© Copyright

Wydawnictwo NapoleonV

Oświęcim 2013

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Na okładce obraz nieznanego autora Bitwa pod Kliszowem

(Wikimedia Commons)

Korekta

Patrycja Duc

Redakcja techniczna

Dariusz Marszałek

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN:  978-83-65855-84-8

Skład wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl

WSTĘP

Ostatnie lata przyniosły w polskiej oraz w zagranicznej historiografii wzrost zainteresowania problematyką stosunków polsko-szwedzkich w czasach nowożytnych, zarówno w aspekcie politycznym, jak również militarnym, w dużym stopniu pogłębiając dotychczasową wiedzę na temat obustronnych relacji pomiędzy Rzeczypospolitą a Szwecją w XVI-XVIII w. Stało się to dzięki nawiązaniu aktywnych kontaktów naukowych z ośrodkami szwedzkimi, ale również z racji pojawienia się możliwości korzystania z archiwów zagranicznych, a przede wszystkim szwedzkich, przez polskich historyków. Wystarczy przypomnieć kilka ostatnich publikacji, prezentowanych przy okazji organizowanych przez ośrodki krajowe konferencji naukowych, takich jak kielecki¹, warszawski² i toruński³ w latach 2001-2007. Do tego nurtu badań należą także monografie – R. Frosta⁴, P. Skworody⁵ i J. Wimmera⁶ opublikowane w latach 2000-2013 i biografie – Karola XII⁷, Augusta II⁸ i prymasa M. Radziejowskiego⁹ z lat 1998-2006.

Bitwa pod Kliszowem stoczona 19 lipca 1702 r. pomiędzy armią szwedzką a wojskami sasko-polskimi należy chronologicznie do pierwszych starć zbrojnych w wielkiej wojnie północnej prowadzonych na ziemiach Rzeczypospolitej. Zmierzyły się w owej bitwie trzy formacje: wojska szwedzkie Karola XII, oddziały saskie Augusta II oraz jednostki koronne hetmana Hieronima Lubomirskiego. Na przedpolu zagubionej wśród podkieleckich pól niewielkiej wsi Kliszów i nad nieregularnymi brzegami Nidy starło się zatem kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy z dalekiej Skanii i Uplandii, z odległych wsi i miast Saksonii, z równinnych terenów Podola i Małopolski. Mówili różnymi językami, pochodzili z różnych warstw i grup społecznych – od zwykłych chłopów i miejskich czeladników poczynając, a na członkach wysoko urodzonych rodów magnackich kończąc – lecz wszystkich jednoczyła na polu bitwy wola walki i chęć zwycięstwa dla króla i ojczyzny.

Znaczenie bitwy kliszowskiej 1702 r. można rozpatrywać w dwóch aspektach – politycznym i wojskowym.

Z punktu widzenia politycznego była ona efektem działań króla Karola XII, zmierzających do detronizacji Augusta II Wettina. Poczynania polskiego monarchy wciągnęły społeczeństwo i wojsko Rzeczypospolitej do czynnego uczestnictwa w konflikcie europejskim – w wielkiej wojnie północnej. Wprawdzie sama bitwa zakończyła się zwycięstwem wojsk szwedzkich, to jednak nie przyniosła ona decydujących rozstrzygnięć natury politycznej, odkładając sprawę detronizacji króla polskiego na kilka następnych lat.

Bitwa kliszowska zasługuje również na szczególną uwagę z powodów czysto militarnych, a zatem – zastosowania nowatorskich rozwiązań taktycznych. Działania wojsk szwedzkich pod Kliszowem weszły do historii wojskowości europejskiej, ponieważ manewry armii Karola XII polegające na przegrupowaniu swoich oddziałów na polu walki i na ich uderzeniu ukośnym wyprzedziły nawet o kilkadziesiąt lat XVIII w. ówczesne zasady taktyki walki. Dodatkowym atutem zwycięzców było umiejętne wykorzystanie piechoty i koordynacji jej działań z kawalerią. Z punktu widzenia polskiej wojskowości na uwagę zasługuje klęska jazdy koronnej i kompromitująca postawa jej dowódcy, hetmana Hieronima Lubomirskiego – fakty ilustrujące niejako symbolicznie kryzys polskiej sztuki wojennej.

Bitwa pod Kliszowem posiada zarówno w polskiej, jak i obcej literaturze dostateczną liczbę opracowań i przyczynków historycznych. Przede wszystkim należy wskazać na pełny jej opis P. Stoka¹⁰ oraz na prace J. Wimmera¹¹ i M. Wagnera¹². W literaturze niemieckiej istnieje godne odnotowania, ale jednak pozbawione polskiej bazy źródłowej, opracowanie pióra O. Haintza¹³. Ze starszej literatury warto zaznajomić się z opisem bitwy autorstwa K. Jarochowskiego¹⁴, a także sięgnąć do kilku przyczynków omawiających niektóre aspekty starcia pod Kliszowem: M. Kukiela¹⁵ i K. Piwarskiego¹⁶.

Wymieniona literatura zasługuje na krótkie omówienie. J. Wimmer podał opis bitwy, a także wprowadził do swojego opracowania nowe ustalenia badawcze i oceny dotyczące udziału i roli hetmana Hieronima Lubomirskiego oraz wojsk koronnych w bitwie kliszowskiej. Praca P. Stoka udokumentowana bogato literaturą i źródłami, nieraz już nieistniejącymi, przyniosła pierwszy pełen i wartościowy opis bitwy. W wersji rękopiśmiennej (zachowanej w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej) miała ona trochę ubytków w bazie źródłowej, którą autor uzupełnił w drukowanym artykule. M. Wagner z kolei próbował w większym stopniu skoncentrować się na bazie faktograficznej dotyczącej przebiegu całej kampanii wojennej w 1702 r. Omówił siły zbrojne państw biorących udział w batalii oraz rozwiązania taktyczne obu stron zastosowane na polu starcia 19 lipca 1702 r.

