie, wielokrotnie podnosili mnie na duchu, gdy pisałem o sprawach wstrząsających i przygnębiających poza wszelkie wyobrażenie. Jestem im wszystkim głęboko wdzięczny.

Richard J. Evans

Cambridge, maj 2008 r.

¹ W polskim przekładzie zastosowane zostanie polskie nazewnictwo [przyp. tłum.].

ROZDZIAŁ I
„BESTIE W LUDZKIEJ SKÓRZE”

BŁYSKAWICZNE ZWYCIĘSTWO

I

1 września 1939 r. pierwsze z sześćdziesięciu niemieckich dywizji przekroczyły granicę Trzeciej Rzeszy z Polską. Licząca niemal półtora miliona armia zatrzymała się jedynie po to, aby kamerzyści kroniki filmowej z Ministerstwa Propagandy Josepha Goebbelsa mogli sfilmować uroczyste podniesienie barier celnych przez szczerzących zęby w uśmiechu żołnierzy awangardy. W szpicy natarcia szły czołgi pięciu dywizji pancernych sił lądowych (każda posiadała ich ok. 300), którym towarzyszyły w pełni zmotoryzowane dywizje piechoty. Za nimi maszerowała większość sił piechoty, artyleria oraz sprzęt ciągnięty głównie przez konie – każda dywizja miała w swoim składzie ok. 5000 tych zwierząt, więc w sumie było ich przynajmniej 300 000. Siły te robiły ogromne wrażenie, lecz rozstrzygająca dla wyniku walk niemiecka technologia znajdowała się w powietrzu, a nie na lądzie. Zakaz nałożony na lotnictwo wojskowe traktatem wersalskim sprawił, że gdy zaledwie cztery lata przed wybuchem konfliktu Hitler przekreślił jego zapisy, budowa samolotów musiała ruszyć niemalże od zera. Niemieckie maszyny były nie tylko nowoczesne, ale również wypróbowane i przetestowane przez Legion Condor w Hiszpańskiej Wojnie Domowej. Weterani tej formacji pilotowali wiele z 897 bombowców, 426 myśliwców oraz rozmaitych samolotów rozpoznawczych i transportowych, które właśnie wzbijały się w niebo nad Polską¹.

Te potężne siły miały przytłaczającą przewagę nad Polakami. Warszawski rząd liczył, że brytyjsko-francuska interwencja powstrzyma inwazję, a że nie chciał przy tym urazić opinii międzynarodowej działaniami, które mogłyby wyglądać na prowokacyjne, do ostatnich chwil opóźniał mobilizację swoich sił zbrojnych. Zatem Polska nie była przygotowana do odparcia nagłej, potężnej inwazji niemieckich wojsk. Co prawda mogła liczyć na 1,3 mln żołnierzy, ale dysponowała niewieloma czołgami i małą ilością nowoczesnego sprzętu. Niemieckie dywizje pancerne i zmotoryzowane przewyższały liczebnie swoje polskie odpowiedniczki w stosunku 15 do 1. Polskie siły powietrzne mogły rzucić przeciwko Niemcom zaledwie 154 bombowce i 159 myśliwców. W większości, zwłaszcza jeżeli chodzi o samoloty myśliwskie, były to maszyny przestarzałe, a polskie brygady kawalerii ledwie zainicjowały proces przechodzenia od koni do maszyn. Opowieści o polskich szwadronach kawalerii straceńczo szarżujących na niemieckie czołgi najpewniej są apokryficzne, niemniej nie można zaprzeczyć ogromnej dysproporcji pomiędzy zasobami i sprzętem obu stron. Po rozczłonkowaniu Czechosłowacji we wcześniejszych miesiącach 1939 r. Niemcy osaczyli Polskę z trzech stron. Na południu Słowacja, niemieckie państwo klienckie, zapewniała niezwykle ważną odskocznię do inwazji, a słowacki rząd, skuszony obietnicą niewielkich nabytków terytorialnych po klęsce Polski, posłał nawet kilka jednostek, aby u boku wojsk niemieckich wywalczyły sobie drogę w głąb jej ziem. Inne niemieckie dywizje wkroczyły do Polski przez północną granicę, z Prus Wschodnich. Najwięcej z nich nadeszło od zachodu, przecinając Korytarz stworzony przez porozumienie pokojowe po I Wojnie Światowej, by zapewnić Polsce dostęp do Bałtyku. Siły obrońców były za bardzo rozciągnięte i nie mogły skutecznie bronić wszystkich granic. Podczas gdy „Sztukasy” atakowały z powietrza polskie wojska obsadzające granice, niemieckie czołgi i artyleria przebijały obronę, odcinały od siebie poszczególne oddziały i uniemożliwiały im komunikację. Polskie lotnictwo zostało przepędzone z nieba w kilka dni, a niemieckie bombowce niszczyły polskie fabryki zbrojeniowe, ostrzeliwały wycofujące się oddziały i terroryzowały ludność Warszawy, Łodzi oraz innych miast².

Tylko 16 września 820 niemieckich samolotów zrzuciło na bezbronnych Polaków, którzy w sumie w całym państwie dysponowali zaledwie 100 działami przeciwlotniczymi, 328 t bomb. Naloty były tak demoralizujące, że gdzieniegdzie polscy żołnierze rzucali broń, a niemieccy dowódcy wojsk lądowych zwracali się o ich przerwanie. Świadkiem typowej akcji tego typu był amerykański korespondent William L. Shirer, któremu udało się zdobyć zgodę na towarzyszenie niemieckim oddziałom atakującym Gdynię:

„Niemcy stosowali wszystko, jeżeli chodzi o broń, wielkie działa, małe działa, czołgi i samoloty. Polacy mieli tylko karabiny maszynowe, karabiny i dwa działa przeciwlotnicze, które desperacko starali się wykorzystać jako artylerię przeciwko niemieckim stanowiskom karabinów maszynowych i niemieckim czołgom. Polacy (…) przekształcili dwa okazałe budynki – jednym z nich była szkoła oficerska, drugim gdyńska stacja radiowa – w twierdze i strzelali z karabinów maszynowych z kilku okien. Po pół godzinie niemiecki pocisk uderzył w dach szkoły i zapalił budynek. Niemiecka piechota wspierana – choć przez lornetkę wyglądało, jakby była prowadzona – przez czołgi, natarła na wzgórze i otoczyła gmach (…). Nad grzbietem krążył niemiecki wodnosamolot naprowadzający artylerię. Później dołączyły do niego samoloty bombowe; nurkowały nisko i ostrzeliwały polskie linie z karabinów maszynowych. Wreszcie nadleciała eskadra nazistowskich bombowców. Polacy byli w beznadziejnym położeniu”³.

Wraz z postępami niemieckich wojsk podobne sytuacje powtarzały się w całym kraju. Po tygodniu polskie siły ogarnął kompletny chaos, a ich struktura dowodzenia została rozbita w drzazgi. 17 września polski rząd uciekł do Rumunii, gdzie jego nieszczęsnych ministrów internowano. Państwo pozostało bez przywództwa. Rząd na uchodźstwie, sformowany 30 września z inicjatywy polskich dyplomatów w Paryżu i Londynie, nie mógł nic zrobić. Pojedynczy, wściekły polski kontratak – bitwa pod Kutnem z 9 września 1939 r. [znana szerzej jako bitwa nad Bzurą – dop. tłum.] – mógł jedynie o kilka dni odroczyć okrążenie Warszawy⁴.

W samej stolicy warunki szybko się pogarszały. 28 września Chaim Kaplan, żydowski nauczyciel, zanotował:

„Bezkres końskich trupów. Leżą tam, gdzie padły, na środku ulicy, i nie ma nikogo, kto mógłby je usunąć i oczyścić jezdnię. Gniją od kilku dni, przyprawiając przechodniów o mdłości. Niemniej przez wygłodzenie szerzące się w mieście, wielu je końskie mięso. Odcinają sobie kawałki i zjadają je, by zagłuszyć głód”⁵.

Jeden z najżywszych obrazów chaosu szalejącego po niemieckiej inwazji wyszedł spod pióra polskiego lekarza Zygmunta Klukowskiego. Urodzony w 1885 r., w chwili wybuchu wojny pracował jako kierownik w zamojskim szpitalu powiatowym w Szczebrzeszynie. Klukowski, ukrywając go w różnych zakamarkach szpitala, pisał dziennik ku pamięci potomnych i zarazem jako akt oporu. Pod koniec drugiego tygodnia września opisał strumienie uchodźców uciekających w środku nocy przed nacierającymi wojskami niemieckimi – scenę, która w nadchodzących latach miała powtórzyć się wielokrotnie w wielu częściach Europy:

„Cała droga była zatłoczona kolumnami wojskowymi, pojazdami silnikowymi wszystkich typów, wozami konnymi i tysiącami pieszych. Wszyscy poruszali się w tym samym kierunku – na wschód. Gdy wstał świt, zamęt zwiększyła masa ludzi idących piechotą lub jadących na rowerach. Kompletnie niesłychane. Cała ta ogarnięta paniką masa ludzi parła naprzód, nie wiedząc dokąd i po co, nie wiedząc, gdzie skończy się exodus. Wiele samochodów osobowych, kilka limuzyn oficjeli, a wszystkie brudne i pokryte błotem, próbowało ominąć ciężarówki i sznury wozów. Większość pojazdów miała warszawskie rejestracje. Robiło się smutno na widok tak wielu oficerów wyższych szarż, jak pułkownicy i generałowie, uciekających wraz z całymi rodzinami. Wielu ludzi łapało się dachów i błotników samochodów. Wiele pojazdów miało rozbite szyby przednie i boczne, uszkodzone maski czy drzwi. Znacznie wolniej przesuwały się wszelkiego rodzaju autobusy, nowe autobusy miejskie z Warszawy, Krakowa i Łodzi, a wszystkie pełne pasażerów. Za nimi nadciągnęły wozy konne wszelakiej maści, wyładowane kobietami i dziećmi – wszystkie były bardzo zmęczone, głodne i brudne. Na rowerach jechali głównie młodzi mężczyźni; młodą kobietę widziało się tylko od czasu do czasu. Pieszo szli rozmaici ludzie. Niektórzy opuścili domy na własnych nogach; inni musieli porzucić swe pojazdy po drodze”⁶.

Policzył, że tą drogą przed niemieckim natarciem uciekało 30 000 osób⁷.

Ale najgorsze miało dopiero nadejść. 17 września 1939 r. na rynku w Zamościu Klukowski usłyszał przez niemiecki megafon, że Armia Czerwona, w porozumieniu z Niemcami, przekroczyła wschodnią granicę Polski⁸. Na kilka dni przed inwazją Hitler zagwarantował, że rosyjski dyktator Józef Stalin nie zainterweniuje, podpisując 24 sierpnia tajne klauzule paktu niemiecko-radzieckiego. Przewidywały one podział Polski pomiędzy oba państwa wzdłuż ustalonej linii demarkacyjnej⁹. W pierwszych dwóch tygodniach po niemieckiej inwazji Stalin wyczekiwał, wycofując oddziały biorące udział w zakończonym w sierpniu i udanym dla ZSRR konflikcie z Japończykami w Mandżurii. Lecz gdy stało się jasne, że polski opór się załamał, radzieckie kierownictwo pozwoliło Armii Czerwonej wkroczyć na terytorium zachodniego sąsiada. Stalin chciał wykorzystać okazję do odzyskania terytoriów należących do Rosji przed rewolucją 1917 roku. Tuż po zakończeniu I Wojny Światowej stały się przedmiotem zaciekłej wojny pomiędzy Rosją a nowo powstałym Państwem Polskim. Teraz Stalin mógł je odbić. Stojąc w obliczu wojny na dwa fronty, polskie siły zbrojne, które nie opracowały planów na taką ewentualność, prowadziły zawzięte, lecz całkowicie daremne działania opóźniające, próbując odsunąć w czasie nieuniknione. Na niewiele się to zdało. Ściśnięci pomiędzy dwiema potężniejszymi armiami, Polacy nie mieli najmniejszych szans. 28 września nowe porozumienie wytyczyło ostateczną granicę – zaś do tego czasu niemiecki szturm na Warszawę dobiegł końca. 1200 samolotów zrzuciło na polską stolicę ogromne ilości ładunków zapalających i innych bomb; w niebo unosiły się gigantyczne słupy dymu uniemożliwiające precyzyjne bombardowania, a w rezultacie zginęło bardzo wielu cywilów. Znajdując się w beznadziejnym położeniu, 27 września dowódcy obrony miasta wynegocjowali przerwanie ognia. 120 000 żołnierzy garnizonu stolicy skapitulowało. Zapewniono ich, że po krótkiej, formalnej niewoli będą mogli udać się do domów. Ostatnie polskie jednostki wojskowe poddały się 6 października 1939 roku¹⁰.

Był to pierwszy przykład nadal dalekiej od perfekcji „wojny błyskawicznej”, blitzkriegu Hitlera – szybkiej wojny manewrowej, w której pierwsze skrzypce odgrywały czołgi i dywizje zmotoryzowane. Współdziałały z bombowcami terroryzującymi wrogie oddziały i unieruchamiającymi lotnictwo przeciwnika; przygniatały bardziej konwencjonalnie nastawionego rywala samą szybkością oraz impetem ciosów miażdżących nieprzyjacielskie linie. Sukces wojny błyskawicznej można zrozumieć, porównując dane strat obu stron na temat. Polacy stracili w sumie ok. 70 000 żołnierzy zabitych w walce z Niemcami i 50 000 z Rosjanami; do tego zaś dochodziło przynajmniej 133 000 rannych w wyniku starć z Niemcami i nieznana ich liczba w walkach z Armią Czerwoną. Niemcy wzięli przynajmniej 700 000 polskich jeńców, a Rosjanie kolejne 300 000. 150 000 polskich żołnierzy i lotników uciekło za granicę, zwłaszcza do Wielkiej Brytanii, gdzie wielu z nich wstąpiło do sił zbrojnych. Wojska niemieckie straciły 11 000 zabitych i 30 000 rannych, a dalszych 3400 żołnierzy zaginęło w akcji; Rosjanie stracili zaledwie 700 zabitych i 1900 rannych. Te dane obrazowo ilustrują nierówny charakter konfliktu; niemniej straty po stronie niemieckiej również były pokaźne, nie tylko w sile żywej, ale także – co bardziej uderzające – w sprzęcie. Zniszczeniu uległo aż 300 pojazdów opancerzonych, 370 dział oraz innych maszyn, a oprócz tego wiele samolotów. Te straty zostały jedynie częściowo wyrównane poprzez zdobycie lub przejęcie (przeważnie o wiele gorszego) sprzętu polskiego. Była to cicha, ale jednak złowróżbna zapowiedź na przyszłość¹¹.

Wówczas jednak Hitler się tym nie przejmował. Śledził przebieg kampanii z mobilnej kwatery dowodzenia w pociągu pancernym stojącym najpierw na Pomorzu, a następnie na Górnym Śląsku, i od czasu do czasu dokonywał wypadów samochodem, żeby z bezpiecznej odległości przyjrzeć się działaniom. 19 września wjechał do Gdańska, niegdyś niemieckiego miasta (na mocy porozumienia pokojowego kończącego I Wojnę Światową – pod nadzorem Ligi Narodów) i został tam powitany przez wiwatujące tłumy etnicznych Niemców, którzy świętowali wyzwolenie spod obcej kurateli. Po dwóch krótkich lotach, w czasie których doglądał pożogi sprowadzonej na Warszawę przez jego armię i lotnictwo, powrócił do Berlina¹². W stolicy nie zorganizowano żadnych defilad ani triumfalnych przemówień, ale zwycięstwo przyjęto z ogólną satysfakcją. „Nadal nie znalazłem Niemca, nawet wśród przeciwników reżimu”, zapisał Shirer w dzienniku, „który widziałby w zniszczeniu Polski przez jego kraj coś złego”¹³. Agenci socjaldemokratów meldowali, że masy obywateli popierały wojnę między innymi dlatego, że ich zdaniem skoro zachodnim mocarstwom nie udało się przyjść Polsce z pomocą, zwiastuje to rychłe wystąpienie Francji i Wielkiej Brytanii o pokój. To wrażenie wzmocniła szeroko roztrąbiona „propozycja pokojowa” Hitlera przedstawiona zachodnim mocarstwom na początku października. Choć została szybko odrzucona, to dalsza bierność Francji i Wielkiej Brytanii ożywiała nadzieje, że oba państwa uda się przekonać do wycofania się z wojny¹⁴. W tym czasie w Niemczech krążyły plotki o porozumieniu pokojowym z zachodnimi mocarstwami, które doprowadziły nawet do spontanicznych radosnych manifestacji na ulicach Berlina¹⁵.

Tymczasem machina propagandowa Goebbelsa pracowała pełną parą, by przekonać Niemców, że w świetle groźby ludobójstwa wiszącej nad etnicznymi Niemcami żyjącymi pośród Polaków inwazji nie dało się uniknąć. W latach międzywojennych nacjonalistyczny, wojskowy reżim w Polsce rzeczywiście mocno dyskryminował mniejszość niemiecką. W pierwszych chwilach inwazji, we wrześniu 1939 r., polskie władze owładnięte lękiem przed sabotażem aresztowały 10 000-15 000 etnicznych Niemców i pognały ich na wschodnie tereny państwa, bijąc opieszalców i strzelając do tych, którzy poddawali się z wycieńczenia. Dochodziło również do częstych ataków na członków mniejszości niemieckiej, a ci z kolei od czasu przymusowego wcielenia do Polski po I Wojnie Światowej przeważnie nawet nie starali się kryć pragnienia powrotu na łono Rzeszy Niemieckiej¹⁶. Łącznie w wyniku masowych egzekucji oraz wycieńczenia w czasie marszu na wschód zginęło ok. 2000 etnicznych Niemców. Mniej więcej 300 straciło życie w Bydgoszczy, gdzie miejscowi przedstawiciele tej nacji rozpoczęli zbrojny zryw przeciwko garnizonowi miasta, wierząc, że wojna praktycznie rzecz biorąc dobiegła już końca. Zostali zabici przez rozwścieczonych Polaków. Resort propagandy Goebbelsa cynicznie wykorzystał te wydarzenia, chcąc zjednać inwazji maksymalne poparcie. Wielu Niemców dało się przekonać. Melita Maschmann, młoda działaczka Związku Niemieckich Dziewcząt, żeńskiego skrzydła Hitlerjugend, żywiła przekonanie, że wojna była moralnie usprawiedliwiona – nie tylko przez wzgląd na niesprawiedliwości traktatu wersalskiego, który przekazał niemieckojęzyczne obszary państwu polskiemu, ale również ze względu na przekazywane przez prasę i kroniki filmowe doniesienia o brutalności Polaków w stosunku do mniejszości niemieckiej. Wierzyła, że podczas „krwawej niedzieli” w Bydgoszczy Polacy bestialsko zamordowali 60 000 etnicznych Niemców. Zadawała sobie pytanie – jakże można winić Niemcy za działania na rzecz położenia tamy tej nienawiści, tym zbrodniom¹⁷? Początkowo Goebbels ocenił liczbę zabitych etnicznych Niemców na 5800. Dopiero w lutym 1940 r., prawdopodobnie na osobiste polecenie Hitlera, szacunki arbitralnie podniesiono do 58 000, czyli do liczby w zaokrągleniu wspominanej później przez Melitę Maschmann¹⁸. Te dane nie tylko przekonały większość Niemców, że inwazja była usprawiedliwiona, ale również rozgrzały nienawiść i urazy odczuwane przez mniejszość niemiecką w stosunku do jej niedawnych polskich panów¹⁹. Na rozkaz Hitlera tę zajadłość szybko zaprzęgnięto w służbę czystek etnicznych oraz masowych mordów, które dalece przewyższyły wszystko, co wydarzyło się po niemieckiej okupacji Austrii i Czechosłowacji w 1938 roku²⁰.

II

Inwazja na Polskę była trzecią udaną aneksją terytorialną Trzeciej Rzeszy. W 1938 r. Niemcy zaanektowały niepodległą Republikę Austriacką. Później w tym samym roku bez jakiegokolwiek oporu wkroczyły na niemieckojęzyczne, przygraniczne tereny Czechosłowacji. Oba te ruchy zostały usankcjonowane porozumieniem międzynarodowym i zasadniczo zostały powitane z radością przez ludność zaanektowanych obszarów. Dało się je przedstawić jako uzasadnione korekty postanowień traktatu wersalskiego, w którym ogłoszono generalną zasadę samostanowienia narodów, ale odmówiono jej niemieckojęzycznym mieszkańcom tych części Europy Środkowo-Wschodniej. Jednakże w marcu 1939 r. Hitler ewidentnie pogwałcił porozumienia międzynarodowe z minionego roku, wkraczając do kadłubowego państwa czechosłowackiego, rozrywając je na kawałki i tworząc z części czeskiej Protektorat Czech i Moraw. Trzecia Rzesza po raz pierwszy przejęła pokaźny obszar Europy Środkowo-Wschodniej niezamieszkany przez niemieckojęzyczną większość. W gruncie rzeczy stanowiło to pierwszy krok na drodze do realizacji z dawna pielęgnowanego przez nazistów planu ustanowienia nowej „przestrzeni życiowej” (Lebensraum) dla Niemców w Europie Środkowo-Wschodniej i Wschodniej. Status jej słowiańskiej ludności miał zostać obniżony do rangi dostarczycieli żywności i niewolniczych pracowników niemieckich panów. W Protektoracie Czechów traktowano jak obywateli drugiej kategorii, a tych, których zaciągnięto do pracy na niemieckich polach i w fabrykach, gdzie istniało ogromne zapotrzebowanie na siłę roboczą, poddano wyjątkowo surowemu reżimowi prawnemu i policyjnemu; wykraczał on nawet poza to, czego pod władzą Hitlera doświadczali sami Niemcy²¹.

Równocześnie jednak Czechom, a także od niedawna niezależnym (nominalnie) Słowakom pozwolono zachować własną administrację cywilną, sądownictwo i inne instytucje. Przynajmniej część Niemców żywiła pewien szacunek dla czeskiej kultury, a czeska gospodarka była bez wątpienia dobrze rozwinięta. Niemieckie spojrzenie na Polskę i Polaków było zdecydowanie bardziej negatywne. W XVIII wieku niepodległa Polska została podzielona pomiędzy Austrię, Prusy i Rosję, a jako suwerenne państwo odrodziła się dopiero wraz z końcem I Wojny Światowej. Przez cały ten okres niemieccy nacjonaliści wierzyli, że ze względu na swój charakter Polacy nie są w stanie sami się rządzić. „Polski bałagan” (Polenwirtschaft) – tak brzmiało często stosowane określenie na nieład oraz brak wydajności, a podręczniki szkolne nierzadko opisywały Polaków jako zacofanych ekonomicznie i pogrążonych w katolickich przesądach. W przeciwieństwie do Czechosłowacji, gdzie etniczni Niemcy stanowili niemal jedną czwartą ludności, inwazja na Polskę nie miała wiele wspólnego z tamtejszą, liczącą zaledwie 3% mniejszością niemiecką. Utwierdzeni w tym przekonaniu długą tradycją, przekazywaną zarówno w piśmiennictwie, jak i w szkolnictwie, Niemcy uważali, iż przez wieki dźwigali na swych barkach ciężar prowadzenia „misji cywilizacyjnej” w Polsce, i oto nadszedł czas, aby ponownie się jej podjąć²².

Przed wojną Hitler nie miał zbyt wiele do powiedzenia na temat Polski i Polaków, a jego nastawienie wobec nich wydawało się dość niejasne, w przeciwieństwie do wieloletniej niechęci do Czechów, sięgającej czasów jego życia w Wiedniu przed rokiem 1914. To odmowa jakichkolwiek ustępstw wobec jego żądań terytorialnych ze strony warszawskiego rządu wojskowego przyciągnęła uwagę Führera i sprawiła, że ostro zwrócił się przeciwko Polsce. Była to postawa kontrastująca z zachowaniem Czechów, którzy w 1938 r. usłużnie ugięli się pod międzynarodową presją, demonstrując chęć współpracy z Trzecią Rzeszą przy rozczłonkowywaniu i ostatecznej likwidacji własnego państwa. Sprawy pogorszył fakt, że Wielka Brytania i Francja nie zechciały skłonić Polski do ustąpienia przed niemieckimi żądaniami, takimi jak powrót Gdańska do Rzeszy. W 1934 r., gdy Hitler podpisał z Polską dziesięcioletni pakt o nieagresji, wydawało się, że może ona stać się państwem satelickim w przyszłym, zdominowanym przez Niemców ładzie europejskim – lecz do 1939 r. stała się poważną przeszkodą na drodze wschodniej ekspansji Trzeciej Rzeszy. W związku z tym musiała zniknąć z mapy i zostać bezwzględnie wyeksploatowana w ramach przygotowań do zbliżającej się wojny na zachodzie²³.

Gdy 22 sierpnia 1939 r., podczas ostatnich przygotowań do inwazji, Hitler nakreślił swoim generałom, jak wyobraża sobie rychłą wojnę z Polską, decyzja co do ostatecznych kroków nie została jeszcze podjęta:

„Naszą siłą jest szybkość i brutalność. Czyngis-chan zabił miliony kobiet i dzieci, świadomie i z radosnym sercem. Historia widzi w nim jedynie wielkiego twórcę państwa (…). Wydałem rozkaz – i każę rozstrzelać każdego, kto wykrztusi choćby jedno słowo krytyki – że celem wojny nie jest osiągnięcie poszczególnych linii, ale fizyczne unicestwienie wroga. Tak więc, póki co, jedynie na wschodzie postawiłem moje formacje Trupiej Czaszki w stan gotowości z rozkazem bezlitosnego i niemiłosiernego zabijania mężczyzn, kobiet i dzieci polskiego pochodzenia oraz posługujących się polskim językiem (…). Polska zostanie wyludniona i zasiedlona Niemcami”²⁴.

Führer powiedział Goebbelsowi, że Polacy są „bardziej jak zwierzęta niż ludzie, kompletnie tępi i nieforemni (…). Ich brud jest niewyobrażalny”²⁵. Polska miała zostać ujarzmiona z całkowitą bezwzględnością. „Polacy”, powiedział 27 września 1939 r. ideologowi NSDAP Alfredowi Rosenbergowi, składają się z „rzadkiej germańskiej warstwy: pod nią przeraźliwa, podskórna materia (…). Miasta gęste od brudu (…). Gdyby Polska rządziła starymi, niemieckimi terenami jeszcze przez kilka dekad, wszystko by spróchniało i zostało zawszone. Teraz potrzeba rządów stanowczej i władczej ręki”²⁶. Gdy kolejne dni i tygodnie września 1939 r. mijały i nie pojawiały się żadne oznaki efektywnej interwencji Wielkiej Brytanii i Francji w obronie Polski, pewność siebie Hitlera szybko rosła. Sukcesy niemieckich armii wzmacniały jego poczucie nietykalności. W procesie tworzenia Protektoratu Czech i Moraw ważną rolę odegrały względy strategiczne i ekonomiczne. Jednakże w przypadku przejmowania władzy nad Polską Hitler i naziści po raz pierwszy byli gotowi dać upust pełnej sile swej rasistowskiej ideologii. Okupowane państwo miało stać się poligonem doświadczalnym nowego ładu rasowego w Europie Środkowo-Wschodniej, wzorcem planów Hitlera wobec reszty regionu – Białorusi, Rosji, krajów bałtyckich i Ukrainy. Miało ukazać, co będzie oznaczał w praktyce nazistowski koncept niemieckiej „przestrzeni życiowej” na wschodzie²⁷.

Na początku października 1939 r. Hitler porzucił pomysł pozwolenia Polakom na samorząd w państwie kadłubowym. Rozległe połacie Polski zostały zaanektowane i stworzyły nowe okręgi Rzeszy: Gdańsk-Prusy Zachodnie, zarządzany przez Alberta Forstera, gauleitera Gdańska, oraz Poznań (przemianowany wkrótce na Kraj Warty), kierowany przez Arthura Greisera, dawnego przewodniczącego gdańskiego senatu. Inne skrawki polskiego terytorium włączono do istniejących wcześniej okręgów Rzeszy, wschodniopruskiego i śląskiego. Te decyzje przesunęły granice Rzeszy o mniej więcej 150-200 km na wschód. Łącznie włączono do niej 90 000 km² zamieszkanych przez 10 mln ludzi, a 80% z nich stanowili Polacy. Resztę Polski, nazwaną „Generalnym Gubernatorstwem”, powierzono autokratycznym rządom eksperta ds. prawa Partii Nazistowskiej, Hansa Franka. Zyskał on sławę, broniąc nazistów w sprawach kryminalnych w latach 20., a następnie wzmocnił swoją pozycję, obejmując funkcję komisarza Rzeszy ds. prawa i stając na czele nazistowskiego Związku Prawników. Pomimo bezwarunkowej lojalności wobec Hitlera, Frank wielokrotnie ścierał się z Himmlerem i SS, które o wiele mniej niż on dbało o prawne formalności. Przeniesienie do Polski stanowiło wygodny sposób zepchnięcia Franka na boczny tor. Ponadto wydawało się, że jego doświadczenie prawnicze przyda się przy budowaniu od zera nowej struktury administracyjnej. Generalne Gubernatorstwo, obejmujące województwo lubelskie oraz część województw warszawskiego i krakowskiego, było zamieszkiwane przez ponad 11 mln ludzi. Nie był to „protektorat” jak Czechy i Morawy, lecz kolonia położona poza granicami Rzeszy i poza zasięgiem jej prawa; polscy mieszkańcy Generalnego Gubernatorstwa stali się w praktyce pozbawionymi praw bezpaństwowcami. Dzięki niemal nieograniczonej władzy, którą Frank cieszył się jako generalny gubernator, jego zamiłowanie do brutalnej, agresywnej retoryki szybko przekształciło się w rzeczywiste, równie brutalne i agresywne działania. Dzięki mianowaniu jego, Forstera i Greisera na najwyższe stanowiska administracyjne, cały teren okupowanej Polski znalazł się w rękach zahartowanych „starych wiarusów” ruchu nazistowskiego, co zapowiadało pozbawioną wszelkich hamulców implementację skrajnej ideologii nazistowskiej na jej ziemiach. Ideologia ta miała stać się nadrzędną zasadą okupacji²⁸.

Hitler ogłosił swoje zamiary 17 października 1939 r. niewielkiej grupie wysokich dygnitarzy. Generalne Gubernatorstwo – powiedział im – ma być autonomiczne w stosunku do Rzeszy. Miało stać się polem „twardych etnicznych zmagań, niedopuszczających żadnych prawnych ograniczeń. [Stosowane tam – dop. tłum.] metody będą odbiegać od naszych normalnych zasad”. Nie zamierzał podjąć próby zaprowadzenia tam wydajnych i uporządkowanych rządów. „,Polskiemu bałaganowi’ należy pozwolić kwitnąć”. Należało zachować system transportu i komunikacji, ponieważ w przyszłości Polska miała być „wysuniętą odskocznią” inwazji na Związek Radziecki, lecz oprócz tego „wszelkie tendencje zmierzające do stabilizowania sytuacji w Polsce należy dusić w zarodku”. Zadaniem administracji wcale nie było „ustanowienie w kraju solidnych podstaw ekonomicznych i finansowych”. Polacy nie mogli dostać szansy na odrodzenie. „Polskiej inteligencji należy uniemożliwić przekształcenie się w klasę rządzącą. Standard życia w kraju ma być utrzymywany na niskim poziomie; ma nam służyć jedynie jako rezerwuar siły roboczej”²⁹.

Tę drastyczną politykę egzekwowała mieszanina lokalnych bojówek paramilitarnych oraz grup zadaniowych SS. Na samym początku wojny Hitler nakazał sformowanie w Polsce milicji Samoobrony Etnicznych Niemców, która wkrótce znalazła się pod skrzydłami SS. Milicję zorganizował, a następnie dowodził nią w Prusach Zachodnich Ludolf von Alvensleben, adiutant Heinricha Himmlera. 16 października 1939 r. powiedział swoim ludziom: „Teraz jesteście tu rasą panów (…). Nie bądźcie miękcy, bądźcie bezlitośni i oczyśćcie wszystko, co nie jest niemieckie i co może przeszkadzać nam w dziele budowy”³⁰. Milicja, bez żadnego upoważnienia od władz cywilnych czy wojskowych, zaczęła organizować masowe egzekucje polskich cywilów, w ramach szeroko rozpowszechnionych aktów zemsty za rzekome zbrodnie Polaków na etnicznych Niemcach. Alvensleben już 7 października meldował, że „najsurowszym środkom” poddano 4247 Polaków. W zaledwie miesiąc, pomiędzy 12 października a 11 listopada, w Klamrach (powiat Chełmno) milicja rozstrzelała ok. 2000 mężczyzn, kobiet i dzieci. Bojówkarze ściągnęli do Mniszka w gminie Dragacz aż 10 000 Polaków i Żydów z okolicznych terenów, ustawiali ich w szeregach na krawędzi wykopanych wcześniej dołów i rozstrzeliwali. Dalszych 8000 cywilów milicjanci, przy pomocy wojska, rozstrzelali w lesie pod Karolewem w powiecie sępoleńskim 15 listopada 1939 roku. Do czasu, kiedy na początku 1940 r. zaczęto ograniczać tego rodzaju działalność, ofiarą zaciekłości bojówkarzy padły tysiące Polaków. Przykładowo w zachodniopruskim miasteczku Chojnice lokalna bojówka protestancka, rozgrzana nienawiścią i pogardą dla Polaków, katolików, Żydów oraz wszystkich, którzy nie pasowali do nazistowskiego ideału rasowego, rozpoczęła swe zbrodnicze akcje od rozstrzelania 26 września czterdziestu Polaków i Żydów, bez choćby pozorów jakiegokolwiek procesu. W sumie do stycznia jej ofiarą padło 900 Polaków i Żydów. Spośród 65 000 przedstawicieli obu tych grup, wymordowanych w ostatnim kwartale 1939 r., mniej więcej połowa została zabita przez bojówki, nierzadko w iście bestialski sposób; były to pierwsze masowe egzekucje cywilów tej wojny³¹.

III

W 1939 r. Himmler, Heydrich i inne czołowe postacie SS toczyły wnikliwą debatę na temat najlepszego sposobu organizacji rozmaitych organów, które znalazły się pod kontrolą SS po narodzinach Trzeciej Rzeszy – w tym Służby Bezpieczeństwa, Gestapo, Kripo oraz wielu innych, wyspecjalizowanych instytucji. Perspektywa zbliżającej się inwazji na Polskę sprawiła, że owe dyskusje należało przyśpieszyć. Było bowiem jasne, że jeżeli policja i SD mają skutecznie przeciwstawić się potędze niemieckiej armii, to po uderzeniu będzie trzeba wytyczyć pomiędzy nimi nowe linie podziału obowiązków. 27 września 1939 r. Himmler i Heydrich powołali do życia Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy (Reichssicherheitshauptmat), mający sprawować scentralizowane kierownictwo nad rozmaitymi elementami policji oraz SS. Szybko rozbudowujący się w kolejnych miesiącach Urząd ostatecznie składał się z siedmiu departamentów. Dwa z nich (I oraz II) kierowały administracyjną stroną wszelkiej aktywności RSHA, od warunków zatrudnienia po akta pracowników. Pierwszy szef tych departamentów, Werner Best, w czerwcu 1940 r. został w końcu zepchnięty na bok przez rywalizującego z nim Heydricha, a zakres jego obowiązków podzielono pomiędzy mniej ambitnych nazistów. Departamenty III i VI tworzyła sama Służba Bezpieczeństwa Heydricha; zajmowały się odpowiednio sprawami wewnętrznymi i zagranicznymi. Departament IV tworzyło Gestapo; składał się z wydziałów zajmujących się przeciwnikami politycznymi (IVA), Kościołami i Żydami (IVB), „prewencyjnym pozbawieniem wolności” (IVC), terytoriami okupowanymi (IVD) oraz kontrwywiadem (IVE). Policji kryminalnej powierzono Departament V, a Departament VII powołano w celu analizowania przeciwnych nazizmowi ideologii. Cała ta rozbudowana struktura była płynna; targały nią wewnętrzne przepychanki i osłabiały cykliczne zmiany kadrowe. Niemniej kilka kluczowych postaci gwarantowało pewien stopień jej spójności oraz ciągłość działań – przede wszystkim Reinhard Heydrich, szef całego RSHA, Heinrich Müller, szef Gestapo, Otto Ohlendorf, który kierował III Departamentem, Franz Six (Departament VII) oraz Arthur Nebe (Departament V). Praktycznie rzecz biorąc, Urząd był organem niezależnym, jego legitymacja wynikała z osobistych uprawnień Hitlera i nie pracowali w nim tradycyjni, formalnie wykształceni urzędnicy, lecz ideologicznie pewni naziści. Jednym z najważniejszych powodów powstania RSHA było upolitycznienie policji, gdyż wielu jej wyższych funkcjonariuszy, z Müllerem na czele, nie było fanatycznymi nazistami, lecz zawodowymi stróżami prawa. Odcięty od smyczy tradycyjnych struktur administracyjnych, Naczelny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy interweniował wszędzie tam, gdzie według Heydricha jego aktywna, radykalna obecność stawała się konieczna, a przede wszystkim w procesie rasowego przekształcania okupowanej Polski³².

Wspomniany proces szybko nabierał tempa. Heydrich już 8 września 1939 r. miał powiedzieć: „chcemy chronić maluczkich, lecz arystokraci, Polacy i Żydzi muszą zostać zabici”. Zresztą, podobnie jak Hitler, dawał wyraz swojej niecierpliwości wywołanej niewielką liczbą egzekucji wykonywanych z rozkazu formalnych trybunałów wojskowych – w tym okresie wynosiła ona „jedynie” 200 dziennie³³. Franz Halder, szef sztabu generalnego armii, uznał, że „celem Führera i Göringa jest unicestwienie oraz eksterminacja narodu polskiego”³⁴. 19 września odnotował słowa Heydricha, że dojdzie do „usunięcia: Żydów, inteligencji, duchowieństwa, arystokracji”. Już przed wojną zgromadzono 60 000 nazwisk przedstawicieli polskiej inteligencji oraz profesjonalistów; wszyscy mieli zginąć. Podczas spotkania von Brauchitscha z Hitlerem z 18 października potwierdzono, że realizowana polityka zakłada „uniemożliwienie polskiej inteligencji nabrania sił i stworzenia nowej warstwy przywódczej. Niski standard życia zostanie utrzymany. Tani niewolnicy. Cały motłoch musi zostać usunięty z niemieckiego terytorium. Tworzenie kompletnej dezorganizacji”³⁵. Heydrich poinformował podległych mu dowódców, że Hitler nakazał deportację do Generalnego Gubernatorstwa polskich Żydów, a oprócz nich także specjalistów i wykształconych Polaków – z wyjątkiem przywódców politycznych, którzy mieli trafić do obozów koncentracyjnych³⁶.

Bazując na doświadczeniach okupacji Austrii oraz Czechosłowacji i działając na wyraźne polecenie Hitlera, Heydrich zorganizował pięć (później ich liczba wzrosła do siedmiu) „Grup Operacyjnych” (Einsatzgruppen); miały one wkroczyć do Polski za armią i realizować politykę ideologiczną Trzeciej Rzeszy³⁷. Ich dowódców mianowała specjalna jednostka administracyjna stworzona przez Heydricha, na której czele stał Werner Best³⁸. Na przywódców Grup Operacyjnych oraz ich licznych pododdziałów (Einsatzkommandos) wyznaczał wyższych funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa i Policji Bezpieczeństwa, przeważnie dobrze wykształconych mężczyzn z klasy średniej przed czterdziestką, którzy zwrócili się ku skrajnej prawicy w czasach Republiki Weimarskiej. Wielu starszych, jeszcze wyższych dowódców na początku lat 20. służyło w brutalnych bojówkach Wolnych Korpusów; ich młodsi podkomendni często wchodzili w świat polityki ultranacjonalistycznej, antysemickiej skrajnej prawicy, na studiach, na początku lat 30. Spora ich część, choć nie wszyscy, przesiąkli ostrymi, antypolskimi uczuciami w jednostkach paramilitarnych walczących na Górnym Śląsku w latach 1919-1921. Byli mieszkańcami obszarów przymusowo przekazanych Polsce na mocy porozumienia pokojowego lub funkcjonariuszami policji strzegącymi polsko-niemieckiej granicy. Best oczekiwał, że jego oficerowie będą nie tylko starszymi, wprawnymi i skutecznymi administratorami, ale także, że będą posiadać jakieś doświadczenie wojskowe³⁹.