Przedstawienie tych problemów wymagało wykorzystania zestawu źródeł archiwalnych oraz drukowanych, a także literatury przedmiotu, polskiej i zagranicznej.

Relacje polskie przynoszą właściwie opis starcia do momentu odwrotu wojsk koronnych, są praktycznie niepełne i nieobiektywne, gdyż powstały w celach propagandowych, ukazując jego przebieg z punktu widzenia hetmana Hieronima Lubomirskiego. Ten ostatni jest autorem jednej z nich o wydźwięku wyraźnie osobistym. Bardziej pełne są relacje obce ilustrujące po stronie szwedzkiej i saskiej cały przebieg bitwy. Na uwagę zasługuje list generała Adama Trampego do króla duńskiego Fryderyka IV z bardzo dobrym opisem starcia oraz sekretarza poselstwa duńskiego w Polsce Bartłomieja Meuschena do swojego monarchy, a także dwie relacje szwedzkie: oficera artylerii Larsa Wisockiego-Hochmutha oraz szkockiego oficera w służbie Karola XII. Inne, nie tak już obszerne, relacje okazały się cenne przy rekonstrukcji obrazu bitwy, ponadto podają wykazy jednostek wojskowych, ich działania na polu bitwy, listy zabitych, rannych i wziętych do niewoli.

Należy podkreślić, iż bitwa pod Kliszowem spotkała się z dużym odzewem i popularnością w społeczeństwie, o czym świadczy bibliografia gazet ulotnych zebrana przez K. Zawadzkiego¹⁷.

Identyfikuje ona razem 25 druków ulotnych, w tym 13 niemieckojęzycznych i 11 szwedzkich, które w większości stanowiły podstawę dla tłumaczenia dla tych pierwszych. Z tego powodu król Karol XII był w nich przedstawiany jako doskonały i przewidujący wódz, chociaż same opisy batalii kliszowskiej ograniczały się do ogólnego przebiegu starcia zbrojnego¹⁸.

Wśród źródeł archiwalnych warto odnotować zbiory korespondencji ówczesnych uczestników wydarzeń: Hieronima Lubomirskiego¹⁹, Michała Radziejowskiego²⁰, Adama Sieniawskiego²¹ oraz Stanisława Antoniego Szczuki²², a także Adama Trampego i Bartłomieja Meuschena²³ oraz wiele odpisów listów z tegoż okresu²⁴. Do kwestii obciążeń kontrybucyjnych stolicy w 1702 r. wykorzystano cenne Akta Ekonomiczne Warszawy²⁵. Natomiast dla opisu organizacji i uzbrojenia oraz analizy taktyki wojsk polskich w latach wojny północnej przydatna okazała się zawartość archiwum hetmańskiego Adama Sieniawskiego²⁶. Uzupełniono je materiałami archiwalnymi dotyczącymi wielu pozostałych spraw wojskowych²⁷. Warto ponadto wymienić diariusze i pamiętniki, z najlepszym opisem działań pod Kliszowem autorstwa Szweda Larsa Wisockiego-Hochmutha i polskie – dość pobieżne w warstwie faktograficznej²⁸.

Do rekonstrukcji przebiegu bitwy wykorzystano również współczesne ryciny, pochodzące ze zbiorów polskich, saskich i szwedzkich. Pod względem historyczno-wojskowym wyróżniają się znakomite ryciny szwedzkiego inżyniera Johanna Liethena, przedstawiające teren starcia i szyki bojowe wojsk Karola XII oraz Augusta II. Pozostałe, chociaż schematycznie ilustrują przebieg bitwy w obu fazach, jednak prawdziwie ukazują ukształtowanie terenu oraz szyki walczących wojsk. Pozostałe ryciny to kompozycje figuratywne starcia, a ich wierność historyczna budzi jednak pewne zastrzeżenia. Istotnym źródłem ikonograficznym jest obraz olejny w zbiorach Muzeum Wojska Polskiego, który przedstawia epizod batalii dotyczący działań artylerii koronnej i moment ranienia księcia Fryderyka holsztyńskiego²⁹. Natomiast rzekomy obraz bitwy kliszowskiej znajdujący się w Zbiorach Czartoryskich w rzeczywistości przedstawia starcie zbrojne pod Kaliszem w 1706 r.³⁰.

  1 Rzeczpospolita w dobie wielkiej wojny północnej, red. J.Muszyńska, Kielce 2001.

  2 Stosunki polsko-szwedzkie w epoce nowożytnej. Materiały sesji, Warszawa 1999, red. K.Połujan, Warszawa 2001; Orzeł i Trzy Korony. Sąsiedztwo polsko-szwedzkie nad Bałtykiem w epoce nowożytnej XVI-XVIII w., red. K.Połujan, Warszawa 2002.

  3 Wojny północne w XVI-XVIII wieku. W czterechsetlecie bitwy pod Kircholmem, red. B.Dybaś, Toruń 2007.

  4 R.Frost, The Northern Wars 1558-1721. War, State and Society in Northeastern Europe, Harlow 2000.

  5 P.Skworoda, Wojny Rzeczypospolitej Obojga Narodów ze Szwecją, Warszawa 2007.

  6 J.Wimmer, Polska-Szwecja. Konflikty zbrojne w XVI-XVIII wieku, Oświęcim 2013.

  7 B.Liljegren, Karl XII. En biografi, Lund 2000; Z.Anusik, Karol XII, Wrocław 2006.

  8 J.Staszewski, August II Mocny, Wrocław 1998.

  9 R.Kawecki, Kardynał Michał Stefan Radziejowski (1645-1705), Opole 2005.

  10 P.Stok, Bitwa pod Kliszowem w r. 1702, „SMHW”, t. VI, cz. 2, Warszawa 1960.

  11 J.Wimmer, Wojsko Rzeczypospolitej w dobie wojny północnej (1700-1717), Warszawa 1956.

  12 M.Wagner, Kliszów 1702, Warszawa 1994.

  13 O.Haintz, Klissow 1702 [w:] Der Genius des Feldherrn. 10 kriegsgeschichtliche Siudien, Berlin-Potsdam 1937; inna wersja w pracy tegoż, Karl XII. König von Schweden, Berlin 1958.

  14 K.Jarochowski, Dzieje panowania Augusta II od wstąpienia Karola XII na ziemię polską aż do elekcji Stanisława Leszczyńskiego (1702-1704), Poznań 1864.

  15 M.Kukiel, Występny hetman z pod Kliszowa, „Kurier Warszawski” z 5 I 1930.

  16 K.Piwarski, Kilka uwag o bitwie pod Kliszowem w 1702 r., „Kwartalnik Historyczny”, R. XLIV, 1930, dodatek „Wiadomości Historyczne”; zob. tenże, Hieronim Lubomirski, hetman wielki koronny, Kraków 1929.

  17 K.Zawadzki, Gazety ulotne polskie i Polski dotyczące XVI-XVIII wieku. Bibliografia, tom 2, 1662-1728, Wrocław 1984.

  18 A.Filipczak-Kocur, Propaganda sukcesów szwedzkich w czasie wielkiej wojny północnej w niemieckojęzycznych gazetach ulotnych 1701-1709, [w:] Rzeczpospolita w dobie wielkiej wojny północnej, red. J.Muszyńska, Kielce 2001, s.402-405.

  19 B. Czart., nr 2518.

  20 B. Czart., nr 446.

  21 B. Czart., nr 2514, 2516.

  22 AGAD, APP, nr 56, 162, t. II, 163, t. III, 163a, t. 29, 31, 42; AR, dz. V, t. 386, nr 15655.

  23 B. Racz., nr 207, t. 1 i 2 (odpisy z Archiwum Królewskiego w Kopenhadze).

  24 Zob. m.in. B. Czart., nr 196, 525, 526, 589, 1955; B. Ossol., nr 233, 2023, 3550 i wiele innych.

  25 AGAD, Warszawa Ekonomiczne (dalej cyt: WE), nr 834, 835, 846, 847.

  26 B. Czart., nr 2563, 2589, 2650, 2652, 2656, t. 1-2 i wiele innych.

  27 AGAD, APP, nr 345; B.PAN Kraków, nr 395; AP, Kraków, ZR, nr 17, 34, 151.

  28 A.Otwinowski. Dzieje Polski pod panowaniem Augusta II, Kraków 1849; W.Rakowski, Pamiętniki, Żytomierz 1860; K.Zawisza, Pamiętniki (1666-1721), Warszawa 1862.

  29 B.Gembarzewski, Żołnierz polski. Ubiór, uzbrojenie i oporządzenie od wieku XI do roku 1960, t. 1, Warszawa 1960, s. 522, tab. 254, 255.

  30 Z.Żygulski, Broń w dawnej Polsce na tle uzbrojenia Europy i Bliskiego Wschodu, Warszawa 1975, s. 296.

ROZDZIAŁ I
KU WOJNIE

POKÓJ CZY WOJNA

Latem 1701 r. wojska szwedzkie króla Karola XII, po zwycięskim boju nad Dźwiną 19 lipca, uzyskały kontrolę nad Inflantami, a wkrótce opanowały także Kurlandię i wydzielone tereny żmudzkie z Szawlami i Połągą. Wprawdzie dywizja Grzegorza Ogińskiego szybko rozpoczęła walkę z siłami okupacyjnymi, ale przewaga Szwedów zadecydowała o porażce Litwinów i na początku stycznia 1702 r. wycofali się oni w rejon Wilna. Tymczasem jesienią 1701 r. wojska szwedzkie wkroczyły na Żmudź, potem zaczęły posuwać się w głąb Wielkiego Księstwa, aby w grudniu opanować litewskie Kiejdany i Kowno. Bezpośrednie zagrożenie Rzeczypospolitej stało się faktem, zaś jeszcze w sierpniu tego roku Karol XII ogłosił konieczność detronizacji króla polskiego, toteż pojawiła się nowa jakościowo faza w relacjach między obu państwami. W takiej sytuacji magnateria i szlachta musiały ustosunkować się do kwestii militarnego zagrożenia państwa przez obce wojska, ale również podjąć decyzję w sprawie dalszych losów swojego monarchy. Przyjrzyjmy się obecnie, jak przedstawiała się sytuacja wewnętrzna kraju w końcu roku 1701.

Prymas Michał Radziejowski utrzymywał wprawdzie kontakty z dworami Augusta II i Karola XII, lecz powszechnie znane były jego poglądy polityczne, optujące raczej za wojną z Rosją niż ze Szwecją i zmierzające do osłabienia pozycji polskiego monarchy w Rzeczypospolitej, a w konsekwencji do wywyższenia własnej pozycji w państwie¹.