W wielu, choć nie we wszystkich aspektach, za typowego przedstawiciela tej grupy można uznać Bruno Streckenbacha – urodzonego w 1902 r. w Hamburgu przywódcę brygady SS, syna urzędnika celnego. Za młody, aby walczyć w I Wojnie Światowej, w 1919 r. Streckenbach wstąpił do Wolnych Korpusów i brał udział w walkach z lewicowymi rewolucjonistami w Hamburgu, a następnie, w marcu 1920 r., w puczu Kappa. Piastował różne funkcje administracyjne w latach 20., po czym w 1930 r. wstąpił do Partii Nazistowskiej, a rok później do SS; w listopadzie 1933 r. został oficerem SD i sukcesywnie wspinał się po szczeblach kariery, by w 1936 r. zostać szefem policji krajowej w Hamburgu, zdobywając po drodze reputację człowieka bezwzględnego. Dzięki temu przyciągnął uwagę Besta, który w 1939 r. w Polsce mianował go szefem I Einsatzgruppen. Niezwykłość Streckenbacha polegała głównie na braku większych osiągnięć na polu edukacji; wielu podległych mu oficerów miało doktoraty. Jednakże podobnie jak oni miał za sobą bogatą historię brutalnej służby w interesie skrajnej prawicy⁴⁰.

Streckenbachowi i Grupom Operacyjnym, liczącym w sumie 2700 ludzi, nakazano zabezpieczyć politycznie i ekonomicznie niemiecką okupację po inwazji. Nie chodziło tylko o likwidację „wiodącej warstwy polskiej ludności”, ale również o „zwalczanie na nieprzyjacielskim terytorium wszystkich elementów wrogich Rzeszy i Niemcom, na tyłach walczących oddziałów”⁴¹. W praktyce dawało to Einsatzgruppen sporo swobody. Oddano je pod formalne rozkazy armii, która miała wspomagać je, na ile pozwalała na to sytuacja taktyczna. Było to zasadne, gdy Grupy Operacyjne rozprawiały się ze szpiegostwem, ruchem oporu, grupami partyzanckimi itp., ale w praktyce, gdy SS zainicjowało zakrojoną na wielką skalę kampanię aresztowań, deportacji i morderstw, w dużej mierze działały na własną rękę⁴². Einsatzgruppen wyposażono w spisy Polaków, którzy w ten czy inny sposób zwalczali niemieckie rządy na Śląsku w okresie wstrząsów towarzyszących plebiscytom Ligi Narodów po I Wojnie Światowej. Na liście wytypowanych do aresztowania znaleźli się polscy politycy, najważniejsi katolicy i krzewiciele polskiej tożsamości narodowej. 9 września 1939 r. nazistowski jurysta Roland Freisler, sekretarz stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości Rzeszy, przybył do Bydgoszczy, gdzie miał przeprowadzić szereg procesów pokazowych przed trybunałem nadzwyczajnym, który do końca roku skazał na śmierć 100 osób⁴³.

Dyrektor szpitala dr Zygmunt Klukowski zaczął odnotowywać w swoim dzienniku zbiorcze egzekucje wykonywane przez Niemców na Polakach w jego rejonie pod nawet najbardziej błahym pretekstem – na przykład w styczniu 1940 r. zabili oni siedemnaście osób⁴⁴. Jemu, jako intelektualiście i dobrze wykształconemu profesjonaliście, groziło wyjątkowe niebezpieczeństwo. Klukowski żył w nieustającym strachu przed aresztowaniem aż w końcu, w czerwcu 1940 r., niemiecka policja zabrała go ze szpitala do obozu internowania, gdzie Polaków poddawano karnym ćwiczeniom fizycznym, bito „kijami, batami i pięściami” oraz przetrzymywano w brudnych, niehigienicznych warunkach. W czasie przesłuchania powiedział Niemcom, że w jego szpitalu panuje tyfus i musi wrócić, żeby uniemożliwić chorobie rozlanie się na miasto i przypuszczalnie zarażenie również ich („W myślach mówiłem ‘chwała wszom’”, napisze później w dzienniku). Natychmiast go zwolniono, aby mógł powrócić do – jak to obrazowo odmalował – kompletnie zainfekowanego szpitala. Wspominał, że miał wiele szczęścia; uniknął bicia oraz biegania dookoła obozowego placu ćwiczebnego i wyszedł na wolność bardzo szybko. To, czego doświadczył – napisał – „przyćmiewało wszelkie plotki. Wcześniej nie byłem w stanie pojąć metodycznego poniewierania ludzkiej godności; tego, że ludzie mogą być traktowani gorzej niż zwierzęta w czasie fizycznego maltretowania wykonywanego z sadystyczną przyjemnością wyraźnie malującą się na twarzach niemieckich gestapowców. Ale”, ciągnął dalej, „(…) zachowanie więźniów było wspaniałe. Nikt nie błagał o litość; nikt nie okazywał choćby śladu tchórzostwa (…). Wszystkie zniewagi, krzywdy, gnębienie przyjmowano ze spokojem i świadomością, że przynoszą wstyd i hańbę narodowi niemieckiemu”⁴⁵.

Barbarzyński odwet groził nawet za najbardziej błahe przewiny. Lekarz z Warszawy opisał pewien incydent, który miał miejsce we wsi Wawer:

„Pijany polski chłop wdał się w kłótnię z niemieckim żołnierzem i w czasie wynikłej z tego bójki ranił go nożem. Niemcy wykorzystali tę okazję do rozpętania istnej orgii bezładnych mordów, rzekomo w zemście za tę zniewagę. Zabili w sumie 122 osoby. Jednak jako że z tej lub innej przyczyny w tej wiosce najwidoczniej nie znaleźli z góry narzuconej liczby ofiar, zatrzymali na miejscowym dworcu pociąg do Warszawy (normalnie w ogóle tam nie stawał), wyciągnęli kilku pasażerów, którzy byli zupełnie niewinni i nie mieli żadnej wiedzy o zajściu, i bez żadnych formalności stracili ich na miejscu. Trzech na cztery dni pozostawiono na dworcu powieszonych głowami w dół. Wielka tablica zawieszona nad tą obrzydliwą sceną opisywała los ofiar i groziła, że podobny czeka każdą miejscowość, w której Niemiec zostanie zabity lub ranny”⁴⁶.

Pewien lokalny dygnitarz, 34-letni dowódca SA, pojawił się pijany w więzieniu w Inowrocławiu, kazał wyprowadzić polskich więźniów z cel i na miejscu rozstrzelał 55 z nich, niektórych zabijając osobiście. Protesty innych lokalnych urzędników przyniosły jedynie ten skutek, że gauleitera Greisera udało się namówić do wymuszenia od owego SA-mana obietnicy, iż przez następne dziesięć lat nie tknie alkoholu⁴⁷. Podczas kolejnego incydentu, w podgdyńskim Obłużu, rozbicie okna miejscowego posterunku policji zaowocowało aresztowaniem pięćdziesięciu polskich uczniów. Gdy odmówili wskazania sprawcy, ich rodzicom nakazano bić dzieci przed lokalnym kościołem. Rodzice się nie zgodzili, więc esesmani sami pobili chłopców kolbami, a następnie zastrzelili dziesięciu z nich, pozostawiając zwłoki pod kościołem na cały dzień⁴⁸.

Zimą 1939/1940 r. do takich incydentów dochodziło codziennie. Brały w nich udział regularne oddziały armii, milicje etnicznych Niemców oraz jednostki Einsatzgruppen i policji kryminalnej. Choć armii nie wydano rozkazu mordowania polskiej inteligencji, to fakt, że większość żołnierzy oraz niższych oficerów uważała Polaków za groźnych i zdradzieckich podludzi, wystarczył, aby w ramach kroków zapobiegawczych lub odwetowych brali na cel polskich intelektualistów i wykształconych profesjonalistów⁴⁹. W obliczu zaciekłego, choć nieskutecznego oporu Polaków, dowódcy niemieckiej armii byli skrajnie zaniepokojeni perspektywą działań partyzanckich przeciwko ich oddziałom, więc gdy tylko podejrzewali, że gdzieś zaczyna tlić się opór, podejmowali drakońskie przeciwdziałania⁵⁰. 10 września 1939 r. generał pułkownik Beck rozkazał: „Jeżeli z wioski na tyłach frontu padają strzały i jeżeli nie da się wskazać, z którego domu je oddano, wówczas całą wieś należy doszczętnie spalić”⁵¹. Do 26 października, czyli końca wojskowej administracji okupowaną Polską, do gołej ziemi spalono 531 miasteczek oraz wiosek i stracono 16 376 Polaków⁵². Szeregowych niemieckich żołnierzy w starciach z Polakami napędzały strach, pogarda i wściekłość. Przed inwazją oficerowie wielu jednostek wygłosili przemówienia zagrzewające do walki, w których podkreślali barbarzyństwo, bestialstwo i nieludzkość ludności polskiej. Kapral Franz Ortner, strzelec, złorzeczył w swoim raporcie na, jak to ujął, „zbrutalizowanych” Polaków, którzy – jak uważał – zakłuli bagnetami na polu bitwy rannego Niemca. Pewien szeregowy w liście do domu opisał polskie działania przeciwko etnicznym Niemcom słowem „zwierzęce”. Polacy byli „podstępni”, „zdradzieccy”, „nikczemni”; byli umysłowo niedorozwinięci, tchórzliwi, fanatyczni; miast domów mieszkali w „śmierdzących dziurach”; znajdowali się pod „zgubnym wpływem żydostwa”. Żołnierze reagowali zgorszeniem na warunki, w jakich żyli Polacy: „Wszędzie cuchnąca słoma, wilgoć, kotły i łachmany” napisał o jednym z polskich domów, do którego wszedł, i mógł potwierdzić wszystko, co słyszał na temat polskiego zacofania⁵³.

Typowe przykłady zachowania prostych żołnierzy można znaleźć w dzienniku Gerharda M., „szturmowca” urodzonego we Flensburgu w roku 1914 i powołanego do armii niedługo przed wojną. 7 września 1939 r. w pewnej polskiej wiosce jego oddział napotkał opór „tchórzliwych snajperów”. Przed wojną Gerhard M. był strażakiem, ale teraz wraz z innymi żołnierzami swojej jednostki spalił wioskę na popiół.

„Płonące domy, płaczące kobiety, krzyczące dzieci. Obraz rozpaczy. Ale Polacy na to zasłużyli. W jednej prymitywnej chłopskiej chacie zaskoczyliśmy nawet kobietę obsługującą polski karabin maszynowy. Obeszliśmy dom i podłożyliśmy ogień. Po krótkiej chwili kobietę otoczyły płomienie, próbowała się wydostać. Ale zatrzymaliśmy ją, choć dość brutalnie. Żołnierzy nie można traktować inaczej tylko dlatego, że chodzą w spódnicach. Jej krzyki rozbrzmiewały w moich uszach jeszcze przez długi czas. Spłonęła cała wieś. Musieliśmy iść dokładnie środkiem drogi, ponieważ z płonących domów po obu jej stronach bił zbyt wielki żar”⁵⁴.

Takie sceny powtarzały się wraz z postępami niemieckich armii. Kilka dni później, 10 września, jednostka Gerharda M. została ostrzelana z kolejnej polskiej wioski, więc podpaliła jej zabudowania.

„Wkrótce naszą trasę wytyczały płonące domy, a spośród płomieni dochodziły krzyki pochowanych w nich ludzi, którzy nie mogli się już uratować. Zwierzęta ryczały ze strachu przed śmiercią, pies wył dopóki nie spłonął, ale najgorszy był krzyk ludzi. Koszmarny. Nawet dziś rozbrzmiewa w moich uszach. Lecz strzelali do nas, więc zasłużyli na śmierć”⁵⁵.

Tak więc począwszy od września 1939 r. Einsatzgruppen, jednostki policji, bojówki paramilitarne etnicznych Niemców oraz regularni żołnierze Wehrmachtu mordowali cywilów na całym terenie okupowanej Polski. Obserwując tego rodzaju zajścia w pierwszych miesiącach 1940 r., dr Klukowski zaczął również dostrzegać, że coraz więcej młodych polskich mężczyzn wyjeżdża do pracy do Niemiec. Rzeczywiście, na początku tego roku Ministerstwo Wyżywienia Rzeszy wraz z Ministerstwem Pracy oraz Biurem Planu Czteroletniego zażądały dla niemieckiej gospodarki miliona polskich robotników. 75% z nich miało pracować w rolnictwie, gdzie notowano dotkliwy niedobór siły roboczej. 25 stycznia 1940 r. Göring zarządził, że robotnicy mają pochodzić z Generalnego Gubernatorstwa. Jeżeli nie zgłosiliby się dobrowolnie, mieli być werbowani siłą. Biorąc pod uwagę kiepskie warunki panujące w Polsce, perspektywa życia w Niemczech wydawała się dość atrakcyjna, a w lutym 154 specjalne pociągi przetransportowały do Niemiec 80 000 polskich robotników-ochotników (z czego jedną trzecią stanowiły kobiety), głównie z Generalnego Gubernatorstwa. Jednak po przyjeździe do pracy zostali poddani surowym, dyskryminującym prawom i represjom⁵⁶. Wieści o ich traktowaniu w Niemczech szybko doprowadziły do ostrego spadku liczby ochotników – a co za tym poszło, w kwietniu 1940 r. Frank, starający się wypełnić wyznaczone normy, odwołał się do przymusu. Młodzi Polacy coraz częściej uciekali do lasów, żeby uniknąć wywózki; to właśnie na ten okres datuje się początek polskiego podziemnego ruchu oporu⁵⁷. W styczniu podziemie próbowało zamordować szefa policji Generalnego Gubernatorstwa, a w kolejnych tygodniach w wielu polskich wsiach dochodziło do niepokojów oraz zabójstw etnicznych Niemców. 30 maja 1940 r. Frank zainicjował „akcję pacyfikacyjną”, w ramach której zabito 4000 polskich bojowników i intelektualistów (połowa z nich już wcześniej znajdowała się w areszcie), a także ok. 3000 Polaków skazanych za przestępstwa kryminalne⁵⁸. Akcja nie przyniosła jednak większych skutków. W lutym 1940 r. w Starej Rzeszy nadal pracowało jedynie 295 000 polskich robotników, głównie jeńców wojennych. W żaden sposób nie rozwiązywało to problemu braku siły roboczej wywołanego masowym zaciągiem Niemców do Wehrmachtu. Latem 1940 r. w Starej Rzeszy pracowało 700 000 dobrowolnych i przymusowych robotników z Polski; kolejne 300 000 trafiło do Niemiec w następnym roku. Do tego czasu Hans Frank zaczął już wyznaczać lokalnym administracjom sztywne normy, które musiały realizować. Policja często otaczała wsie i aresztowała wszystkich złapanych młodych mężczyzn. Tych, którzy podejmowali próbę salwowania się ucieczką, rozstrzeliwano. W miastach młodzi Polacy byli po prostu łapani przez policję i SS w kinach, innych miejscach publicznych, czy też na ulicach, i bez zbędnych formalności transportowani do Niemiec. W rezultacie zastosowania takich metod we wrześniu 1941 r. w Starej Rzeszy pracowało już milion polskich robotników. Według pewnych szacunków tylko 15% z nich trafiło tam z własnej woli⁵⁹.

Masowym deportacjom młodych Polaków do przymusowej pracy w Rzeszy dorównywała powszechna grabież kraju przez niemieckie siły okupacyjne. Gdy niemieccy żołnierze próbowali okraść jego szpital, dr Klukowski ponownie stwierdził, że kilku pacjentów cierpi na tyfus, dzięki czemu udało mu się ich pozbyć⁶⁰. Inni Polacy nie byli równie sprytni lub po prostu znajdowali się w położeniu, które nie dawało im takiego pola manewru. Wymogowi, aby wojska utrzymywały się z zajętych terenów, nie towarzyszyły żadne szczegółowe regulacje dotyczące rekwizycji. Od konfiskaty kur był już tylko mały krok do przejmowania sprzętu kuchennego, a następnie kradzieży pieniędzy i biżuterii⁶¹. Charakterystyczne na tym polu były doświadczenia Gerharda M. Jego jednostka wkroczyła do pewnego polskiego miasteczka i w oczekiwaniu na rozkazy zajęła jedną z ulic:

„Zaradni chłopcy odkryli zabity deskami sklep z czekoladą. Niestety, nigdzie nie było właściciela. Ogołociliśmy więc sklep na kredyt. Wyładowaliśmy nasze pojazdy czekoladą po same brzegi. Wszyscy żołnierze kręcili się z pełnymi ustami i przeżuwali. Byliśmy ogromnie ukontentowani niską ceną zakupu. Znalazłem sklep z naprawdę przepięknymi jabłkami. Wszystkie – do samochodu. Na bagażnik mojego roweru – puszka z cytrynami i ciasteczkami czekoladowymi, i dalej w drogę”⁶².

Prym w łupieniu Polski wiódł sam generalny gubernator. Frank nawet nie starał się maskować swej chciwości. Wręcz mówił o sobie jako o raubritterze. Skonfiskował wiejski majątek rodu Potockich, który stał się jego sielskim zaciszem; objeżdżał nowe włości limuzyną tak wielką, że wywoływała krytyczne uwagi nawet ze strony współpracowników, na przykład gubernatora Galicji. Małpując Hitlera, zbudował sobie namiastkę Berghofu na wzgórzach pod Zakopanem. Urządzane przezeń pełne przepychu bankiety sprawiły, że roztył się tak szybko, iż musiał skonsultować się z dietetykiem, gdyż ledwie wciskał się w mundur galowy⁶³.

Wkrótce na terenach wcielonych do Rzeszy grabież i rekwizycję oparto na formalnych, quasi-legalnych podstawach. 27 września 1939 r. niemieckie władze wojskowe ogłosiły generalną konfiskatę polskiego mienia, potwierdzając ten rozkaz 5 października. 19 października Göring obwieścił, że Biuro Planu Czteroletniego przejmuje całe polskie i żydowskie mienie na inkorporowanych terenach. Proceder ten sformalizowano rozporządzeniem z 17 września 1940 r., które powoływało do życia centralną agencję – Główny Urząd Powierniczy Wschód (Haupttreuhandstelle Ost), zarządzający przejętymi przedsiębiorstwami. W lutym 1941 obejmował już ponad 205 000 firm, od maleńkich zakładów po duże przedsiębiorstwa przemysłowe. Do czerwca 1941 r. 50% firm oraz jedna trzecia majątków ziemskich na zaanektowanych terenach zostały bez żadnej rekompensaty zarekwirowane przez Urząd Powierniczy. Ponadto armia przejęła wiele gospodarstw rolnych, aby zapewnić swoim jednostkom dostawy żywności⁶⁴. Konfiskaty objęły również zajmowanie sprzętu naukowego z uniwersyteckich laboratoriów i wysyłanie go do Niemiec. Wywieziono nawet kolekcję wypchanych zwierząt z warszawskiego zoo⁶⁵. Poszukiwano metali. Niedługo po inwazji pewien niemiecki spadochroniarz pisał, że na brzegach Wisły stoją ogromne skrzynie „pełne sztab miedzi, ołowiu, cynku w wielkich ilościach. Wszystko, absolutnie wszystko ładowano i wysyłano do Rzeszy”⁶⁶. Podobnie jak swego czasu w Niemczech, zbierano żelazne oraz stalowe przedmioty, takie jak sztachety parkowych ogrodzeń i bramy, a nawet kandelabry i rondle, by następnie je przetopić i wykorzystać do produkcji broni oraz pojazdów⁶⁷. W styczniu 1940 r., kiedy to mroźna zima zaczęła dawać się we znaki, dr Klukowski napisał, że „niemiecka policja zabrała owcze futra wszystkim przechodzącym chłopom, zostawiając ich w samych kurtkach”⁶⁸. Wkrótce wojska okupacyjne zaczęły organizować naloty na wsie i konfiskować znalezione w nich banknoty⁶⁹.

IV

Nie wszyscy dowódcy niemieckiej armii, zwłaszcza wśród najwyższych szarż, gdzie nazizm wywierał mniej radykalny wpływ niż na doły hierarchii Wehrmachtu, potrafili ze spokojem akceptować tę sytuację. Zaiste, niektórzy wkrótce zaczęli się skarżyć na nieuprawnione egzekucje polskich cywilów z rozkazu młodszych oficerów oraz na łupiestwo i wymuszenia ze strony niemieckich żołnierzy; wysuwali zarzuty, że „część więźniów jest brutalnie bita”. „Niedaleko Pułtuska”, donosił oficer sztabu generalnego, „w bestialski sposób wybito 80 Żydów. Powołano trybunał wojskowy, również w sprawie dwóch osób, które grabiły, mordowały i gwałciły w Bydgoszczy”. Takie zachowania zaczynały wzbudzać niepokój w dowództwie armii. Szef sztabu Franz Halder już 10 września 1939 r. pisał o „brudnych sprawkach na tyłach frontu”⁷⁰. W połowie października skargi dowódców doprowadziły do ustalenia, że „milicje samoobrony” mają zostać rozwiązane, lecz na niektórych obszarach wcielenie tej decyzji w życie zajęło kilka miesięcy⁷¹. Niemniej nie uspokoiło to wyższych dowódców. 25 października 1939 r. Walter von Brauchitsch, naczelny dowódca armii, ostro zbeształ swoich oficerów za ich postawę w Polsce:

„Niepokojąca liczba przypadków, na przykład nielegalnych eksmisji, zakazanych konfiskat, samowolnego wzbogacania się, sprzeniewierzenia i złodziejstwa, złego traktowania i gróźb pod adresem podwładnych, po części w nadmiernych emocjach, po części w nieprzytomnym pijaństwie, nieposłuszeństwa niosącego ze sobą bardzo poważne konsekwencje dla dowodzonych jednostek, gwałtów na zamężnych kobietach, etc., daje obraz żołnierzy o nawykach najemników-rabusiów (Landsknechtsmanieren), które należy z całych sił potępić”⁷².

Pogląd ten podzielało wielu wyższych oficerów, także tych żywiących niepodważalną wiarę w Hitlera i narodowy socjalizm⁷³.

W licznych przypadkach dowódcy armii zaniepokojeni, że mogą zostać obciążeni odpowiedzialnością za szerzące się w tym okresie masowe mordy, z wielką radością przerzucali ją na dowódców Einsatzgruppen, dając im wolną rękę⁷⁴. Niemniej mnożyły się przypadki, kiedy wyżsi oficerowie armii podejmowali działania przeciwko jednostkom SS, które w ich opinii łamały prawa i konwencje wojenne oraz wywoływały niepokoje na tyłach, stanowiące ogólne zagrożenie dla utrzymania dyscypliny. Generał von Küchler, dowódca niemieckiej 3. Armii, nakazał aresztować i rozbroić oddział podległy V Einsatzgruppe, który w Mławie rozstrzelał część tamtejszych Żydów i podpalił ich domostwa. Postawił przed sądem wojennym członków pułku artylerii SS, którzy po tym, jak pięćdziesięciu Żydów skończyło pracę przy wzmacnianiu pobliskiego mostu, zagnali ich do synagogi nieopodal Różanu i rozstrzelali „bez żadnego powodu”. Podobne kroki podejmowali także inni dowódcy, w jednym przypadku posuwając się nawet do aresztowania członka Leibstandarte SS Adolf Hitler. Brauchitsch chciał rozwiązać tę sytuację; w tym celu 20 września spotkał się z Hitlerem, a dzień później z Heydrichem. Przyniosło to jedynie amnestię, której 4 października Hitler osobiście udzielił za przewiny wynikające z „rozgoryczenia zbrodniami popełnionymi przez Polaków”. Wojskowa dyscyplina była zagrożona, a wielu starszych oficerów odczuwało poważny niepokój. W korpusie oficerskim plotki rozchodziły się bardzo szybko. Roztropny oficer sztabowy po trzydziestce, kapitan Hans Meier-Welcker, na początku grudnia 1939 r. usłyszał w swojej bazie w Kolonii o owych zbrodniach. Zastanawiał się: „ciekawe, w jaki sposób się to zemści?”⁷⁵.

Najgłośniejszy sprzeciw wobec polityki okupacyjnej wyraził generał pułkownik Johannes Blaskowitz, który odegrał istotną rolę w inwazji, a pod koniec października został mianowany naczelnym dowódcą na wschodzie, był więc odpowiedzialny za wojskową administrację podbitych terenów. Rządy wojskowe formalnie dobiegły końca 26 października, kiedy to władza przeszła w ręce administracji cywilnej, tak więc Blaskowitz nie sprawował ogólnej kontroli nad regionem; niemniej nadal był odpowiedzialny za jego militarną obronę. Kilka tygodni po nominacji przesłał Hitlerowi obszerne memorandum wyszczególniające występki i zbrodnie popełnione przez SS oraz policję na jego terenie. Swoje oskarżenia powtórzył i rozbudował w kolejnym dokumencie, przygotowanym w związku z wizytą naczelnego dowódcy armii w jego kwaterze 15 lutego 1940 roku. Potępił morderstwa dziesiątków tysięcy Polaków i Żydów; uważał, że rodzą negatywne skutki. Napisał, że zaszkodzą reputacji Niemiec za granicą, że jedynie wzmocnią odczucia narodowe Polaków oraz skłonią większą liczbę ich i Żydów do zasilenia szeregów ruchu oporu. Szkodziły również opinii armii wśród ludności. Blaskowitz przestrzegał przed „bezgraniczną brutalizacją oraz moralną deprawacją, która niczym epidemia szybko rozpanoszy się w cennym, niemieckim materiale ludzkim”, jeżeli nie położy się tamy mordom. Przytoczył wiele przypadków zabójstw i grabieży SS oraz policji. „Każdy żołnierz”, napisał, „jest zdegustowany i odczuwa wstręt wobec owych zbrodni dokonywanych w Polsce przez ludzi Rzeszy oraz przedstawicieli jej władz”⁷⁶.

Nienawiść i zaciekłość, jakie te działania wzbudzają wśród ludności, skłaniają Polaków i Żydów do łączenia sił we wspólnej walce z najeźdźcą, co rodzi niepotrzebne zagrożenie bezpieczeństwa wojskowego oraz życia gospodarczego – poinformował Führera⁷⁷. Hitler zlekceważył te skrupuły, nazywając je „dziecinnymi”: nie da się prowadzić wojny metodami Armii Zbawienia. Powiedział swojemu adiutantowi, Gerhardowi Engelowi, że i tak nigdy nie lubił Blaskowitza ani mu nie ufał. Uważał, że powinien on zostać zdymisjonowany. Szef armii, Walther von Brauchitsch, przeszedł do porządku dziennego nad incydentami wyliczonymi przez podwładnego; nazwał je „niefortunnymi błędami w osądzie” i bezpodstawnymi „plotkami”. W każdym razie w pełni popierał, jak stwierdził, „normalnie niezwykłe, twarde środki podejmowane przeciwko polskiej ludności na okupowanym terytorium”, które w obliczu nakazanej przez Hitlera konieczności „zapewnienia Niemcom przestrzeni życiowej”, w jego mniemaniu były niezbędne. Pozbawiony poparcia przełożonego, Blaskowitz został zwolniony z dowództwa w maju 1940 roku. Pomimo że później służył na wysokich stanowiskach na innych teatrach działań zbrojnych, w przeciwieństwie do większości generałów o takiej samej pozycji jak jego własna, nigdy nie otrzymał buławy feldmarszałkowskiej⁷⁸.

Generałowie, obecnie bardziej zainteresowani walkami na zachodzie, ustąpili⁷⁹. 22 lipca 1940 r. generał von Küchler wydał rozkaz zakazujący jego oficerom pobłażania sobie „we wszelkiej krytyce trwających właśnie zmagań z ludnością Generalnego Gubernatorstwa, na przykład traktowania polskich mniejszości, Żydów i Kościoła. Osiągnięcie ostatecznego rozwiązania tej etnicznej walki”, dodał, „która od wieków szaleje na naszej wschodniej granicy, wymaga wyjątkowo twardych środków”⁸⁰. Wielu wysokich oficerów podzielało tę opinię. Martwił ich przede wszystkim brak dyscypliny. Biorąc pod uwagę podejście do Polaków dominujące wśród żołnierzy oraz oficerów niższego i średniego szczebla, raczej nie zaskakuje, że do przypadków, w których oficerowie interweniowali, aby zapobiec zbrodniom, dochodziło stosunkowo rzadko. Przykładowo niemiecki korpus oficerski nie zamierzał łamać konwencji genewskiej z 1929 r. w odniesieniu do niemal 700 000 wziętych w trakcie kampanii wrześniowej jeńców wojennych, ale strażnicy wielokrotnie strzelali do polskich jeńców niewytrzymujących tempa forsownych marszów, zabijali więźniów zbyt słabych i chorych, by utrzymać się na nogach i przetrzymywali ich w obozach pod gołym niebem bez jedzenia oraz odpowiedniego zaopatrzenia. 9 września 1939 r., kiedy to niemiecki pułk piechoty zmotoryzowanej po półgodzinnej wymianie ognia pod Ciepielowem wziął 300 polskich jeńców, dowodzący nim pułkownik, rozjuszony stratą czternastu ludzi w starciu, ustawił więźniów w szeregu i nad przydrożnym rowem rozstrzelał ich ogniem karabinów maszynowych. Późniejsze polskie śledztwo wykryło kolejne 63 podobne przypadki, a wiele innych musiało umknąć uwadze śledczych⁸¹. W wyniku samych tylko formalnych egzekucji wojskowych rozstrzelano przynajmniej 16 000 Polaków; istnieją również szacunki określające ich liczbę na 27 000⁸².

NOWY PORZĄDEK RASOWY

I

Hitler już przed wojną ogłosił, że zamierza pozbyć się z Polski jej mieszkańców, a w ich miejsce sprowadzić niemieckich osadników. Tak więc Polska miała spełniać względem Niemiec tę samą rolę, którą dla Wielkiej Brytanii pełniła Australia, a dla Stanów Zjednoczonych amerykański zachód: miała stać się kolonią osadniczą, z której rzekomo rasowo gorsi, rdzenni mieszkańcy mieli zostać tym czy innym sposobem wyrugowani, aby zrobić miejsce dla napływającej rasy panów. Idea modyfikacji etnicznej mapy Europy drogą przymusowych przesiedleń poszczególnych grup etnicznych z jednego miejsca na drugie nie była nowa: precedens miał miejsce już po zakończeniu I Wojny Światowej, kiedy to doszło do zakrojonej na wielką skalę „wymiany” mniejszości narodowych pomiędzy Turcją a Grecją. Także w 1938 r. Hitler igrał z pomysłem włączenia do porozumienia monachijskiego zapisów przewidujących „repatriację” etnicznych Niemców z kadłubowej Czechosłowacji do Sudetenlandu, a następnej wiosny, już po aneksji kadłubowego państwa, przez krótki czas rozważał jeszcze bardziej drastyczny zamysł deportowania 6 mln Czechów na wschód. Z obu pomysłów nic nie wyszło. Lecz w przypadku Polski sprawy miały się zupełnie inaczej. Gdy perspektywa inwazji wydawała się coraz bliższa, Naczelny Urząd ds. Rasy i Osadnictwa, pierwotnie założony przez Richarda Darrègo, aby zachęcać obywateli miast do przenoszenia się na wieś w samych Niemczech, zwrócił uwagę na Europę Wschodnią. Nazistowscy ideolodzy pod hasłem „Jeden Naród, Jedna Rzesza, Jeden Wódz” zaczęli rozmyślać nad ściągnięciem etnicznych Niemców z ich odległych osad we wschodniej części kontynentu do Rzeszy, która to teraz, od jesieni 1939 r., rozciągała się także na terenach zamieszkanych przez Polaków⁸³.

7 października 1939 r. Hitler mianował Heinricha Himmlera komisarzem Rzeszy ds. wzmocnienia rasy niemieckiej. Dzień wcześniej, w długim przemówieniu wygłoszonym przed Reichstagiem, aby uczcić zwycięstwo nad Polską, oświadczył, że przyszedł czas „nowego uporządkowania stosunków etnograficznych, co oznacza takie przesiedlenie narodowości, aby po zakończeniu tego procesu powstały lepsze linie demarkacyjne niż ma to miejsce dzisiaj”⁸⁴. W rozporządzeniu z 7 października Führer polecił szefowi SS:

„(1) sprowadzić z zagranicy niemieckich obywateli oraz etnicznych Niemców nadających się do powrotu do Rzeszy; (2) wyeliminować szkodliwe oddziaływanie obcych elementów populacji stwarzających zagrożenie dla Rzeszy i niemieckiej wspólnoty; (3) drogą przesiedleń stworzyć nowe niemieckie kolonie, zwłaszcza poprzez przesiedlenie niemieckich obywateli i etnicznych Niemców powracających z zagranicy”⁸⁵.

W zimowych miesiącach 1939/1940 r. Himmler utworzył rozbudowaną strukturę biurokratyczną do zarządzania tym procesem, a oparł się przy tym na przygotowaniach poczynionych przez Biuro Rasowo-Polityczne NSDAP oraz Naczelny Urząd ds. Osadnictwa SS. Niemal natychmiast zainicjowano dwa wielkie, przymusowe przemieszczenia ludności: usunięcie Polaków z terenów włączonych do Rzeszy, oraz identyfikację i „repatriację” etnicznych Niemców z innych obszarów Europy Wschodniej, którzy mieli zająć ich miejsce⁸⁶.

Germanizacja inkorporowanych terytoriów rozpoczęła się, gdy 88 000 aresztowanych w pierwszej połowie grudnia 1939 r. w Poznaniu Polaków i Żydów wywieziono pociągami do Generalnego Gubernatorstwa, gdzie po prostu wyrzucono ich z wagonów. Sprawnych i zdrowych mężczyzn oddzielano od reszty i wywożono do Niemiec jako przymusową siłę roboczą. Nikt nie otrzymał najmniejszej rekompensaty za utratę domu, własności, przedsiębiorstw czy mienia. Deportacja – w środku zimy, bez należytego odzienia i żywności, w nieogrzewanych wagonach towarowych – przebiegała w morderczych warunkach. Kiedy w połowie grudnia jeden z transportów przybył do Krakowa, przyjmujący go funkcjonariusze musieli wynieść z wagonu ciała czterdziestu zamarzniętych na śmierć w podróży dzieci⁸⁷. Dr Klukowski w drugiej połowie grudnia leczył w swoim szpitalu w Szczebrzeszynie wysiedleńców z Poznania: 160 z nich, „robotnikom, rolnikom, nauczycielom, urzędnikom, bankierom i kupcom” dano dwadzieścia minut, a następnie „załadowano [ich – dop. tłum.] do nieogrzewanych wagonów kolejowych (…). Niemieccy żołnierze byli skrajnie brutalni. Jeden z moich podopiecznych, bibliotekarz, został tak dotkliwie pobity, że będzie wymagał długiej hospitalizacji”⁸⁸. Kolejna grupa 1070 deportowanych, którzy przybyli 28 maja 1940 r., była, jak napisał, „w strasznym stanie, zdani na łaskę losu, kompletnie załamani, zwłaszcza ci, których dzieci zabrano do obozów pracy”⁸⁹. Wywózki trwały, a Klukowski i inni mu podobni desperacko próbowali organizować jedzenie, medykamenty i jakiś dach nad głową dla przybywających ofiar. Do zakończeniu wysiedleń na początku 1941 r. z Poznania deportowano 365 000 osób. Podobne działania toczyły się w innych częściach dawnej Rzeczypospolitej. Objęły ponad milion ludzi, a jedną trzecią z nich stanowili Żydzi. Stracili oni cały swój dorobek, mienie, własność. „Wśród nich znajdowały się setki rolników”, napisał Klukowski, „w godzinę stali się żebrakami”⁹⁰.

Wśród przyglądających się przybyciu polskich wysiedleńców do Generalnego Gubernatorstwa był Wilm Hosenfeld, oficer niemieckiej armii, któremu kiepskie zdrowie uniemożliwiło bezpośredni udział w walkach. Urodzony w 1895 r. w Hesji, Hosenfeld większość dotychczasowego życia spędził jako nauczyciel, a nie żołnierz. Zaangażowanie w działalność niemieckiego ruchu młodzieżowego w 1933 r. doprowadziło go do SA, został również członkiem Narodowosocjalistycznego Związku Nauczycieli, a w 1935 r. także samej Partii. Lecz już w połowie lat 30. jego silna wiara katolicka zaczęła przeważać nad oddaniem nazizmowi. Jawny sprzeciw wobec ataków Alfreda Rosenberga na chrześcijaństwo wpędził go w tarapaty w NSDAP, a gdy 26 sierpnia 1939 r. został zwerbowany do wojska i wysłany do Polski, gdzie miał budować obóz jeniecki, żarliwe przekonania religijne polskich więźniów zaczęły budzić jego sympatię. Kiedy w połowie grudnia trafił na ładunek kolejowy z polskimi wysiedleńcami, udało mu się porozmawiać z niektórymi z nich i był wstrząśnięty usłyszanymi opowieściami. Ukradkiem ofiarował im jedzenie, a dzieciom wręczył torbę ze słodyczami. 14 grudnia 1939 r. napisał w dzienniku o poruszeniu, jakie wywołało w nim to spotkanie:

„Chcę dodać otuchy wszystkich nieszczęśnikom i poprosić ich o przebaczenie za fakt, że Niemcy traktują ich tak a nie inaczej, tak strasznie i bez litości, tak okrutnie i nieludzko. Dlaczego wyrwano ich z własnych domów, skoro nie wiadomo, gdzie można ich zakwaterować? Stoją więc cały dzień na mrozie, siedzą na swoich tobołkach, ich mizernym mieniu, nie dostają nic do jedzenia. Jest w tym pewna myśl, ma sprawić, by ludzie się rozchorowali, stali się biedni i bezbronni, mają umrzeć”⁹¹.

Niewielu Niemców rozumowało w ten sposób. Hosenfeld odnotował wiele aresztowań oraz zbrodni popełnionych na Polakach. Znajomy oficer opowiedział mu, że zadał funkcjonariuszowi Gestapo retoryczne pytanie: „Myśli pan, że tymi metodami zjedna pan tych ludzi dla przyszłej odbudowy? Kiedy wyjdą z obozów koncentracyjnych będą najzacieklejszymi wrogami Niemiec!!!”. „Tak”, odparł policjant, „pan zatem uważa, że choć jeden z nich wyjdzie? Wszyscy zostaną zastrzeleni przy próbie ucieczki”⁹².

Pomijając obiekcje Göringa, który bał się, że program przesiedleń torpeduje gospodarkę wojenną, w 1940 r. Himmler przesiedlił 260 000 osób także z Kraju Warty, a tysiące dalszych z innych obszarów, zwłaszcza Górnego Śląska oraz Gdańska-Prus Zachodnich. Odrzucając biurokratyczną opinię Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, że pozostałych Polaków wystarczy zaliczyć do niższej kategorii obywateli Niemiec, kierownictwo SS z Kraju Warty przekonało gauleitera Greisera do stworzenia Listy Etnicznych Niemców. Polacy uznani za zdatnych do germanizacji mieli zostać wciągnięci do jej rozmaitych kategorii, na przykład „pronazistowskich etnicznych Niemców”, „Niemców, którzy dostali się pod wpływ Polaków”, itd., i zależnie od przyznanej kategorii otrzymać różne przywileje; 4 marca 1941 r. ten system rozciągnięto na wszystkie okupowane tereny⁹³.