Nie były to działania wyjątkowe, gdyż magnaci koronni prowadzili wówczas własną politykę w zależności od potrzeb i okoliczności. Magnateria była podzielona na dwie opcje polityczne, nie tworząc wyraźnie zarysowanych stronnictw. Na czele pierwszej grupy stali członkowie możnego rodu Potockich wzmocnieni autorytetem dwóch hetmanów koronnych: Stanisława Jabłonowskiego i Feliksa Potockiego. Dążyli oni do utrzymania neutralności kraju, byli raczej nastawieni na pokojowe rozwiązanie stosunków ze Szwecją i tylko w ostateczności skłaniali się do czynnej obrony Rzeczypospolitej. Ważnym motywem ich działania była chęć rewindykacji utraconych ziem wschodnich kosztem Rosji. Kolejnej grupie magnatów przewodzili Lubomirscy z Hieronimem, jeszcze podskarbim wielkim koronnym, oraz przedstawicielami wielkopolskiego rodu Leszczyńskich, do których zbliżał się niekiedy prymas Radziejowski. W zasadzie zgadzali się na rozwiązanie neutralne w sporze ze Szwecją, lecz podstawowym ich celem było obalenie Augusta II, nawet we współpracy z wojskami Karola XII. Warto tutaj wskazać, iż dość duża część szlachty pod wpływem możnowładców była nastawiona nieprzychylnie do planów szwedzkich.

Bardziej skomplikowana sytuacja panowała w Wielkim Księstwie Litewskim. Tutaj odsunięci od wpływów po Olkienikach Sapiehowie zdecydowani byli na otwarte poparcie Karola XII i detronizację Augusta II. Inna grupa magnatów, z Michałem Wiśniowieckim i z Grzegorzem Ogińskim na czele, była przeciwna zamierzeniom szwedzkim oraz wrogo ustosunkowana do planów i poczynań rodu Sapiehów – podobnie szlachta litewska wspierała działania opozycji antysapieżyńskiej i chciała zbrojnie zwalczać Karola XII.

Tak w pobieżnym skrócie przedstawiała się sytuacja polityczna w kołach magnackich i ten stan przetrwał do stycznia następnego roku, gdy król obsadził wakanse litewskie, a potem do maja, gdy śmierć obu hetmanów koronnych zmieniła ów układ². Areną przyszłej rozgrywki politycznej miał się stać sejm, którego obrady rozpoczęły się 22 grudnia 1701 r. mszą w stołecznej farze, którą celebrował biskup kijowski Jan Gomoliński. Posłowie przeszli potem na Zamek do izby poselskiej, a sesję zagaił „marszałek starej laski” Aleksander Mycielski, podsędek sieradzki. Pierwsza sporna sprawa pojawiła się już w momencie wystąpienia posła żmudzkiego Kazimierza Zaranka, który zarzucił Sapiehom sprowadzenie do Polski wojsk szwedzkich, po czym zaprezentował zebranym dokumenty dotyczące detronizacji Augusta II. Dokumentów tych „mało nie podarto, bo byli subordynowani na to, ale dobrze ich pilnował i trzymał” – zanotował kronikarz sejmu.

Sesję 23 grudnia zapoczątkowała dyskusja na temat konieczności uzyskania zgody wśród posłów i panów litewskich oraz wybór marszałka sejmu. Jedynym konstruktywnym głosem było wystąpienie Stefana Humieckiego stolnika podolskiego proponujące wysłanie delegacji do króla polskiego w celu poznania zamiarów monarchy w istotnych kwestiach politycznych. Dyskutowano na ten temat do 1 stycznia 1702 r.

Kolejne sesje zeszły na przygotowaniu ugody z Sapiehami – 2 stycznia odbyła się na Zamku narada grona senatorów litewskich z prymasem, po czym zebrani, z kanclerzem Karolem Stanisławem Radziwiłłem na czele, udali się na dalszą naradę do kościoła Jezuitów. Długo trwały dyskusje ustalające szczegóły porozumienia i dopiero 10 stycznia uzgodniono ich punkty, ale właściwa wymiana zdań nastąpiła na sesji 16 stycznia. Zasłużony oficer koronny, pamiętający jeszcze Jana III Sobieskiego, Atanazy Miączyński, wygłosił wówczas pożyteczne zdanie: „Nie uwijać rzeczy, ale ad seria przystąpić [...] żeby zgoda była stateczna i skuteczna, a myśleć o inkursjej szwedzkiej”. 17 stycznia Kazimierz Zaranek przeczytał zebranym projekt ugody litewskiej. Senatorzy i posłowie koronni podpisali go, wstrzymali się jedynie delegaci litewscy do chwili przyjazdu do Warszawy Sapiehów. Następnie wszyscy udali się do króla, który mianował księcia Michała Wiśniowieckiego hetmanem polnym litewskim, księcia Janusza – kasztelanem wileńskim, z kolei Kazimierza A. Sanguszkę – marszałkiem nadwornym litewskim.

Obrady wznowiono 18 stycznia od obioru marszałka izby poselskiej i dyskusji nad sprawą wojny ze Szwecją. Uzgodniono wysłanie do Karola XII poselstwa mediacyjnego, lecz dopiero 25 stycznia czytano propozycje do instrukcji dla delegatów do króla szwedzkiego. Chociaż senat je „mile przyjął”, to jednak rozpoczęto kolejne dyskusje w izbie poselskiej. Następnego dnia senatorzy i deputaci uzgodnili tekst instrukcji, który udostępniono posłom na kolejnej sesji. 28 stycznia wybrano posłów do rozmów pokojowych: z Małopolski – Stanisława Tarłę, kuchmistrza koronnego, i Józefa Potockiego, starostę halickiego, a ponadto z Wielkopolski – Aleksandra Mycielskiego, podsędka sieradzkiego, oraz Michała Puzynę, starostę wiskiego, natomiast z Litwy – Kazimierza Ogińskiego, starostę gorzdowskiego, i Kazimierza Kryszpina Kirszensteina, starostę plungiańskiego. Tego samego dnia obrano marszałka izby poselskiej.

Jeszcze w grudniu 1701 r. rozważano kilku kandydatów do tej funkcji. Najwięcej szans mieli regaliści: referendarz koronny Jan Szembek, Stanisław Tarło kuchmistrz koronny, Franciszek Lanckoroński podkomorzy krakowski, Franciszek Wielopolski starosta krakowski, Stanisław Mateusz Rzewuski starosta chełmski, Józef Potocki starosta halicki oraz popierany przez prymasa Stefan Potocki – starosta czerkaski. W wyniku zakulisowych rozgrywek, 19 stycznia poparcie uzyskali Szembek i Potoccy, a zwłaszcza Józef – starosta halicki, który umiejętnie wykorzystał rywalizację króla z prymasem. Do 22 stycznia stronnicy Augusta II przekupili jednak starostę, który wycofał swoją kandydaturę. Regaliści liczyli teraz, że stronnicy Potockiego oddadzą swoje głosy na Jana Szembeka, i rzeczywiście, referendarz koronny otrzymał w głosowaniu 71 kresek, a Stefan Potocki tylko 22 głosów.

Po dniu przerwy obrady kontynuowano 30 stycznia, przystępując do rozpatrywania kolejnych koronnych i litewskich wakansów – dyskutowano oraz omawiano je do 3 lutego. Ugoda z Sapiehami podtrzymała praktycznie dominującą rolę tego rodu na Litwie, toteż August II próbował ograniczyć ich wpływy, nagradzając – jak wiemy – przeciwników Sapiehów. Stało się to powodem zerwania sejmu, ponieważ niezadowolony z pominięcia go przy nominacji stronnik Sapiehów i poseł kowieński Kazimierz M. Pac sprzeciwił się przedłużeniu obrad. Zebrani uznali to za zatamowanie aktywności sejmu i 8 lutego marszałek pożegnał króla i szlachtę. Na tym zakończono posiedzenia sejmu 1701-1702. August II poniósł więc kolejną porażkę, a jedynym jego sukcesem było podpisanie między 15 a 23 stycznia 1702 r. układu austriacko-saskiego. Król polski zobowiązał się do udzielenia cesarzowi pomocy zbrojnej w sile około 8000 żołnierzy oraz Holandii – 12 000 ludzi. W zamian dyplomacja obu państw została zobowiązana do mediacji i doprowadzenia do podpisania ugody pomiędzy Augustem II i Karolem XII³.

Tymczasem w połowie lutego armia króla Karola XII rozpoczęła marsz w granice Wielkiego Księstwa Litewskiego. Natomiast August II zwołał posejmową radę senatu, na której prócz prymasa Michała Radziejowskiego obecnych było 42 senatorów koronnych oraz litewskich, a także wielu posłów sejmowych.

August II Mocny

Obrady rady senatu toczyły się od 16 do 27 lutego w Warszawie. W ich toku wypowiedzieli się prawie wszyscy jej członkowie. Najważniejszy problem, więc konieczność rozstrzygnięcia „wojna czy pokój”, wzbudził od razu wiele kontrowersji. Część senatorów zakwestionowała kompetencje rady do decydowania w tej sprawie, proponując zwołanie kolejnego sejmu. Miał się on zebrać po powrocie posłów od Karola XII i przedyskutować warunki pokoju polsko-szwedzkiego. Oprócz wojewody mazowieckiego Stanisława Morsztyna, który otwarcie dążył do rozpoczęcia działań wojennych, inni senatorzy opowiedzieli się za wysłaniem poselstwa z mediacją do króla szwedzkiego i za zwołaniem pospolitego ruszenia. Opcja ta znalazła wyraz w konkluzji rady – postanowiono rozpocząć pertraktacje ze Szwecją, zobowiązano króla do zwrócenia się do gwarantów pokoju oliwskiego o interwencję, pozostałe sprawy przełożono do decyzji sejmu majowego tego roku. Istotna kwestia wynikła podczas wyboru kierownika misji. 19 lutego proponowano to stanowisko Janowi Pieniążkowi, wojewodzie sieradzkiemu, ale ten jednak odmówił. Podobnie postąpili pozostali senatorzy. Wybór padł ostatecznie na wojewodę kaliskiego Feliksa A. Lipskiego, który zgodził się dopiero po długich namowach. Sprawa zwołania pospolitego ruszenia miała również ważne znaczenie. Podkreślała jedność szlachty wobec Szwedów, a także wzmacniała obronność kraju wobec zatrważającego stanu wojsk komputowych. Opcja ta odrzucała militarne rozwiązanie konfliktu na rzecz zachowania zasady neutralności Rzeczypospolitej⁴.