Cała biurokracja szybko się rozrosła; oceniała ludzi przewidzianych do germanizacji pod kątem etnicznym, językowym, religijnym, itd. SS widziało problem w tym, że, jak uznało, Polacy, którzy stanęli na czele ruchu oporu, z dużym prawdopodobieństwem „posiadali sporą ilość nordyckiej krwi, która, w przeciwieństwie do przeważnie fatalistycznych szczepów słowiańskich, umożliwiła im podjęcie inicjatywy”. Za rozwiązanie tej sytuacji uznano odebranie takim rodzinom dzieci, aby wyrwać je spod złego wpływu polskich, nacjonalistycznych rodziców. Ponadto wiosną 1941 r. zamknięto wszystkie polskie sierocińce na inkorporowanych terenach, a dzieci wywieziono do Starej Rzeszy. Jak zauważył Himmler w zatwierdzonym przez Hitlera memorandum napisanym 15 maja 1940 r., miało to „usunąć niebezpieczeństwo, że ci podludzie wschodu mogą doczekać się klasy przywódczej ludzi dobrej krwi, która stanowiłaby dla nas zagrożenie, gdyż byliby oni nam równi”⁹⁴. Tysiące polskich dzieci uznanych za nadające się do germanizacji odesłano do specjalnych obozów w Rzeszy. Tam nadano im niemieckie nazwiska oraz dokumenty tożsamości (włącznie ze spreparowanymi świadectwami urodzin) i poddano półrocznemu przeszkoleniu, w czasie którego uczyły się niemieckiego i chłonęły podstawy nazistowskiej ideologii. Wiele z tych dzieci rzeczywiście było sierotami, gdyż ich rodzice zostali rozstrzelani lub deportowani jako przymusowa siła robocza; wiele zostało po prostu zgarniętych z ulicy przez patrole niemieckiej policji lub SS, czy też przez ochotniczki z nazistowskiej organizacji pomocy społecznej, która zajmowała się mniejszą grupą dzieci, w wieku od sześciu do dwunastu lat (większość, poniżej szóstego roku życia, trafiała pod skrzydła ośrodków Lebensborn). Ostatecznie trafiały do zweryfikowanych ideologicznie niemieckich rodzin zastępczych. Wszystko to doprowadziło do powstania czegoś w rodzaju oficjalnie usankcjonowanego czarnego rynku niemowląt i małych dzieci, na którym bezdzietne niemieckie pary „nabywały” polskie niemowlęta i wychowywały je na Niemców. 80% deportowanych dzieci nigdy nie powróciło do swoich polskich rodzin⁹⁵.

Gauleiter Gdańska-Zachodnich Prus Forster, świadomy, że zarówno Hitler, jak i Himmler życzą sobie, aby anektowane terytoria zostały zgermanizowane najszybciej, jak to możliwe, bezkrytycznie wciągał na Listę Etnicznych Niemców całe wsie i miasteczka. Pewien funkcjonariusz odpowiedzialny za przesiedlenia wspominał po wojnie, że gdy lokalny burmistrz lub przywódca lokalnego oddziału NSDAP nie zgodził się z wydanym przez Forstera poleceniem wpisania na listę 80% mieszkańców swojego okręgu, gdyż w rzeczywistości 80% z nich stanowili Polacy, to gauleiter przyjechał do wioski, aby osobiście wyegzekwować swoje wytyczne. Odbierając dokumenty zdecydowana większość zarejestrowanych w ten sposób osób przesłała burmistrzowi prawną odmowę, ale nic to nie zmieniło. W rezultacie takich metod do końca 1942 r. w Gdańsku-Prusach Zachodnich przyjęto 600 000 nowych wniosków o germanizację⁹⁶. Arthur Greiser, gauleiter Kraju Warty, potępiał te wybiegi swego „sąsiada” i zarazem rywala; powiedział Himmlerowi: „Moja polityka etniczna (…) jest zagrożona przez to, co wyprawia się w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (…)”⁹⁷. Lecz samowolna germanizacja trwała, i to nie tylko na ziemiach wcielonych do Rzeszy, ale coraz częściej także w Generalnym Gubernatorstwie. Na początku 1943 r. od Zygmunta Klukowskiego, podobnie jak od wielu innych Polaków z jego miasteczka, zażądano wypełnienia formularza zatytułowanego „Wniosek o wydanie dowodu tożsamości dla osób niemieckiego pochodzenia”. Doktor przekreślił nagłówek czerwonym atramentem i podpisał się „narodowości polskiej”⁹⁸.

Hansa Franka coraz bardziej drażniło, że jego teren traktowano jak wysypisko niechcianych Polaków. Już pod koniec października 1939 r. pojawiły się szacunki, że do najbliższego lutego ludność Generalnego Gubernatorstwa wzrośnie z 10 do 13 mln mieszkańców⁹⁹. W maja 1940 r., za zgodą Hitlera, Frank odszedł od dotychczasowej polityki, zgodnie z którą traktował GG jako rdzeń kadłubowego państwa polskiego, i zaczął przygotowywać je do wcielania do Rzeszy w średniej lub długiej perspektywie czasowej. Zgodnie z nowym kierunkiem zaczął postrzegać podległy mu teren jako niemiecką, kierowaną przez osadników kolonię z tanią i łatwą do zastąpienia siłą roboczą zapewnianą przez niewykształconych Polaków. „Rozumujemy tu w najbardziej imperialnym stylu wszechczasów”, oświadczył w listopadzie 1940 roku¹⁰⁰. Na przekór swej niechęci do niezależności władzy SS Frank upewnił się, że Polacy zostaną jednoznacznie wyjęci spod ochrony prawa. W grudniu tego samego roku stwierdził: „Polak musi czuć, że nie tworzymy dla niego legalnego państwa, ale że ma tylko jeden obowiązek, a mianowicie pracować i dobrze się zachowywać”. Także na terenach inkorporowanych wprowadzono specjalne przepisy prawne dla ludności polskiej, które stopniowo, choć nigdy całkowicie, zastępowały arbitralny terror pierwszych miesięcy okupacji. Polacy podlegali drakońskiemu reżimowi prawnemu. Przewidywał znacznie surowsze kary (obozy pracy, kary cielesne, karę śmierci) za przewiny, które niemieckim obywatelom groziły co najwyżej więzieniem. Odebrano im prawo do apelacji, a za występki takie jak wypowiadanie nieprzyjaznych uwag pod adresem Niemców w niektórych przypadkach karano śmiercią. Owe rozwiązania, wprowadzone w życie w grudniu 1941 r., kodyfikowały to, co w praktyce powszechnie realizowano w bardziej dowolny sposób, i odpowiadały surowym regulacjom już wcześniej narzuconym w Rzeszy polskim i innym cudzoziemskim robotnikom. Polacy byli obywatelami drugiej kategorii, a ich sytuację pogarszało mnóstwo regulacji wprowadzanych przez lokalną policję, na przykład usuwanie się z drogi i uchylanie nakrycia głowy przed mijającymi ich niemieckimi przechodniami, czy też obsługiwanie Niemców w sklepach i na targach poza kolejką¹⁰¹.

Program germanizacji rozpoczął się od Kraju Warty, gdyż przed rokiem 1918 stanowił on część Prus, choć w 1939 r. etniczni Niemcy stanowili tam tylko 7% mieszkańców. Już za Bismarcka, w XIX wieku, podejmowano wytężone wysiłki mające na celu propagowanie niemieckiej kultury w „pruskiej Polsce” oraz zduszenie poczucia tożsamości narodowej Polaków. Jednak polityka realizowana po roku 1939 r. szła znacznie dalej. Polskie szkoły, teatry, muzea, biblioteki, księgarnie, gazety oraz wszystkie inne instytucje kulturalne i językowe zostały zamknięte, a stosowanie języka polskiego zostało zakazane. Polacy nie mogli posiadać gramofonów ani aparatów fotograficznych, a każdemu z nich przyłapanemu na próbie dostania się na widownię niemieckiego teatru groził areszt i więzienie. Nazwy jednostek administracyjnych, miast i wsi zostały zgermanizowane, czasami poprzez dosłowne tłumaczenie z polskiego; czasami nazywano je na cześć prominentnych miejscowych Niemców, ale na dawnych ziemiach pruskich, gdzie tylko było to możliwe, powracano do dawnych niemieckich nazw stosowanych przed rokiem 1919. Zgermanizowano także nazwy ulic oraz miejsc użyteczności publicznej. Gauleiter Greiser przypuścił fanatyczny atak na Kościół katolicki, instytucję, która bardziej niż jakakolwiek inna przez wieki podtrzymywała polską tożsamość narodową. Konfiskował mienie i fundusze kościelne, likwidował katolickie organizacje świeckie. Wielu księży, mnichów i urzędników diecezjalnych Kościoła aresztowano, wydalono do Generalnego Gubernatorstwa, wywieziono do obozów koncentracyjnych w Rzeszy lub po prostu rozstrzelano. Łącznie do Dachau trafiło ok. 1700 polskich księży: tylko połowa przetrwała niewolę. Greiser był dopingowany do podejmowania takich działań nie tylko przez Heydricha i Bormanna, ale również przez szefa własnego sztabu administracyjnego, Augusta Jägera, który zasłużył się w 1934 r. jako funkcjonariusz odpowiedzialny za nazyfikację Kościoła ewangelickiego w Prusach. Pod koniec 1941 r. polski Kościół katolicki został w Kraju Warty, praktycznie rzecz biorąc, zdelegalizowany. Na pozostałych terenach okupowanych, pomimo sprzeciwiającej się prześladowaniom encykliki papieża wydanej już 27 października 1939 r., został w mniejszym lub większym stopniu zgermanizowany¹⁰².

Polską kulturę atakowano również w Generalnym Gubernatorstwie. 27 października 1939 r. aresztowano prezydenta Warszawy (później został rozstrzelany), a 6 listopada aresztowano i wywieziono do Sachsenhausen 182 pracowników akademickich Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz innych uczelni wyższych Krakowa¹⁰³. Zamykano uniwersytety, szkoły, biblioteki, wydawnictwa, archiwa, muzea i inne ośrodki polskiej kultury¹⁰⁴. „Polacy”, orzekł Hans Frank, „nie potrzebują uniwersytetów ani gimnazjów: polskie ziemie mają zostać przemienione w intelektualną pustynię”. Z kolei 31 października 1939 r. stwierdził: „Polakom należy udostępnić jedynie te możliwości edukacyjne, które uzmysłowią im, jak beznadziejny jest ich etniczny los”¹⁰⁵. Frank pozwalał im na korzystanie z wyłącznie tanich i mało wymagających rozrywek, jak występy erotyczne, lekka opera i picie alkoholu¹⁰⁶. Muzyka polskich kompozytorów (z Chopinem włącznie) została zakazana, a polskie pomniki narodowe wysadzone w powietrze lub zburzone¹⁰⁷. Uderzenie w polskie standardy kształcenia rozpoczęło się w tym samym czasie, co próby wytępienia polskiej kultury. 20 listopada 1939 r., opierając się na szeroko stosowanym wzorcu, niemieckie władze wojskowe zamknęły dwie szkoły średnie w Szczebrzeszynie.

Nie zostały ponownie otwarte. Wkrótce niemiecka administracja zabrała się za miejscowe podstawówki. 25 stycznia 1940 r. dr Klukowski zanotował: „Dzisiaj Niemcy rozkazali wszystkim dyrektorom szkół odebrać uczniom podręczniki języka polskiego, a także historii i geografii. Dzieci oddawały książki w każdej szkole, w każdej klasie Szczebrzeszyna (…). Jestem wstrząśnięty i zdruzgotany”¹⁰⁸. Lecz najgorsze miało dopiero nadejść, bowiem, jak informował, 17 kwietnia 1941 r. „Niemcy zabrali ze strychu budynków gimnazjum wszystkie książki i pomoce naukowe. Na boisku szkolnym usypali z nich stos i podpalili”. Polscy intelektualiści oraz nauczyciele robili co w ich mocy, organizując nieoficjalne i tajne nauczanie, ale wziąwszy pod uwagę jak wielu z nich wymordowali niemieccy okupanci owe wysiłki przyniosły ograniczone sukcesy, choć miały ważne znaczenie symboliczne¹⁰⁹. Dzień po dniu Zygmunt Klukowski odnotowywał w dzienniku morderstwa polskich pisarzy, naukowców, artystów, muzyków i intelektualistów, wśród których było wielu jego przyjaciół. „Wielu zabito”, napisał 25 listopada 1940 r., „wielu nadal kona w niemieckich obozach”¹¹⁰.

II

Oprócz „przeklasyfikowywania” uznanych za nadających się do tego Polaków na Niemców, szybko rozpoczęto akcję przesiedlania licznych, etnicznych Niemców, którzy mieli przejąć gospodarstwa rolne i przedsiębiorstwa tak brutalnie odebrane polskim właścicielom. Już pod koniec września 1939 r. Hitler specjalnie zwrócił się o „repatriację” Niemców z Łotwy i Estonii, a także z kontrolowanej przez Rosjan wschodniej części Polski. W następnych miesiącach Himmler podejmował kroki, aby spełnić jego życzenia. Kilka tysięcy etnicznych Niemców przemieszczono na inkorporowane ziemie z Generalnego Gubernatorstwa, ale większość, dzięki szeregowi porozumień międzynarodowych wynegocjowanych przez szefa SS, trafiło tam z obszarów kontrolowanych przez Związek Radziecki. Na początku lat 40. do GG oraz na ziemie wcielone do Rzeszy przybyło tak wielu niemieckich osadników, że aby zapewnić im kwaterunek, począwszy do marca 1941 r. z domów, i to bez deportacji, wyrzucono 400 000 Polaków. W kolejnych miesiącach i latach ze wschodniej Polski przybyło 136 000 etnicznych Niemców, z państw bałtyckich 150 000, z Generalnego Gubernatorstwa 30 000, a z Rumunii 200 000. Do przeprowadzki skłoniła ich obietnica lepszych warunków oraz życia w dobrobycie, ale także groźba życia pod jarzmem komunistycznego ZSRR czy nacjonalistycznej Rumunii. Do maja 1943 r. do Kraju Warty i innych anektowanych obszarów Polski przesiedlono 408 000 Niemców, a kolejne 74 000 do Starej Rzeszy¹¹¹.

Nie licząc 50 000 szczęśliwców, reszta półmilionowej rzeszy imigrantów została w celu zakwalifikowania do przesiedlenia umieszczona w obozach przejściowych, gdzie w ramach procesu zatwierdzonego osobiście przez Hitlera 28 maja 1940 r., poddawano ich weryfikacji rasowej i politycznej. Warunki panujące w obozach (często znajdowały się w przekształconych fabrykach, klasztorach czy gmachach publicznych odebranych Polakom) nie były idealne, choć podejmowano wysiłki na rzecz nierozdzielania rodzin, a za mienie, które musieli porzucić, wydawano im rekompensatę w postaci bonów lub majątku. Rzeczoznawcy Naczelnego Biura ds. Rasy i Osadnictwa SS, pracujący w łódzkim centrum imigracyjnym policji, przybyli do obozów i zabrali się do pracy. Po zaledwie czterotygodniowym przeszkoleniu z podstaw diagnozy rasowo-biologicznej, urzędników tych wyposażono w zestaw wytycznych, w tym 21 kryteriów fizycznych (15 z nich odnosiło się do fizjonomii), które z konieczności musiały być bardzo niedokładne. Imigrantów prześwietlano promieniami rentgena, poddawano badaniom lekarskim, fotografowano i pytano o poglądy polityczne, rodzinę, pracę i zainteresowania. W wyniku tego procesu powstała klasyfikacja. Obejmowała kategorie od „bardzo odpowiedni” (do niej zaliczano imigrantów „czysto nordyckich, czysto falijskich lub nordycko-falijskich”) przez pozbawionych zauważalnych „ułomności umysłowych, charakterologicznych lub natury dziedzicznej”, po osoby „etnicznie lub biologicznie nieodpowiednie” – do tej najniższej kategorii zaliczały się osoby pozaeuropejskiego pochodzenia, o zdeformowanej posturze lub też wywodzące się z „rodzin społecznie słabych lub niekompetentnych”¹¹². Musiało zaowocować to ogromnym spowolnieniem programu przesiedleń. W sumie, do grudnia 1942 r., osadnicy objęli w posiadanie ponad 20% przedsiębiorstw na zaanektowanych terenach, Niemcy z Rzeszy 8%, miejscowi Niemcy 51%, a powiernicy działający w imieniu przyszłych weteranów kolejne 21%. Spośród 928 000 gospodarstw rolnych znajdujących się na tych obszarach, osadnicy przejęli 47 000; 1,9 mln z 9,2 mln hektarów ziemi odebrano Polakom i powierzono Niemcom. Natomiast do tego czasu w rzeczywistości przesiedlonych zostało tylko 500 000 z 1,25 mln osadników; zdecydowana większość przebywała w rozmaitych obozach; tysiące spędziły w nich dobrze ponad rok. Na ziemiach wcielonych do Rzeszy 3 mln osób zarejestrowały się jako Niemcy, ale w Wielkiej Rzeszy Niemieckiej nadal mieszkało 10 mln Polaków. Tak więc gdy rozpoczynał się czwarty rok wojny, programowi germanizacji ewidentnie było daleko do końca¹¹³.

Program trwał przez cały rok 1943, kiedy to przymusowo ewakuowano kolejne polskie wsie. Himmler zaczął wykorzystywać cały projekt do rozprawiania się z rzekomo niegodnymi zaufania grupami ludności z terenów przygranicznych Starej Rzeszy, takich jak Luksemburg. W Lotaryngii łapano rodziny, w których mężowie zdezerterowali z niemieckiej armii, i wysyłano je do Polski w roli osadników. W 1941 r. 54 000 Słoweńców z terenów przygranicznych Austrii zabrano do obozów w Polsce, gdzie 38 000 z nich uznano za rasowo wartościowych i potraktowano jako osadników¹¹⁴. Przejeżdżając przez wysiedlone wioski Wielącza i Zawada w maju 1943 r., Zygmunt Klukowski zauważył: „Wprowadzają się niemieccy osadnicy. Gdzie nie spojrzeć, niemieccy chłopcy w mundurach Hitlerjugend”¹¹⁵. Dalej wymienia przymusowo wysiedlone wioski z jego okolic; ich polskich mieszkańców wywożono do pobliskiego obozu jeszcze w lipcu 1943 roku. Odwiedzając go w sierpniu tego roku Klukowski spostrzegł, że osadzeni za drutem kolczastym są niedożywieni i chorzy, „ledwie się ruszają, wyglądają koszmarnie”. W obozowym szpitalu znajdowało się czterdzieścioro dzieci poniżej piątego roku życia, które cierpiały na dyzenterię i odrę, leżały w łóżkach dwójkami i „przypominały szkielety”. Prośba Klukowskiego o przeniesienie części z nich do jego szpitala została obcesowo odrzucona przez niemieckich oficjeli. Również w jego miasteczku, Szczebrzeszynie, Polaków coraz częściej wyrzucano z domów, żeby zrobić miejsce dla napływających niemieckich osadników¹¹⁶.

Germanizacja okolic Zamościa, forsowana przez Himmlera przy sprzeciwie Franka, w rzeczywistości miała stanowić pierwszy akt wszechstronnego programu obejmującego całe Generalne Gubernatorstwo, ale nigdy nie udało się go zrealizować. Pomimo tego w rejonie Lublina przymusowo wywłaszczono i wydalono 110 000 Polaków, czyli 31% tamtejszej ludności, a pomiędzy listopadem 1942 r. a marcem w 1943 r. w okolicach Zamościa na potrzeby napływających Niemców oczyszczono 47 wsi. Wielu Polaków uciekło do lasów zabrawszy ze sobą wszystko, co tylko zdołali, i przyłączyło się do ruchu oporu¹¹⁷. W połowie lipca 1943 r. rodzime miasteczko Klukowskiego, Szczebrzeszyn, został oficjalnie uznany za niemiecką osadę, a jego status obniżono do rangi wsi¹¹⁸. „Na ulicach miasta”, napisał lekarz nie godząc się z tym poniżeniem ojczystej miejscowości, „można dostrzec wielu Niemców w cywilnych ubraniach, głównie kobiety i dzieci, to wszystko nowi osadnicy”. Otwarto dla nich nowe udogodnienia, w tym przedszkole. Wkrótce Klukowski pisał już, że „sklepy prowadzą Niemcy; mamy niemieckich fryzjerów, krawców, szewców, piekarzy, rzeźników i mechaników. Otworzono nową restaurację o nazwie Neue Heima (Nowy Dom)”. Polacy, którzy nie zapisali się do rejestru etnicznych Niemców, byli obywatelami drugiej kategorii. Wykorzystywano ich jako siłę roboczą i traktowano, jakby ich życie nie miało najmniejszego znaczenia. 27 sierpnia 1943 r. Klukowski informował o przypadku ośmioletniego polskiego chłopca, którego znaleziono „leżącego w sadzie z ranami postrzałowymi. Zabrano go do szpitala, gdzie zmarł. Dowiedzieliśmy się, że chłopczyk udał się tam po jabłka. Nowy właściciel, niemiecki ślusarz, postrzelił go i nie mówiąc nic nikomu, zostawił na śmierć”¹¹⁹.

Niemcy wprowadzający się do Kraju Warty nie mieli większych zastrzeżeń w stosunku do wysiedlania polskich mieszkańców tych terenów, robiących im miejsce. „Naprawdę lubię Poznań”, napisał Hermann Voss, anatom, który otrzymał posadę na wydziale medycyny nowego Uniwersytetu Poznańskiego Rzeszy (ta fundacja z kwietnia 1941 r. znajdowała się na szczycie niemieckiej hierarchii edukacyjnej terenów okupowanych), „gdyby tylko nie było tu żadnych Polaków, byłoby naprawdę cudownie”. W maju 1941 r. zanotował w dzienniku, że krematorium jego wydziału zostało przejęte przez SS. Nie miał jednak najmniejszych obiekcji, a wręcz przeciwnie: „W piwnicy gmachu instytutu znajduje się krematorium do palenia zwłok. Jest do wyłącznego użytku Gestapo. Polaków, których rozstrzelają sprowadza się tu nocą i kremuje. Gdyby udało się przemienić w popiół całe polskie społeczeństwo!”¹²⁰. Oprócz imigrantów ze wschodu, na inkorporowane tereny przeniosło się ok. 200 000 Niemców ze Starej Rzeszy. Wiele z nich stanowiły dzieci i młodzież ewakuowana z niemieckich miast w obawie przed bombardowaniami: tysiące umieszczono w obozach o wojskowym charakterze, gdzie poddano ich surowej dyscyplinie, zastraszano i gnębiono; zdecydowanie nie przypominało to akademickiego stylu nauczania¹²¹.

Natomiast liczni dorośli wyruszyli na anektowane tereny z własnej woli, postrzegając je jako idealne obszary kolonialnego osadnictwa. Nierzadko mieli się za pionierów. Na wschód udała się także Melita Maschmann, w listopadzie 1939 r. skierowana do Kraju Warty w roli oficera prasowego Hitlerjugend. Zwracając uwagę na brak osób wykształconych wśród ludności polskiej, doszła do wniosku, że jest ona nędznym, sparaliżowanym biedą, zacofanym narodem, niezdolnym do samodzielnego stworzenia dobrze funkcjonującego państwa. Wysoki wskaźnik narodzin czynił z niej poważne zagrożenie dla przyszłości Niemiec, jak Melita dowiedziała się w szkole na lekcjach z „nauki rasowej”. Współczuła ubóstwa i nędzy wielu polskim dzieciom, widziała jak żebrzą na ulicach lub kradną węgiel z magazynów, lecz napisała później, że pod wpływem nazistowskiej propagandy:

„Wmówiłam sobie, że skoro Polacy nie cofają się przed niczym w walce o zachowanie spornych wschodnich prowincji potrzebnych Niemcom jako Lebensraum, to pozostają naszymi wrogami, i uznałam za mój obowiązek zduszenie prywatnych odczuć stojących w sprzeczności z polityczną koniecznością (…). Grupa, która wierzy, że została powołana i wybrana, aby przewodzić, jak my, nie ma żadnych zahamowań, gdy przychodzi do odbierania terenów ‘gorszym elementom’”.

Choć dystansowała się od rodaków niemających żadnych wątpliwości, że Niemcy są „rasą panów”, a przeznaczeniem Polaków jest rola niewolników, to i tak: „Wraz z kolegami uważaliśmy za zaszczyt, że pozwolono nam pomóc przy ‘podbijaniu’ tych ziem dla naszego narodu i niemieckiej kultury. Pałaliśmy aroganckim entuzjazmem ‘kulturowego misjonarstwa’”.

Maschmann i jej znajomi mieli za zadanie oczyścić i posprzątać polskie gospodarstwa rolne oczekujące na nowych, niemieckich mieszkańców, a także wziąć udział w nadzorowanych przez SS wydaleniach, nie pytając dokąd trafią wyrzucani z domów Polacy¹²². W ramach swoich obowiązków bezwstydnie włączyła się do doszczętnej grabieży polskiego mienia, bowiem odchodzący musieli zostawić meble oraz wyposażenie swoich domostw dla niemieckich osadników. Uzbrojona w fałszywy nakaz konfiskaty i pistolet (którego nie potrafiła używać), kradła nawet łóżka, sztućce oraz inne sprzęty polskich rolników żyjących na terenach, gdzie akcja przesiedleńcza jeszcze się nie rozpoczęła, by przekazać je przybywającym Niemcom. Uważała to za całkowicie usprawiedliwione; cała jej praca miała wymiar czysto pozytywny¹²³. Podobne odczucia podzielało także wiele innych niemieckich kobiet, które przybyły na ziemie inkorporowane jako ochotniczki lub zostały tam wysłane jako nowo uprawnione nauczycielki, młodsze funkcjonariuszki nazistowskich organizacji kobiecych czy ambitne pracownice służby cywilnej. Wszystkie, zarówno wówczas, jak i w licznych przypadkach całe dziesięciolecia później, gdy pytano je o wykonywaną wtedy pracę, uważały swoją działalność w okupowanej Polsce za część misji cywilizacyjnej i zapamiętały własne przerażenie po zderzeniu z ubóstwem i brudem ludności tego kraju. Równocześnie cieszyły się pięknem przyrody oraz poczuciem uczestnictwa w ekscytującym zadaniu z dala od domu. Jako kobiety z klasy średniej ewidentnie spełniały się, sprzątając gospodarstwa opuszczone przez deportowanych Polaków, dekorując je i budując atmosferę swojskości na przyjęcie niemieckich osadników. Dosłownie dla wszystkich tych kobiet cierpienia Polaków i Żydów były niewidzialne, akceptowalne lub nawet uzasadnione¹²⁴.

III

Rzeczywistość rozwiała snutą przez Melitę Maschmann kolorową wizję nowej, zdominowanej przez Niemców cywilizacji rodzącej się w Europie Wschodniej. Morderstwa, kradzieże, rabunki i deportacje stanowiły jedynie część całego obrazu. W Generalnym Gubernatorstwie pod niemiecką władzą kwitły także korupcja i łapówkarstwo. Podobno w 1940 r. w Warszawie Żyd chcący uzyskać oficjalne zwolnienie z przymusowych robót musiał uiścić łapówkę w wysokości 125 złotych. Za 500 zł mógł kupić zwolnienie z obowiązku noszenia żółtej gwiazdy, za 1200 zł świadectwo aryjskiego pochodzenia, za 10 000 wyjście z więzienia, a za 150 000 w pełni zorganizowaną emigrację do Włoch (transakcje ostatniego typu nagle ustały, gdy w czerwcu 1940 r. Włochy przystąpiły do wojny u boku Niemiec)¹²⁵. Taką korupcję umożliwiał między innymi nieład instytucjonalny, w którym Generalne Gubernatorstwo szybko pogrążało się od chwili powstania w 1939 roku. Gubernator Hans Frank wydawał pompatyczne obwieszczenia ze swojej urządzonej z przepychem kwatery na starym zamku królewskim w Krakowie, lecz jego władza była nieustannie podkopywana przez rywala, szefa SS i policji na wschód, Friedricha Wilhelma Krügera. Jego z kolei aktywnie dopingowali nie tylko Himmler oraz Heydrich, ale również sam Hitler, który jak zwykle wolał, aby jego podwładni walczyli o przewagę, niż budowali sprawnie funkcjonujący, zhierarchizowany łańcuch dowodzenia.

Sfera kompetencji Krügera obejmowała utrzymywanie porządku, ale także implementację programu przesiedleń Himmlera. Zazwyczaj terroryzował polską ludność, nie odwołując się do Franka, który począł niepokoić się wzbudzaną przezeń nienawiścią i wrzeniem wśród Polaków. W 1942 r. wydawało się nawet, że ambitny Krüger całkowicie zastąpi Franka. Gdy były cywilny gubernator Radomia został aresztowany pod zarzutem korupcji po tym, jak w służbowym samochodzie kierowanym przez jego ojca odnaleziono transport dywanów, jedwabiów, alkoholi oraz innych dóbr, mających trafić z GG do Rzeszy, Himmler wszczął śledztwo, które bardzo szybko ujawniło, że był to zaledwie wierzchołek góry lodowej. W proceder tego pokroju uwikłanych było wielu, jeżeli nie większość urzędników. Ton nadawał sam generalny gubernator. Śledztwo Himmlera ustaliło, że Frank wzbogacał członków własnej rodziny dzięki funduszom publicznym oraz zagrabionemu mieniu. Znaleziono dwa wielkie magazyny pełne dóbr takich jak futra, czekolada, kawa i alkohol, wszystko na użytek jego oraz jego krewnych. W samym tylko listopadzie 1940 r. Frank wysłał do swoich domów w Starej Rzeszy 72 kg wołowiny, 20 gęsi, 50 kurczaków, 12 kg serów oraz wiele innych artykułów. Generalny gubernator został wezwany do Berlina na reprymendę przez Hansa-Heinricha Lammersa, ministra w Kancelarii Rzeszy, a co za tym idzie, faktycznego szefa cywilnej administracji. Gdy policja odsłaniała kolejne przypadki korupcji, Frank postanowił przejść do kontrataku, wygłaszając szereg mów na niemieckich uniwersytetach; potępiał w nich władzę policji (naturalnie kierowanej przez jego wroga i głównego krytyka, Himmlera), lecz zyskał dzięki temu jedynie tyle, że wściekły Hitler zakazał mu publicznych wystąpień i pozbawił wszelkich godności partyjnych. Jednak Hans Frank przetrwał i do maja 1943 r., przy pomocy struktur Planu Czteroletniego Göringa, udało mu się przekonać Hitlera, choć nieco za późno, że bezpardonowa brutalność policji w Generalnym Gubernatorstwie wywołuje takie oburzenie Polaków, iż ci odmawiają należytej pracy, nie wypełniają norm dostaw żywności i sabotują gospodarkę. 9 listopada 1943 r. Krügera zastąpił bardziej uległy szef policji. Korupcja trwała¹²⁶.

Na niższych szczeblach drabiny społecznej, w rezultacie coraz gorszych warunków, w których przyszło funkcjonować Polakom, powstał gigantyczny czarny rynek. Według pewnych szacunków zapewniał ponad 80% dziennych potrzeb polskiej populacji. Polscy pracodawcy obchodzili nałożone przez Niemców regulacje dotyczące pensji, płacąc pracownikom w naturze lub pozwalając na masową nieobecność w pracy, w 1943 r. szacowaną na 30% ogółu. W każdym razie robotnicy nie mogli pozwolić sobie na pojawianie się w pracy częściej niż dwa, trzy dni w tygodniu, ponieważ resztę czasu musieli poświęcić działalności na czarnym rynku. Popularny polski dowcip z tego okresu mówił o dwóch przyjaciołach rozmawiających po wielu latach: „Co porabiasz?” – „Pracuję w ratuszu”, – „A jak się ma małżonka?”, – „Pracuje w sklepie papierniczym”, – „A córka?”, – „Pracuje w fabryce”, – „To z czego u diabła żyjecie?”, – „Dzięki Bogu syn jest bezrobotny!”¹²⁷. Ludzie działali na czarnym rynku nie tylko po to, aby przetrwać. Nieliczni czerpali z niego wysokie, tygodniowe zyski, i choć ryzyko wpadki było wysokie, to większość podejmowała je, gdyż nie miała żadnej alternatywy. Poza tym po prostu szli za przykładem niemieckich panów, dla których łapówkarstwo, korupcja i geszefciarstwo stanowiły normalny aspekt codziennego życia¹²⁸.

Czarny rynek kwitł wyjątkowo bujnie na obszarach zapewniających żywność. Niedobory jedzenia pojawiły się niemal natychmiast po inwazji, a pogłębiło je palenie plonów przez cofające się polskie jednostki. Szczególnie dotkliwe warunki panowały w Generalnym Gubernatorstwie, gdzie znajdowały się najbiedniejsze tereny rolnicze Polski. W 1940 r. niemieckie siły okupacyjne w powiecie Klukowskiego zaczęły rejestrować pogłowie świń oraz innego żywego inwentarza w miejscowych gospodarstwach i zarządziły, że zwierzęta można ubijać jedynie na potrzeby niemieckiej armii, a nie dla miejscowej ludności¹²⁹. Normalnym widokiem stały się długie kolejki przed sklepami spożywczymi¹³⁰. Niemcy zaczęli narzucać rolnikom normy dostaw żywności i karali tych, którzy ich nie wypełniali¹³¹. Łącznie w latach 1940-1944 60% polskiej produkcji mięsa wywieziono, aby nakarmić Niemców w Rzeszy, podobnie 10% zebranych zbóż oraz wiele innych plonów¹³². Stan dostaw żywności był tak kiepski, że zaniepokoił nawet Franka. W pierwszych kilku miesiącach 1940 r. udało mu się zadbać o transporty zboża z Rzeszy, lecz i w tym przypadku większość trafiła do niemieckich okupantów. Drudzy w kolejce byli Polacy obsługujący kluczową infrastrukturę, na przykład koleje, następni Ukraińcy i pozostali Polacy, a na samym końcu znajdowali się Żydzi. W 1941 r. racje żywnościowe przyznawane Polakom w Warszawie zmniejszono do 669 kcal dziennie, podczas gdy Niemcy mogli liczyć na 2613 kcal (Żydzi jedynie na 184 kcal)¹³³. Nikt nie mógł przeżyć o takiej ilości pożywienia. Stan zdrowia ludności szybko się pogarszał, szerzyły się choroby wynikające z niedożywienia, a współczynnik zgonów poszybował w górę. Większość Polaków robiła, co mogła, żeby zapewnić sobie jedzenie innymi metodami, a to oznaczało czarny rynek¹³⁴.

Doktor Klukowski odnotował z rozpaczą szybki rozkład polskiego społeczeństwa w wyniku tak przerażającego poziomu przemocy, zniszczenia i ubóstwa. Na wsi krążyły szajki rabusiów włamujące się do domów, terroryzujące mieszkańców, grabiące ich własność i gwałcące kobiety. Polacy donosili na siebie nawzajem, głównie o ukrytej broni. Wielu dobrowolnie współpracowało z Niemcami, kwitła kolaboracja. Polskie dziewczęta obcowały z niemieckimi żołnierzami, szerzyła się prostytucja; kiedy w listopadzie 1940 r. Klukowski leczył w swoim szpitalu 32 kobiety zarażone chorobami wenerycznymi, zapisał, że „niektóre z nich to młode dziewczęta, nawet szesnastoletnie, które najpierw zostały zgwałcone, a następnie zaczęły się prostytuować, bo tylko tak mogły się utrzymać”. „Narasta pijaństwo”, donosił w styczniu 1941 r., „i naturalnie dochodzi do większej liczby pijackich bójek, ale wygląda na to, że Niemcom raczej się to podoba”. Polacy przyłączali się do szabrowania żydowskich sklepów, a funkcjonariusze polskiej przedwojennej policji pracowali teraz dla okupantów. „Nie spodziewałem się, że morale polskiej ludności upadnie tak nisko”, napisał 19 lutego 1940 r., „przy tak kompletnym braku dumy narodowej”¹³⁵. „Brakuje nam wspólnej postawy wobec Niemców”, skarżył się dwa miesiące później: „szerzą się wszelkie plotki, intrygi i donosy”¹³⁶.

IV

Polacy znaleźli się w nie mniejszych tarapatach w strefie okupowanej od 17 września 1939 r. przez Armię Czerwoną na mocy paktu nazistowsko-radzieckiego¹³⁷. Rosjanie zajęli 201 000 km² polskiego terytorium zamieszkanych przez 13 mln ludzi. 200 000 polskich jeńców wojennych znajdujących się w rękach Armii Czerwonej zostało częściowo zwolnionych i mogło odejść do domów, zwłaszcza jeżeli pochodzili z niemieckiej części kraju, lub też przetransportowano ich do obozów pracy w południowo-wschodniej Polsce, gdzie mieli pracować przy programach budowlanych. Jednakże znajdujący się wśród nich oficerowie zostali deportowani do obozów w głębi Związku Radzieckiego, gdzie dołączyli do nich polscy urzędnicy celni, policjanci, strażnicy więzienni oraz żandarmeria wojskowa, łącznie 15 000 osób. W kwietniu i maju 1940 r., na rozkaz z Moskwy, ok. 4443 z nich partiami zostało wywiezionych przez radziecką tajną policję, NKWD, do Lasu Katyńskiego pod Smoleńskiem, gdzie pojedynczo strzelano im w tył głowy, a następnie zakopywano w masowych grobach. Z 15 000 oszczędzono jedynie ok. 450 – byli to komuniści lub osoby uznane za nadające się do nawrócenia na komunizm. Pozostałych, wraz z ok. 11 000 kontrrewolucjonistów, rozstrzelano w różnych miejscach lub zabito w obozach. Niektóre szacunki mówią o łącznie 20 000 zabitych; dokładna ich liczba być może nigdy nie zostanie poznana. Większość z zamordowanych stanowili oficerowie rezerwy, wykształceni profesjonaliści, lekarze, posiadacze ziemscy, urzędnicy, itp.¹³⁸

Ich eksterminacja stanowiła element znacznie szerszej rosyjskiej akcji wykorzeniania polskiej kultury. Towarzyszyła jej potężna, wewnętrzna fala przemocy, w ramach której paramilitarne bojówki ukraińskiej oraz białoruskiej mniejszości narodowej za zachętą radzieckich okupantów masakrowały całe tysiące Polaków. Po zmanipulowanym plebiscycie Związek Radziecki anektował zajmowane terytorium, a system ekonomiczny i społeczny dopasowano do radzieckiego wzorca. Przedsiębiorstwa i majątki ziemskie zostały wywłaszczone i przejęte przez państwo, a do zarządzania nimi sprowadzono Ukraińców i Białorusinów. Polskie pomniki oraz tabliczki z nazwami ulic zostały zniszczone, a księgarnie i instytucje kulturalne zlikwidowane. W okupowanej przez Sowietów Polsce uwięziono pół miliona jej obywateli. Wielu z nich czekały tortury, pobicia, zabójstwa i egzekucje. Rozpoczęła się kampania masowych deportacji. Wśród osób wytypowanych do wysiedlenia znajdowali się członkowie partii politycznych, Rosjanie i inni uchodźcy, funkcjonariusze policji i straży więziennej, oficerowie i ochotnicy z polskiej armii, aktywni świeccy działacze Kościoła katolickiego, arystokraci, posiadacze ziemscy, bankierzy, przemysłowcy, hotelarze i restauratorzy, azylanci, „osoby, które podróżowały za granicę” a nawet „esperantyści i filateliści”. Aresztowano i deportowano także niemal wszystkich polskich specjalistów z okupowanych terenów. W wielu przypadkach wysłano z nimi także rodziny. W sumie liczbę wysiedleńców szacuje się na 1,5 mln. W pierwszej połowie 1940 r. upakowano ich do wagonów bydlęcych bez miejsc siedzących i w długich konwojach kolejowych wywieziono do kołchozów w Kazachstanie oraz innych odległych miejscach. Dziesiątki tysięcy Polaków, którzy pracowali dla poprzedniego rządu lub nie wykazywali chęci dopasowania się do marksistowsko-leninowskiej ideologii zaborców, aresztowano, osądzono pod wydumanymi zarzutami i wysłano do obozów pracy na Syberii. Przypuszczalnie nawet jedna trzecia deportowanych zmarła, nim po ataku Niemiec na Związek Radziecki w czerwcu 1941 r. uwolniono tych trzymających się jeszcze przy życiu. Do tego czasu Rosjanie nieznacznie złagodzili politykę na okupowanych terenach, gdyż w Moskwie coraz bardziej przejmowano się groźbą ukraińskiego poparcia dla możliwej niemieckiej inwazji. Doprowadziło to do wspierania na pewną skalę polskiej tożsamości narodowej, bowiem ta była z gruntu przesycona antyniemieckością. Niemniej jednak skutki radzieckiej okupacji były dla Polaków niewiele mniej tragiczne niż niemieckiej¹³⁹.

Dla 1,2 mln Żydów zamieszkujących tereny Polski kontrolowane przez Rosjan oraz mniej więcej 350 000 żydowskich uchodźców, którzy uciekli przed nacierającymi Niemcami, radziecka okupacja początkowo przyniosła upragnioną ulgę. Sądzili, że znaleźli tarczę nie tylko przed śmiercionośnym rasizmem Niemców, ale także antysemityzmem Polaków. Nawet konserwatywni i religijni Żydzi z radością powitali radziecką okupację. Ich spora, choć w późniejszym okresie poddawana pod dyskusję liczba objęła stanowiska w radzieckim, komunistycznym aparacie władzy; niezależnie od tego ilu naprawdę ich było, liczba ta wystarczyła, by przekonać wielu polskich oraz ukraińskich nacjonalistów, że dla znienawidzonych radzieckich komunistów pracuje cała społeczność żydowska. W rzeczywistości aresztowania i deportacje zamożnych Żydów – i nie tylko, bo także intelektualistów i wykształconych specjalistów, którzy, jako polscy patrioci, odmówili przyjęcia radzieckiego obywatelstwa – szybko rozwiały złudzenia żydowskiej społeczności odnośnie charakteru władzy ZSRR. Nawet co trzeci polski obywatel wywieziony na Syberię i do innych odludnych zakamarków Związku Radzieckiego był Żydem; ocenia się, że w wyniku deportacji zmarło ich 100 000. Niemniej mleko się rozlało; gdy Wehrmacht w końcu miał wyprzeć Armię Czerwoną na wschód, ci, którzy zostali, drogo mieli zapłacić za początkowy entuzjazm dla radzieckiej inwazji. W międzyczasie warunki życia pogarszały się tak drastycznie, że Żydzi, którzy zbiegli z ziem okupowanych przez Niemców, zaczęli na nie wracać¹⁴⁰.

Jednakże istniały kluczowe różnice pomiędzy obiema strefami okupacyjnymi. W przeciwieństwie do zachodniej, anektowanej przez nazistów części Polski, na wschodzie Polacy nie stanowili większości ludności. Tę tworzyli Ukraińcy i Białorusini, głównie chłopi, których agresywne mocarstwo zachęcało do powstania przeciwko rzekomo faszystowskiemu polskiemu ziemiaństwu i Żydom. Dążąc do rewolucji społecznej, radzieckie władze wywłaszczały polskie majątki, nacjonalizowały banki oraz dzieliły wielkie posiadłości ziemskie pomiędzy małorolnych chłopów. Formalnie wszystkich objęto prawami obywatelskimi. Szczególnie młodzi Żydzi przywitali z szeroko otwartymi ramionami wyzwolenie spod antysemickiej dyskryminacji praktykowanej przez reżim polskich pułkowników. Gdy powodowani entuzjazmem dla nowej władzy Żydzi zapisywali się do partii komunistycznej, odrzucali swą żydowską tożsamość. Oba najeźdźcze mocarstwa uważały polskie elity za liderów narodowego nacjonalizmu, należało więc je zmiażdżyć i wyeliminować siłą; ale Rosjanie najwięcej uwagi przywiązywali do zniszczenia ich na płaszczyźnie politycznej, dlatego nie deportowano ich ze Związku Radzieckiego, ale daleko w głąb tego ogromnego państwa. Z punktu widzenia Stalina, w okupowanej Polsce toczyła się rewolucja społeczna służąca dobru większości; z punktu widzenia Hitlera, w okupowanej Polsce trwała rewolucja etniczna dla dobra mniejszości – etnicznych Niemców; kapitalizm, własność i prywatna przedsiębiorczość pozostały na miejscu, ale Polacy i Żydzi mieli przestać odgrywać na tych płaszczyznach jakąkolwiek rolę¹⁴¹.

„PASKUDNY MOTŁOCH”

I

Jeżeli Polacy żyjący w Generalnym Gubernatorstwie byli obywatelami drugiej kategorii, to w oczach niemieckich okupantów, żołnierzy i cywilów (zarówno nazistów, jak i osób niewyznających narodowosocjalistycznej ideologii) Żydzi ledwie zaliczali się do kategorii istot ludzkich. Niemcy przynieśli ze sobą strach oraz pogardę dla Żydów, zasiane u większości z nich przez nazistowską propagandą, która nie cichła przez minione sześć i pół roku. W tym okresie niemieccy Żydzi, stanowiący niecały 1% ludności państwa, byli narażeni na coraz większą dyskryminację ze strony władz, wywłaszczenia oraz powtarzające się co jakiś czas fale przemocy nazistowskich aktywistów. Połowa z nich wyemigrowała. Tych, którzy pozostali, pozbawiono praw obywatelskich, środków do życia, uniemożliwiono im społeczną interakcję z innymi Niemcami, zwerbowano do przymusowych robót i skutecznie odcięto od reszty niemieckiego społeczeństwa. W listopadzie 1938 r. padli ofiarą ogólnokrajowej fali pogromów, w czasie której zniszczono, praktycznie rzecz biorąc, wszystkie synagogi w Niemczech, zdemolowano tysiące żydowskich sklepów, złupiono żydowskie mieszkania i domy, a 30 000 Żydów płci męskiej aresztowano i zamknięto w obozach koncentracyjnych. Przez kilka tygodni byli tam bici i terroryzowani, aż w końcu wypuszczono ich na wolność po wymuszeniu zapewnień, że udadzą się na emigrację. Następnie resztkę populacji niemieckich Żydów ogołocono z mienia. Proces, w wyniku którego nieżydowscy Niemcy zaczęli postrzegać swoich żydowskich rodaków jako odrębną rasę (na przekór temu, że niemieccy Żydzi dzielili z nimi kluczowe aspekty niemieckiej kultury i wyglądali oraz ubierali się jak pozostali Niemcy), toczył się stopniowo i nierównomiernie, ale w 1939 r. osiągnął już zaawansowaną fazę¹⁴².

Jednak gdy Niemcy zaatakowali Polskę, zmierzyli się ze zgoła odmienną sytuacją. W 1939 r. w Polsce był największy odsetek Żydów ze wszystkich państw w Europie; biorąc pod uwagę wyznanie, mieszkało ich tam niemal 3,5 mln, czyli 10% populacji. Ponad 75% z nich żyło w polskich miastach i miasteczkach. W samej Warszawie było ich ponad 350 000, stanowili więc prawie 30% mieszkańców stolicy. Ponad 200 000 zamieszkiwało Łódź, gdzie stanowili jedną trzecią populacji. W ponad 30% miast Generalnego Gubernatorstwa Żydzi byli wręcz większością. Głównym językiem 85% z nich były jidysz lub hebrajski, a nie polski. Wielu ubierało się inaczej niż chrześcijańscy Polacy i ze względów religijnych nosiło brody oraz pejsy. Tworzyli odrębną mniejszość narodową, w drugiej połowie lat 30. coraz bardziej dyskryminowaną przez antysemicki, wojskowy rząd. Polscy Żydzi byli przeważnie drobnymi kupcami, sklepikarzami, rzemieślnikami i handlarzami, lub też pracowali w oparciu o stawki godzinowe; mniej niż 10% należało do grupy wykształconych profesjonalistów lub święcącej sukcesy klasy średniej; wielu żyło w biedzie, a w 1934 r. ponad jedna czwarta utrzymywała się z zasiłków. Na terenach opanowanych we wrześniu 1939 r. przez Niemców mieszkało ich nieco ponad 2 mln, z czego 350 000 natychmiast uciekło na wschodnie obszary Polski, na Litwę lub na Węgry. Dla wkraczających do Polski najeźdźców byli „wschodnimi Żydami”, zupełnie obcą, pogardzaną mniejszością, przez większość Niemców nieuważaną za Europejczyków. Traktowano ich z większą wzgardą i nieufnością niż tych w Niemczech¹⁴³. W rzeczy samej, w październiku 1938 r. 18 000 polskich Żydów siłą wypędzono z Niemiec przez granicę z Polską, a kolejne 2000 w czerwcu 1939 roku¹⁴⁴.

To właśnie w Polsce nazistowska polityka rasowych prześladowań i eksterminacji została po raz pierwszy w pełni wcielona w życie. Był to gigantyczny eksperyment, który później, na innych terenach Europy Wschodniej, miał być powtarzany na jeszcze większą skalę. Niemieckie rządy w Polsce obliczono wyłącznie i bezwzględnie na realizowanie wskazywanych przez nazistów interesów Niemiec – także interesów rasowych. Zaplanowane sprowadzanie Polski do stanu pierwotnego, bezgraniczny wyzysk jej zasobów, radykalne upodlenie życia codziennego jej mieszkańców, samowolne sprawowanie nieskrępowanej niczym władzy, brutalne wysiedlenia Polaków z domów – wszystko to torowało drogę niepohamowanemu terrorowi wobec polskich Żydów. Co więcej, chaos panujący w kraju oraz wielokrotne naciski Hitlera, aby w Polsce to polityka rasowa zajmowała pierwsze miejsce, od samego początku ułatwiały najbardziej fanatycznym i zdeterminowanym elementom Partii oraz SS sprawowanie nieograniczonej władzy¹⁴⁵. Szczególnie aktywnie atakowała Żydów specjalna Einsatzgruppe Służby Bezpieczeństwa SS pod rozkazami Udo von Woyrscha. 8 września 1939 r. w Będzinie jednostka zamordowała wiele żydowskich dzieci i spaliła miotaczami ognia miejscową synagogę, przy okazji podpalając także pobliskie zabudowania dzielnicy żydowskiej; żołnierze tej Einsatzgruppe rozstrzeliwali bez wyjątku każdego Żyda spotkanego na ulicach. Zanim opuścili miasto, życie straciło 500 jego żydowskich mieszkańców. Podczas spotkania z Heydrichem i Streckenbachem 11 września w Krakowie von Woyrsch dowiedział się, że Himmler polecił przedsięwziąć przeciwko Żydom najsurowsze możliwe kroki, żeby zmusić ich do ucieczki na wschód i opuszczenia obszarów kontrolowanych przez Niemców. Specjalna Einsatzgruppe zdwoiła więc swoje wysiłki, wypędzając ludność żydowską terrorem, paląc żywcem grupę Żydów w synagodze w Dynowie i wykonując masowe egzekucje w wielu miejscowościach całego kraju¹⁴⁶.

Zwykli żołnierze i młodsi oficerowie podzielali wiele antysemickich uprzedzeń wobec „wschodnich Żydów”, wzmacnianych przez nazistowską propagandę od 1933 roku¹⁴⁷. Niemieckie nastawienie dobrze wyraził szef sztabu 8. Armii generała Blaskowitza, Hans Felber, który 20 września 1939 r. nazwał łódzkich Żydów „plugawym i przebiegłym, paskudnym motłochem”. Stwierdził, że trzeba ich deportować¹⁴⁸. Felber powtórzył wrażenia samego Hitlera z wizyty w kieleckiej dzielnicy żydowskiej 10 września; towarzyszący Führerowi oficer prasowy, Otto Dietrich, zanotował: „Wygląd tych ludzi przerasta wszelkie wyobrażenie (…). Żyją w niepojętym brudzie, w siedzibach, w których w Niemczech nocy nie spędziłby nawet włóczęga”¹⁴⁹. „To już nie są ludzie”, stwierdził Goebbels po odwiedzinach w Łodzi na początku listopada 1939 r., „to zwierzęta. Zatem zadanie nie ma wymiaru humanitarnego, lecz chirurgiczny. Trzeba tu podjąć kroki, i to naprawdę radykalne. W innym wypadku Europa sczeźnie od żydowskiej zarazy”¹⁵⁰. Goebbels wysłał ekipy filmowe, żeby nakręciły materiał do cotygodniowej kroniki filmowej puszczanej w niemieckich kinach. Żydowskie wspólnoty wiernych oraz rabinów zmuszono do zorganizowania specjalnych obrzędów religijnych dla filmowców, którzy odwiedzili także żydowskie rzeźnie, aby zdobyć zdjęcia rytualnego uboju bydła. Cały materiał, zbierany pod okiem Goebbelsa i przy osobistym zaangażowaniu Hitlera, gromadzono na potrzeby pełnometrażowego filmu dokumentalnego zatytułowanego Der ewige Jude (Wieczny Żyd), który do kin trafił rok później, w listopadzie 1940 roku¹⁵¹.

Ogólna atmosfera rasowej nienawiści i pogardy, spotęgowana instrukcjami wydanymi generałom przez Hitlera przed wybuchem wojny, jednoznacznie zachęcała żołnierzy do odbierania polskim Żydom wszystkiego, na co tylko mieli ochotę. Gdy niemieckie wojska wkroczyły do Warszawy, żołnierze natychmiast zaczęli rabować żydowskie sklepy i okradać na ulicach trzymanych na muszce Żydów¹⁵². Chaim Kaplan, żydowski nauczyciel, zapisał w dzienniku pod datą 6 października 1939 r., że niemieccy żołnierze wdarli się do jego mieszkania i zgwałcili jego chrześcijańską pokojówkę (uważał, że żołnierze nie gwałcili Żydówek ze względu na Ustawy Norymberskie, choć w praktyce nie stanowiło to dla nich przeszkody). Następnie ją pobili, starając się wydusić informację, gdzie jej pracodawca trzyma pieniądze (zdążył je już zabrać). Kaplan zanotował, że nawet oficerowie maltretowali Żydów na ulicach i brutalnie obcinali im brody. Zmuszali żydowskie dziewczęta do czyszczenia szaletów miejskich bluzkami i dopuścili się na żydowskich mieszkańcach Warszawy niezliczonej liczby innych aktów sadyzmu¹⁵³. Zygmunt Klukowski odnotował wiele przypadków kradzieży i grabieży ze strony niemieckich żołnierzy; często pomagali im i zagrzewali do działania miejscowi Polacy, zwłaszcza jeżeli chodzi o żydowskie sklepy i nieruchomości. Za kradzieżą często szły bezmyślny wandalizm oraz podpalenia, w których to z zapałem uczestniczyli miejscowi, w tym również ważne postacie polskiego Kościoła katolickiego – kierowani uprzedzeniami karmionymi latami przez antysemicką propagandę oraz indoktrynację polskich nacjonalistów¹⁵⁴.

22 października 1939 r. niemieccy żołnierze sprowadzili ciężarówki, żeby wywieźć towary z żydowskich sklepów w Zamościu (najbliższym dużym mieście od miejscowości, w której mieszkał dr Klukowski). Osiem dni później niemieccy oficerowie zaczęli zabierać gotówkę i biżuterię z żydowskich domów¹⁵⁵. Grabieżcy i rabusie coraz częściej stosowali wobec swoich ofiar przemoc¹⁵⁶. Zygmunt Klukowski odnotował w dzienniku, że gdy w połowie października 1939 r. Niemcy osiedli w Zamościu, nakazali Żydom „zamiatać ulice, czyścić wszystkie szalety publiczne i zakopać wszystkie okopy na ulicach (…). Rozkazali Żydom, aby przed rozpoczęciem pracy przynajmniej przez pół godziny intensywnie się gimnastykowali, co mogło przynieść fatalne skutki, zwłaszcza dla osób starszych”. „Niemcy traktują Żydów niezwykle brutalnie”, napisał 14 października 1939 r.: „Obcinają im brody, czasami wyrywają włosy”¹⁵⁷. 14 listopada spalili miejscową synagogę i żydowskie domostwa w jej sąsiedztwie. Była to powtórka pogromu z 9/10 listopada 1938 r. i jego następstw. W ramach „rekompensaty” żydowskiej społeczności kazano uiścić potężną grzywnę¹⁵⁸. Począwszy od 22 grudnia 1939 r., wszyscy Żydzi powyżej dziesiątego roku życia musieli nosić na rękawie żółtą gwiazdę, a na sklepach miały znaleźć się oznaczenia informujące, czy należą do Żydów, czy też nie¹⁵⁹. Żydzi mogli się leczyć wyłącznie u żydowskich lekarzy. Pewnego razu dr. Klukowskiego wezwano do chorego Żyda: „udałem się do niego, zastanawiając się, czy ktoś mnie nie śledzi. Czułem się koszmarnie”, napisał 29 marca 1940 roku. „Na recepcie nie umieściłem nawet nazwiska chorego. A więc do tego doszło: głównym zadaniem każdego lekarza jest udzielanie pomocy medycznej, lecz teraz to przestępstwo karane więzieniem”¹⁶⁰.

Uderzające było to, że tych czynów nie dopuszczali się esesmani, ale oficerowie i żołnierze regularnej armii. Bandy roześmianych niemieckich żołnierzy maszerujące przez dzielnice żydowskie zajętych miast ostrzeliwały przypadkowe domy lub też otaczały żydowskich mężczyzn na ulicy, zmuszały ich do wzajemnego obsmarowywania się ekskrementami, podpalały ich brody, zmuszały do jedzenia wieprzowiny, czy też wycinały im nożami gwiazdy na czołach¹⁶¹. Dla wielu zwykłych żołnierzy było to pierwsze spotkanie z polskimi Żydami – niejeden swym wyglądem zdawał się potwierdzać wszystkie stereotypy przedstawiane Niemcom przez propagandę w ostatnich sześciu latach. Jak napisał pewien kapral w sierpniu 1940 r., to „prawdziwi Żydzi z brodami i brudem, dokładnie rzecz ujmując, jeszcze gorsi niż ci zawsze opisywani w Der Stürmer”¹⁶². Inny kapral napisał w grudniu 1939 r., że oto są „Żydzi – rzadko widywałem tak niechlujne postacie włóczące się dokoła, owinięte w łachmany, brudne, oślizgłe. Ci ludzie są dla nas jak zaraza. Ich wstrętne spojrzenie, zdradzieckie pytania i podstępne sztuczki często skłaniały nas do sięgania po pistolety, żeby przywrócić tych natarczywie ciekawskich, wścibskich osobników do rzeczywistości”¹⁶³.

Gdy tylko wybuchła wojna, pewien żydowski naukowiec postanowił spisać dla potomności jak najwięcej sytuacji tego rodzaju. Urodzony w 1900 r. Emanuel Ringelblum zdobył wykształcenie historyczne, a w 1927 r. obronił doktorat. Ten lewicowy syjonista był zdeterminowany, aby opisywać wszystko, co spotykało Żydów w okupowanej przez Niemców Warszawie, prowadził więc obszerny dziennik bieżących wydarzeń. Dokładne, długie wpisy Ringelbluma opowiadają o codziennych rabunkach, pobiciach, egzekucjach oraz poniżeniach Żydów przez niemieckich żołnierzy i esesmanów. W pierwszych miesiącach okupacji często dochodziło do gwałtów niemieckich żołnierzy na Polkach i Żydówkach. „Pod numerem 2 przy placyku Tłomackim”, odnotował na początku 1940 r., „trzech panów i władców zgwałciło pewne kobiety; z budynku dochodziły krzyki. Gestapo martwi się upadkiem rasowym – aryjczycy spółkują z niearyjkami – ale boi się o tym zameldować”¹⁶⁴. Przekupstwo i korupcja pleniły się bardzo szybko. „Do obozów idą tylko biedni”, zanotował¹⁶⁵. Czasami, informował Ringelblum, polscy chrześcijanie stawali w obronie Żydów napastowanych przez młodych, polskich chuliganów; ale wobec Niemców byli bezsilni¹⁶⁶. Wraz z pogarszaniem się położenia Żydów, Ringelblum zaczął opisywać czarny humor, którym starali się zmniejszyć ciężar dnia codziennego. Jeden z dowcipów opowiadał o Żydówce, która obudziła małżonka naprzemiennie zanoszącego się śmiechem i krzyczącego przez sen. Mąż mówi: „Śniło mi się, że ktoś nabazgrał na murze: ‘Bić Żydów! Koniec z rytualnym ubojem!’”. „I co w tym takiego wesołego?”, pyta żona. „Nie rozumiesz?”, odpowiada, „Powrót starych dobrych czasów! Znowu rządzili Polacy!”¹⁶⁷. Z tego typu prześladowaniami ze strony Polaków Żydzi mogli się jakoś pogodzić, ale z bestialstwem Niemców już nie: „Szef policji wchodzi do mieszkania żydowskiej rodziny i chce wynieść kilka rzeczy. Kobieta zawodzi, że jest wdową i ma dziecko. Szef mówi więc, że nic nie zabierze, jeżeli zdoła zgadnąć, które jego oko jest sztuczne. Kobieta celnie zgaduje, że lewe. Szef pyta, skąd wiedziała. ‘Ponieważ’, odpowiada, ‘jest w nim ludzkie spojrzenie’”¹⁶⁸.

W wielu rejonach Polski poza Warszawą jednostki armii brały Żydów na zakładników, a w wielu miejscach rozstrzeliwano ich, pojedynczo i grupowo. 50 000 polskich jeńców wojennych, których armia skategoryzowała jako Żydów, zostało skierowanych do robót budowlanych tak samo jak pozostali więźniowie, lecz głodzono ich i maltretowano do tego stopnia, że połowa nie dożyła wiosny 1940 roku¹⁶⁹. 10 października 1939 r. Chaim Kaplan doniósł o aresztowaniach i wywózkach żydowskich mężczyzn na roboty¹⁷⁰. Frank rzeczywiście zdążył już nakazać skierowanie Żydów z Generalnego Gubernatorstwa do przymusowych robót i zaczął organizować obozy pracy, gdzie żydowscy mężczyźni, aresztowani na ulicy lub pochwyceni w policyjnych nalotach na żydowskie mieszkania, byli przetrzymywani w pożałowania godnych warunkach. Raport medyczny na temat pracowników z obozu w Bełżcu z września 1940 r. stwierdzał, że kwatery są mroczne, wilgotne i pełne robactwa. 30% robotników nie posiadało butów, spodni czy koszul; sypiali na podłodze, po 75 w pokojach mierzących pięć na sześć metrów; były one tak zatłoczone, że robotnicy musieli kłaść się jeden na drugim. W barakach nie było mydła ani urządzeń sanitarnych; nocą mężczyźni musieli wypróżniać się na podłogę, bowiem obowiązywał ich zakaz wychodzenia na zewnątrz. Racje żywnościowe absolutnie nie przystawały do ciężkiej pracy fizycznej, którą musieli wykonywać. Pracowali głównie na drogach i przy wzmacnianiu brzegów rzek¹⁷¹.

Pogarszającą się sytuację z dużym spokojem opisywał w swoim dzienniku żydowski uczeń, Dawid Sierakowiak. „Pierwsze oznaki niemieckiej okupacji”, zapisał 9 września 1939 roku. „Zabierają Żydów do kopania”. Choć zaczynał się rok szkolny, rodzice nie puścili go do szkoły, gdyż bali się, że aresztują go Niemcy. Dwa dni później informował o „pobiciach i rabunkach” i odnotował, że sklep zatrudniający jego ojca został splądrowany. „Miejscowi Niemcy wyrabiają, co im się żywnie podoba”. „Niszczone są wszystkie podstawowe ludzkie swobody”, napisał, gdy Niemcy zamknęli synagogi i wymusili otwarcie sklepów w żydowskie święto religijne. Jego matka każdego ranka od piątej rano musiała stać dwie godziny w kolejce do piekarni, a Sierakowiak wspominał, że Niemcy wyciągali Żydów z kolejek po żywność. Jego ojciec stracił pracę. Następnie Niemcy zamknęli szkołę Sierakowiaka, musiał więc każdego dnia chodzić pięć kilometrów do innej, gdyż jego rodziny nie było już stać na bilety tramwajowe. Od 16 listopada 1939 r. poza domem Sierakowiak, tak jak inni Żydzi, musiał nosić żółtą opaskę na ramieniu; na początku grudnia jej miejsce zajęła również żółta, dziesięciocentymetrowa Gwiazda Dawida noszona na prawej piersi i na plecach na wysokości prawego ramienia. „Nowa robota na wieczór”, napisał, „odpruwanie opasek i naszywanie kolejnej ozdoby”. Gdy spadł pierwszy zimowy śnieg, jego szkoła została zamknięta, a dzieciom rozdano podręczniki: „Dostałem niemiecką historię Żydów, kilka egzemplarzy niemieckich poetów, łacińskie czytanki, a także dwie książki angielskie”. Dawid Sierakowiak zaczął dostrzegać katowanie Żydów na ulicach. Sytuacja pogarszała się niemal z dnia na dzień¹⁷².

Jesienią następnego roku wstrząsające sceny antysemickiej przemocy rozgrywały się na ulicach wielu polskich miast, także Szczebrzeszyna. 9 września 1940 r. dr Klukowski zapisał:

„Tego popołudnia stałem przy oknie w swoim pokoju i widziałem brzydkie zajście. Naprzeciwko szpitala stoi kilka wypalonych żydowskich domów. Przy jednym z nich stał stary Żyd i kilka Żydówek, gdy wtem nadeszła grupka trzech niemieckich żołnierzy. Nagle jeden z nich złapał starca i wepchnął do piwnicy. Kobiety zaczęły lamentować. Po kilku minutach pojawiło się więcej Żydów, ale żołnierze ze spokojem odeszli. Zastanowiło mnie to wszystko, lecz po kilku minutach przyprowadzono do mnie tego człowieka. Dowiedziałem się, że zapomniał uchylić czapki przed przechodzącymi Niemcami. Niemieckie zasady wymagały, aby Żydzi stawali na baczność, a mężczyźni zdejmowali nakrycia głowy zawsze, gdy przechodzą niemieccy żołnierze”¹⁷³.

To, co widział Klukowski, nie było jedynie przykładem bezwzględnego wykorzystania władzy najeźdźcy nad pogardzaną mniejszością; był to produkt końcowy długotrwałego procesu uprawiania polityki w Berlinie, wspieranego przez nowe struktury instytucjonalne, zajmujące miejsce w samym centrum Trzeciej Rzeszy – struktury, które w nadchodzących latach miały odgrywać coraz to ważniejszą rolę¹⁷⁴.

II

Nazistowski plan wobec Polski pierwotnie przewidywał istnienie trzech stref osadnictwa – niemieckiej, polskiej i żydowskiej – na trzech obszarach: z grubsza rzecz biorąc, zachodnim, środkowym i wschodnim. Jego wcielenie w życie absolutnie nie było wyłączną prerogatywą SS: już 13 września 1939 r. kwatermistrz generalny naczelnego dowództwa armii polecił Grupie Armii Południe deportować wszystkich Żydów ze wschodnich obszarów Górnego Śląska na tereny, które wkrótce miały zostać opanowane przez Armię Czerwoną. Zarządzanie planem szybko przyjęło bardziej scentralizowaną formę. Nazajutrz Heydrich zanotował, że Himmler zamierza przedstawić Hitlerowi założenia ogólnej polityki odnośnie „problemu żydowskiego w Polsce (…) o których zadecydować może jedynie Führer”. Do 21 września Hitler zatwierdził plan deportacji, który miał być realizowany przez następny rok. Żydzi, zwłaszcza parający się rolnictwem, mieli zostać bezzwłocznie pochwyceni. Całą ludność żydowską – a było jej ponad pół miliona – miano deportować z inkorporowanych terenów wraz z ostatnimi 30 000 Cyganów i Żydów z Pragi, Wiednia oraz innych rejonów Rzeszy i Protektoratu. Jak stwierdził Heydrich, był to krok w kierunku „celu ostatecznego”, który miał pozostać całkowicie tajny, a mianowicie usunięcia Żydów z Niemiec oraz okupowanych ziem wschodnich i umieszczenia ich w specjalnie stworzonym rezerwacie.

Na czele operacji stanął szef Centralnego Biura ds. Emigracji Żydowskiej SS (Zentralstelle für jüdische Auswanderung) z Pragi, Adolf Eichmann, który z wigorem zabrał się do pracy, porozumiewając się z istotnymi dla deportacji lokalnymi urzędnikami i ustanawiając ośrodek tranzytowy w Nisku nad Sanem. 18 października 1939 r. z Ostrawy w Protektoracie Czech i Moraw wyruszył pociąg z ponad 900 Żydami płci męskiej, a dwa dni później ruszył kolejny, tym razem wiozący 912 żydowskich mężczyzn z Wiednia. Jednakże w Nisku nie czekała na nich żadna infrastruktura. Podczas gdy niewielkiej części przywiezionych Żydów polecono budować baraki, reszta została po prostu zabrana kilka kilometrów dalej przez oddział SS i przepędzona przez strażników, którzy ostrzelali ich, krzycząc: „Idźcie do swoich czerwonych braci!”. Porozumienie w sprawie przeniesienia etnicznych Niemców ze wschodu na polskie terytoria włączone do Rzeszy, zawarte przez Himmlera ze Związkiem Radzieckim 28 września 1939 r., zastopowało całą akcję, między innymi dlatego, że infrastruktura transportowa oraz personel były potrzebne, żeby zająć się niemieckimi imigrantami. Zresztą Hitler wskazał, że stworzenie rozległego żydowskiego rezerwatu w rejonie Niska przeszkodziłoby wykorzystaniu tego obszaru w przyszłości w roli wojskowego przyczółka podczas inwazji na Związek Radziecki. Z monumentalnego planu Eichmanna nic nie wyszło. Opuszczeni Żydzi pozostali tam, gdzie ich wywieziono. Wspierała ich żydowska społeczność z Lublina i do kwietnia 1940 r. mieszkali w prowizorycznych chatach. Wówczas to SS poleciło im się rozejść i na własną rękę wrócić do domów; udało się to jedynie 300¹⁷⁵.

Niemniej programu nie uznano za klapę. Dowiódł, że da się deportować sporą liczbę Żydów z ich miejsc zamieszkania w Rzeszy i Protektoracie na wschód, między innymi poprzez maskowanie morderczego wydźwięku całej akcji eufemizmami, takimi jak „przesiedlenie” do samorządnych „kolonii” czy „rezerwatów”. Eichmanna awansowano na szef wydziału IVD4 Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy; miał sprawować ogólną pieczę nad „ewakuacjami” oraz „przesiedleniami”¹⁷⁶. To, że nie udało mu się zapewnić odpowiedniej infrastruktury w planowanym rezerwacie w Nisku, nie wynikało z organizacyjnej niekompetencji: było to celowe. Zasadniczo Żydów z Niemiec oraz okupowanych terenów Europy Środkowej miano tam porzucić na pastwę losu. Jak stwierdził Hans Frank: „To wspaniale, że nareszcie można fizycznie zabrać się za Żydów. Im więcej umrze, tym lepiej; uderzenie w Żydów to zwycięstwo naszej Rzeszy. Żydzi muszą poczuć, że się pojawiliśmy”. Raport z wizyty najważniejszych oficjeli Generalnego Gubernatorstwa we wsi Cyców 20 listopada 1939 r. głosił: „Według gubernatora powiatu, Schmidta, ten teren, o mocno bagiennym charakterze, może służyć jako rezerwat Żydów. Doprowadziłoby to do ich ogromnego przetrzebienia”. Przecież, jak w grudniu tego samego roku meldował z Polski członek Niemieckiego Instytutu Spraw Zagranicznych: „unicestwienie tych podludzi leżałoby w interesie całego świata”. Uważał, że najlepiej było osiągnąć to metodami „naturalnymi”, na przykład głodem lub chorobami¹⁷⁷.

W kolejnych kilku miesiącach w RSHA, niemieckim Ministerstwie Spraw Zagranicznych oraz w innych ośrodkach władzy analizowano rozmaite, alternatywne plany przesiedlenia Żydów z Europy Środkowej: wszystkie, otwarcie lub nie, wiązały się z wymordowaniem wielu z nich tą lub inną metodą. W lutym i marcu 1940 r. dosłownie cała, licząca ponad tysiąc osób społeczność żydowska Szczecina, została na rozkaz Heydricha deportowana w tak koszmarnych warunkach, że w trasie niemal jej jedna trzecia zmarła z głodu, zimna lub wyczerpania. W latach 1939, 1940 i w pierwszych czterech miesiącach 1941 r. szereg nieskoordynowanych akcji doprowadził do deportacji do Generalnego Gubernatorstwa ponad 63 000 Żydów, w tym ponad 3000 z Alzacji, ponad 6000 z Badenii i Zagłębia Saary, a nawet 280 z Luksemburga. Żadna z nich nie zaowocowała wcieleniem w życie jakiejś systematycznej polityki realizowanej na większą skalę; większość wynikała z niecierpliwości lokalnych nazistów, przede wszystkim gauleitera Kraju Warty, Arthura Greisera, którego ambicją było jak najszybsze oczyszczenie podległych mu terenów z Żydów. Zrezygnowano z planu rezerwatu pod Niskiem, a pod wpływem wymogów i presji działań zbrojnych zmniejszyły się rozmach i prędkość przesiedleń ludności w Polsce. Jednak pomimo tego nie ucichły dyskusje nad pomysłem przymusowego przeniesienia Żydów z Europy Środkowej do rezerwatów gdzieś na wschodzie państwa. W ramach pierwszego kroku Hitler przewidywał skoncentrowanie wszystkich Żydów z Rzeszy, również tych z nowo wcielonych do niej ziem, w gettach w największych miastach Polski, co – jak uzgodnili z Himmlerem i Heydrichem – ułatwiłoby ich ostateczne wypędzenie¹⁷⁸. W listopadzie 1939 r. amerykański korespondent William L. Shirer doszedł do wniosku, że „nazistowska polityka zakłada po prostu eksterminację polskich Żydów”, bowiem cóż innego mogłoby wyniknąć z ich gettoizacji? Jeżeli Żydzi nie mogli zarabiać na życie, to jak mieli przetrwać¹⁷⁹?

III

O gettach rozmawiano w Niemczech już po pogromach z 9/10 listopada 1938 roku¹⁸⁰. Jako że prawie nikt nie zakładał, iż będą one funkcjonowały przez dłuższy czas, z Berlina nie wyszły żadne centralne wytyczne określające sposoby zarządzania nimi. Heydrich proponował, by Żydów zamknięto w wyznaczonych dzielnicach największych miast, lecz nie zaproponował, jak do tego doprowadzić. Mając świadomość, że jego administracja nie jest przygotowana do przyjęcia i kontrolowania tak dużego napływu pozbawionych grosza przy duszy wysiedleńców, Hans Frank starał się zablokować deportację Żydów z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa. Zatem Greiser podjął działania (realizowane w ramach ogólnej polityki) na własną rękę¹⁸¹. Nakazał koncentrację ostatnich Żydów z Kraju Warty w „zamkniętym gettcie” w północnej części Łodzi – biednej dzielnicy, już wcześniej zamieszkanej przez Żydów. 10 grudnia 1939 r. regionalna administracja wytyczyła granice getta i opracowała plan przesiedlenia mieszkających na wybranym terenie nie-Żydów, zapewnienia żywności, innych artykułów, mediów oraz pozostałych przygotowań. 8 lutego 1940 r. do wyznaczonego obszaru przybyli strażnicy i zaczęli wznosić oddzielające go od reszty miasta bariery. Dawid Sierakowiak odnotował, że masowe aresztowania Żydów trwały w mieście już od grudnia. „Wszyscy i wszędzie”, napisał, „mają przygotowane plecaki wypełnione bielizną, najpotrzebniejszą odzieżą i sprzętem domowym. Wszyscy są bardzo nerwowi”. Wielu Żydów uciekło z miasta, zabierając w wózkach, co tylko zdołali¹⁸². W chwili ostatecznego odcięcia getta, 30 kwietnia i 1 maja 1940 r., znajdowało się w nim ok. 162 000 z liczącej pierwotnie 220 000 łódzkiej populacji Żydów¹⁸³. Dzielnica, w której przyszło żyć tym ludziom, była tak kiepsko wyposażona w podstawowe udogodnienia, że ponad 30 000 mieszkań nie miało bieżącej wody czy połączenia z kanalizacją¹⁸⁴. W rezultacie nazistowskie skojarzenie Żydów z brudem i chorobami wkrótce znalazło potwierdzenie w praktyce.

21 września 1939 r. Heydrich przedstawił ogólną zasadę, zgodnie z którą każdym gettem miała kierować rada najważniejszych Żydów, z przewodniczącym starszyzny na czele. Mieli być oni traktowani niczym zakładnicy, gwaranci tego, że w getcie nie będą wybuchały żadne niepokoje czy rebelie. W celu utrzymania porządku mieli sformować żydowską policję; byli odpowiedzialni za życie wspólnoty; musieli sporządzić spisy mieszkańców; mieli zorganizować dystrybucję zaopatrzenia; a co najważniejsze, wcielać w życie nakazy niemieckiej administracji¹⁸⁵. Na przywódcę starszyzny łódzkiego getta Niemcy wybrali Chaima Rumkowskiego, człowieka, który po szeregu niepowodzeń w biznesie skończył jako kierownik żydowskiego sierocińca w mieście. Będący po siedemdziesiątce Rumkowski niewątpliwie wyglądem zewnętrznym pasował do nowej roli: miał siwe włosy, był sprawny, pełen energii, zaś współcześni często opisywali jego twarz i gesty jako dostojne, majestatyczne, a nawet królewskie; szybko objął władzę, stając się kimś w rodzaju dyktatora getta. Drukował specjalną walutę obowiązującą wyłącznie w getcie, stworzył sieć stołówek, przedszkole i opiekę społeczną, wynegocjował z niemieckimi władzami, by te pozwoliły na wykonywanie w getcie produktywnej pracy. Wiązało się to z importem surowców, zapewnieniem niewykwalifikowanej, żydowskiej siły roboczej do prac budowlanych za murami oraz dochodami, za które można było nabyć żywność i inne dobra – a to z kolei umożliwiało społeczności getta przetrwanie. Dzięki współpracy z pragmatycznym, niemieckim burmistrzem Łodzi oraz podległym mu funkcjonariuszem odpowiedzialnym za sprawy getta (przedsiębiorcą z Bremy, który pragnął zmniejszyć obciążenia budżetu publicznego związane z koniecznością utrzymywania Żydów – a 70% z nich nie miała innych możliwości zdobycia pożywienia), do października 1940 r. w znacznej mierze osiągnął owe cele. Przezwyciężając opór członków niemieckiej administracji, którzy postrzegali getta przede wszystkim jako narzędzie służące zmniejszaniu żydowskiej populacji poprzez jej wyniszczanie, udało mu się wprowadzić za mury przemysł i warsztaty pracy, a tym samym przemienić je w tryb niemieckiej gospodarki wojennej¹⁸⁶. Lecz władza uderzyła Rumkowskiemu do głowy. Poruszał się po getcie w otoczeniu świty ochroniarzy; pewnego razu rozrzucał słodycze przyglądającym się gapiom. Sprawił, że dopóki getto funkcjonowało, był dla Niemców niezastąpiony, czym wywoływał wiele krytyki, a nawet nienawiści społeczności żydowskiej; niemniej z drugiej strony mógł kreować się na człowieka niezbędnego także i dla jej przetrwania, i to nie bezpodstawnie¹⁸⁷.

Na przekór całej brutalności obecnej w jego retoryce, Hans Frank wkrótce został zmuszony do zmierzenia się z problemem zaprowadzenia w Generalnym Gubernatorstwie jakiejś formy ładu. Napływały tam bowiem tysiące pozbawionych środków do życia polskich i żydowskich wysiedleńców, a nie poczyniono żadnych przygotowań na ich przyjęcie. Frank z powodzeniem wywierał silną i obejmującą szerokie kręgi presję w Berlinie, aby powstrzymać ich napływ. Równocześnie zaczął tworzyć getta, w których miano koncentrować żydowską ludność przed jej dalszym wysiedleniem do rezerwatów położonych na niezdefiniowanych terenach na wschodzie. Pierwsze getto w GG powstało w Radomsku w grudniu 1939 r.; w kolejnych miesiącach otworzono wiele następnych. Niektóre były niewielkie, inne funkcjonowały tylko przez kilka miesięcy; lecz szybko okazało się, że największe będą działały dłużej, bowiem – podobnie jak w Łodzi – stały się ważnymi ośrodkami wyzysku ekonomicznego. Ten aspekt stał się szczególnie istotny od stycznia 1940 r., kiedy to Frank obwieścił, że Generalne Gubernatorstwo nie będzie dłużej uważane jedynie za teren do plądrowania, ale ma wnieść swój wkład w gospodarkę Rzeszy¹⁸⁸. 19 maja 1940 r. nakazał skoncentrowanie warszawskich Żydów w wyłącznie żydowskiej części miasta. Początkowo uzasadnił ten ruch cynicznym stwierdzeniem, że rozsiewają choroby, takie jak tyfus, muszą więc zostać poddani kwarantannie ze względu na dobro zdrowia publicznego; ponadto, w typowo nazistowskim stylu, oskarżył ich, że poprzez działania na czarnym rynku wywołują inflację cenową¹⁸⁹. Latem prace przy budowie murów getta zawieszono, gdyż we Franku rozbudziła się nadzieja, iż Żydzi zostaną przetransportowani na Madagaskar, ale w październiku ponownie ruszyły¹⁹⁰. Do czasu ostatecznego odseparowania getta, 16 listopada 1940 r., na jego teren zapędzono większość Żydów z miasta, a także wielu spoza stolicy.