Czy król August II oczekiwał takiego rozwiązania? J. Staszewski odpowiada negatywnie na to pytanie, podkreślając, że lutowa rada senatu nie uzgodniła wielu zagadnień: kwestii traktatów z państwami sąsiedzkimi, głównie z Rosją. Problem wprowadzenia wojsk saskich do Polski pozostał nadal nierozwiązany, podobnie jak wiele ważnych spraw finansowych⁵. J. Poraziński słusznie natomiast podkreśla nieufność senatorów do ówczesnej polityki Augusta II⁶. Ich wota wskazywały wprawdzie na konieczność wysłania misji pokojowej, lecz postawienie na jej czele opozycjonisty króla stwarzało dodatkowe trudności w wypełnieniu zadania. Były to zatem postulaty króla opowiadającego się przeciwko opcji militarnej.

Tymczasem w lutym 1702 r. armia szwedzka rozłożona dotychczas na kwaterach zimowych w Kurlandii między Goldyngą a Grobinem ruszyła w kierunku miejscowości Rosienie i tym samym wkroczyła do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Oddziały szwedzkie zakwaterowały się pod miastem, a król Karol XII dotarł 28 lutego do Billewicz. Wkrótce ruszyły one dalej. Wprawdzie ich straż przednią zaatakowały i zniszczyły jednostki litewskie księcia Michała Wiśniowieckiego w bitwie pod Druszkieniszkami (23-24 marca), ale przyspieszyło to tylko wymarsz głównych sił szwedzkich. 29 marca rozpoczęły one marsz z rejonu koncentracji pod Rosieniami na Kowno. Kolumna wojsk królewskich w sile około 16 000 ludzi posuwała się przez Druszkieniszki, Punie, Olitę, Merecz, Lejpuny, Różanystok do Harasymowicz koło Grodna. Kolumna pod dowództwem Magnusa Stenbocka i Carla G. Mörnera w sile około 6000 żołnierzy przez Kiejdany dotarła do Wilna, zajmując to miasto praktycznie bez oporu. Michał Wiśniowiecki wycofał bowiem stamtąd swoje wojska, ale wkrótce zorientował się, że garnizon szwedzki i oddziały sapieżyńskie (około 10 000 ludzi) są jednak zbyt słabe i istnieje możliwość odbicia miasta. Nocą 16 kwietnia oddział litewski w sile około 3000 ludzi pod dowództwem Ludwika Pocieja zaatakował Wilno. Plan zbrojnego zajęcia miasta nie powiódł się, z kolei w czasie pościgu wojska Magnusa Stenbocka i Carla G. Mörnera dotarły do armii królewskiej maszerującej drogą do Grodna. W kwietniu wojska szwedzkie zajęły Grodno⁷.

Armia szwedzka liczyła wówczas około 22 000 żołnierzy piechoty i kawalerii z 30 lekkimi działami regimentowymi. Towarzyszyły im jednostki sapieżyńskie w sile kilkudziesięciu chorągwi tatarskich i regimentu piechoty. Nie były to wszystkie oddziały. Część stanowiły garnizony twierdz w południowych Inflantach i w Kurlandii. W Rydze stacjonował regiment piechoty pod dowództwem hrabiego Erika Dahlberga, gubernatora inflanckiego. Uzupełniały go garnizony w miejscowościach Kieś i Kokenhausen – całością wojsk dowodził tutaj generał Carl Magnus Stuart. W Kurlandii stacjonował silny garnizon w Nowych Zamkach i drobne oddziały pograniczne – dowódcą ich był generał Adam Löwenhaupt⁸.

August II jeszcze w początkach lutego 1702 r. wysłał do króla szwedzkiego list wyrażający gotowość podpisania pokoju i oczekujący deklaracji do zawarcia ugody. Zniecierpliwienie króla było wynikiem nieudanej misji hrabiny Aurory von Königsmarck, która już od stycznia bezskutecznie oczekiwała na audiencję u króla szwedzkiego⁹. Również w początkach lutego wyruszył do obozu Karola XII szambelan królewski hrabia Fryderyk Vitzthum, ale został on aresztowany i osadzony w twierdzy ryskiej¹⁰. W połowie marca August II wysłał do kwatery wojsk szwedzkich barona Ewalda Sackena w celu uzgodnienia warunków przyjęcia polskich delegatów do rozmów pokojowych. Chłodny stosunek okazany posłowi i deklaracja Karola XII o przyjęciu polskiej misji dopiero w Kownie jednoznacznie świadczyły o niechęci króla szwedzkiego do zawarcia pokoju¹¹.

Karol XII

W lutym-marcu 1702 r. wykształciła się ostatecznie koncepcja polityki zagranicznej Karola XII, polegająca na konsekwentnym dążeniu do pozbawienia Augusta II korony królewskiej na drodze rozwiązań militarnych. Liczył on na poparcie znacznej części opozycji w Koronie, która wszelkimi sposobami dążyła do osłabienia władzy króla. Układ austriacko-saski uderzył bowiem w stronnictwo prymasa Radziejowskiego, którego zwolennicy widzieli zagrożenie w postaci wzmocnienia władzy królewskiej. Z kolei stronnictwo hetmana Jabłonowskiego, dla którego głównym wrogiem pozostawała Rosja i potrzeba odzyskania utraconych ziem, sądziło obecnie, że uda się doprowadzić do sojuszu ze Szwecją przeciwko Piotrowi I. Jednak dalsze działania Karola XII zniweczyły te nadzieje¹².