Całej operacji towarzyszyły sceny mrożącej krew w żyłach brutalności. Emanuel Ringelblum donosił: „Na rogu Chłodnej i Żelaznej, ci którzy nie nadążają uchylić czapek przed Niemcami, zmuszani są do ćwiczeń z użyciem płyt chodnikowych lub dachówek jako ciężarów. Starsi Żydzi także są zmuszani do robienia pompek. [Niemcy] drą kartki w strzępy, rozrzucają je w błocie i rozkazują ludziom je zbierać, bijąc tych, którzy się po nie schylają. W polskim kwartale Żydom rozkazują kłaść się na ziemi, a oni po nich chodzą. Na Lesznie pewien jadący dorożką żołnierz zatrzymał się, żeby stłuc żydowskiego przechodnia. Kazał mu położyć się w błocie i całować bruk. Przez całe miasto przetoczyła się fala zła, jak gdyby w odpowiedzi na przyzwolenie z góry”¹⁹¹.

Jak meldował niemiecki urzędnik, teren getta zorganizowano „z wykorzystaniem istniejących murów oraz poprzez zamurowanie ulic, okien, drzwi i luk pomiędzy budynkami”. „Mury”, dodał, „mają trzy metry wysokości, a o kolejny metr podwyższa je rozciągnięty na szczycie drut kolczasty. Poza tym pilnują ich zmotoryzowane i konne patrole policji”. Powstało piętnaście punktów kontrolnych, w których niemiecka i polska policja regulowała ruch do i z getta, podzielonego na mniejsze i większe części, oddzielone „aryjskimi” ulicami, nad którymi przerzucono drewniane kładki¹⁹².

Wewnątrz murów, zgodnie z wzorcem zastosowanym w Łodzi, gettem kierowała rada, na której czele stał starszy – inżynier Adam Czerniaków, będący po sześćdziesiątce czołowy przedstawiciel miejscowej społeczności żydowskiej. Pracował długimi godzinami i robił, co w jego mocy, żeby uzyskać choć niewielkie ustępstwa. Wykorzystywał w tym celu spory w łonie niemieckich władz okupacyjnych i nieustannie zwracał ich uwagę na fatalne warunki panujące w getcie. Był bardzo krytyczny wobec władczych zapędów i praktyk korupcyjnych starszego nad gettem w Łodzi, Rumkowskiego („to pyszałkowaty i nierozsądny człowiek. Jest również niebezpieczny, bo nieustannie powtarza władzom, że w jego rezerwacie wszystko jest w jak najlepszym porządku”)¹⁹³. Postawa Czerniakowa doprowadziła do aresztowania go przez SS 4 listopada 1940 r. i ponownie w kwietniu 1941 roku. Torturowano go i upokarzano, jednak nie zmienił swojej postawy i nadal uparcie starał się bronić interesów mieszkańców getta. Tylko od czasu do czasu udawało mu się odnosić sukcesy na polu walki o ustępstwa ze strony niemieckich władz. Wiele obietnic, złożonych mu pod koniec długich spotkań negocjacyjnych, nie zostało spełnionych. „Cały ten trud, jak sądzę, nie przynosi owoców”, napisał 1 listopada 1941 r., „Mam zawroty głowy, myśli mi się plączą. Ani jednego pozytywnego osiągnięcia”¹⁹⁴.

Stworzenie warszawskiego getta oznaczało stłoczenie niemal jednej trzeciej populacji miasta na 2,4% jego powierzchni. Po sprowadzeniu kolejnych 66 000 z okolicznych powiatów, w pierwszym kwartale 1941 r., na obszarze mierzącym z grubsza 400 hektarów ściśnięto ok. 445 000 ludzi. Według oficjalnych niemieckich szacunków średnia gęstość zaludnienia getta wynosiła ponad 15 osób na jedno mieszkanie, czyli 6-7 na pokój, była więc dwukrotnie wyższa niż w pozostałej części Warszawy. Niektóre pokoje, mierzące nie więcej niż 24 m², musiały zapewnić przestrzeń mieszkalną dla nawet 25-30 osób¹⁹⁵. Opału było tak mało, że nawet w czasie najsroższej zimy ogrzewano zaledwie garstkę mieszkań. Wskaźnik zgonów warszawskiej populacji żydowskiej wzrósł z 1 na 1000 w roku 1939 do 10,7 w roku 1941; w Łodzi był jeszcze wyższy – 43,3 w roku 1940 i 75,9 rok później. Szczególnie wrażliwe były dzieci; tylko w czerwcu 1941 r. w przytułkach warszawskiego getta zmarło co czwarte. Dzieci znajdowały się w tak fatalnej sytuacji, że wiele rodzin starało się oddać swoje pociechy nieżydowskim rodzinom z innych dzielnic miasta¹⁹⁶. Po ulicach getta snuło się coraz więcej sierot. „(…) płaczące dzieci (…) błagające o jałmużnę lub kwilące, że nie mają gdzie spać, wywołują przerażające, wprost potworne wrażenie”, wyznał Emanuel Ringelblum. „Na rogu Leszna i Markelickiej”, donosił, „nocami dzieci gorzko płaczą. Choć słyszę ich szloch każdej nocy, bardzo długo nie pozwala mi zasnąć. Kilka groszy, jakie daję im co noc, nie jest w stanie ukoić mego sumienia”¹⁹⁷.

Wskaźnik umieralności wzniósł się na nowe wyżyny wiosną 1941 r., kiedy to w przeludnionym, zawszonym warszawskim getcie szerzył się tyfus. „Zwłoki mija się z obojętnością”, zwierzył się w dzienniku Ringelblum w maju. „Ciała to prawie szkielety, kości okryte cienką warstwą skóry”¹⁹⁸. Przechodząc przez getto Stanisław Różycki widział w jego mieszkańcach „postaci z koszmarów, duchy dawnych istot ludzkich” i odnotował „kości wystające wokół ich oczodołów, żółty kolor skóry na twarzach, zwiotczałą, wiszącą skórę, alarmujące wychudzenie i słabość. A poza tym ten nędzny, wystraszony, nerwowy, apatyczny i zrezygnowany wyraz twarzy”. W szpitalach pacjenci leżeli po dwóch, trzech w łóżku¹⁹⁹. Jesienią 1941 r. w szpitalach leczono ok. 900 przypadków tyfusu dziennie, ponadto ponad 6000 chorych pozostawało w domach. Rozpanoszyła się także gruźlica, a zakażenie źródeł wody doprowadziło do licznych przypadków duru brzusznego. Niedożywienie obniżyło odporność, a służby medyczne nie mogły sprostać piętrzącemu się przed nimi wyzwaniu. Śmierć na stałe wpisała się w obraz życia w warszawskim getcie; przez cały czas jego funkcjonowania za murami getta zmarło ok. 140 000 osób²⁰⁰. Jadąc przez getto tramwajem na początku września 1941 r., Zygmunt Klukowski mógł dostrzec koszmarne warunki życia oraz wysoką śmiertelność Żydów. „Wprost nie da się wyobrazić, jak mogło dojść do czegoś takiego”, napisał²⁰¹. Ringelblum odnotował, że w czasie, gdy rozgrywały się te dantejskie sceny, getto odwiedziła niemiecka ekipa filmowa, inscenizując przeznaczone dla publiki w Niemczech sceny, na których widać jak uprzejmi niemieccy żołnierze interweniują, aby uchronić Żydów przed okrucieństwem polskiej policji²⁰².

Głód prowadził do rozkładu więzi społecznych. Ludzie walczyli między sobą o resztki, fałszowali kartki na żywność, kradli jedzenie przechodniom, pochłaniając je w czasie ucieczki. Członkowie rodzin zaczęli bić się o racje, a nowo przybyli sprzedawali cały dobytek, żeby zapłacić za jedzenie na czarnym rynku. Małe dzieci ryzykowały, że zostaną zastrzelone przez strażników, gdy wyślizgiwały się z getta w miejscach zagrodzonych jedynie drutem kolczastym w poszukiwaniu żywności poza murami. Robotnikom pracującym na zewnątrz często udawało się przemycić coś do getta, podczas gdy zorganizowane grupy szmuglerów prowadziły z niemieckimi wartownikami coś na wzór wojny partyzanckiej²⁰³. Około 28 000 Żydów w każdym wieku zdołało znaleźć kryjówki poza warszawskim gettem, głównie dzięki pomocy nieżydowskich Polaków oraz wykorzystaniu kontaktów, przyjaźni i znajomości sprzed wkroczenia Niemców. Rodzice często starali się wysłać dzieci poza mury, żeby zapewnić im bezpieczeństwo. Czasami ukryte na strychach lub w piwnicach, czasami uznawane za małych „aryjczyków”, wiodły niepewny żywot; wiele z nich aresztowano, a jeżeli, jak to często bywało, ich rodzice już nie żyli, umieszczano je w przypominających więzienia sierocińcach. Niektórzy Polacy pomagali ukrywać Żydów dla korzyści finansowych, niektórzy z czystej, ludzkiej życzliwości; inni, gdy tylko odkrywali, że dana osoba jest Żydem, zaraz donosili na nią niemieckiej policji. Nieliczni, jeżeli udało im się zdobyć zgodę władz na uznanie wykonywanej przez nich pracy za niezbędną, zatrudniali przy niej Żydów, a następnie ściągali ich więcej, niż naprawdę potrzebowali i bronili przed podejmowanymi przez Niemców próbami wysłania ich z powrotem do getta. Większość z 11 000 Żydów, którym udało się przeżyć wojnę w stolicy Polski, zawdzięczało ocalenie Polakom. Jednakże Polacy pomagający Żydom w ten lub inny sposób stanowili mniejszość. Antysemitów, którzy chętnie pomagali (i czerpali korzyści) przy tworzeniu getta i usuwaniu żydowskiej ludności z miasta, było znacznie więcej. Ani polskie podziemie narodowe, Armia Krajowa, ani polski rząd na uchodźstwie, ani w końcu polski Kościół katolicki, nie zajęły jednoznacznej postawy względem morderczej polityki Niemców wobec polskich Żydów; jeżeli już, to działo się coś odwrotnego – wszystkie trzy instytucje postrzegały polską ludność żydowską jako zwolenników „bolszewizmu”. Jak latem 1941 r. stwierdzał półoficjalny raport polskiego Kościoła dla rządu na obczyźnie, Niemcy „udowodnili, że wyzwolenie polskiego społeczeństwa od żydowskiej plagi jest możliwe”²⁰⁴.

Polska policja także odegrała swoją rolę w pilnowaniu, aby getto pozostawało jak najbardziej odcięte od reszty miasta. Przechodząc obok niego we wrześniu 1941 r., Wilm Hosenfeld zauważył:

„W murze getta znajdują się przepusty wodne, a żydowskie dzieci żyjące na zewnątrz przemycają przez nie ziemniaki. Widziałem polskiego policjanta bijącego dziecko, które próbowało to zrobić. Gdy dostrzegłem wychudzone nóżki pod kurteczką dziecka i jego przepełnioną strachem twarz, ogarnęła mnie ogromna litość. Bardzo chciałbym oddać temu chłopcu swój owoc”²⁰⁵.

Niemniej za takie gesty groziły zbyt surowe kary, aby podejmować ryzyko; niemieckim oficerom również. Nawet cicha życzliwość, jak ta Hosenfelda, była skrajnie rzadko spotykana. Niemieccy oficjele, żołnierze, policjanci i esesmani często wybierali się do getta i do woli bili oraz okładali pałkami napotkanych Żydów. Wyglądając przez okno pewnego lutowego dnia 1941 r., Chaim Kaplan zobaczył na ulicy ogarnięty dziką paniką tłum, uciekający przed „nazistowskim mordercą o twarzy czerwonej niczym ogień; każdy jego krok wyrażał płonącą wściekłość; stąpał, stawiając bardzo ciężkie kroki, w poszukiwaniu ofiary. W ręce dzierżył bat”. Gdy w końcu natknął się na jakiegoś żebraka, zaczął go bezlitośnie okładać, a następnie, gdy ten upadł na ziemię, Niemiec deptał go, kopał i bił pięściami „przez dwadzieścia minut”, jeszcze długo po tym, jak mężczyzna wyzionął ducha. Kaplan napisał w dzienniku:

„Trudno pojąć tajemnicę tego sadystycznego zjawiska. Przecież ofiara była kimś obcym, a nie dawnym wrogiem; nie odezwała się do niego niegrzecznie, nie wspominając nawet o tym, by ośmieliła się go dotknąć. Więc skąd ten okrutny gniew? Jak można zaatakować kogoś obcego, takiego samego człowieka z krwi i kości, ranić go i skakać po nim, i pokryć jego ciało ranami, siniakami i pręgami bez żadnego powodu? Jak to możliwe? A jednak przysięgam, że widziałem to na własne oczy”²⁰⁶.

Wielu członkom niemieckich sił okupacyjnych getto dawało okazję całkowicie bezkarnego wyładowywania wprost niewyobrażalnej przemocy na bezbronnych Żydach.

I rzeczywiście, niektórzy Niemcy regularnie jeździli do getta i wybierali sobie ofiary. Inni przychodzili, żeby popatrzyć, zrobić zdjęcia czy od czasu do czasu zdobyć pozowany obrazek dla celów propagandowych. Polski rząd na uchodźstwie twierdził nawet, że nazistowska organizacja „Siła przez Radość” organizuje wycieczki turystyczne do getta, a panujące tam warunki, choć wywołane przez samych Niemców, utwierdzają wycieczkowiczów w poczuciu wyższości nad obszarpanymi, głodującymi i toczonymi chorobami, napotkanymi Żydami²⁰⁷. Mijając żydowskie getto w Kutnie, Melita Maschmann była zaszokowana widząc apatyczną nędzę ludzi ściśniętych za wysokim drutem kolczastym. Niektóre dzieci żebrały wysuwając ręce przez druty.

„Niedola tych dzieci ściskała mi gardło. Ale zacisnęłam zęby. Powoli uczyłam się, jak szybko i całkowicie wyłączać ‘prywatne odczucia’ w takich sytuacjach. To straszne, mówiłam sobie, ale pozbycie się Żydów jest jedną z godnych pożałowania rzeczy, na które musimy się godzić, jeżeli ‘Warthegau’ ma stać się niemiecki”.

Widziała, jak kilku niemieckich funkcjonariuszy kolei podeszło do ogrodzenia i gapiło się na Żydów, jak gdyby byli zwierzętami w zoo²⁰⁸. To co widzieli, choć wynikało z niemieckich prześladowań, potwierdzało ich uprzedzenia do „wschodnich Żydów”. 30 czerwca 1941 r. pewien podoficer armii napisał:

„Przejechaliśmy przez żydowski kwartał i epidemię. Nie jestem w stanie opisać kondycji tego terenu i jego mieszkańców (…). Setki ludzi stały w kolejkach pod sklepami z żywnością, tytoniem czy alkoholem (…). Gdy przejeżdżaliśmy, widziałem mężczyznę, który przewrócił się bez żadnego powodu; najpewniej powalił go głód, bowiem każdego dnia z głodu umiera mnóstwo tego tałatajstwa. Garstka nadal jest dobrze ubrana, w przedwojenną odzież, ale większość jest okutana workami i szmatami, koszmarny obraz głodu i nędzy. Dzieci i kobiety biegły za nami, krzycząc ‘Chleba! Chleba!’”²⁰⁹.

Oficerowie tacy jak Wilm Hosenfeld, który odwiedziwszy getto w interesach na początku 1941 r. uznał, że panujące tam „koszmarne warunki (…) są dla nas aktem oskarżenia”, należeli do rzadkości²¹⁰.

Na przekór tym żałosnym, a czasami strasznym warunkom, mieszkańcy getta zdołali zachować jakąś formę życia kulturalnego, religijnego i społecznego, nawet gdy konieczność pracy dla przetrwania utrudniła obchodzenie szabasu, a rozpaczliwy stan higieniczny i sanitarny zmusił większość Żydów do odejścia od tradycyjnych norm osobistej czystości. W Warszawie aktorzy i muzycy wystawiali produkcje teatralne oraz koncerty, podczas gdy w Łodzi Rumkowski, jak zwykle, sam organizował całą działalność kulturalną. Adam Czerniaków opisywał w dzienniku regularne wyjścia na recitale muzyki kameralnej i nawet jeszcze 6 czerwca 1942 r. rozważał wystawienie opery – Carmen lub Opowieści Hoffmanna. Jeden z najważniejszych projektów, jakie powstały w warszawskim getcie, został opracowany przez młodego historyka Emanuela Ringelbluma, który zebrał ludzi o rozmaitych przekonaniach politycznych, aby stworzyć archiwum dzienników, listów, pamiętników, wywiadów oraz dokumentów i spisać historię getta dla potomności. Udało mu się nawet napisać poważne studium na temat stosunków polsko-żydowskich w czasie wojny, choć równocześnie musiał martwić się o przetrwanie w coraz bardziej nieznośnych warunkach życia w getcie²¹¹.

IV

W samych Niemczech w pierwszych dwóch latach wojny warunki, w jakich przyszło funkcjonować resztkom żydowskiej populacji, również stopniowo się pogarszały. Zgodnie z oficjalną rasową klasyfikacją nazistów, we wrześniu 1939 r. liczyła ona 207 000 osób. W jej skład wchodziły głównie osoby w średnim wieku i starsze. Niemieccy Żydzi zostali ograbieni z niemal całego mienia. Zostali skutecznie usunięci poza nawias niemieckiego społeczeństwa i uzależnieni od własnych instytucji pozwalających zachować jakąkolwiek formę życia w zbiorowości. Wielu młodych żydowskich mężczyzn, którzy nie wyjechali z Niemiec, zaciągnięto do przymusowych robót na długo przed wybuchem wojny. Obowiązkowa praca, nierzadko polegająca na ciężkich i brudnych zadaniach, takich jak kopanie rowów czy odśnieżanie, trwała do roku 1940. Jednakże wiosną tego samego roku porzucenie planów stworzenia żydowskiego rezerwatu w okolicach Lublina, połączone z poważnymi niedoborami siły roboczej w przemyśle zbrojeniowym, doprowadziły do zmiany polityki na tym polu. Żydowskim mężczyznom w wieku poborowym zakazano emigrować w obawie, że chwycą za broń przeciwko Niemcom, a wszystkim Żydom w wieku 15-55 lat w przypadku mężczyzn oraz 15-50 w przypadku kobiet kazano zarejestrować się na potrzeby robót. W październiku 1940 r. przymusowo pracowało 40 000 Żydów, coraz więcej z nich w branżach związanych z wysiłkiem wojennym. Goebbels zanotował w dzienniku 22 marca 1941 r., że w Berlinie 30 000 Żydów pracuje w fabrykach broni („kto by pomyślał, że to możliwe?”). Żydowscy pracownicy byli bardzo tani i nie trzeba było zapewniać im specjalnych kwater ani zatrudniać tłumaczy, jak w przypadku robotników z Polski czy Czech²¹².

Tak więc pod wpływem popytu na ich pracę emigracja, w ramach której od początku 1933 r. kraj opuściła ponad połowa niemieckich Żydów, przestała być priorytetem. W 1940 r. azyl w państwach neutralnych zdołało znaleźć jedynie ok. 15 000 Żydów. Dzięki wizom zorganizowanym przez Watykan oraz funduszom amerykańskich darczyńców, ok. 1000 trafiło do Brazylii. Co być może zaskakujące, japoński konsul urzędujący w latach 1939-1941 na Litwie, w Pradze lub w Królewcu, Chiune Sugihara, którego głównym obowiązkiem miało być przyglądanie się kwestiom wojskowym, począł z własnej inicjatywy wydawać wizy tranzytowe do Japonii każdemu Żydowi, który się doń zwrócił, choć nie mieli oni pozwolenia na wjazd do jego kraju; spośród nawet 10 000 Żydów, którzy uzyskali takie dokumenty, przypuszczalnie połowie udało się w końcu nielegalnie przedostać do Kanady, Stanów Zjednoczonych lub innych miejsc²¹³. Trwała dopingowana przez Gestapo nielegalna emigracja do Palestyny, choć tamtejsze brytyjskie władze mandatowe zaczęły ją torpedować w obawie, że zrazi Palestyńczyków. W listopadzie 1940 r. Brytyjczycy zawrócili statek z żydowskimi uchodźcami płynący przez Dunaj i Morze Czarne; uchodźców przeniesiono na inną jednostkę, mającą zabrać ich do Rumunii, a dopiero gdy ta eksplodowała i poszła na dno wraz z 251 pasażerami, brytyjskie władze pozwoliły pozostałym Żydom zejść na ląd i osiedlić się w Palestynie. Rzecz miała się odmiennie w porcie traktatowym Szanghaju, gdzie nie narzucano poważniejszych restrykcji na imigrację i który pozostał otwarty aż do grudnia 1941 r., kiedy to wybuchła wojna na Pacyfiku. Do lata 1941 r. zdołało zbiec tam ponad 25 000 żydowskich uchodźców z różnych państw Europy, w tym także z Niemiec; podróżowali przez Węgry lub Skandynawię, dalej koleją transsyberyjską, a następnie morzem²¹⁴.

Ci, którzy pozostali w Niemczech, w przytłaczającej większości skupili się w Berlinie. Pomimo skrajnie trudnego położenia, zdołali utrzymać coś w rodzaju życia społecznego i kulturalnego, między innymi dzięki istnieniu Związku Kultury Żydowskiej, który wydawał książki i czasopisma, organizował koncerty i sztuki, aranżował wystawy i pokazy filmów. Oczywiście każde wydarzenie musiało zostać zatwierdzone przez nazistowskiego szefa Związku, Hansa Hinkela, który nie pozwalał, aby podległa mu instytucja propagowała „niemieckie” dziedzictwo kulturalne. Ponadto, ze względu na ograniczenia czasu wojny, działania związku spotykały się z jeszcze większymi trudnościami niż wcześniej, zwłaszcza poza Berlinem²¹⁵. Ogólne interesy żydowskiej społeczności w Niemczech reprezentowało Stowarzyszenie Żydów w Niemczech, któremu, na wyraźny rozkaz Führera, reżim wyznaczył zadanie rozdzielania datków, organizowania edukacji i stażów, emigracji i, gdzie istniała taka możliwość, znajdowania pracy dla członków społeczności żydowskiej. W styczniu 1939 r. z rozkazu nazistów Związek Kultury Żydowskiej wcielono do Stowarzyszenia, między innymi po to, aby mogło ono korzystać ze środków Związku w celu przyśpieszenia emigracji. Powołano nową komisję wykonawczą składającą się z przedstawicieli Stowarzyszenia oraz żydowskich wspólnot religijnych Berlina i Wiednia. Niemniej jednak, na przekór przetrzebieniu funduszy, jakość oferty Związku nadal była wysoka. Wystawiano klasyczne francuskie sztuki Moliera i innych twórców, odgrywano symfonie Mahlera i Czajkowskiego, a zespoły muzyki kameralnej dawały koncerty dla żydowskiej publiczności z prowincjonalnych miast. Ci, którzy trwali w żydowskiej wierze, pielęgnowali również swoje życie religijne, choć po zniszczeniu niemal wszystkich niemieckich synagog w pogromie 9/10 listopada 1938 r. z oczywistych przyczyn toczyło się ono w ograniczonej skali²¹⁶.

W Rzeszy nie powstały getta jako takie, ale w latach 1940-1941 Żydów zaczęto eksmitować z ich domostw i przenosić do „domów żydowskich”, gdzie musieli mieszkać w coraz to większym ścisku; było to odbiciem tego, co równocześnie na znacznie większą skalę i z większą brutalnością działo się z Żydami w okupowanej Polsce. Opierając swoje działania na ustawie z 30 kwietnia 1939 r., pozwalającej właścicielom nieruchomości eksmitować żydowskich najemców jeżeli tylko dostępny był dla nich lokal zastępczy, władze zaczęły koncentrować ludność żydowską. Posługiwały się przy tym dalszymi uprawnieniami powstałymi w wyniku wspomnianej ustawy, pozwalającymi z kolei zmuszać żydowskich właścicieli nieruchomości do przyjmowania żydowskich najemców. W wielu przypadkach „zamienne miejsce zamieszkania” znajdowano w opuszczonych koszarach i innych zabudowaniach tego rodzaju: w Müngersdorfie pod Kolonią 2000 Żydów umieszczono w zdezelowanym forcie, po 20 w każdym pomieszczeniu. Po wybuchu wojny stworzono ok. 38 takich „obozów mieszkalnych”. Wojna przyniosła ze sobą również konfiskatę odbiorników radiowych posiadanych przez Żydów, a w 1940 r. odebrano im również aparaty telefoniczne. Na ich – wówczas już niezwykle skromne – dochody nałożono nowe ciężary podatkowe. Żydom cofnięto prawo do kartek na buty, ubrania i tkaniny. Szereg nowych regulacji i rozporządzeń policyjnych utrudnił ich życie i zwiększył szansę, że popadną w konflikt z prawem. Natychmiast po wybuchu działań zbrojnych Żydów objęto godziną policyjną i surowo ograniczono godziny, w czasie których mogli wychodzić na zakupy. Pozwolono im zaopatrywać się wyłącznie w specjalnie wyznaczonych sklepach znajdujących się w rękach aryjczyków (żydowskie sklepy przestały istnieć). Przydzielono im niższe racje żywnościowe oraz przydziały odzieży niż nie-Żydom i zabroniono im kupować czekoladę. W październiku 1939 r. Himmler ogłosił, że każdy Żyd, który naruszy jakąkolwiek regulację, nie zastosuje się do jakiejkolwiek instrukcji lub okaże nieposłuszeństwo wobec państwa i jego dyktatów, ma zostać aresztowany i osadzony w obozie koncentracyjnym. Odpowiednio do tych wytycznych wzrastały uprawnienia policji oraz innych władz pozwalające gnębić i prześladować Żydów: przykładowo w nadreńskim Krefeld odsetek spraw związanych z nimi, który przed wojną stanowił 20% wszystkich śledztw Gestapo, po jej wybuchu wzrósł do 35%, a wiosną 1941 r. Himmler obwieścił, że wszyscy Żydzi przetrzymywani w obozach koncentracyjnych pozostaną w nich na czas trwania wojny²¹⁷.

Już w październiku 1940 r. Hitler osobiście nakazał deportację dwóch konkretnych grup Żydów zamieszkujących południowo-zachodnie landy – Badenię, Zagłębie Saary i Palatynat. Za operację odpowiedzialny był RSHA. Dzięki szczegółowym spisom sporządzonym przez policję, Żydów wyłapano i wsadzono do autobusów. Każdemu pozwolono zabrać ze sobą 50-kilogramowy bagaż, pościel oraz prowiant. Ponadto każdy mógł wziąć jedynie 100 reichsmarek; musieli porzucić domy, meble i kosztowności, które następnie przejęła Rzesza. Ten sam los spotkał wcześniej, bo 16 lipca 1940 r., żydowskich mieszkańców Alzacji i Lotaryngii, kiedy po klęsce Francji Niemcy objęły kontrolę nad tymi terenami. Zagłębie Saary, Palatynat oraz Alzacja i Lotaryngia miały zostać połączone w jeden, całkowicie „wolny od Żydów” okręg Rzeszy. Wszyscy ci ludzie zostali wywiezieni za francuską granicę i pozostawieni samym sobie w obozach w strefie nieznajdującej się pod niemiecką okupacją; później jeszcze większą ich liczbę wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. Francuskie władzy przyrzekły, iż reszta wkrótce zostanie deportowana do francuskiej kolonii na Madagaskarze. Na ten moment, obok żydowskich mieszkańców Piły i Szczecina, którzy w lutym zostali przymusowo przesiedleni w okolice Lublina, a także Żydów wywiezionych z Wiednia oraz Protektoratu do Niska, byli to jedyni Żydzi deportowani z terytorium Niemiec²¹⁸.

Oprócz resztek ludności żydowskiej w pozostałych częściach Niemiec, istniała także spora grupa ludzi zdefiniowanych jako „mieszańcy rasowi”, czyli pół-Żydzi lub ćwierć-Żydzi. Również zostali oni – choć nie wszyscy – poddani środkom dyskryminacyjnym wprowadzonym przez nazistów w minionych sześciu latach. Nie mogli pracować na państwowych stanowiskach, na przykład nauczać w szkołach czy pełnić funkcji w administracji lokalnej, ale mogli, przynajmniej do 1941 r., służyć w armii; pół-Żydzi nie mogli zawierać związków małżeńskich z nie-Żydami, a jeżeli praktykowali judaizm, kategoryzowano ich jako pełnych Żydów. Z drugiej strony Żyd pozostający w związku małżeńskim z osobą pochodzenia nieżydowskiego mógł uniknąć skutków większości antysemickich zarządzeń reżimu, jeżeli tylko para miała dzieci i nie wychowywała ich w żydowskiej wierze; a nawet jeżeli nie doczekali się potomstwa, to tacy małżonkowie w pewnym stopniu byli spod nich wyłączeni, o ile sami nie praktykowali judaizmu²¹⁹. Jedną z takich par tworzyli Victor Klemperer, Żyd, emerytowany profesor literatury francuskiej, oraz jego nieżydowska żona, Eva, była pianistka; dzięki temu, że obszerny dziennik Klemperera ocalał, ich życie w opisywanym okresie można odtworzyć z bardzo dużą szczegółowością. Klemperer stracił pracę – oficjalnie nie dlatego, że był Żydem, a dlatego, że jego stanowisko uznano za zbędne. Tak więc musiał żyć ze skromnej emerytury. Od 1939 r. nie mógł korzystać z bibliotek w Dreźnie, gdzie mieszkał; zakazano mu również korzystania z większości miejskich udogodnień publicznych i musiał nosić przy sobie dokument tożsamości dla Żydów z imieniem „Israel” dodanym do własnego. Pisanie wspomnień, prowadzenie dziennika oraz dbanie o swój dom i ogród na drezdeńskim przedmieściu Dölzschen stanowiły dosłownie jedyną aktywność, jaka mu pozostała. Zaangażował się również w tworzenie spisu językowych wyrażeń typowych dla nazizmu; nazwał go LTI – Lingua Tertii Imperia, językiem Trzeciej Rzeszy. Regularnie deponował swoje rękopisy i strony dziennika u nieżydowskiej przyjaciółki, Annemarie Köhler, lekarki prowadzącej klinikę w Pirnie pod Dreznem²²⁰.

Początkowo wojna nie miała większego wpływu na życie Klemperera. Gestapo dokonało nalotu na jego dom w poszukiwaniu odbiorników radiowych i zakazanej literatury, ale funkcjonariusze zachowywali się dość uprzejmie, a największym problemem, z jakim musiał się mierzyć, był nadmierny ciężar specjalnych podatków narzuconych mu przez rząd jako Żydowi. Jednakże 9 grudnia 1939 r. Klemperer został poinformowany, że wraz z żoną muszą wynająć dom miejscowemu handlarzowi warzywami, który otworzy w nim swój sklep, i wyprowadzić się do dwóch pokojów w specjalnym, dzielonym z innymi rodzinami budynku wyznaczonym dla Żydów w mieście. Zgodnie z zapisami obowiązującej od 26 maja 1940 r. umowy najmu, Klempererowie nie mogli zbliżać się do swojego dawnego domu, a właściciel warzywniaka miał prawo jego pierwokupu. Cenę ustalono na 16 600 reichsmarek; Klemperer uznał ją za absurdalnie niską. Nie minęło dużo czasu, a nowy lokator zaczął rozglądać się za pretekstem do skorzystania z tego prawa. Tymczasem w żydowskim domu przy Caspar David Friedrich Strasse 15B, w wydzielonej willi „wypchanej ludźmi wyznającymi tę samą wiarę”, Klemperera drażniły „ciągłe awantury i zakłócanie spokoju przez obcych”, a także brak dostępu do swoich książek – bowiem większość musiał oddać na przechowanie. Jego nerwy i nastrój były w strzępach, a ponadto uwikłał się w „okropną kłótnię” z innym mieszkańcem budynku, który oskarżył go o zużywanie zbyt dużej ilości wody²²¹.

Klempererowie jak najczęściej wychodzili na długie spacery, choć zakupy nieodzownie przynosiły im upokorzenie („okazywanie żydowskiej karty tożsamości nieodmiennie jest dla mnie koszmarem”). Jednak przesyłki od nieżydowskich firm zostały wstrzymane, więc musiał wychodzić do sklepu dosłownie po wszystko, z mlekiem włącznie. Życie Klempererów toczyło się tym rytmem przez większość roku, aż w końcu, w czerwcu 1941 r., nadeszła katastrofa. Victor Klemperer był pedantyczny, przywiązywał ogromną wagę do szczegółów – to jedna z jego cech, które uczyniły jego dziennik tak wartościowym. Przetrwał do tego momentu między innymi właśnie dzięki skrajnej drobiazgowości w śledzeniu wszelkich zasad i regulacji dotykających Żydów w Trzeciej Rzeszy. „Przez 17 miesięcy wojny”, napisał, „zawsze z najwyższą troską dbaliśmy o zaciemnienie”. Lecz pewnego lutowego wieczora wrócił z przechadzki po zmroku i zauważył, że zapomniał zamknąć okiennice zapewniające zaciemnienie; sąsiedzi poskarżyli się policji na światło bijące z jego pokoju, policja zameldowała o całym zajściu, a Klemperer został skazany na osiem dni więzienia. Nigdy wcześniej nie słyszał, żeby kogoś skazano za pierwsze wykroczenie przeciwko zasadom dotyczącym zaciemnienia. „Bez wątpienia zawdzięczam to tylko i wyłącznie literce J w moim dowodzie tożsamości”. 23 czerwca 1940 r., po tym jak jego prośba o złagodzenie kary została odrzucona, stawił się na posterunku policji, aby odsiedzieć wyrok. Tam, w podziemnym świecie więziennych cel, książki, które zabrał, aby umilić sobie czas, zostały mu skonfiskowane, podobnie jak okulary do czytania, a szorstko popędzający go strażnicy zaprowadzili go do wyposażonej w składane łóżko i stolik, kilka sztućców i naczyń, balię, ręcznik, mydło oraz sedes (spłukiwany dwa razy dziennie z zewnątrz) celi nr 89. Czas dłużył mu się w nieskończoność – „okropna pustka i bezruch tych 192 godzin”. Świadomy, że znalazł się tam między innymi przez to, że jest Żydem, zaczął się zastanawiać, czy uda mu się wyjść z tej sytuacji z życiem²²².

V

Żydzi i Polacy nie byli jedynymi ofiarami radykalizacji nazistowskiej polityki i praktyki rasowej w pierwszych dwóch latach wojny. Opracowane przez nazistów plany rasowego przemodelowania Europy Środkowej i Środkowo-Wschodniej w wyniku inwazji na Polskę objęły również ok. 26 000 niemieckich Cyganów. We wrześniu 1939 r. Himmler, przekonany przez kryminologa Roberta Rittera, że Cyganie mieszanej rasy stanowią wyjątkowe zagrożenie dla społeczeństwa, nakazał utworzyć specjalny dział zajmujący się „problemem cygańskim” w każdym regionalnym biurze policji kryminalnej. Wydał rozkaz zakazujący im zawierania związków małżeńskich z „aryjczykami” i umieścił ok. 2000 Cyganów w specjalnych obozach²²³. Po wybuchu wojny Heydrich zabronił Cyganom uprawiać handel obwoźny na zachodnich granicach Niemiec. Jeszcze przed tą decyzją miejscowe władze tych obszarów same wykazały się inicjatywą i wydaliły Cyganów ze swoich jednostek administracyjnych, dając wyraz tradycyjnej, wojennej obawie, że działają oni jako szpiedzy; tych, których zwerbowano do armii, wydalono z jej szeregów z tego samego powodu²²⁴. W listopadzie 1939 r. Cygankom formalnie zakazano przepowiadania przyszłości, gdyż rzekomo rozsiewały fałszywe prognozy odnośnie wyniku wojny (data tego wydarzenia z oczywistych przyczyn interesowała bardzo wielu Niemców przychodzących do nich po rady). W wyniku tej decyzji wiele z nich uwięziono w żeńskim obozie koncentracyjnym w Ravensbrück. Himmler już w grudniu 1938 r. mówił o „ostatecznym rozwiązaniu kwestii cygańskiej”, a dążąc do tego celu, 21 września 1939 r. Heydrich poinformował swoich wyższych podwładnych, że Cyganie, tak samo jak Żydzi, zostaną deportowani z Niemiec do wschodniej Polski. Niemieckim Cyganom rozkazano nie ruszać się z miejsca pod groźbą wywózki do obozu koncentracyjnego, a w tym czasie przeprowadzono cenzus; następnie zezwolono im na pewną ograniczoną ruchliwość, niezbędną, jeżeli mieli mieć możliwość zarabiania na życie; lecz nie było to poważne ustępstwo²²⁵.

Tymczasem, w styczniu 1940 r., Himmler rozpoczął szczegółowe planowanie wysiedlenia Cyganów, których wyłapano i umieszczono w obozach. W maju 1940 r. ok. 2500 z nich wsadzono do pociągów i wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa z łącznie siedmiu „ośrodków załadowczych” w Nadrenii, Hamburgu, Bremie i Hanowerze. Pozwolono im zabrać niewielki bagaż i zapewniono jedzenie oraz opiekę medyczną, lecz majątek i mienie, jakie za sobą pozostawili, ostatecznie zostały zajęte i skonfiskowane przez państwo. Po przybyciu do GG rozproszono ich po miasteczkach, wsiach i obozach pracy; jeden z pociągów zatrzymał się nawet w szczerym polu, gdzie strażnicy wyrzucili Cyganów z wagonów i pozostawili własnemu losowi. Wielu Cyganów zmarło z niedożywienia lub chorób, zwłaszcza w surowych warunkach obozów, inni zginęli w masakrze pod Radomiem. Niemniej w większości przypadków mogli poruszać się swobodnie i sporo z nich znalazło taką czy inną pracę. Wielu wykorzystało szansę i powróciło do Niemiec, gdzie zasadniczo ich aresztowano, ale nie odsyłano z powrotem do Polski. Jednakże tak samo, jak w przypadku planowanych deportacji Żydów, tak i wysiedlenia Cyganów wkrótce przerwano; Frank sprzeciwiał się kolejnym masowym wywózkom do Generalnego Gubernatorstwa, a rzekomo dyktowana względami militarnymi konieczność pozbycia się ich z zachodniego pogranicza Rzeszy zniknęła wraz z podbojem Francji. Póki co, Cyganów, którzy pozostali w Niemczech, zostawiono w spokoju. Coraz większą liczbę zdrowych i sprawnych zaciągano do przymusowych robót²²⁶.

Tak samo jak w przypadku Żydów, również niemieccy Cyganie doświadczyli po wybuchu wojny drastycznego pogorszenia swojej sytuacji. Dano im klarownie do rozumienia, że na dłuższą metę ich przyszłość nie wiąże się z Niemcami i że gdy wreszcie rozpoczną się ich deportacje na masową skalę, to będą im towarzyszyły przemoc, brutalność oraz mordy. Konflikty interesów w Polsce, połączone z dynamicznie zmieniającą się sytuacją na frontach, tymczasowo zahamowały wysiedlenia i dały im chwilę wytchnienia. Jednak z wyrażonego przez Hitlera zamiaru oczyszczenia Rzeszy ze wszystkich Żydów i Cyganów absolutnie nie zrezygnowano. Jego pełna realizacja była kwestią czasu.

„ŻYCIE NIEGODNE ŻYCIA”

I

22 września 1939 r. w okupowanej Polsce jednostka SS złożona z bojówkarzy tej organizacji i zespołu policjantów, sformowana w Gdańsku przez Kurta Eimanna, miejscowego przywódcę SS (liczyła 500-600 ludzi), załadowała grupę umysłowo chorych pacjentów szpitala psychiatrycznego w Kocborowie do ciężarówki i wywiozła ich do pobliskiego lasu – pola śmierci, na którym Niemcy zdążyli już rozstrzelać tysiące Polaków. SS ustawiło ich w szeregu (część nadal miała na sobie szpitalne stroje, a niektórzy nawet kaftany bezpieczeństwa) przy wykopanym rowie, po czym funkcjonariusze Gestapo ze Starej Rzeszy zabili ich strzałami w potylicę, jednego po drugim. Straceni pacjenci wpadli do dołu, a bojówkarze przysypali ich ciała warstwą ziemi. W następnych tygodniach pojawiło się więcej pełnych ciężarówek z zakładu dla umysłowo chorych, a ich pasażerów spotkał ten sam los; w sumie zamordowano ok. 2000 pacjentów. Krewnych poinformowano, że zostali przeniesieni do innych szpitali, lecz w rzeczywistości było dokładnie odwrotnie – to do Kocborowa, na egzekucję, przyjeżdżały umysłowo i fizycznie upośledzone dzieci ze Srebrzysk, Gniewu i Prabut. To samo działo się również w innych miejscach. Jednostki niemieckiej policji oraz „samoobrony” etnicznych Niemców dopuściły się mordów w Świeciu oraz Chojnicach, podczas gdy w listopadzie 1939 r. do Wejherowa przywieziono i rozstrzelano pacjentów ze Stralsundu, Treptow an der Rege, Lauenburga i Ueckermünde²²⁷.

W Kraju Warty gauleiter Greiser opróżnił z pacjentów trzy duże szpitale psychiatryczne, a znajdujących się wśród nich Żydów i Polaków rozkazał zabić. Większość została zastrzelona przez członków Einsatzgruppe VI. Szczególny los czekał pacjentów ze szpitala w Owińskach. Zostali zabrani do Poznania, gdzie stłoczono ich w zamkniętym pokoju fortu służącego za miejscową siedzibę Gestapo. Tam zostali wytruci wypuszczonym z pojemników tlenkiem węgla. To pierwszy znany historii przypadek, w którym do masowego mordu wykorzystano komorę gazową. W forcie doszło do wielu innych morderstw; pewnego razu, w grudniu 1939 r., w roli obserwatora pojawił się tam sam Himmler. Na początku 1940 r. ta kampania eksterminacji dobiegła końca wraz z transportem kolejnych pacjentów szpitala psychiatrycznego do Kościana w Kraju Warty, gdzie wepchnięto ich do komór gazowych zamontowanych na ciężarówkach, wywieziono w pole i zagazowano. Łącznie, do chwili zakończenia tej pierwszej akcji w styczniu 1940 r., zabito ok. 7700 podopiecznych szpitali psychiatrycznych oraz innych zakładów dla osób upośledzonych psychicznie i fizycznie, a wraz z nimi wiele prostytutek z Gdyni, Bydgoszczy, a także Cyganów ze Starogardu²²⁸. Takie wydarzenia trudno było zachować w tajemnicy. Doktor Klukowski usłyszał o mordach w lutym 1940 roku. „Trudno uwierzyć w coś tak strasznego”, napisał²²⁹.

Morderstwa kontynuowano w kolejnych miesiącach. W maju oraz w czerwcu 1940 r. 1558 Niemców oraz ok. 300 Polaków zostało wywiezionych z wschodniopruskiego zakładu dla umysłowo chorych w Działdowie i zabitych w mobilnych wozach gazowych. Działo się to w ramach akcji zorganizowanej przez specjalną jednostkę pod wodzą Herberta Langego, która oprócz nich na terenach wcielonych do Rzeszy zamordowała w ten sam sposób setki innych osób. Zabójstwa objęły nawet psychicznie chorych z łódzkiego getta, skąd w marcu 1940 r. niemiecka komisja medyczna wytypowała czterdzieści osób do rozstrzelania w pobliskim lesie; kolejną grupę podobny los spotkał 29 lipca 1941 roku. W tym czasie warunki panujące w getcie były już tak koszmarne, że żydowskie rodziny błagały szpital, by przyjęto ich chorych na umyśle krewnych, choć zdawały sobie sprawę, z jakim ryzykiem jest to związane. W sumie w akcjach tego rodzaju prowadzonych przez Eimanna, Langego i innych zabito ponad 12 000 chorych²³⁰. Choć owych morderstw dopuszczono się na tle wojny, w której jednostki niemieckiej armii, Einsatzgruppen SS i miejscowych bojówek etnicznych Niemców rozstrzeliwały Polaków i Żydów całymi tysiącami, to jednak w pewien sposób się wyróżniały. W Poznaniu rolę mogła odegrać konieczność zwolnienia miejsca pod kwatery jednostek wojskowych SS, a w niektórych przypadkach pomieszczenia zwolnione dzięki morderstwom udostępniano niemieckim osadnikom z krajów bałtyckich. Jednakże w większości przypadków tego rodzaju praktyczne względy miały co najwyżej drugorzędne znaczenie lub służyły jedynie jako usprawiedliwienie tych czynów, mające nadać im pozór racjonalności. Przestrzeń mieszkalna uzyskana dzięki mordom nie miała żadnego znaczenia w stosunku do liczby osadników napływających ze wschodu. Tak naprawdę za tymi zbrodniami nie stały przyczyny praktyczne czy instrumentalne, ale ideologiczne²³¹. Morderstw nie dało się także przekonująco uzasadnić kwestiami bezpieczeństwa. W przeciwieństwie do polskich intelektualistów, tych ofiar nie można było uważać za zagrożenie dla niemieckiej okupacji lub, w dłuższej perspektywie, dla germanizacji regionu. Co znamienne, garstkę pacjentów ośrodków dla upośledzonych umysłowo, uznanych za zdolnych do pracy, oszczędzono i wywieziono do Niemiec. Pozostali stanowili „balast społeczny”, „życie niegodne życia”, i należało ich jak najszybciej zabić²³².

II

Jak sugeruje wizyta Himmlera w poznańskim forcie, nazistowska wierchuszka z Berlina doskonale wiedziała, co się dzieje, a wręcz dała ideologiczny impuls, który zainicjował mordy. Hitler, pod wpływem pism radykalnych eugeników, najpóźniej od połowy lat 20. uważał, że dla dobra rasowego zdrowia oraz militarnej skuteczności Niemiec należy wyeliminować „degeneratów” z łańcucha dziedziczenia. „Jeżeli każdego roku Niemcy uzyskają milion dzieci”, oświadczył na norymberskim zjeździe partyjnym w 1929 r., „i usunie się 70 000 do 80 000 najsłabszych, to ostatecznym rezultatem przypuszczalnie będzie ich [Niemiec – dop. tłum.] wzmocnienie”²³³. 14 lipca 1933 r. reżim wprowadził przymusową sterylizację Niemców uznanych za dotkniętych przypadłościami dziedzicznymi, w tym „moralnym ograniczeniem umysłowym”; było to mgliste kryterium, mogące objąć wiele różnych form odchyleń społecznych. Do momentu wybuchu wojny wysterylizowano ok. 360 000 osób²³⁴. Ponadto w 1935 r. zalegalizowano aborcję ze względów eugenicznych²³⁵. Jednakże Hitler zaczął planować o wiele bardziej radykalne rozwiązania na długo przedtem. Według Hansa-Heinricha Lammersa, szefa Kancelarii Rzeszy, rozważał zamieszczenie zapisów umożliwiających zabijanie chorych umysłowo w ustawie z 14 lipca 1933 r., ale odłożył ten pomysł na półkę, gdyż był zbyt kontrowersyjny. Niemniej, jak wspominał jego doktor Karl Brandt, w 1935 r. Hitler powiedział Gerhardowi Wagnerowi, naczelnemu lekarzowi Rzeszy, że zamierza implementować tego rodzaju środki w czasie wojny, „kiedy to cały świat przygląda się działaniom wojennym, a poza tym ludzkie życie traci na wartości”. Począwszy od 1936 r., lekarzy z SS coraz częściej mianowano dyrektorami zakładów psychiatrycznych, podczas gdy na Kościół wywierano presję, aby przenosił pacjentów ze swoich instytucji do ośrodków świeckich. Pod koniec 1936 r. lub na początku 1937 r. w łonie kancelarii Führera powołano do życia tajną Komisję Rzeszy ds. Kwestii Zdrowia Dziedzicznego – początkowo jej celem było opracowanie legislacji na potrzeby Trybunału Zdrowia Dziedzicznego Rzeszy. Oprócz tego w tym okresie czasopismo SS, Das Schwarze Korps, otwarcie nawoływało do zabijania „życia niegodnego życia”. Istnieją także dowody, że wielu gauleiterów na podległych im terenach wdrożyło przygotowania do wymordowania pacjentów umieszczonych w zakładach dla umysłowo chorych. Wszystko to sugeruje, że poważne przymiarki do eksterminacji upośledzonych zainicjowano właśnie mniej więcej w tym czasie. Do wcielenia planów w życie brakowało tylko perspektywy nieuchronnej wojny²³⁶.

Latem 1939 r. owa perspektywa nareszcie nabrała realnych kształtów. Już w maju, gdy szykowano się do wojny z Polską, Hitler poczynił przygotowania administracyjne do uśmiercenia umysłowo chorych dzieci pod sztandarem Komisji Rzeszy ds. Kwestii Zdrowia Dziedzicznego, obecnie bardziej precyzyjnie nazwanej Komisją Rzeszy ds. Naukowego Rejestrowania Poważnych Chorób Dziedzicznych i Wrodzonych. Znaleziono precedens, czy też raczej pretekst, w postaci petycji do Hitlera nadesłanej przez ojca niemowlaka, który w lutym 1939 r. przyszedł na świat bez nogi, części ramienia i cierpiał na drgawki. Ojciec pragnął zabić dziecko, lecz lekarz ze szpitala w Lipsku, do którego najpierw zwrócił się w tej sprawie, odmówił jego uśmiercenia, ponieważ naraziłoby go to na proces o morderstwo. Po przedstawieniu mu akt sprawy przez Kancelarię Führera, jego osobisty sekretariat, Hitler polecił Brandtowi udać się do Lipska i, po potwierdzeniu diagnozy oraz skonsultowaniu się z tamtejszymi kolegami z branży medycznej, osobiście zabić dziecko. Niedługo potem Brandt zameldował przełożonemu, że skłonił miejscowych lekarzy do tego posunięcia 25 lipca 1939 roku. Następnie Hitler, wraz z szefem swojej kancelarii, formalnie poprosił Brandta o przedsięwzięcie aktywnych przygotowań do zakrojonego na szeroką skalę programu zabijania upośledzonych psychicznie lub fizycznie dzieci. Osobisty lekarz Hitlera, Theo Morell, który był blisko związany z procesem planowania programu, zasugerował, że rodzice uśmiercanych dzieci będą woleli, jeżeli ich śmierć będzie zgłaszana jako zgon z przyczyn naturalnych. W ostatniej fazie planowania szef Kancelarii Führera, 39-letni Philipp Bouhler – wieloletni nazista, który latami wzmacniał swój urząd i stopniowo rozszerzał jego wpływy na wiele obszarów władzy związanych z tysiącami kierowanych do Hitlera petycji, których rozpatrywanie należało do jego obowiązków – zaprosił 15-20 lekarzy (spora część z nich stała na czele instytucji psychiatrycznych) na konferencję w celu omówienia planowanego programu uśmiercania. Choć początkowo miał dotyczyć dzieci, Hitler, Bormann, Lammers oraz Leonardo Conti, szef partyjnego Biura Zdrowia, a po śmierci Gerharda Wagnera 25 marca 1939 r. także naczelny lekarz Rzeszy, postanowili, że Contiemu należy zlecić rozszerzenie programu również na dorosłych. Teraz, gdy podjęto decyzję o zabijaniu umysłowo chorych i niepełnosprawnych, rozporządzenie z 31 sierpnia 1939 r. oficjalnie zakończyło (z wyjątkiem nielicznych, nadzwyczajnych przypadków) program ich sterylizacji²³⁷.

Z perspektywy Hitlera Kancelaria Führera stanowiła wręcz idealny organ planowania i implementowania programu. Była jego osobistym urzędem, nie podlegała NSDAP (jak Kancelaria Partii), nie należała do administracji państwowej (jak Kancelaria Rzeszy), a co za tym idzie, rozważania nad „eutanazją” można było łatwiej zachować w tajemnicy, niż gdyby toczyły się w bardziej zbiurokratyzowanym otoczeniu którejś z tych dwóch instytucji. Morell przedłożył Hitlerowi memorandum dotyczące możliwości oficjalnego zalegalizowania uśmiercania upośledzonych, a ten osobiście poparł pomysł. Na polecenie biura Bouhlera oficjalna Komisja ds. Reformy Prawa Kryminalnego Ministerstwa Sprawiedliwości przygotowała szkic ustawy znoszącej sankcje karne za zabijanie osób cierpiących na nieuleczalne choroby psychiczne i uzależnionych od zakładów opiekuńczych. W prawniczych, medycznych oraz eugenicznych strukturach biurokratycznych miesiącami toczyły się przewlekłe dyskusje; w tym czasie szkic poprawiano i modyfikowano. Hitler uznał jednak te niekończące się deliberacje za zbyt opieszałe i drobiazgowe. Podobnie jak wszystkie inne projekty Komisji, i ten ostatecznie trafił do szuflady²³⁸. Zniecierpliwiony opóźnieniami Führer uległ namowom Bouhlera, aby odpowiedzialność za program wróciła od Contiego do jego Kancelarii, a w październiku 1939 r. podpisał rozkaz powierzający Bouhlerowi oraz Brandtowi odpowiedzialność za „rozszerzenie uprawnień wymienionych z nazwiska lekarzy, tak aby chorzy, którzy według ludzkich rachub nie powrócą do zdrowia, mogli na podstawie najbardziej krytycznych ocen stanu ich choroby liczyć na miłosierną śmierć”. Choć z formalnego punktu widzenia nie było to rozporządzenie, to w ustroju, w którym czołowi znawcy konstytucjonalizmu od dawna dowodzili, że nawet słowa Führera są prawnie wiążące, rozkaz – praktycznie rzecz biorąc – posiadał moc aktu prawnego. Pokazano go ministrowi sprawiedliwości Rzeszy Gürtnerowi, co miało być zabezpieczeniem pozwalającym zapobiec wszelkim możliwym dochodzeniom w tej sprawie; natomiast pozostał on tajny, pomijając nieliczne, wyselekcjonowane osoby zaangażowane w program. Chcąc dać jasno do zrozumienia, że program zainicjowano w wyniku wzmożonej, narzuconej przez wojnę potrzeby oczyszczenia rasy niemieckiej, Hitler antydatował rozkaz na 1 września 1939 roku, dzień jej wybuchu²³⁹.

Gdy Hitler podpisywał go, w Polsce morderstwa dorosłych pacjentów już trwały, lecz nie rozpoczęłyby się, gdyby gauleiterzy Pomorza, Gdańska-Prus Zachodnich i Prus Wschodnich nie znali decyzji podjętych w Berlinie. W samych Niemczech program początkowo ukierunkowano na dzieci. Tajna Komisja Rzeszy ds. Naukowego Rejestrowania Poważnych Chorób Dziedzicznych i Wrodzonych, ulokowana w kancelarii Bouhlera, 18 sierpnia 1939 r. zarządziła obowiązkową rejestrację wszystkich „zdeformowanych” noworodków²⁴⁰. Wśród nich znajdowały się dzieci z zespołem Downa, chore na mikrocefalię, nieposiadające kończyn, z deformacjami głowy i kręgosłupa, cierpiące na mózgowe porażenie dziecięce oraz inne podobne przypadłości, a także niejasno zdefiniowane problemy, na przykład „idiotyzm”. Lekarzom i położnym płacono po dwie reichsmarki za każdy taki przypadek zgłoszony przełożonym, którzy z kolei wysyłali spisy noworodków na znajdującą się obok biura Bouhlera berlińską skrytkę pocztową. W Kancelarii Führera raportami zajmowało się trzech lekarzy. Jeżeli dziecko miał zostać uśmiercone, oznaczali formularze znakiem „+”, następnie wysyłali je do najbliższego urzędu zdrowia publicznego, który z kolei miał nakazać przyjęcie danego dziecka do kliniki pediatrycznej. Początkowo korzystano z usług czterech takich placówek, lecz później ustanowiono ich o wiele więcej, a łącznie ich liczba dobiła do trzydziestu²⁴¹.

Początkowo cały proces rejestracji, transportu i uśmiercania nie był wymierzony w noworodki i dzieci przebywające już w szpitalach czy zakładach opiekuńczych, lecz te pozostające w domach z rodzicami. Rodziców informowano, że ich dzieci zostaną objęte opieką, a nawet że ich przeniesienie do specjalistycznej klinki daje szansę całkowitego wyleczenia lub przynajmniej poprawy ich zdrowia. Ze względu na to, że przy diagnozowaniu kierowano się „dziedzicznymi uprzedzeniami”, w znacznej mierze były to rodziny ubogie lub słabo wykształcone; wiele z nich już wcześniej napiętnowano mianem „aspołecznych” czy „dziedzicznie gorszych”. Tym, którzy sprzeciwiali się zabraniu dziecka z rodzinnego domu, czasami grożono odebraniem zasiłków. W każdym razie, począwszy od marca 1941 r., zaprzestano wypłacania świadczeń na upośledzone dzieci, a od września tego samego roku dzieci mogły być odbierane rodzicom, którzy nie chcieli oddać ich dobrowolnie. W niektórych instytucjach rodzicom zabroniono odwiedzin potomstwa, tłumacząc to tym, że wizyty utrudnią dzieciom adaptację w nowym otoczeniu; zresztą, pozostali rodzice również mieli problemy z odwiedzinami, bowiem wiele ośrodków ulokowano na odludnych terenach, do których bardzo trudno było dotrzeć środkami transportu publicznego. Po przejęciu przez opiekę społeczną lub służby medyczne, dzieci umieszczano na specjalnych oddziałach, z dala od pozostałych pacjentów. Większość ośrodków uśmiercania wypełniała swój obowiązek, głodząc dzieci na śmierć lub doprowadzając do przedawkowania luminalu, środka uspokajającego dodawanego do ich pożywienia. Po kilku dniach u dzieci pojawiały się problemy z oddychaniem i ostatecznie zapadały one na zapalenie oskrzeli lub płuc. Niektórzy lekarze po prostu nie leczyli tych chorób; inni czasami dokańczali dzieła, podając dzieciom śmiertelne zastrzyki morfiny²⁴².

Nauczyciel zabrany jesienią 1939 r. na obchód po oddziale uśmiercania niemowląt w zakładzie psychiatrycznym Eglfing-Haar zeznał później, że dyrektor tego przybytku, Hermann Pfannmüller, wieloletni nazista oraz zwolennik przymusowej eutanazji, powiedział mu bez ogródek, iż preferuje, aby dzieci umierały raczej w sposób naturalny niż po zastrzykach, ponieważ gdyby wieści o tym drugim sposobie ujrzały światło dzienne, mogłyby wzbudzić nieprzyjazne komentarze za granicą:

„Gdy wypowiedział te słowa, [Pfannmüller] i pielęgniarka pracująca na oddziale wyciągnęli dziecko z kołyski. Pokazując je jak ubitego królika, zawyrokował niczym koneser, z cynicznym uśmieszkiem, powiedział mniej więcej: ‘Na przykład temu tutaj potrzeba jeszcze dwóch, trzech dni’. Nadal dokładnie pamiętam obraz tego otoczonego przez głodujące dzieci grubego, głupawo uśmiechającego się mężczyzny z kwilącym szkielecikiem w tłustej dłoni. Ponadto morderca podkreślił jeszcze, że nie odbierają im nagle całego jedzenia, lecz stopniowo zmniejszają racje”²⁴³.

Program trwał w podobny sposób przez resztę wojny, w sumie doprowadził do śmierci 5000 dzieci. Stopniowo podnoszono górną granicę wieku odbieranych rodzicom i mordowanych dzieci, najpierw do ośmiu, następnie do dwunastu, a w końcu do szesnastu lat. W praktyce niektóre były jeszcze starsze. Wiele objętych programem dzieci i młodocianych cierpiało co najwyżej na tego czy innego rodzaju problemy rozwojowe²⁴⁴.

W projekt zaangażowanych było wielu urzędników służby zdrowia i lekarzy, a zatem jego charakter i cel stały się powszechnie znane w branży medycznej. Niewielu jej przedstawicieli wyraziło sprzeciw, a nawet ci, którzy to zrobili i odmówili wzięcia w nim udziału, nie wysunęli żadnej krytyki odnośnie stojących za nim pryncypiów. Przez wiele lat, nie tylko po roku 1933, środowiska medyczne, a zwłaszcza psychiatryczne, wyrażały przekonanie, iż określanie upośledzonej mniejszości mianem osób wiodących „życie niegodne życia” jest jak najbardziej zasadne, a jeżeli liczne środki podjęte w Trzeciej Rzeszy, aby polepszyć zdrowie rasy niemieckiej, mają nie pójść na marne, to należy usunąć te osoby z łańcucha dziedziczenia. Praktycznie rzecz biorąc, całe środowisko było aktywnie zaangażowane w program sterylizacji, a od niego – według wielu – był już tylko mały krok do przymusowej eutanazji. Ich poglądy zostały dobrze wyłożone w artykule opublikowanym w 1942 r. w wiodącym niemieckim czasopiśmie lekarskim, „Nowy Lekarz Niemiecki”, w którym to argumentowano, że zadaniem środowiska medycznego – zwłaszcza w czasie wojny, gdy tak wielu najlepszych i najdzielniejszych Niemców ginie na polach bitew – jest „poradzenie sobie z kontrselekcją we własnym narodzie”. „Śmiertelność noworodków”, głosił artykuł, „to proces selekcji i w większości przypadków dotyka konstytutywnie gorszych”. Zadaniem lekarzy jest przywrócenie naturalnej równowagi. Bez zabijania nieuleczalnie chorych leczenie większości pacjentów i poprawa zdrowia narodu nie będą możliwe. Wielu z zaangażowanych w to wszystko lekarzy mówiło o swojej pracy z dumą nawet po wojnie, utrzymując, że przyłożyli rękę do rozwoju człowieka²⁴⁵.

III

Wydany w październiku 1939 r. z mocą wsteczną rozkaz „eutanazyjny” Hitlera, nadający pseudolegalny połysk decyzji podjętej już pod koniec lipca, dotyczył nie tylko dzieci, ale również dorosłych przebywających w szpitalach i innych instytucjach opiekuńczych. Planowanie rozszerzenia programu także rozpoczęło się przed wojną. Program noszący kryptonim „Akcja T-4” od adresu Kancelarii Führera, Tiergartenstrasse 4, skąd nim kierowano, oddano w ręce wyższego urzędnika Kancelarii, Viktora Bracka. Urodzony w roku 1904, a zatem 35-letni Brack, syn lekarza, był z wykształcenia agronomem i prowadził majątek ziemski połączony z sanatorium jego ojca. W 1929 r. wstąpił do Partii Nazistowskiej oraz SS, i czerpał korzyści z faktu, że jego ojciec znał Heinricha Himmlera i pomógł przyjść na świat jednemu z jego dzieci. Na początku lat 30. często pracował jako kierowca szefa SS. Następnie został mianowany adiutantem, a w końcu szefem sztabu Bouhlera i przeniósł się wraz z nim do Berlina. Brack był kolejnym entuzjastą przymusowej eutanazji; po wojnie oświadczył, że zasadzała się ona na względach humanitarnych. Widocznie w czasie wojny te względy nie miały dlań tyle znaczenia, by stłumić w nim świadomość, iż to, czego się dopuszcza, może zostać uznane za równoznaczne z morderstwem – bowiem gdy zajmował się programem, posługiwał się pseudonimem „Jennerwein”, zresztą podobnie jak jego zastępca, Werner Blankenburg, który zajął jego miejsce w 1942 r., kiedy to Brack wyjechał walczyć na froncie. Blankenburg również skrywał swoją prawdziwą tożsamość (za pseudonimem „Brenner”)²⁴⁶.

Brack szybko stworzył biurokrację zarządzającą Akcją T-4, w tym organizacje fasadowe o niewinnie brzmiących nazwach, zajmujące się rejestracją, transportem oraz kadrową i finansową stroną całej operacji. Na czele medycznego aspektu programu postawił dr. Wernera Heyde²⁴⁷. Urodzony w 1902 r. Heyde przed studiami medycznymi, które ukończył w roku 1926, walczył w oddziale Wolnych Korpusów w Estonii. Ewidentnie cieszył się szerokimi koneksjami na skrajnej prawicy, a w 1933 r. Himmler to właśnie jego poprosił o psychologiczną ocenę późniejszego komendanta obozu koncentracyjnego w Dachau, Theodora Eickego, po jego gwałtownym sporze z gauleiterem Palatynatu Josefem Bürckelem, który kazał umieścić Eickego w zakładzie dla umysłowo chorych. Pozytywna diagnoza Heydego zadowoliła Himmlera, zyskał więc przychylność szefa SS. Po tym wydarzeniu, w maju 1933 r., Heyde wstąpił do Partii Nazistowskiej. W 1936 r. został oficerem SS. W latach 30. pracował jako biegły medyczny przy sprawach sterylizacji i diagnozował więźniów obozów koncentracyjnych. W roku 1932 r. otrzymał stanowisko w kadrze Uniwersytetu w Würzburgu, został doradcą Gestapo w sprawach psychiatrii, prowadził wykłady na temat chorób dziedzicznych (lub też rzekomo dziedzicznych) i stanął na czele lokalnego oddziału partyjnego Biura Rasowo-Politycznego. W 1939 r. uzyskał pełny tytuł profesorski. Oto zatem przykład człowieka ze środowiska lekarskiego, który zbudował swoją karierę dzięki najbardziej przesyconym ideologią obszarom nazistowskiej medycyny, a nie w sposób bardziej konwencjonalny. Wydawał się wręcz idealnym kandydatem do kierowania programem eutanazji²⁴⁸.

Heyde, Brandt, Conti oraz inni ludzie związani z planowaniem projektu przymusowej eutanazji dorosłych zaczęli dyskutować nad najskuteczniejszymi metodami jego realizacji już podczas kluczowego spotkania z Bouhlerem, pod koniec lipca 1939 roku. Ze względu na fakt, że Hitler życzył sobie uśmiercenia ok. 70 000 pacjentów, wydawało się, że metody stosowane do mordowania dzieci będą zbyt wolne, a poza tym mogą wzbudzić publiczne podejrzenia. Brandt skonsultował się w tej sprawie z Hitlerem i twierdził później, że gdy Führer zapytał go, jaki sposób uśmiercania pacjentów byłby najbardziej humanitarny, on zaproponował zagazowywanie tlenkiem węgla – metodę objaśnianą mu już wcześniej przez wielu lekarzy, a poza tym dobrze znaną dzięki doniesieniom prasowym na temat samobójstw oraz wypadków domowych. Tego rodzaju przypadki były dogłębnie badane przez policję, tak więc biuro Bouhlera zleciło Albertowi Widmannowi, urodzonemu w 1912 r. oficerowi SS, który był czołowym, zawodowym chemikiem Instytutu Kryminalno-Technicznego (lub, jak powiedzielibyśmy dziś, medycyny sądowej) Urząd Policji Kryminalnej Rzeszy, opracowanie najlepszego sposobu zabijania dużej liczby „bestii w ludzkiej skórze” – jak mu powiedziano. Widmann ustalił, że potrzebna będzie hermetyczna komora, i zbudował jedną w starym więzieniu miejskim w Brandenburgu (pustym, odkąd w 1932 r. zbudowano nowy zakład penitencjarny w Brandenburg-Görten). Robotnicy budowlani z SS stworzyli wyłożoną kafelkami komorę o wymiarach 3x5 m, a wysoką na 3 m, sprawiając, by wyglądała jak pomieszczenie z natryskiem, co miało uśmierzyć obawy wprowadzanych do niej ludzi. Rurę z gazem umieszczono wzdłuż ściany wyposażonej w otwory, przez które miał przedostawać się tlenek węgla. Na końcu zainstalowano hermetyczne drzwi z niewielkim, szklanym okienkiem, przez które można było obserwować, co dzieje się w środku²⁴⁹.

Zanim ją ukończono, co nastąpiło prawdopodobnie w grudniu 1939 r., ludzi zagazowywano już w Poznaniu, czemu osobiście przyglądał się Himmler. Bez wątpienia Widmann lub jeden z jego współpracowników zasugerował funkcjonariuszom SS z Poznania tę metodę; z kolei przynajmniej jeden z nich miał stopień naukowy w dziedzinie chemii i utrzymywał kontakty z czołowymi chemikami ze Starej Rzeszy²⁵⁰. Podkomendny Himmlera Christian Wirth, wysoki oficer policji w Stuttgarcie, był – obok Bouhlera, Brandta, Contiego, Bracka oraz innych funkcjonariuszy i lekarzy z berlińskiej siedziby T-4 – jednym ze świadków pierwszego zagazowania w Brandenburgu. Po kolei przyglądali się przez okienko, jak w komorze zagazowano ośmiu pacjentów. Tlenek węgla wpuszczał Widmann, który opowiedział im, jak wymierzyć właściwą dawkę. Wszyscy to zatwierdzili. Kilku innych pacjentów, którzy nie zmarli natychmiast, choć Brandt i Conti dali im ponoć śmiertelne zastrzyki, później również zagazowano – z czego wyciągnięto wniosek, że procedura Widmanna jest szybsza i bardziej efektywna. Wkrótce do komory gazowej w Brandenburgu, która weszła do regularnego użytku i była wykorzystywana do uśmiercania pacjentów aż do września 1940 r., dołączyły kolejne: w zakładzie psychiatrycznym w Grafeneck (Wirtembergia), która działała od stycznia do grudnia 1940 r.; w Hartheim pod Linzem, którą otwarto w maju 1940 r.; oraz w Hadamar w Hesji, która zaczęła działać w grudniu 1940 r., zastępując Grafeneck. Wszystko to były dawne szpitale przejęte przez T-4 do wyłącznego użytku jako ośrodki uśmiercania; inne komory gazowe weszły do użytku także w szpitalach nadal spełniających swe podstawowe funkcje – w Sonnenstein w Saksonii, gdzie komorę otwarto w czerwcu 1940 r., oraz w Bernburgu nad Soławą, gdzie ruszyła we wrześniu tego samego roku, zastępując pierwszy ośrodek w Brandenburgu²⁵¹.

Każdy ośrodek odpowiadał za zabijanie pacjentów z danego regionu. Lokalne szpitalne psychiatryczne oraz instytucje opiekujące się upośledzonymi musiały przesłać T-4 szczegółowe informacje na temat swojego funkcjonowania, wraz z formularzami rejestracyjnymi długoterminowych pacjentów, schizofreników, epileptyków, nieuleczalnych syfilityków, zniedołężniałych starców, obłąkanych kryminalistów, osób cierpiących na zapalenie mózgu, pląsawicę Huntingtona oraz „każdy rodzaj ograniczenia umysłowego” (w rzeczy samej była to bardzo szeroka i mętnie zdefiniowana kategoria). Przynajmniej początkowo wielu lekarzy pracujących w tych instytucjach nie miało świadomości, czemu miało to służyć, lecz stosunkowo szybko musiało stać się to dla nich oczywiste. Formularze oceniali politycznie wiarygodni młodsi biegli medycyny, zaakceptowani przez lokalne biura NSDAP – bardzo niewielu poleconych T-4 lekarzy odmówiło odegrania przypisanej im roli – a następnie weryfikował je zespół starszych urzędników. Kluczowy był czynnik ekonomiczny, a nie medyczny – czy pacjent był zdolny do produktywnej pracy czy też nie? To pytanie miało odgrywać nadrzędną rolę w przyszłych projektach eksterminacji i miało także centralne znaczenie w czasie ocen dokonywanych przez lekarzy T-4 podczas wizyt w instytucjach, które nie nadesłały wymaganych formularzy. Jednakże w tle wartościowania ekonomicznego majaczył oczywisty element ideologiczny programu: według biura T-4, istnieli osobnicy, których dla dobra długofalowego „odświeżenia” rasy niemieckiej trzeba wyeliminować; i właśnie dlatego uśmiercanie objęło również, na przykład, epileptyków, głuchoniemych oraz niewidomych. Oszczędzano tylko odznaczonych weteranów wojennych. Jednakże w praktyce wszystkie te kryteria były mocno arbitralne, ponieważ formularze zawierały niewiele naprawdę ważnych szczegółów, a poza tym rozpatrywano je w wielkim pośpiechu i ogromnej liczbie. Przykładowo Hermann Pfannmüller pomiędzy 12 listopada a 1 grudnia 1940 r. ocenił ponad 2000 pacjentów, czyli średnio 121 dziennie, a równocześnie wypełniał swoje obowiązki dyrektora szpitala w Eglfing-Haar. Kolejny ekspert, Josef Schreck, od kwietnia 1940 r. do końca roku wypełnił 15 000 formularzy, czasami przerabiając po 400 tygodniowo, a oprócz tego i on miał inne obowiązki w szpitalu. Żaden nie mógł poświęcić na decyzję o życiu lub śmierci danego pacjenta więcej niż kilka sekund²⁵².

Formularze – oznaczane przez trzech młodych biegłych czerwonym plusem, jeżeli pacjent miał umrzeć, niebieskim minusem, jeżeli miał żyć, lub też (sporadycznie) znakiem zapytania, jeżeli jego przypadek wymagał dalszych badań – przesyłano jednemu z trzech starszych lekarzy, którzy mieli je zatwierdzić lub poprawić. Ich decyzja była ostateczna. Gdy wypełnione formularze powróciły do biura T-4, nazwiska pacjentów wyselekcjonowanych do uśmiercenia przesyłano do biura transportowego, a ono powiadamiało instytucje, w których przebywali, i wysyłało urzędnika w celu poczynienia niezbędnych ustaleń. Spisy często układano tak przypadkowo, że trafiali do nich pacjenci ocenieni przez dyrektorów placówek medycznych jako solidni pracownicy. W związku z tym nierzadko dochodziło do sytuacji, w której to już na miejscu wymieniano ich na innych pacjentów, by wypełnić założoną normę. Pacjenci niebędący obywatelami Niemiec albo w których żyłach nie płynęła „germańska lub spokrewniona krew” także musieli zostać zgłoszeni. Tyczyło się to przede wszystkim Żydów, którzy byli podmiotem specjalnego rozkazu wydanego 15 kwietnia 1940 r.: przez kolejne dwa i pół roku około 1000 z nich zabrano z placówek opiekuńczych i zagazowano lub wywieziono do Polski, a tam zabito. Jako pretekst podano, że aryjski personel się na nich skarżył i nie można od niego oczekiwać, by ich leczył. Dyrektorzy szpitali psychiatrycznych, jak Hermann Pfannmüller 20 września 1940 r., we właściwym momencie, gdy ostatni żydowski podopieczny został zabrany lub zabity, z dumą meldowali, że oto ich instytucja jest już „wolna od Żydów”²⁵³.

Procedura wyglądała mniej więcej tak samo w przypadku wszystkich kategorii pacjentów wybranych do uśmiercenia. Wskazanego dnia przybywały po nich duże szare autobusy, przypominające te wykorzystywane do dostarczania poczty lub transportu publicznego na terenach wiejskich. Choć lekarze oraz funkcjonariusze T-4 wielokrotnie zapewniali, że ci pacjenci są obłąkani, niewładni decydować o samych sobie i nie wiedzą, co się wokół nich dzieje, to w zdecydowanej większości przypadków osób wyselekcjonowanych do zagazowania rzecz się miała zgoła inaczej, nawet jeżeli rzekomo były „ograniczone umysłowo”. Niektórzy początkowo cieszyli się z urozmaicenia, jakim było pojawienie się autobusu, wierząc w zapewnienia personelu, że czeka ich wycieczka. Ale wielu aż za dobrze rozumiało, że są wywożeni na śmierć. Lekarze i pielęgniarki nie zawsze dbali o pozory, a w szpitalach psychiatrycznych oraz instytucjach opiekuńczych całych Niemiec wkrótce zaczęły krążyć plotki. „Znowu żyję w strachu”, napisała jedna z kobiet z zakładu w Szczecinie do rodziny, „bo znowu przyjechały samochody (…). Samochody były tu wczoraj i osiem dni temu też, znowu zabrały wielu ludzi tam, gdzie nikt by nie pomyślał. Byliśmy tacy smutni, że wszyscy płakaliśmy”. Gdy pielęgniarka powiedziała „Do zobaczenia!” do pewnej pacjentki z Reichenau wsiadającej właśnie do autobusu, ta się odwróciła i odparła, że „już się nie zobaczą, wiedziała, co przeznaczyło jej Prawo Hitlera”. „Jadą mordercy!”, wykrzyknął pewien pacjent Emmendingen na widok autobusu. Personel często faszerował niespokojnych podopiecznych silnymi środkami uspokajającymi, żeby można ich zapakować do autobusów w stanie półśpiączki. Lecz niektórzy pacjenci zaczęli odmawiać przyjmowania zastrzyków, gdyż lękali się, że zawierają truciznę. Inni stawiali fizyczny opór przy wsiadaniu do autobusów, a brutalność, z jaką ich wówczas traktowano, jedynie potęgowała strach innych. Wielu wpadało w niepohamowany płacz, gdy wciągano ich do środka²⁵⁴.

Na miejscu na spotkanie pacjentów wychodził personel, prowadził ich do sali przyjęć i nakazywał im się rozebrać. Następnie wydawano im kwit z imieniem i nazwiskiem oraz poddawano ich powierzchownemu badaniu lekarskiemu, które miało na celu głównie wykrycie poszlak mogących posłużyć za wiarygodną przyczynę zgonu do akt; osobom posiadającym cenne plomby w zębach malowano na plecach lub na ramieniu krzyżyk. Na ciele przybijano im pieczątkę lub przyklejano numer identyfikacyjny; byli fotografowani (aby ukazać ich rzekomą ułomność fizyczną lub psychiczną), a następnie, wciąż nagich, zabierano do komory gazowej, zakamuflowanej tak, by wyglądała jak sala z natryskiem. Pacjentom, którzy nadal wykazywali niepokój, wstrzykiwano środki uspokajające. Gdy znaleźli się w środku zamykano drzwi, a personel wypuszczał gaz. Śmierć pacjentów absolutnie nie była spokojna czy humanitarna. Pewien świadek, obserwujący zagazowywanie w Hadamar przez wizjer, opowiedział później, co widział:

„Jakieś 40-50 osób ciasno ściśniętych w sali obok powoli umierało. Niektórzy leżeli na podłodze, inni powoli siadali, wielu otwierało usta, jak gdyby brakowało im powietrza. Ich śmierć była tak pełna cierpienia, że nie może być mowy o humanitarnym uśmiercaniu, tym bardziej, że wielu z zabitych mogło mieć chwile przebłysku świadomości i rozumieć, co się dzieje. Przyglądałem się procedurze przez 2-3 minuty, po czym wyszedłem, ponieważ nie byłem w stanie dłużej patrzeć i zrobiło mi się niedobrze”²⁵⁵.

Normalnie pacjentów uśmiercano w grupach po 15-20 osób, lecz czasami w ciasnych komorach upychano ich znacznie więcej. Przytomność tracili po mniej więcej pięciu minutach; po dwudziestu już nie żyli. Personel odczekiwał godzinę lub dwie, a następnie wietrzył komorę wentylatorami. Do wnętrza wchodził lekarz, aby potwierdzić zgony, a po nim pojawiali się sanitariusze znani jako „palacze” (Brenner), którzy rozplątywali ciała i zaciągali je do „pokoju śmierci”. Tam wybrane ciała poddawano sekcji; przeprowadzali je młodsi lekarze, potrzebujący praktyki w patologii, lub też inni, którym polecono usunąć rozmaite organy i przesłać je do instytutów badawczych na analizy. Palacze zabierali także ciała oznaczone krzyżykami i wyłamywali złote zęby, które następnie pakowano i wysyłano do biura T-4 w Berlinie. Następnie ciała umieszczano na metalowych paletach i transportowano do pomieszczenia krematoryjnego, gdzie palacze, nierzadko pracując nocami, zamieniali je w popiół²⁵⁶.