Król szwedzki liczył także na dogodny dla siebie układ polityczny na Litwie i na stanowisko wpływowego rodu Sapiehów. Jego przedstawiciele szukali prób porozumienia z Karolem XII, zgadzając się na jego starania detronizacyjne wobec Wettina i szukając protekcji politycznej.

Toteż w marcu 1702 r. Sapiehowie przeszli już jawnie na stronę szwedzką, co zaktywizowało rokowania litewsko-rosyjskie. Uzgodniono wówczas przelanie znacznych subsydiów carskich w wysokości 100 000 talarów na potrzeby konfederatów do walki z Sapiehami i Szwedami, a republikanci powinni wystawić 10 tys. korpus żołnierzy. Zobowiązano Litwinów do poparcia działań dyplomacji rosyjskiej w celu wciągnięcia Rzeczypospolitej do wojny północnej. Ze strony litewskiej rozmowy prowadził kanclerz Karol Stanisław Radziwiłł i strażnik Ludwik Pociej, a stronę rosyjską reprezentował dyplomata Grigorij F. Dołgoruki. Zakończyły się one ustaleniem wstępnego porozumienia¹³.

Michał Stefan Radziejowski

W początkach maja, gdy Szwedzi okupowali całe Wielkie Księstwo Litewskie, miały miejsce istotne wydarzenia o charakterze politycznym. 2 maja zebrała się w Warszawie rada senatu w celu omówienia sytuacji wewnętrznej w państwie. Po zażartej dyskusji 3 maja rozstrzygnięto przedstawione problemy – rada zadecydowała wysłać uniwersały do hetmanów koronnych, by przyspieszyli koncentrację pod Lwowem, gdyż dotychczasowe przygotowania przebiegały opieszale wobec szybkiego posuwania się armii szwedzkiej. Senatorzy zgodzili się zatem na wprowadzenie do kraju 6 tys. korpusu wojsk saskich pod warunkiem oddania go pod władzę hetmanów. Postanowiono wydać uniwersały do sejmików o zwołaniu pospolitego ruszenia i w sprawie uchwalenia podatków na wojsko. W gestii króla miała pozostać decyzja o wydaniu trzecich wici w momencie dogodnym dla obrony kraju. Przewidziano wysłanie poselstwa do króla pruskiego w celu uzyskania pomocy wojskowej, postulowano także poprosić prymasa o kontynuowanie rozmów z posłem pruskim Johannem D. Hoverbeckiem i posłem rosyjskim Grigorijem F. Dołgorukim, by skłonić cara do dalszej wojny ze Szwecją. Do rozgraniczenia z Mołdawią postanowiono wysłać komisarzy i oddziały wojsk ordynackich. Dowództwo wojsk litewskich złożono w ręce ks. Michała Wiśniowieckiego, a natomiast starostę warszawskiego Stanisława B. Krasińskiego obarczono przygotowaniem stolicy do obrony¹⁴.

Podjęte w Warszawie postanowienia wzmocniły z jednej strony pozycję Augusta II oddalając próby jego detronizacji, z drugiej zaś skłoniły magnatów do wyraźniejszego opowiedzenia się za podjęciem obrony państwa. Historycy nie są jednak zgodni, czy wpłynęła na to postawa Litwinów podtrzymująca wrogie stanowisko wobec Szwedów czy konsekwencje nominacji¹⁵. 3 kwietnia zmarł hetman wielki koronny Stanisław Jabłonowski, a buławę po nim otrzymał 1 maja Feliks Potocki, tegoż dnia dostał on też kasztelanię krakowską. 4 maja król podpisał wakanse dla Hieronima Lubomirskiego – buławę polną koronną i województwo krakowskie. Spodziewano się nominacji Rafała Leszczyńskiego na podskarbiostwo wielkie koronne¹⁶. Wprawdzie dzięki tym powołaniom albo złożonym obietnicom król August II pozyskał grupę opozycyjnych magnatów, ale stworzył niefortunny dla siebie układ personalny.

Tymczasem w Długiej Wsi i w Harasymowiczach koło Grodna miały miejsce bardzo ważne wydarzenia polityczne – otóż do kwatery dowództwa wojsk szwedzkich przyjechała delegacja polskich posłów na rozmowy pokojowe z Karolem XII. Rankiem 4 maja do Harasymowicz przybył generał Otto Lieven z towarzyszącymi oficerami i Georgiem Wachschlagerem jako tłumaczem. Generał przywitał Polaków i zaprosił do kwatery Karola XII. Uformowano orszak – w środku jechał Feliks Lipski oraz Otto Lieven, towarzyszył im kwatermistrz drabantów królewskich Arvid Horn ze 100 drabantami, pozostali Polacy jechali konno obok szwedzkich rajtarów.

Orszak dotarł do Długiej Wsi, gdzie powitał go regiment gwardii królewskiej, po czym Feliks Lipski i Stanisław Tarło weszli do namiotu Karola XII. Wojewoda kaliski wygłosił mowę powitalną po łacinie i oddał królowi listy. W jego imieniu podziękował kanclerz Carl Piper.