Rodziny i krewnych ofiar informowano o ich przeniesieniu do ośrodków śmierci dopiero po fakcie²⁵⁷. Instytucja przyjmująca, po bezpiecznym przybyciu pacjentów, wysyłała bliskim list z informacją, lecz ostrzegała w nim, aby nie wybierali się z odwiedzinami, dopóki podopieczni na dobre się nie zadomowią. Oczywiście w chwili, gdy bliscy otrzymywali list, pacjenci już nie żyli. Jakiś czas później rodziny powiadamiano, że pacjent zmarł na atak serca, zapalenie płuc, gruźlicę lub podobną chorobę wymienioną w spisie dostarczonym przez biuro T-4. Do powiadomienia dołączano notatki z badania przeprowadzonego po ich przybyciu. Świadomi, że w pewnym sensie działają nielegalnie, lekarze podpisywali się na świadectwach zgonu fałszywymi nazwiskami oraz naturalnie umieszczali na nich nieprawdziwą datę, by wyglądało na to, że pacjent zmarł kilka dni lub tygodniu po przyjęciu do ośrodka, a nie po zaledwie kilku godzinach. Opóźnianie podawania zgonów do wiadomości miało pewien efekt uboczny, a mianowicie wzbogacało daną instytucję, gdyż nadal pobierała świadczenia, emerytury oraz pomoc od rodziny przekazywane w okresie od rzeczywistej śmierci pacjenta do momentu jej formalnego odnotowania w świadectwie zgonu. Rodzinom ofiarowano urny z, jak im mówiono, prochami nieszczęsnych bliskich, lecz faktycznie palacze po prostu wypełniali je popiołem nagromadzonym w krematorium po spaleniu całej grupy ofiar. Co się tyczy odzieży ofiar, to krewnych informowano, że została przekazana Narodowosocjalistycznej Pomocy Społecznej, choć tak naprawdę, jeżeli tylko była dobrej jakości, zazwyczaj trafiała do szaf personelu ośrodków. Wyszukany mechanizm mistyfikacji obejmował także mapy, na których, w miejscu wskazującym rodzinną miejscowość każdej z ofiar, personel wbijał kolorowe szpilki. Gdy w jednym miejscu pojawiło się ich zbyt wiele, mówiono, że ofiara zmarła w innej instytucji; ośrodki uśmiercania wymieniały się nawet listami zabitych, żeby odsunąć groźbę zrodzenia się podejrzeń. W zachowanie całego procesu w tajemnicy wkładano maksimum wysiłku. Personel nie mógł nawiązywać bliższych kontaktów w lokalnych społecznościach i przysięgał, że nie ujawni, co dzieje się w ośrodkach, nikomu z wyjątkiem upoważnionych funkcjonariuszy. „Każdy, kto nie będzie trzymał buzi na kłódkę”, zwrócił się Christian Wirth do grupy nowych palaczy w Hartheim, „trafi do obozu koncentracyjnego lub zostanie rozstrzelany”²⁵⁸.

W samych ośrodkach, dzięki licznym formularzom oraz dokumentom, jakie generowały, panowała złudna atmosfera chłodnej kalkulacji. Osoby, które dokonywały zabójstw, często upijały się specjalnie przyznawanymi im racjami alkoholu. Meldowano, że oddają się wzajemnie licznym, przygodnym stosunkom seksualnym, aby oderwać myśli od wszechobecnego ciągu śmierci. W Hartheim personel zorganizował przyjęcie, aby uczcić dziesięciotysięczną kremację. Pracownicy zgromadzili się w krematorium wokół nagiego ciała niedawno zagazowanej ofiary, które leżało na noszach przykryte kwiatami. Jeden z członków personelu przebrał się za duchownego i odprawił krótkie nabożeństwo, następnie wszystkim obecnym rozdano piwo. W sumie w Hartheim zagazowano przynajmniej 20 000 ludzi, tyle samo w Sonnenstein, 20 000 w Brandenburgu i Bernburgu, oraz kolejne 20 000 w Grafeneck i Hadamar, co daje łączną liczbę 80 000²⁵⁹.

IV

Pomimo otaczającej go tajemnicy, informacje o programie przymusowej eutanazji nie mogły na dłuższą metę pozostać zamknięte w murach ośrodków śmierci oraz w granicach biurokracji T-4. Ludzie mieszkający w pobliżu Hadamar zauważali kłęby dymu wydobywającego się z kominów zakładu w krótkim czasie po pojawieniu się każdego transportu pacjentów; z kolei członkowie personelu, którzy przy rzadkich okazjach, gdy pozwalano im wyjść, udawali się na zakupy lub pili w miejscowych oberżach, naturalnie mówili o swojej pracy. Inni zauważali autobusy przyjeżdżające do ich miejscowości po psychicznie chorych pacjentów; pewnego razu na początku 1941 r. pacjentów zakładu w Absbergu upychano w autobusach nie za bramą ośrodka, lecz na środku miejskiego rynku, na oczach mieszkańców, którzy poczęli protestować, lamentować i miotać obelgi, gdy ci stawiali opór i byli brutalnie wciągani do pojazdów przez rosłych sanitariuszy²⁶⁰. Podejrzenia jeszcze bardziej szerzyły się wśród bliskich osób wywiezionych do ośrodków śmierci. Niektórzy perspektywę zgonu dzieci lub niesamodzielnego finansowo krewnego przyjmowali z radością; mniej wnikliwi pozwalali, aby ich obawy uśmierzyły bałamutne zapewnienia tych instytucji. Lecz większość rodziców i krewnych dysponowała własnymi kanałami informacji, a rodziny znajdujące się w tej sytuacji znały się nawzajem, gdyż wpadały na siebie w czasie wizyt lub, wcześniej, pod gabinetami lekarskimi. Gdy dowiadywały się, że bliskich przenoszono do miejsc pokroju Hartheim czy Hadamar, instynktownie czuły, co się dzieje. Czasami krewni starali się zabrać chorych do domu, zanim trafią na listę pacjentów do przeniesienia. Pewna matka napisała do dyrektora placówki, w której znajdował się jej syn, gdy usłyszała, że został on już przeniesiony: „Jeżeli mój syn już nie żyje, to zwracam się z prośbą o jego prochy, ponieważ w Monachium krążą najróżniejsze plotki i choć raz pragnę mieć jasność”. Inna kobieta napisała na marginesie oficjalnego powiadomienia o przeniesieniu jej ciotki do Grafeneck: „Za kilka dni otrzymamy wieści o śmierci biednej Idy (…). Drżę na myśl o następnym liście (…). Nawet nie będziemy mogli udać się nad grób Idy i nie można mieć pewności, że przesłane prochy będą jej”. Gdy nadchodziły oficjalne powiadomienia o zgonach, strach coraz częściej przeradzał się w gniew. Siostra jednego z zamordowanych mężczyzn napisała do dyrektora placówki, z której został przeniesiony, z pytaniem – dlaczego w ogóle go zabrano, skoro był tak chory, że wkrótce zmarł? Jego choroba „nie mogła po prostu pojawić się wczoraj”. „Przecież”, stwierdziła z wściekłością, „mamy tu do czynienia z biedną, chorą istotą ludzką potrzebującą pomocy, a nie z bydłem!”²⁶¹.

Niektórzy urzędnicy wymiaru sprawiedliwości odnotowali niecodzienną częstotliwość zgonów wśród podopiecznych szpitali, a kilku prokuratorów zastanawiało się nawet nad poproszeniem Gestapo o zbadanie tej sprawy. Jednakże nikt nie posunął się tak daleko jak Lothar Kreyssig, sędzia z Brandenburga specjalizujący się w sprawach o kuratelę nad niepełnoletnimi oraz adopcyjnych. Kreyssig był weteranem oraz członkiem Kościoła Wyznającego. Nabrał podejrzeń, gdy umysłowo chorych pacjentów, nad którymi sąd pełnił nadzór (znajdowali się więc w jego obszarze odpowiedzialności), zaczęto przenosić z ośrodków, a wkrótce informowano o ich nagłym zgonie. Kreyssig napisał do ministra sprawiedliwości Gürtnera, protestując przeciwko – jak to określił – bezprawnemu i niemoralnemu programowi masowych morderstw. Odpowiedzią resortu na tę oraz inne, podobne wątpliwości lokalnych funkcjonariuszy systemu sprawiedliwości była kolejna próba opracowania aktu prawnego nadającego mordercom faktyczny immunitet. Została jednak zawetowana przez samego Hitlera, który uznał, że nagłośnienie sprawy zapewniłoby groźną amunicję alianckiej propagandzie. Pod koniec kwietnia 1941 r. Ministerstwo Sprawiedliwości zorganizowało spotkanie informacyjne, na którym Brack i Heyde starali się uspokoić starszych sędziów i prokuratorów. Tymczasem Kreyssig został wezwany na rozmowę z czołowym urzędnikiem resortu, sekretarzem stanu Rolandem Freislerem, który poinformował go, że uśmiercanie odbywa się na rozkaz Hitlera. Nie akceptując tego wyjaśnienia, Kreyssig napisał do dyrektorów szpitali psychiatrycznych w swoim okręgu, informując ich, że przeniesienia pacjentów do ośrodków śmierci są nielegalne, i zagroził im krokami prawnymi, jeżeli przetransportują choćby jeszcze jednego pacjenta podlegającego jego jurysdykcji. Oświadczył, że obrona interesów, a nawet życia jego podopiecznych jest jego prawnym obowiązkiem. Późniejsza rozmowa z Gürtnerem również nie przekonała go, że postępuje niewłaściwie, a w grudniu 1941 r. został zmuszony do przejścia na emeryturę²⁶².

Kreyssig był osamotniony w swoich upartych próbach zatrzymania programu. Ministerstwo Sprawiedliwości uśmierzyło wątpliwości zainteresowanych sędziów oraz prokuratorów i nie doprowadziły one do żadnych działań prawnych. Przypuszczalnie większą troskę wyrażali przywódcy religijni. Pomimo przenoszenia licznych pacjentów do instytucji państwowych po roku 1936, bardzo wieloma upośledzonymi psychicznie i fizycznie nadal opiekowano się w szpitalach i domach prowadzonych przez Kościoły oraz ich świeckie organizacje pomocowe – Misję Wewnętrzną w przypadku Kościoła ewangelickiego i Caritas Kościoła katolickiego. Część dyrektorów zakładów psychiatrycznych Misji Wewnętrznej próbowała opóźnić rejestrację oraz transport swoich podopiecznych, a jeden z nich, pastor Paul Gerhard Braune, dyrektor kilku takich szpitali w Wirtembergii, zdołał pozyskać wsparcie pastora Friedricha von Bodelschwingha, postaci powszechnie znanej w środowisku protestanckiej pomocy społecznej. Bodelschwingh kierował słynnym szpitalem Bethel w Bielefeld i bez ogródek odmówił pozwolenia na zabranie swoich pacjentów na śmierć. Gauleiter tego okręgu nie zezwolił na jego aresztowanie, gdyż cieszył się on reputacją nie tylko w całych Niemczech, ale i na świecie; Boldelschwingh słynął z bezinteresownego stosowania zasad Chrystusa w dobroczynności. W samym środku sporu, tuż po północy 19 września 1940 r., nad szpitalem pojawił się samolot, który zbombardował placówkę, zabijając jedenaścioro upośledzonych dzieci i pielęgniarkę. Goebbels bez chwili zwłoki polecił prasie zaatakować barbarzyństwo Brytyjczyków – „Dzieciobójstwo w Bethel – odrażająca zbrodnia”, grzmiał nagłówek jednej z gazet. Kontrolowane przez państwo media pytały: jak Brytyjczycy mogli wybrać sobie za cel tak szeroko znany ośrodek chrześcijańskiej dobroczynności? Sam Bodelschwingh był aż nadto świadomy ironii sytuacji. „Czyż powinienem”, zapytał lokalnego urzędnika państwowego, „potępić postępek Anglików, a wkrótce potem przyłożyć rękę do ‘dzieciobójstwa’ w Bethel na o wiele większą skalę?”²⁶³.

Dwa dni po nalocie niemiecki urzędnik należący do informatorów amerykańskiego korespondenta Williama L. Shirera, przyszedł do jego hotelu i po odłączeniu aparatu telefonicznego powiedział, że Gestapo zabija podopiecznych zakładów dla umysłowo chorych. Dał jasno do zrozumienia, że szpital Bethel został zbombardowany przez niemiecki samolot, ponieważ von Bodelschwingh nie chciał współpracować. Śledztwo Shirera przyniosło rezultaty pod koniec listopada. „To opowieść o złu”, zanotował w dzienniku. Niemiecki rząd, napisał, „systematycznie uśmierca umysłowo niedoskonałą ludność Rzeszy”. Jeden z informatorów określił liczbę zabitych na 100 000, ale Shirer uznał ją za przesadzoną. Amerykański reporter odkrył, że morderstwa są dokonywane na pisemny rozkaz Hitlera i kieruje nimi Kancelaria Führera. Jego informatorzy odnotowali także całą masę nekrologów pacjentów Grafeneck, Hartheim i Sonnenstein, zamówionych przez krewnych ofiar. Czasami były one napisane czymś w rodzaju szyfru, który nie pozostawiał wątpliwości, że bliscy wiedzą, co tak naprawdę się dzieje: „Otrzymaliśmy niewiarygodne nowiny (…). Po tygodniach niepewności (…). Po kremacji dotarły do nas smutne wieści (…)”. Shirer uznał, że czytelnicy niemieckich gazet potrafiliby czytać pomiędzy linijkami takich informacji i właśnie dlatego zakazano ich publikowania. Program, zakonkludował, jest „rezultatem tego, że skrajni naziści postanowili wcielić w życie swoje eugeniczne oraz socjologiczne pomysły”²⁶⁴.

Boldeschwingh i Braune udali się na spotkanie z Brackiem, żeby zaprotestować przeciwko zabójstwom, a następnie, wraz ze słynnym chirurgiem Ferdinandem Sauerbruchem, starali się wywrzeć nacisk na ministra Gürtnera. Oba spotkania nie przyniosły żadnych rezultatów, więc Braune opracował szczegółową dokumentację morderstw i wysłał ją Hitlerowi, najwyraźniej wierząc, że ten o niczym nie wie. Pod koniec długiego i drobiazgowego objaśnienia sprawy Braune poprosił o wstrzymanie programu. „Czy jeżeli ludzkie życie znaczy tak niewiele, to moralność całego narodu nie jest zagrożona?”, pytał retorycznie. Poinformowano go, że Hitler nie jest w stanie położyć tamy programowi. 12 sierpnia 1940 r. Braune został aresztowany i uwięziony przez Gestapo; lecz 31 października tego samego roku, po krótkim pobycie w areszcie, zwolniono go pod warunkiem, że zaprzestanie swojej akcji²⁶⁵. 19 lipca 1940 r. Theophil Wurm, protestancki biskup Wirtembergii, napisał do ministra spraw wewnętrznych Fricka, prosząc o zaprzestanie mordów:

„Jeżeli tak ważka kwestia, jak troska o setki tysięcy towarzyszy rasowych potrzebujących opieki, rozpatrywana jest wyłącznie z punktu widzenia przelotnej zasady użyteczności i rozwiązywana w poczuciu brutalnej eksterminacji owych towarzyszy rasowych, to ostatecznie postawiono na złowrogi rozwój spraw i w końcu porzucono chrześcijaństwo, żywą siłę, która określa życie jednostki i wspólnoty w narodzie niemieckim (…). Z tej równi pochyłej nie ma już odwrotu”²⁶⁶.

Nie otrzymawszy odpowiedzi, 5 września 1940 r. napisał ponownie, pytając: „Czy Führer wie o tej sprawie? Czy ją zatwierdził?”²⁶⁷.

Problem takich działań leżał w tym, że koniec końców ograniczały się do interwencji ledwie kilku odważnych osób, a co za tym idzie, były nieskuteczne. Nie prowadziły również do żadnego szerszego i ogólnego sprzeciwu w Trzeciej Rzeszy. Członkowie wojskowo-konserwatywnej opozycji doskonale zdawali sobie sprawę z tych morderstw i stanowczo je potępiali, ale krytyczną postawę w stosunku do reżimu przyjęli już wcześniej z innych przyczyn²⁶⁸. Ludzie tacy jak von Bodelschwingh nie sprzeciwiali się wszystkim aspektom funkcjonowania Trzeciej Rzeszy. W tym czasie, po latach reżimowych prześladowań, Kościół Wyznający był w opłakanym stanie. Większość protestanckich pastorów oraz urzędników pomocy społecznej należała do pronazistowskich Niemieckich Chrześcijan lub też nie wychylała się, tocząc wewnętrzne walki, wstrząsające Kościołem ewangelickim po 1933 roku. Aż połowę zamordowanych pacjentów stanowili podopieczni instytucji zarządzanych przez Kościół protestancki lub katolicki; często wywożono ich na śmierć za zgodą ludzi stojących na ich czele²⁶⁹. Ogólnokrajowe kierownictwo Misji Wewnętrznej było gotowe pogodzić się z zabójstwami, dopóki ograniczały się do „ludzi chorych, którzy nie są już zdolni do umysłowego pobudzenia i nie nadają się do ludzkiego społeczeństwa”. Był to kompromis akceptowalny nawet dla von Bodelschwingha, dopóki tylko byłby jednoznacznie wyrażony w formalnym, publicznym akcie prawnym – choć wykorzystał on szansę do stworzenia rozbudowanych zabezpieczeń selekcji w podległych mu instytucjach, mających na celu wywoływanie niekończących się opóźnień całego procesu. Wątpliwości, dezorientacja i rozpacz dręczyły sumienia pastorów debatujących, czy należy protestować przeciwko państwu, którego fundamentalnej legitymacji nie podważali. Czy nie zaszkodziłoby to Kościołowi, o ile nie przemówiłby jednym głosem? Jeżeli się sprzeciwią, to czy po prostu nie skończy się to przejęciem kontroli nad instytucjami Misji Wewnętrznej przez państwo? Wielu bało się, że publiczny protest da państwu doskonały pretekst do zintensyfikowania dalszych prześladowań. W czasie jednego z wielu spotkań w tej sprawie pastor Ernst Wilm, członek Kościoła Wyznającego, który pracował w szpitalu Bethel von Bodelschwingha, zauważył: „Mamy obowiązek wstawiać się i dzielić odpowiedzialność za naszych chorych (…) a zatem nie można powiedzieć: byłem w rękach morderców, a ty tylko wzruszyłeś ramionami”. Pod koniec 1940 r. oraz przez większość następnego roku nieliczni, zatwardziali przeciwnicy uśmiercania, tacy jak on, wyrażali właśnie taki pogląd²⁷⁰.

V

Kościół katolicki również znajdował się pod ostrzałem reżimu już od kilku dobrych lat. Wiele jego organizacji świeckich zostało zdelegalizowanych, a liczni duchowni aresztowani i uwięzieni. Jego porozumienie z reżimem, przypieczętowane konkordatem z papieżem Piusem XI, podpisanym w 1933 r., który rzekomo chronił pozycję Kościoła w Niemczech w zamian za gwarancję, że kler nie będzie mieszał się do polityki, zostało podarte na strzępy. Do 1939 r. czołowi niemieccy prałaci woleli trzymać głowy nisko, gdyż bali się, że może spotkać ich coś gorszego²⁷¹. Niemniej jednak Kościół katolicki pod przewodnictwem papiestwa był zdecydowanie bardziej zjednoczonym ciałem, niż kiedykolwiek mógłby być jego protestancki odpowiednik, i istniały pewne dogmaty, w sprawie których nie był gotowy do ustępstw. Watykan już wcześniej skarżył się na politykę sterylizacji rasowo niezdatnych wprowadzoną przez reżim i istniało małe prawdopodobieństwo, że przejdzie do porządku dziennego nad eskalacją tej polityki oraz przekształceniem jej w otwarcie popełniane mordy. Niemieccy biskupi potępili sterylizację i ogłosili wytyczne określające zakres, w jakim katoliccy lekarze, pielęgniarki i urzędnicy mogą w niej uczestniczyć, choć w praktyce ich nie egzekwowano. W tym czasie w Rzymie zasiadał już nowy papież, wybrany 2 marca 1939 r. Pius XII, czyli nikt inny, jak kardynał Pacelli, który przez większość lat 20. był przedstawicielem Watykanu w Niemczech. Płynnie czytał oraz mówił po niemiecku i odegrał bardzo dużą rolę w przygotowaniu papieskich protestów przeciwko przedwojennym pogwałceniom konkordatu. W październiku 1939 r. jego pierwsza encyklika, Summi Pontificatus, głosiła, że państwo nie powinno starać się zastępować Boga w roli sędziego decydującego o ludzkim życiu. Lecz protesty katolików przeciwko mordowaniu upośledzonych rozpoczęły się dopiero latem 1940 r., a iskrą, która je zapoczątkowała, były kontrowersyjne wydarzenia w szpitalu Bethel²⁷².

Szpital znajdował się w diecezji biskupa Clemensa Augusta von Galena, który w latach 1933-1934 pogodził się z reżimem, ale im bliżej było wojny, tym bardziej krytyczna stawała się jego postawa, zwłaszcza w obliczu ideologicznych ataków na chrześcijaństwo ze strony czołowych nazistów, takich jak Alfred Rosenberg czy Baldur von Schirach²⁷³. Galen, wyposażony w obszerne informacje przez von Bodelschwingha, 28 lipca 1940 r. napisał do kardynała Adolfa Bertrama i ze szczegółami przedstawił mu kampanię morderstw, nawołując przy tym, aby Kościół zajął w tej sprawie moralne stanowisko. Inni biskupi także byli zaniepokojeni. Conrad Gröber, arcybiskup Freiburga, 1 sierpnia 1940 r. napisał do Hansa-Heinricha Lammersa, szefa Kancelarii Rzeszy, informując go o zmartwieniach świeckich katolików, których bliskich uśmiercono, i ostrzegając, że mordy zaszkodzą międzynarodowej reputacji Niemiec, a także oferując pokrycie wszelkich kosztów „wynikających dla państwa z troski o umysłowo chorych przeznaczonych na śmierć”²⁷⁴. Wiele instytucji, których podopiecznych zabierano na śmierć, prowadził niemiecki Caritas, główna katolicka organizacja pomocy społecznej, a ich dyrektorzy usilnie prosili hierarchię katolicką o rady. 11 sierpnia 1940 r. Konferencja Biskupów w Fuldzie sprzeciwiła się morderstwom w kolejnym liście do Lammersa, a następnie wyznaczyła biskupa Heinricha Wienkena z Caritasu do osobistego złożenia oświadczenia. W Ministerstwie Spraw Wewnętrznych funkcjonariusze z T-4 próbowali usprawiedliwić zabójstwa, lecz Wienken, powołując się na piąte przykazanie („Nie zabijaj”), ostrzegł, że jeżeli program nie ustanie, to Kościół nagłośni sprawę²⁷⁵.

Jednakże podczas kolejnego spotkania Wienken ustąpił i poprosił jedynie, aby pacjentów poddawano bardziej drobiazgowym badaniom przed wytypowaniem ich do uśmiercenia. Zaczął się obawiać, iż jego postawa podkopie wysiłki zmierzające do oswobodzenia katolickich księży z Dachau. Został jednak przywołany do porządku przez kardynała Michaela Faulhabera, który stanowczo poinformował go, że kwestie, którymi się przejmuje, są „marginalne” w stosunku do najważniejszego faktu – że mordowani są ludzie. „Jeżeli sprawy będą toczyć się bieżącym rytmem”, ostrzegł kardynał, „egzekucje zostaną doprowadzone do końca w pół roku”²⁷⁶. Co do sugestii, najwyraźniej wysuniętej przez Wienkena, że pisma sir Thomasa More’a usprawiedliwiają zabijanie niesprawnych, Faulhaber napisał z drwiną, iż „trudno powstrzymać się przed napisaniem satyry. Więc Anglik i wieki średnie stali się nagle wzorcami do naśladowania. Równie dobrze można odwołać się do palenia czarownic i pogromów Żydów w Strasburgu”²⁷⁷. Negocjacje ostatecznie się załamały, ponieważ MSW nie zgodziło się złożyć niczego na piśmie. 2 grudnia 1940 r. Watykan wydał dekret stwierdzający stanowczo: „Bezpośrednie zabicie niewinnej osoby ze względu na umysłowe lub fizyczne ułomności jest niedozwolone”. Jest to „sprzeczne z prawem naturalnym i pozytywnym prawem Boskim”²⁷⁸. Na przekór temu niemiecka hierarchia kościelna uznała, że dalsze kroki są niewskazane. „Wszelkie nieostrożne i pochopne działania”, przestrzegał 2 sierpnia 1940 r. główny doradca kardynała Bertrama, „w praktyce mogą przynieść niezwykle zgubne i dalekosiężne konsekwencje w sprawach duszpasterskich i kościelnych”²⁷⁹. 5 sierpnia Bertram powiedział van Galenowi, że dowody nie są wystarczające na tyle, aby złożyć protest. Dopiero 9 marca 1941 r. von Galen wydrukował dekret w swoim oficjalnym biuletynie. Do zabrania głosu skłoniło go wreszcie aresztowanie księży przez Gestapo oraz zajęcie nieruchomości jezuitów w jego rodzinnym Münster, żeby zapewnić kwatery ludziom, którzy stracili dach nad głową w wyniku nalotu. Przekonało go to, że ostrożność zalecana przez Bertrama prawie rok wcześniej jest bezcelowa. W kazaniach wygłoszonych 6, 13 i 20 lipca 1941 r. zaatakował zajęcie przez Tajną Policję kościelnego mienia w Münster oraz pod miastem, a także przeprowadzoną przez nią eksmisję mnichów, zakonnic oraz wiernych braci i sióstr. Ponadto skrytykował także akcję „eutanazyjną”. Policja próbowała zastraszyć von Galena i zmusić go do milczenia, dokonując nalotu na klasztor, w którym żyła jego siostra Helene von Galen, aresztując ją i zamykając w celi. Jednakże ta, pełna odwagi, umknęła Gestapo, uciekając przez okno²⁸⁰.

Galen był do cna poruszony. W czwartym kazaniu, z 3 sierpnia 1941 r., posunął się znacznie dalej niż do tej pory. Skłoniła go do tego potajemna wizyta ojca Heinricha Lackmanna, kapelana zakładu w Marienthal, który powiedział mu, że tamtejsi podopieczni mają zostać wywiezieni na śmierć, i poprosił go, aby coś w tej sprawie uczynił. Galen uznał to za potencjalną zbrodnię i działał w oparciu o założenie – zresztą zgodne z prawdą – że jego obowiązkiem jest jej ujawnienie. W kazaniu najpierw ponownie odniósł się do aresztowania księży i konfiskaty mienia Kościoła, a następnie przeszedł do obszernej krytyki całego programu eutanazji. Przedstawił poszlakowe szczegóły, o których w kazaniu z 6 lipca jedynie napomknął, w tym konkretne przypadki, i dodał nawet, że naczelny lekarz Trzeciej Rzeszy, dr Conti, „nie robił tajemnicy z faktu, że w Niemczech rzeczywiście rozmyślnie zabito już wielu psychicznie chorych ludzi, a w przyszłości ma zostać zabitych jeszcze więcej”. Oświadczył, że są to bezprawne morderstwa. Powiedział, że dowiedziawszy się o transporcie pacjentów z instytucji w Marienthal pod Münster pod koniec minionego miesiąca, formalnie oskarżył winnych mordów w liście do prokuratora publicznego. Ludzie – zwrócił się do swojej wspólnoty wiernych – to nie stare konie czy krowy, żeby zarzynać ich, gdy stają się bezużyteczni. Jeżeli tę zasadę stosowano by w odniesieniu do istot ludzkich, „to zasadniczo otworem staje droga do zamordowania wszystkich nieproduktywnych ludzi, wszystkich nieuleczalnie chorych, wszystkich, którzy nie mogą pracować ze względu na inwalidztwo wojenne, otworem staje droga do zamordowania nas wszystkich, gdy tylko staniemy się starzy i słabi, a co za tym idzie, bezproduktywni”. W tych okolicznościach – pytał retorycznie – „któż może dalej ufać swojemu lekarzowi?”. Nie dało się zaprzeczyć przytoczonym przez niego faktom. Katolicy, obwieścił, muszą unikać tych, którzy bluźnią, atakują ich religię, czy też sprowadzają śmierć na niewinne kobiety i mężczyzn. W innym razie staną się współwinni²⁸¹.

Kazania, a zwłaszcza ostatnie, wywołały ogromną sensację. Galen kazał je wydrukować i jako wieść duszpasterską odczytać w parafialnych kościołach. Brytyjczycy zdobyli jeden egzemplarz i nadali jego fragmenty w BBC German Service, zaś kopie w formie ulotek zrzucili nad Niemcami, a także, tłumacząc go na kilka różnych języków, rozprowadzili we Francji, Holandii, Polsce oraz w innych częściach Europy. Kopie znalazły drogę pod strzechy. W rezultacie część obywateli zaprotestowała lub rozmawiała o morderstwach z kolegami z pracy; wielu aresztowano i osadzono w obozach koncentracyjnych, w tym także księży, którzy powielali i rozprowadzali kazania. Działania von Galena ośmieliły innych biskupów, na przykład Antoniusa Hilfricha, biskupa Limburga, który 13 sierpnia 1941 r. napisał list protestacyjny do ministra Gürtnera (on sam też był katolikiem), potępiając w nim mordy jako „niesprawiedliwość wołającą o pomstę do Nieba”²⁸². Biskup Moguncji Albert Stohr w kazaniach potępił odbieranie życia²⁸³. Był to najsilniejszy, najbardziej jednoznaczny i najbardziej rozpowszechniony ruch sprzeciwu przeciwko jakiejkolwiek z nazistowskich polityk od narodzin Trzeciej Rzeszy. Sam von Galen zachował spokój – pogodził się z męczeństwem. Ale nic się nie wydarzyło. Nadał sprawie tak duży rozgłos, że nazistowscy przywódcy, choć byli wściekli, bali się podjąć przeciwko niemu jakieś kroki. Gauleiter Meyer napisał do Bormanna, domagając się powieszenia biskupa, a Bormann chętnie poparł ten pomysł, lecz gdy opowiedział o tych wydarzeniach Hitlerowi i Goebbelsowi, ci doszli do wniosku, że zrobienie z von Galena męczennika zrodziłoby dalsze niepokoje, których w samym środku wojny po prostu nie można ryzykować. Führer stwierdził, że rozprawi się z nim po wojnie. Szeregowi członkowie Partii z Münster nie mogli tego pojąć: dlaczego – pytali – biskup nie siedzi w więzieniu, skoro ewidentnie jest zdrajcą²⁸⁴?

Rząd udzielił zawoalowanej odpowiedzi: w sierpniu 1941 r. opublikował film pod tytułem Ich klage an! [Oskarżam! – dop. tłum], w którym piękna młoda kobieta cierpiąca na stwardnienie rozsiane wyraża pragnienie zakończenia swoich cierpień, i po długich rozważaniach na temat słuszności i niesłuszności tej decyzji mąż oraz przyjaciel pomagają jej umrzeć. Dyskusje objęły także zasadę przymusowej eutanazji, usprawiedliwionej w jednym z fragmentów filmu długim wykładem profesora uniwersyteckiego. Film obejrzało 18 milionów widzów i, jak meldowała Służba Bezpieczeństwa SS, wielu uznało go za odpowiedź udzieloną von Galenowi. W rzeczy samej, za pojawienie się niektórych scen odpowiadał Viktor Brack z biura T-4. Osoby starsze, a zwłaszcza lekarze oraz ludzie dobrze wykształceni, odrzucili jego przekaz, ale młodsi lekarze byli znacznie bardziej przychylni, zakładając, że eutanazja zostanie przeprowadzona ze względów medycznych po odpowiednim badaniu, a wielu prostych obywateli zgadzało się z tą zasadą. Dało się słyszeć opinie prawników, że coś w rodzaju „wspomaganego samobójstwa” ukazanego na ekranie powinno znaleźć silniejsze umocowanie w prawie, podczas gdy większość ludzi popierała eutanazję tylko jeżeli była dobrowolna. Jeżeli dana osoba była „opóźniona w rozwoju” (film w ogóle nie mówił o tej kategorii pacjentów), to według większości Niemców eutanazja powinna mieć miejsce jedynie za zgodą jej krewnych. SD donosiła, że księża katoliccy odwiedzają swoich parafian i próbują ich namówić, aby nie oglądali filmu. Prości obywatele nie byli pewni, w jakim celu powstał. „Film jest naprawdę interesujący”, stwierdził jeden z nich; „ale dzieje się w nim dokładnie to samo, co w zakładach dla obłąkanych, w których teraz zakatrupiają tych wszystkich szaleńców”. Przekaz podprogowy mówiący, że morderczy program T-4 jest uzasadniony, najwyraźniej nie przebił się do ludzkiej świadomości²⁸⁵.

A jednak program wstrzymano. Bezpośredni rozkaz Hitlera dla Brandta z 24 sierpnia 1941 r., przekazany dalej Bouhlerowi i Brackowi, zawieszał do odwołania zagazowywanie dorosłych, choć Führer zapewnił przy tym, że prowadzone na znacznie mniejszą skalę, a przez to mniej zauważalne, uśmiercanie dzieci będzie kontynuowane²⁸⁶. Nazistowscy przywódcy musieli z niechęcią przyznać, że kazania van Galena oraz powszechna, publiczna reakcja, jaką wzbudziły, utrudniają dalsze prowadzenie programu bez wzbudzania kolejnych niepokojów. Pielęgniarki oraz sanitariusze, zwłaszcza w katolickich ośrodkach dla chorych i niepełnosprawnych, zaczynali poważnie przeszkadzać w procedurze rejestracji. Opinia publiczna nabrała świadomości istnienia programu uśmiercania, a krewni, przyjaciele oraz sąsiedzi ofiar dawali głośny wyraz swemu zaniepokojeniu. Ponadto jednoznacznie łączyli całą sprawę z nazistowskim kierownictwem oraz jego ideologią; zaiste, pomimo żywionej przez ludzi pokroju biskupa Wurma naiwnej wiary, że Hitler o niej nie wiedział, zagrożenie, że na Führera spadnie część winy za program, stało się bardzo realne. W połowie 1941 r. nawet Himmler i Heydrich krytykowali „błędy w implementacji” akcji. Poza tym zaś „norma” wyznaczona przez Hitlera – 70 000 osób – została już zrealizowana²⁸⁷.

Niemniej te względy w żaden sposób nie pomniejszają doniosłości działań von Galena²⁸⁸. Nie da się stwierdzić, co stałoby się, gdyby nie zignorował rady swoich przełożonych z Kościoła katolickiego i nie sprzeciwił się uśmiercaniu umysłowo chorych oraz upośledzonych. Biorąc pod uwagę skłonność reżimu nazistowskiego do radykalizowania swoich polityk, jeżeli te nie spotykały się z oporem, można uznać za możliwe lub wręcz za prawdopodobne, że program byłby kontynuowany po sierpniu 1941 r., po osiągnięciu pierwotnie założonej „normy”; znalezienie ludzi do obsługiwania komór gazowych w Hadamar i innych miejscach nie stanowiłoby większej trudności, nawet gdyby część z pracujących zespołów wyjechała do Polski, co rzeczywiście miało miejsce. Ostatecznie okazało się, że naziści absolutnie nie porzucili zamiaru oczyszczenia społeczeństwa z osób, które według nich były dla niego ciężarem. Niemniej od sierpnia 1941 r., jeżeli ów cel w ogóle miał być realizowany, musiało odbywać się to powoli i w tajemnicy. Osoby umysłowo upośledzone, wieloletni pacjenci ośrodków psychiatrycznych oraz pozostali uznani przez reżim za ludzi wiodących „życie niegodne życia” byli po prostu zbyt blisko związani z głównymi sieciami niemieckiego społeczeństwa, by można było ich odizolować i się ich pozbyć – tym bardziej, że definicje odchyleń stosowane przez ekspertów T-4 były tak arbitralne i obejmowały tak wielu ludzi dostatecznie inteligentnych oraz aktywnych, że wiedzieli, co się dzieje i opowiadali o tym innym.

Z drugiej strony nie można powiedzieć tego o innych prześladowanych grupach niemieckiego społeczeństwa, na przykład o Cyganach czy Żydach. Galen nie wspominał o nich ani słowem, podobnie jak (z nielicznymi wyjątkami) pozostali przedstawiciele Kościoła katolickiego. Hitler wyciągnął z całej tej sytuacji naukę, jednakże nie doszedł do wniosku, iż niewskazane jest inicjowanie masowych mordów na dużych grupach ludności, ale że gdyby w przyszłości działania tego typu wymierzone w inne mniejszości natrafiły na podobne problemy, to niewskazane jest zapisywanie rozkazów na piśmie. A eufemistyczna propaganda otaczająca T-4, oszustwa, uspokajanie ofiar oraz ich bliskich – od opisywania uśmiercania mianem „specjalnej kuracji” po maskowanie komór gazowych tak, aby wyglądały jak natryski – wszystko to miało zostać zastosowane na większą skalę, gdy dojdzie do jeszcze większych mordów. Akcja przymusowej eutanazji stanowiła tajemnicę poliszynela; posługiwanie się eufemizmami oraz niedomówieniami dawało ludziom wybór: zignorować rzeczywistość i wziąć je za dobrą monetę, lub przeniknąć do ich prawdziwego znaczenia (co nie było trudnym czy problematycznym wyczynem) i następnie stanąć w obliczu trudnego wyboru – czy coś w tej sprawie zrobić. Do momentu zakończenia programu uśmiercania w sierpniu 1941 r. do „obsługi” maszynerii mordów wciągnięto spory odsetek środowiska medycznego oraz opiekuńczego. Poprzez mieszankę biurokratycznej rutyny, presję środowiskową, propagandę, a także różnego rodzaju zachęty i nagrody, krąg osób zaangażowanych w program nieubłaganie się rozszerzał – od początkowo skromnej grupy oddanych sprawie lekarzy, po internistów, psychiatrów, pracowników opieki społecznej, personel zakładów dla umysłowo chorych, pielęgniarki, sanitariuszy, administratorów, kierowców oraz wielu innych ludzi. Machina masowego mordu opracowana w ramach Akcji T-4, od selekcji ofiar po ekonomiczne wykorzystanie ich szczątków, działała z ponurą wydajnością. Jako że sprawdziła się w tym wypadku, była gotowa do zastosowania w kolejnych – na znacznie większą skalę²⁸⁹.

VI

Masowe mordy zainicjowane przez Trzecią Rzeszę jesienią 1939 r. w Niemczech, jak i na okupowanych terenach Polski, w żadnym razie nie były konsekwencją wybuchu wojny, w której, według nazistowskiej wierchuszki, na szali leżało samo istnienie Niemiec. Tym bardziej nie były skutkiem „barbaryzacji wojny” wynikłej ze zmagań na śmierć i życie prowadzonych z bezlitosnym wrogiem w ciężkich warunkach. Inwazja na Polskę toczyła się w korzystnych okolicznościach: przy dobrej pogodzie, przeciw wrogowi zmiecionemu z dużą łatwością. Atakujących oddziałów nie trzeba było przekonywać drogą politycznej indoktrynacji, że przeciwnik stanowi potężne zagrożenie dla przyszłości Niemiec, bo w przypadku Polaków byłoby to ewidentne kłamstwo. Zasadniczo lojalność grupowa w niższych szeregach armii pozostała niezachwiana; nie istniała konieczność zastępowania jej surowym, zdemoralizowanym systemem dyscypliny, ideologią rasową przeważającą nad wojskowymi wartościami²⁹⁰. Niemalże wszystko, co miało się wydarzyć w trakcie inwazji na Związek Radziecki po czerwcu 1941 r., w mniejszym zakresie rozegrało się już podczas uderzenia na Polskę, niemal dwa lata wcześniej²⁹¹. Już na samym początku do Polski wkroczyły Einsatzgruppen SS, które wyłapywały osoby politycznie niepożądane i rozstrzeliwały je lub wywoziły do obozów koncentracyjnych, masakrowały Żydów, aresztowały oraz wysyłały miejscowych mężczyzn do Niemiec w roli robotników przymusowych, a także zajmowały się systematyczną polityką czystek etnicznych i brutalnie egzekwowanych wysiedleń ludności.

Powyższe działania nie ograniczały się do SS. Od razu włączyli się do nich także funkcjonariusze NSDAP, „szturmowcy”, urzędnicy cywilni, a zwłaszcza oficerowie niższego szczebla i szeregowi żołnierze, a następnie w ich ślady poszli przesiedleni do Polski niemieccy osadnicy. Aresztowania, pobicia i morderstwa Polaków, a zwłaszcza Żydów, stały się czymś powszednim, lecz jeszcze bardziej uderzająca była intensywność nienawiści i pogardy okazywanej im przez zwykłych żołnierzy niemieckiej armii, którzy bez wahania, wręcz rytualnie poniżali Żydów na ulicach, śmiali się i szydzili, zmuszając ich do wyrywania sobie bród, oraz zmuszali do publicznych upokorzeń. Nie mniej uderzające było założenie atakujących i przesiedlanych Niemców, że mogą dowolnie korzystać z mienia Polaków i Żydów, jak z łupu. Kradzież i rabowanie żydowskiej własności, zwłaszcza przez niemieckich żołnierzy, było niemal powszechne. Czasami pomagali im i podjudzali ich miejscowi Polacy. Prosta ludność polska nieżydowskiego pochodzenia zazwyczaj rabowała także na własną rękę. Oczywiście wszystkie te działania były odbiciem oficjalnej polityki sterowanej ze szczytu przez samego Hitlera, który oświadczył, iż Polska ma zostać kompletnie zniszczona, jej wykształcone klasy ludności unicestwione, a ludność zepchnięta do statusu ciemnych helotów, których życie jest nic nie warte. Z Berlina nadszedł wyraźny rozkaz zagarnięcia polskiego oraz żydowskiego mienia, podobnie jak polecenie germanizacji terytoriów wcielonych do Rzeszy, przesiedleń ludności i gettoizacji Żydów. Niemniej jednak zapał, z jakim najeźdźcy wykorzystali owe centralnie narzucone rozwiązania, i z jakim działali z własnej inicjatywy, często wręcz wykraczając poza wytyczne i wcielając je w życie z sadystyczną brutalnością, wymaga kilka słów wyjaśnienia.

Powszechna nienawiść i pogarda w stosunku do Polaków, Ukraińców, Białorusinów, Rosjan, a w jeszcze większym stopniu do „wschodnich Żydów”, były w Niemczech głęboko zakorzenione. Nawet przed I Wojną Światową poglądy zakładające ludzką równość oraz emancypację wpajane klasie robotniczej przez socjaldemokratyczny ruch robotniczy nie rozwinęły się na tyle, aby objąć wymienione powyżej mniejszości. Masy prostych robotników uważały, że Polacy i Rosjanie są zacofani, prymitywni i niewykształceni; na poparcie tego stanowiska przypominano o częstych antysemickich pogromach w carskiej Rosji. Strach przed inwazją z barbarzyńskiego wschodu miał ogromne znaczenie dla przekonania socjaldemokratów, aby w 1914 r. głosowali za kredytami wojennymi. Nastanie komunistycznej dyktatury i Związku Radzieckiego jedynie wzmocniły oraz pogłębiły te przekonania. Większość Niemców, a w tym, jak na ironię, wielu wykształconych i zakulturowanych niemieckich Żydów, uważało „wschodnich Żydów” z Polski za jeszcze bardziej zacofanych i prymitywnych. Na początku lat 20., gdy garstka z nich schroniła się w Niemczech przed brutalnością wojny domowej w Rosji, pojawiły się pretensje, natężeniem absolutnie nieprzystające do liczby przybyszów. Nazistowska propaganda nieustannie wzmacniała te stereotypy. Przez całe lata 30. pogłębiała uprzedzenia względem Słowian oraz „wschodnich Żydów”, aż w końcu dla wielu Niemców, zwłaszcza młodszej generacji, stali się czymś gorszym niż istoty ludzkie²⁹².

Począwszy od 1933 r., całemu pokoleniu młodych Niemców zaszczepiano twardość, wytrzymałość, brutalność, skłonność do stosowania siły i cnoty przemocy; a nawet jeżeli nazistowska edukacja oraz propaganda nie zawsze odnosiły sukcesy na tych płaszczyznach, to jednak ewidentnie miały spore oddziaływanie. Nazizm uczył, że racja jest po stronie silniejszego, że wygrany bierze wszystko, a gorsi rasowo są zwierzyną, na którą można bez zahamowań polować. Nie dziwi więc, że to właśnie niemieccy żołnierze młodszego pokolenia stosowali wobec Żydów największą brutalność i przemoc. W listopadzie 1939 r. Wilm Hosenfeld pisał w liście do syna: „Żydzi mówią: ‘stary żołnierzy dobry, młody żołnierz okropny’”²⁹³. To, co niemieccy najeźdźcy i okupanci wyczyniali w Polsce od września 1939 r., nie wynikało tyleż z samej wojny, co z długofalowego procesu indoktrynacji opartej na głęboko zakorzenionym odczuciu, że Słowianie i „wschodni Żydzi” są podludźmi oraz że politycznym przeciwnikom nie przysługują żadne prawa. Za typowy przykład można uznać tutaj generała Gottfrieda Heinrici. Nie był on fanatycznym nazistą, lecz zatwardziałym, zawodowym wojskowym, a jego listy, w których jakby od niechcenia łączy ze sobą Słowian, Żydów, brud i robactwo, ujawniają mocno ugruntowane uprzedzenia. „Wszędzie gonią tu dokoła pluskwy i wszy”, napisał z Polski do żony 22 kwietnia 1941 r., „a także koszmarni Żydzi z gwiazdami Dawida na ramionach”²⁹⁴. Co ciekawe, w sposobie traktowania Żydów i Polaków przez niemieckich okupantów dostrzegł pewną analogię historyczną. „Polacy i Żydzi służą jako niewolnicy”, napisał kilka dni później. „Nikt się nimi nie przejmuje. Jest tu jak w czasach starożytnych, gdy Rzymianie podbijali inne ludy”²⁹⁵. Opisał Generalne Gubernatorstwo mianem „prawdziwej kupy odpadków Europy”, pełnej „na wpół zawalonych, odrapanych, ohydnych, ze sztywnymi od brudu obszarpanymi zasłonami w oknach” domów²⁹⁶. Najwyraźniej nigdy nie odwiedził biedniejszych rejonów własnego kraju. Według Heinriciego, jak i wielu innych Niemców, brud był słowiański i polski. „Gdy tylko wyjdziesz na ulicę”, donosił z Polski w kwietniu 1941 r., „od razu odnosisz wrażenie, że masz na sobie wszy i pchły. W żydowskich uliczkach panuje taki smród, że po ich pokonaniu musisz wyczyścić i wydmuchać nos, aby pozbyć się wciągniętego plugastwa”²⁹⁷.

Tak więc gdy niemieckie siły brały – jak same uważały – odwet za opór stawiany inwazji przez Polaków, biorąc zakładników, rozstrzeliwując cywili, paląc ludzi żywcem, równając z ziemią gospodarstwa rolne, itd., nie działały z militarnej konieczności, lecz w służbie ideologii nienawiści oraz pogardy, która w dużej mierze była nieobecna w inwazjach na państwa zachodnie²⁹⁸. Stosowanie przemocy wobec wrogów politycznych i rasowych, zarówno prawdziwych, jak i wyimaginowanych, stało się w Trzeciej Rzeszy czymś normalnym na długo przed wybuchem wojny. Brutalność, z którą Polacy, a zwłaszcza Żydzi spotykali się od września 1939 r., stanowiła kontynuację i intensyfikację ustanowionej przez Trzecią Rzeszę linii postępowania, podobnie jak grabieże i konfiskaty mienia, na które byli narażeni. W umysłach Hitlera oraz innych czołowych nazistów ostatecznym uzasadnieniem takiego podejścia było przygotowanie Niemiec do wojny poprzez zlikwidowanie zagrożenia, jakie rzekomo stwarzali Żydzi, a tym samym zapobieżenie groźbie „ciosu w plecy” zadanego przez wywrotowe elementy aktywne na froncie wewnętrznym – co, jak wierzyli, przyniosło Niemcom porażkę w I Wojnie Światowej²⁹⁹.

Podobne przemyślenia można dostrzec w sposobie traktowania okupowanej Polski, której przeznaczeniem od samego początku była rola odskoczni do z dawna planowanej inwazji na Związek Radziecki. Nie dało się ich nie zauważyć również w masowych morderstwach popełnianych od lata 1939 r. na umysłowo chorych i niepełnosprawnych. To również nie było jedynie skutkiem wojny, a już na pewno nie przypadkowej prośby wysłanej do Hitlera przez rodziców upośledzonego dziecka, jak czasami sugerowano. Przeciwnie, całą akcję zaplanowano o wiele wcześniej, a zapowiedziano ją przedwojenną, masową sterylizacją niemal 400 000 „niezdatnych” Niemców; Hitler zarysował ją dekadę wcześniej, a przygotowywana była już od połowy lat 30. Brutalność, jaką niemieckie wojska zalały Polskę, także „zaprogramowano” z wyprzedzeniem. Stanowiła logiczną kontynuację rozwiązań wprowadzonych przez nazistów w czasach pokoju, rozciągającą i intensyfikującą je na nowe, przerażające sposoby³⁰⁰. Za niecałe dwa lata miały one sięgnąć jeszcze dalej i zostać wcielone w życie na jeszcze większą skalę. Tymczasem, niezależnie od ogromu ich obsesji na punkcie czystek etnicznych i kwestii „przestrzeni życiowej” na wschodzie, Hitler oraz czołowi naziści musieli zmierzyć się z faktem, że we wrześniu 1939 r. rozpoczęło się nie tylko wymarzone poszerzanie politycznych i etnicznych niemieckich granic na wschód. Zaczęła się również, co nieco mniej zachęcające, wojna światowa, w której Niemcy stawiały czoła połączonej potędze Francji i Wielkiej Brytanii – dwóm europejskim państwom posiadającym największe zamorskie imperia, państwom, które zwyciężyły je w latach 1914-1918. Hitler do samego końca miał nadzieję, że konfliktu uda się uniknąć i że będzie mógł zniszczyć Polskę w spokoju. Jednak okazało się, że musi zmierzyć się z zachodnimi wrogami Niemiec.

¹ Podstawowe informacje pochodzą z Paul Latawski, „Polish Campaign”, w Ian C. B. Dear (red.), The Oxford Companion to World War II, Oxford 2005 [1995], s. 705-708; oraz Ian C. B. Dear, „Animals”, w ibid., s. 28-29; szczegółowy opis w Horst Rohde, „Hitler’s First Blitzkrieg and Its Consequences for North-Eastern Europe”, w Militärgeschichtliches Forschungsamt (red.), Germany and the Second World War, 10 tomów, Oxford 1990, dalej jako GSWW; t. II, s. 67-150 (tabela rozmieszczenia niemieckich oddziałów na s. 92). Jeżeli chodzi o rozkazy Hitlera, zobacz Walther Hubatsch (red.), Hitlers Weisungen für die Kriegführung 1939-1945. Dokumente des Oberkommandos der Wehrmacht, Frankfurt am Main 1962, s. 17-19.

² Latawski, „Polish Campaign”; Rohde, „Hitler’s First Blitzkrieg”, s. 101-118; żywy opis w Gerhard L. Weinberg, A World at Arms: A Global History of World War II, Cambridge 2005 [1994], s. 48-64; a także Józef Garliński, Poland in the Second World War, London 1985, s. 11-24; Wolfgang Jacobmeyer, „Der Uberfall auf Polen und der neue Charakter des kriege”, w Christoph Klessmann (red.), September 1939: Krieg, Besatzung, Widerstand in Polen: Acht Beitrüge, Göttingen 1989, s. 16-37, na s. 19-20; jeżeli chodzi o rzekome szarże polskiej kawalerii, zobacz Patrick Wright, Tank: The Progress of a Monstrous War Machine, London 2000, s. 231-237.

³ William L. Shirer, Berlin Diary, London 1970 [1941], s. 167-168.

⁴ Jeżeli chodzi o współczesne spojrzenie, zobacz Alcuin (pseud.), I Saw Poland Suffer, by a Polish Doctor Who Held an Official Position in Warsaw under German Occupation, London 1941, s. 15; naoczne świadectwa w Dieter Bach i Wieslaw Lesiuk, Ich sah in das Gesicht eines Menschen: Deutsch-Polnische Begegnungen vor und nach 1945, Wuppertal 1995, s. 81-104.

⁵ Chaim A. Kaplan, Scroll of Agony: The Warsaw Diary of Chaim A. Kaplan, London 1966, s. 20 (28 września 1939); te same sceny odnotowano również w Adam Czerniakow, The Warsaw Diary of Adam Czerniakow: Prelude to Doom, New York 1979 [1968], s. 77 (28 września 1939).

⁶ Zygmunt Klukowski, Diary from the Years of Occupation 1939-44, Urbana, Ill. 1993 [1958] [wyd. polskie jako Dziennik z lat okupacji Zamojszczyzny 1939–1944, Lublin 1958, 1959 – uwaga red.], s. VII-X, 16-17 (bez podziału na akapity).

⁷ Ibid., s. 17.

⁸ Ibid., s. 22.

⁹ Richard J. Evans, Trzecia Rzesza u władzy, Oświęcim 2016, s. 631-637.

¹⁰ Rohde, „Hitler’s First Blitzkrieg”, s. 118-126; Weinberg, A World at Arms, s. 60-63, znajdują się tam szczegóły korekt granic i poprzedzających je negocjacji.

¹¹ Rohde, „Hitler’s First Blitzkrieg”, s. 122-126; Garliński, Poland, s. 25.

¹² Ian Kershaw, Hitler, t. II: 1936-1945: Nemezis, London 2000, s. 235-239.

¹³ Shirer, Berlin Diary, s. 173.

¹⁴ Klaus Behnken (red.), Deutschland-Berichte der Sozialdemokratischen Partei Deutschlands (Sopade) 1934-1940, 7 tomów, Frankfurt am Main 1980, t. VI: 1939, s. 980-982.

¹⁵ Heinz Boberach (red.), Meldungen aus dem Reich: Die geheimen Lageberichte des Sicherheitsdienstes der SS 1938-1945, 17 tomów, Herrsching 1984, t. II, s. 339 (Bericht zur innenpolitischen Lage (Nr 2), 11 października 1939); Shirer, Berlin Diary, s. 182-184.

¹⁶ Martin Broszat, Nationalsozialistische Polenpolitik, Frankfurt am Main 1965, s. 46-48.

¹⁷ Melita Maschmann, Account Rendered: A Dossier on my Former Self, London 1964, s. 58-60.

¹⁸ Helmut Krausnick, Hitlers Einsatzgruppen: Die Truppen des Weltanschauungskrieges 1938-1942, Frankfurt am Main 1985 [1981], s. 267, przyp. 140; Broszat, Nationalsozialistische Polenpolitik, s. 51.

¹⁹ Kershaw, Hitler, t. II, s. 241-243; Włodzimierz Jastrzębski, Der Bromberger Blutsonntag: Legende und Wirklichkeit, Poznań 1990; Günter Schubert, Das Unternehmen ‘Bromberger Blutsonntag’: Tod einer Legende, Köln 1989. Oficjalna publikacja niemieckiego MSZ na temat rzekomych polskich zbrodni mówiła o w sumie 5347 Niemcach zamordowanych przez Polaków: Auswärtiges Amt (red.), Die Polnischen Greueltaten an den Volksdeutschen in Polen, Berlin 1940, s. 5.

²⁰ Zobacz materiał zgromadzony przez dwóch polskich prokuratorów badających zbrodnie wojenne, Tadeusz Cyprian i Jerzy Sawicki, Nazi Rule in Poland 1939-1945, Warszawa 1961, s. 11-70.

²¹ Evans, Trzecia Rzesza u władzy, s. 567-568, 600-602, 622-631.

²² Günter Berndt i Reinhard Strecker (red.), Polen – ein Schauermärchen oder Gehirnwäsche für Generationen: Geschichtsschreibung und Schulbcher: Beiträge zum Polenbild der Deutschen, Reinbek 1971; Jacobmeyer, „Derüberfall”, s. 18. Zobacz Antony Polonsky, „The German Occupation of Poland during the First and Second World Wars”, w Roy A. Prete i A. Hamish Ion (red.), Armies of Occupation, Waterloo, Ontario 1984, s. 97-142.

²³ Broszat, Nationalsozialistische Polenpolitik, s. 9-13; Evans, Trzecia Rzesza u władzy, s. 571, 631-634; Christoph Klessmann, Die Selbstbehauptung einer Nation: Nationalsozialistische Kulturpolitik und polnische Widerstandsbewegung im Generalgouvernement 1939-1945, Düsseldorf 1971, s. 27-32.

²⁴ Cytat w Jacobmeyer, „Derüberfall”, s. 16-17; Zobacz także Winfried Baumgart, „Zur Ansprache Hitlers vor den Führern der Wehrmacht am 22. August 1939”, Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte (dalej jako VfZ) 16 (1968), s. 120-149, oraz idem, i Hermann Boehm, „Zur Ansprache Hitlers vor den Fährern der Wehrmacht am 22. August 1939”, VfZ 19 (1971), s. 294-304.

²⁵ Elke Fröhlich (red.), Die Tagebücher von Joseph Goebbels cz. I: Aufzeichnungen 1923-1941, 9 tomów; cz. II: Diktate 1941-1945, 15 tomów, München 1993-2000, cz. I/t. VII, s. 147 (10 października 1939).

²⁶ Hans-Günter Seraphim (red.), Das Politische Tagebuch Alfred Rosenbergs aus den Jahren 1934/35 und 1939/40, München 1964, s. 98-100; zobacz bardziej ogólnie Tomasz Szarota, „Poland and Poles in German Eyes during World War II”, Polish Western Affairs, nr 19 (1978), s. 229-254, oraz Alexander B. Rossino, Hitler Strikes Poland: Blitzkrieg, Ideology, and Atrocity, Lawrence, Kans. 2003, s. 1-28.

²⁷ Helmut Krausnick, „Hitler und die Morde in Polen: Ein Beitrag zum Konflikt zwischen Heer und SS um die Verwaltung der besetzten Gebiete (Dokumentation)”, VfZ 11 (1963), s. 196-209.

²⁸ Broszat, Nationalsozialistische Polenpolitik, s. 13-37; jeżeli chodzi o zarządzanie tymi terenami, zobacz ibid., s. 49-60; jeżeli chodzi o status Generalnego Gubernatorstwa oraz cechy jego administracji, ibid., s. 68-74; więcej szczegółów w Czesław Madajczyk, Die Okkupationspolitik Nazideutschlands in Polen 1939-1945, Köln 1988 [1970], s. 18-29, 30-44; na temat Franka, zobacz Richard J. Evans, Nadejście Trzeciej Rzeszy, Oświęcim 2015, s. 196; Christoph Klessmann, „Der Generalgouverneur Hans Frank”, VfZ 19 (1971), s. 245-260; oraz Martyn Housden, Hans Frank: Lebensraum and the Holocaust, London 2003, s. 1-76 (pracę prześladuje nieuzasadnione moralizatorstwo); na temat Forstera, zobacz Dieter Schenk, Hitlers Mann in Danzig: Gauleiter Forster und die NS-Verbrechen in Danzig-Westpreussen, Bonn 2000. Jeżeli chodzi o solidne, nowe opracowanie, zobacz Mark Mazower, Hitler’s Empire: Nazi Rule in Occupied Europe, London 2008, s. 63-77.

²⁹ Jan T. Gross, Polish Society under German Occupation: The Generalgouvernement 1939-1944, Princeton, N.J. 1979, s. 45-53; Frank przedstawił te poglądy 21 października 1939 r.: zobacz Werner Präg i Wolfgang Jacobmeyer (red.), Das Diensttagebuch des deutschen Generalgouverneurs in Polen 1939-1945, Stuttgart 1975, s. 52-53; zobacz także raport w Franz Halder, Kriegstagebuch, red. Hans-Adolf Jacobsen, 3 tomy, Stuttgart, 1962-1964 [w języku polskim jako Dziennik wojenny, 3 tomy, Warszawa 1973 – uwaga red.], t. I, s. 107.

³⁰ Christian Jansen i Arno Weckbecker, „Eine Miliz im ‘Weltanschauungskrieg’: Der ‘Volksdeutsche Selbstschutz’ in Polen 1939/40”, w Wolfgang Michalka (red.), Der Zweite Weltkrieg: Analysen – Grundzüge – Forschungsbilanz, München 1989, s. 482-500, na s. 490, cytat w Kershaw, Hitler, t. II, s. 242-243.

³¹ Jansen i Weckbecker, „Eine Miliz”; więcej szczegółów w pracy tych samych autorów Der ‘Volksdeutsche Selbstschutz’ in Polen 1939/40, München 1992; Broszat, Nationalsozialistische Polenpolitik, s. 60-62; oraz Hans Umbreit, Deutsche Militärverwaltungen 1938/39: Die militärische Besetzung der Tschechoslowakei und Polent, Stuttgart 1977, s. 176-178.

³² Michael Wildt, Generation des Unbedingten: Das Führungskorps des Reichssicherheitshauptamtes, Hamburg 2002, s. 209-415; Saul Friedlünder, The Years of Extermination: The Third Reich and the Jews 1939-1945, New York 2007, s. 679-681, przyp. 23.

³³ Helmut Groscurth, Tagebücher eines Abwehroffiziers 1938-1940, red. Helmut Krausnick i Harold C. Deutsch, Stuttgart 1970, s. 201 (8 września 1939).

³⁴ Kershaw, Hitler, t. II, s. 243; Groscurth, Tagebücher, s. 202 (9 września 1939).

³⁵ Halder, Kriegstagebuch, t. I, s. 79 (19 września 1939), s. 81 (20 września 1939), s. 107 (18 października 1939); Rossino, Hitler Strikes Poland, s. 14-16; na temat późniejszych wzmianek Heydricha o wydanym przez Hitlera rozkazie eksterminacji polskiej inteligencji, zobacz w Krausnick, „Hitler und die Morde in Polen”.

³⁶ Broszat, Nationalsozialistische Polenpolitik, s. 221-222.

³⁷ Krausnick, Hitlers Einsatzgruppen, s. 13-25; Wildt, Generation des Unbedingten, s. 420-328; na temat Austrii i Czechosłowacji, zobacz Evans, Trzecia Rzesza u władzy, s. 603-608, 622-623, 627-628.

³⁸ Evans, Nadejście Trzeciej Rzeszy, s. 286; idem, Trzecia Rzesza u władzy, s. 49, 56, 115-116; Rossino, Hitler Strikes Poland, s. 10-16.

³⁹ Ibid., s. 29-57; zobacz także Jens Banach, Heydrichs Elite: Das Führerkorps der Sicherheitspolizei und des SD, 1936-1945, Paderborn 1998.

⁴⁰ Rossino, Hitler Strikes Poland, s. 29-57; na temat von Woyrscha, zobacz Evans, Trzecia Rzesza u władzy, s. 43.

⁴¹ Cytat w Krausnick, Hitlers Einsatzgruppen, s. 29; a także Kurt Pötzold (red.), Verfolgung, Vertreibung, Vernichtung: Dokumente des faschistischen Antisemitismus 1933 bis 1942, Frankfurt am Main 1984, s. 234.

⁴² Krausnick, Hitlers Einsatzgruppen, s. 31-34; Umbreit, Deutsche Militärverwaltungen, s. 162-173.

⁴³ Krausnick, Hitlers Einsatzgruppen, s. 35-51; Rossino, Hitler Strikes Poland, s. 59-74; Jastrzębski, Der Bromberger Blutsonntag.

⁴⁴ Klukowski, Diary, s. 68.

⁴⁵ Ibid., s. 90-99 (21 czerwca 1940).

⁴⁶ Alcuin (pseud.), I Saw Poland Suffer, s. 73.

⁴⁷ Broszat, Nationalsozialistische Polenpolitik, s. 44.

⁴⁸ Jon Evans, The Nazi New Order in Poland, London 1941, s. 51; ten sam incydent pojawia się także w Francis Aldor, Germany’s ‘Death Space’: The Polish Tragedy, London 1940, s. 187-192; opis opiera się na relacjach polskich uchodźców przebywających w Paryżu.

⁴⁹ Rossino, Hitler Strikes Poland, s. 87.

⁵⁰ Obsesja na punkcie partyzantów jest głównym motywem pracy Jochen Böhler, Auftakt zum Vernichtungskrieg: Die Wehrmacht in Polen 1939, Frankfurt am Main 2006, s. 54-168. Jeżeli chodzi o bardziej ogólne spojrzenie na terror, zobacz Madajczyk, Die Okkupationspolitik, s. 186-215.

⁵¹ Cytat w Krausnick, Hitlers Einsatzgruppen, s. 271, przyp. 177.

⁵² Keith Sword, „Poland”, w Dear (red.), The Oxford Companion to World War II, s. 696; a także Szymon Datner, „Crimes Committed by the Wehrmacht during the September Campaign and the Period of Military Government (1 Sept. 1939-25 Oct. 1939)”, Polish Western Affairs, nr 3 (1962), s. 294-328; oraz Umbreit, Deutsche Militärverwaltungen, s. 197-199.

⁵³ Karl Malthes, w IR 309 marchiert an den Feind: Erlebnisberichte aus dem Polenfeldzuge 1939 (red. Oberst Dr Hoffmann, Berlin, 1940), s. 158.

⁵⁴ Heinrich Breloer (red.), Geheime Welten: Deutsche Tagebücher aus den Jahren 1939 bis 1947, Köln 1999 [1984], s. 27.

⁵⁵ Ibid., s. 30.

⁵⁶ Klukowski, Diary, s. 75, 77, 80-82; Evans, The Nazi New Order, s. 66-82; Broszat, Nationalsozialistische Polenpolitik, s. 102-110; Adam Tooze, The Wages of Destruction: The Making and Breaking of the Nazi Economy, London 2006, s. 361-362 [wyd. polskie jako Cena zniszczenia. Wzrost i załamanie nazistowskiej gospodarki, Oświęcim 2016 – uwaga red.].

⁵⁷ Klukowski, Diary, s. 86-87 (19 maja 1940); Wolfgang Jacobmeyer, Heimat und Exil: Die Anfünge der polnischen Untergrundbewegung im Zweiten Weltkrieg (September 1939 bis Mitte 1941), Hamburg 1973.

⁵⁸ Housden, Hans Frank, s. 120-121; Gross, Polish Society, s. 87.

⁵⁹ Ulrich Herbert, Hitler’s Foreign Workers: Enforced Foreign Labor in Germany under the Third Reich, Cambridge 1997 [1985], s. 79-94; Broszat, Nationalsozialistische Polenpolitik, s. 102-117; Gross, Polish Society, s. 78-81; Madajczyk, Die Okkupationspolitik, s. 216-232.

⁶⁰ Klukowski, Diary, s. 31.

⁶¹ Böhler, Auftakt, s. 181-185.

⁶² Breloer (red.), Geheime Welten, s. 27.

⁶³ Housden, Hans Frank, s. 84-86; Madajczyk, Die Okkupationspolitik, s. 334-338.

⁶⁴ Robert L. Koehl, RKFDV: German Resettlement and Population Policy 1939-1945: A History of the Reich Commission for the Strengthening of Germandom, Cambridge, Mass. 1957, s. 58; (Anon.), The German New Order in Poland, London 1942, s. 262; Aldor, Germany’s ‘Death Space’, s. 147; Umbreit, Deutsche Militärverwaltungen , s. 222-272; Werner Ruhr, „Zur Wirtschaftspolitik der deutschen Okkupanten in Polen 1939-1945”, w Dietrich Eichholtz (red.), Krieg und Wirtschaft: Studien zur deutschen Wirtschaftsgeschichte 1939-1945, Berlin 1999; Ryszard Kaczmarek, „Die deutsche wirtschaftliche Penetration in Polen (Oberschlesien)”, w Richard Overy et al. (red.), Die ‘Neuordnung’ Europas: NS-Wirtschaftspolitik in den besetzten Gebieten, Berlin 1997, s. 257-272.

⁶⁵ Evans, The Nazi New Order, s. 83-96; Klukowski, Diary, s. 85; Alder, Germany’s ‘Death Space’, s. 147.

⁶⁶ Martin Pöppel, Heaven and Hell: The War Diary of a German Paratrooper, Staplehurst 1988, s. 21.

⁶⁷ Alcuin (pseud.), I Saw Poland Suffer, s. 52-56.

⁶⁸ Ibid., s. 69.

⁶⁹ Ibid., s. 72-73; ogólne spojrzenie w Madajczyk, Die Okkupationspolitik, s. 548-563. Zagadnienie, czy zachowanie Niemców wobec Polaków można nazywać ludobójczym, zostało omówione z wyczuciem w Gerhard Eitel, „Genozidauch an Polen? Kein Thema für einen ‘Historikerstreit’”, Zeitgeschichte, nr 18 (1990), s. 22-39.

⁷⁰ Halder, Kriegstagebuch, t. I, s. 68 (10 września 1939).

⁷¹ Jansen and Weckbecker, Der ‘Volksdeutsche Selbstschutz’, s. 175-180.

⁷² Cytat w Krausnick, Hitlers Einsatzgruppen, s. 63.

⁷³ Ibid., s. 63-64.

⁷⁴ Ibid., s. 55-56.

⁷⁵ Ibid., s. 56-67; Rossino, Hitler Strikes Poland, s. 88-120, 174-185; Hans Meier-Welcker, Aufzeichnungen eines Generalstabsoffiziers 1939-1942, Freiburg im Breisgau 1982, s. 39 (Köln, 10 grudnia 1939).

⁷⁶ W Hans-Adolf Jacobsen (red.), Misstrauische Nachbarn: Deutsche Ostpolitik 1919/1970 (Düsseldorf 1970), s. 137-141.

⁷⁷ Ibid., s. 138.

⁷⁸ Krausnick, Hitlers Einsatzgruppen, s. 78-88; Kershaw, Hitler, t. II, s. 247-248 [wyd. polskie jako Hitler, t. II: Nemezis, cz. 1: 1936-1941, cz. 2: 1941-1945, Poznań 2013 – uwaga red.]; Broszat, Nationalsozialistische Polenpolitik, s. 40-41.

⁷⁹ Jeżeli chodzi o współpracę armii z SS oraz bojówkami etnicznych Niemców, zobacz Böhler, Auftakt, s. 201-240.

⁸⁰ Leon Poliakov i Josef Wulf (red.), Das Dritte Reich und seine Diener, Frankfurt am Main 1959, s. 385-386; Christopher Browning, The Origins of the Final Solution: The Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939-March 1942, Lincoln, Nebr. 2004, s. 16-24, 72-80.

⁸¹ Rossino, Hitler Strikes Poland, s. 174-185; Szymon Datner, Crimes Committed by the Wehrmacht during the September Campaign and the Period of Military Government, Poznań 1962; Janusz Gumkowski i Kazimierz Leszczyński, Poland under Nazi Occupation, Warszawa 1961, s. 53-55.

⁸² Rossino, Hitler Strikes Poland, s. 263, przyp. 129; Böhler, Auftakt, s. 169-180. Zobacz także Mazower, Hitler’s Empire, s. 78-96.

⁸³ Koehl, RKFDV, s. 14-52; jeżeli chodzi o projekty Darrégo, zobacz Evans, Trzecia Rzesza u władzy, s. 399-404. Michael G. Esch, ‘Gesunde Verḧltnisse’: Die deutsche und polnische Bevölkerungspolitik in Ostmitteleuropa 1939-1950, Marburg 199, umieścił te projekty w kontekście powojennej polityki Polski; fundamentalną pracą na tym polu nadal jest Koehl, RKFDV, która po raz pierwszy wyraźnie przedstawiła charakter i wymiary nazistowskich planów rasowego przekształcenia Europy Środkowo-Wschodniej. Z nowszych prac, zobacz Czesław Madajczyk et al. (red.), Vom Generalplan Ost zum Generalsiedlungsplan: Dokumente, München, 1994; Götz Aly, ‘Final Solution’: Nazi Population Policy and the Murder of the European Jews t. I, London 1999 [1995]; oraz Isabel Heinemann, ‘Rasse, Siedlung, deutsches Blut’: Das Rasse- und Siedlungshauptamt der SS und die rassenpolitische Neuordnung Europas, Göttingen 2003.

⁸⁴ Przemówienie Hitlera w (red.), Hitler: Speeches and Proclamations 1932-1945: The Chronicle of a Dictatorship, 4 tomy, London, 1990- [1962-1963]), t. III: The Years 1939 to 1940, s. 1836.

⁸⁵ Koehl, RKFDV, s. 49-58, 247-249.

⁸⁶ Ibid., s. 49-65; Broszat, Nationalsozialistische Polenpolitik, s. 62-65; Götz Aly i Susanne Heim, Architects of Annihilation: Auschwitz and the Logic of Destruction, Princeton, N.J. 2002, s. 73-114; zobacz także Michael G. Esch, „,Ohne Rücksicht auf historisch Gewordenes’: Raumplanung und Raumordnung im besetzten Polen 1939-1944”, w Götz Aly et al. (red.), Modelle fürein deutsches Europa: Ökonomie und Herrschaft im Grosswirtschaftsraum, Berlin 1992, s. 77-123; Philip T. Rutherford, Prelude to the Final Solution: The Nazi Program for Deporting Ethnic Poles, 1939-1941, Lawrence, Kans. 2007.

⁸⁷ Broszat, Nationalsozialistische Polenpolitik, s. 43.

⁸⁸ Klukowski, Diary, s. 60 (11 grudnia 1939); Broszat, Nationalsozialistische Polenpolitik, s. 42-43.

⁸⁹ Klukowski, Diary, s. 88; oraz s. 120-121 (14 października 1940).

⁹⁰ Jacobmeyer, „Der Uberfall”, s. 23-29; Klukowski, Diary, s. 104 (26 lipca 1940); Koehl, RKFDV, s. 126-160; spojrzenie ogólne i chronologia w Aly, ‘Final Solution’, s. 14-52, oraz w Madajczyk, Die Okkupationspolitik, s. 233-258.

⁹¹ Wilm Hosenfeld, ‘Ich versuche jeden zu retten’: Das Leben eines deutschen Offiziers in Briefen und Tagebüchern, red. Thomas Vogel, München 2004, cz. 3, s. 302 (noty, 14 grudnia 1939).

⁹² Ibid., s. 303 (nota z 15 grudnia 1939).

⁹³ Koehl, RKFDV, s. 49-70; Broszat, Nationalsozialistische Polenpolitik, s. 118-137. Jeżeli chodzi o dokumentację niemieckiej polityki rasowej, zobacz Georg Hansen (red.), Schulpolitik als Volkstumspolitik: Quellen zur Schulpolitik der Besatzer in Polen 1939-1945, Münster 1994, s. 23-80.

⁹⁴ Wolfgang Michalka (red.), Das Dritte Reich, 2 tomy, München 1985, t. II: Weltmachtanspruch und nationaler Zusammenbruch 1939-1945, s. 163-166.

⁹⁵ Clarissa Henry i Marc Hillel, Children of the SS, London 1976 [1975], s. 182-190; Koehl, RKFDV, s. 143-145, 219-221; Cyprian i Sawicki, Nazi Rule, s. 83-91. Jeżeli chodzi o Lebensborn, zobacz Evans, Trzecia Rzesza u władzy, s. 487-488.

⁹⁶ Koehl, RKFDV, s. 140-142.

⁹⁷ Cytat w Broszat, Nationalsozialistische Polenpolitik, s. 129-130 (przypisy).

⁹⁸ Klukowski, Diary, s. 240 (29 stycznia 1943).

⁹⁹ Präg i Jacobmeyer (red.), Das Diensttagebuch, s. 53; zobacz bardziej ogólnie w Madajczyk, Die Okkupationspolitik, s. 42-146.

¹⁰⁰ Koehl, RKFDV, s. 70-88, 125-140; Präg i Jacobmeyer (red.), Das Diensttagebuch, s. 209-210, 251, 296-297, 303-304.

¹⁰¹ Broszat, Nationalsozialistische Polenpolitik, s. 137-157; (Anon.), The German New Order, s. 410-411; Aly i Heim, Architects, s. 130-159; Cyprian i Sawicki, Nazi Rule, s. 92-105; Bogusław Drewniak, „Die deutsche Verwaltung und die rechtliche Stellung der Polen in den besetzten polnischen Gebieten 1939-1945”, Deutsch-Polnisches Jahrbuch 1979-80, s. 151-170.

¹⁰² Georg Hansen, „,Damit wurde der Warthegau zum Exerzierplatz des praktischen Nationalsozialismus’: Eine Fallstudie zur Politik der Einverleibung”, w Klessmann (red.), September 1939, s. 55-72; Klessmann, Die Selbstbehauptung, s. 19-26; Broszat, Nationalsozialistische Polenpolitik, s. 157-176; Georg Hansen, Ethnische Schulpolitik im besetzten Polen: Der Mustergau Wartheland, Münster 1995. Dokumentacja na temat polityki językowej znajduje się w Georg Hansen (red.), Schulpolitik, s. 81-106. Na temat Jägera, zobacz Evans, Trzecia Rzesza u władzy, s. 221. Zobacz także Präg i Jacobmeyer (red.), Das Diensttagebuch, s. 314, jeżeli chodzi o narastającą wrogość Franka do Kościoła katolickiego w Generalnym Gubernatorstwie (19 grudnia 1940).

¹⁰³ Jochen August (red.), ‘Sonderaktion Krakau’: Die Verhaftung der Krakauer Wissenschaftler am 6. November 1939, Hamburg 1997.

¹⁰⁴ Klessmann, Die Selbstbehauptung, s. 54-61, 78-107; idem i Wacław Długoborski, „Nationalsozialistische Bildungspolitik und polnische Hochschulen 1939-1945”, Geschichte und Gesellschaft, nr 23 (1997), s. 535-559.

¹⁰⁵ Präg i Jacobmeyer (red.), Das Diensttagebuch, s. 53.

¹⁰⁶ Hans-Christian Harten, De-Kulturation Und Germanisierung: Die nationalsozialistische Rassen- und Erziehungspolitik in Polen 1939-1945, Frankfurt am Main 1996, s. 170-187 (na temat polityki kulturalnej) oraz s. 188-264 (na temat edukacji); Evans, The Nazi New Order, s. 113-137; Gross, Polish Society, s. 75-78.

¹⁰⁷ Sword, „Poland”, s. 696-697; Gertrude M. Godden, Murder of a Nation: German Destruction of Polish Culture, London 1943, s. 7-56.

¹⁰⁸ Klukowski, Diary, s. 54, 72; zobacz bardziej ogólnie w Christoph Klessmann, „Die kulturelle Selbstbehauptung der polnischen Nation”, w idem (red.), September 1939, s. 117-138; idem, Die Selbstbehauptung, s. 108-182; idem, „Die Zerstörung des Schulwesens als Bestandteil deutscher Okkupationspolitik im Osten am Beispiel polen”, w Manfred Heinemann (red.), Erziehung und Schulung im Dritten Reich, t. I: Kindergarten, Schule, Jugend, Berufserziehung, Stuttgart 1980, s. 176-192; a także rozległa dokumentacja w Hansen (red.), Schulpolitik, s. 107-411.

¹⁰⁹ Klukowski, Diary, s. 146 (18 kwietnia 1941).

¹¹⁰ Ibid., s. 126 (25 listopada 1940); Madajczyk, Die Okkupationspolitik, s. 333-364. Jeżeli chodzi o długofalowe skutki, zobacz Wacław Długoborski, „Die deutsche Besatzungspolitik und die Veränderungen der sozialen Struktur Polens 1939-1945”, w idem (red.), Zweiter Weltkrieg und sozialer Wandel: Achsenmächte und besetzte Länder, Göttingen 1981, s. 303-363.

¹¹¹ Koehl, RKFDV, s. 49, 76, 89-100, 254; Aly, ‘Final Solution’, s. 59-81.

¹¹² Matthias Hamann, „Erwünscht und unerwünscht: Die rassenpsychologische Selektion der Ausländer”, w Götz Aly et al. (red.), Herrenmensch und Arbeitsvölker: Ausländische Arbeiter und Deutsche 1939-1945, Berlin 1986, s. 143-180; Koehl, RKFDV, s. 100-110.