Polacy powrócili do swoich kwater, wcześniej zapraszając oficerów szwedzkich na powitalny bankiet. Jednocześnie Szwedzi przekazali informację, iż na godzinę 9.00 następnego dnia wyznaczono konferencję. 5 maja Polacy pojechali więc do kwater szwedzkich i przedstawili swoje plenipotencje, po czym rozmowy przełożono na kolejny dzień. 6 maja podobnie wyglądało spotkanie obu delegacji. Następnego dnia na rozmowy nie przybył kanclerz Carl Piper, natomiast zjawił się Otto Lieven i przedstawił oficjalne stanowisko króla szwedzkiego, w którym kwestionowano kompetencje polskiej misji pokojowej. Feliks Lipski wysłał więc swojego sekretarza do pobliskiej wsi Chodorówka, gdzie stacjonował z wojskami litewskimi Benedykt Sapieha, z prośbą o pośrednictwo w kwestii zwołania kolejnego spotkania. Okazało się jednak, iż Karol XII wyjechał już do Knyszyna do swoich wojsk, a jednocześnie przyszła wiadomość od Carla Pipera, iż nadal jest możliwa odpowiedź króla w sprawie kontynuowania rokowań. Zniecierpliwieni posłowie udali się z Benedyktem Sapiehą w kierunku Knyszyna, lecz wobec dalszego marszu wojsk szwedzkich zorientowali się, że ich misja zakończyła się fiaskiem, toteż Feliks Lipski podjął decyzję wyjazdu do Warszawy¹⁷.

W czasie rozmów Polacy spotkali się ze zdecydowanym stanowiskiem delegatów szwedzkich dotyczącym detronizacji Augusta II. Była to odpowiedź na równie stanowczy pogląd polskich posłów wzywający do opuszczenia terenów Rzeczypospolitej i bardziej kompromisowy – do gotowości przyjaźni ze strony Polski. Stanisław Tarło widział chęć przedstawicieli Karola XII do uzgodnienia warunków sojuszu polsko-szwedzkiego skierowanego przeciw Rosji, ale pod warunkiem detronizacji Augusta II. Podobne stanowisko prezentował Kazimierz D. Ogiński. Natomiast Feliks Lipski głosił konieczność obrony kraju w przypadku odrzucenia propozycji pokojowych przez Karola XII, reprezentując opcję umiarkowaną. Dwaj wymienieni wyżej członkowie polskiej delegacji dążyli do zawarcia pokoju za wszelką cenę, godząc się nawet na detronizację króla polskiego¹⁸.

Tymczasem 7 maja Karol XII wyruszył na czele jednostek wojskowych w kierunku Knyszyna i Tykocina, docierając do tego miasta 10 maja, gdy korpus generałów Magnusa Stenbocka i Carla Mörnera osłaniał z lewego skrzydła maszerujące regimenty królewskie. Z Tykocina oberszterlejtnant Gabriel Lilljehöök wyruszył z 600 żołnierzami prawym brzegiem Narwi z zadaniem przygotowania magazynu żywnościowego we Włocławku. Potem wysłano także oberszterlejtnanta Gustava Zülicha z 300 żołnierzami w celu obserwacji garnizonu w Toruniu. 14 maja wojska szwedzkie osiągnęły Zambrów, 16 maja – Ostrów, a 19 maja Szwedzi dotarli do Bugu pod Wyszkowem, zbudowali most na rzece i po trzydniowym wypoczynku ruszyli w kierunku Warszawy. 23 maja Karol XII kwaterował jeszcze w Radzyminie, chociaż czołowe oddziały szwedzkie z komisarzami prowiantowymi dotarły na Pragę już 22 maja.

„SZWEDZI W WARSZAWIE”

Po zakończeniu majowej rady senatu część jej uczestników pożegnała na Zamku króla, licząc się z opuszczeniem Warszawy z powodu napływających informacji o zbliżających się armii szwedzkiej. Również August II przygotował się do opuszczenia stolicy – 2 maja weszło do Zamku 40 żołnierzy gwardii, nazajutrz sprowadzono także kilkadziesiąt wozów podróżnych i kuchennych, a na prawym brzegu Wisły, na Bugu i Narwi potopiono promy i statki rzeczne, aby opóźnić marsz Szwedów¹⁹. 15 maja August II wraz z towarzyszącymi osobami opuścił Warszawę. Orszak królewski udał się traktem rawskim na południe w stronę Krakowa.

W poniedziałek 22 maja oddział straży przedniej wojsk szwedzkich w liczbie 500 rajtarów przybył do Skaryszewa. Zauważono ich w godzinach rannych z Zamku Królewskiego, kiedy maszerowali drogą „wileńską” poprzez Białołękę, Bródno i Pragę. Rajtarom towarzyszyli komisarze prowiantowi, którzy rozlokowali się w gospodach i polecili okolicznym wójtom wykonanie kontrybucji według taryfy z dnia 21 maja. Na wiadomość o przybyciu Szwedów wojewoda płocki Jan Dobrogost Krasiński z synem Stanisławem około godziny 10 opuścili miasto, natomiast wojewoda kaliski Feliks Lipski pojechał zaraz na Pragę do komisarzy szwedzkich, aby kontynuować rozmowy pokojowe. Ponieważ nie mieli oni upoważnienia do prowadzenia negocjacji, wojewoda powrócił do Warszawy. Ustalił tylko, że we wtorek odbędzie się uroczystość powitania Szwedów przez władze miejskie Warszawy. Odbyła się ona rzeczywiście 23 maja na Pradze w obecności generała Andersa Lagercrony, towarzyszących mu oficerów i komisarzy; stronę polską reprezentowali nieznani z nazwisk wójtowie Pragi i Skaryszewa oraz dwaj rajcy warszawscy: Piotr Sergeant i Jakub Szulcendorff. Szwedzi żądali natychmiastowego wykonania kontrybucji prowiantowej z terenu starostwa warszawskiego, naciskając także na sfinansowanie przez władze miasta budowy mostu na Wiśle. Ustalono ponadto wstępny podział miejskiej taryfy kontrybucyjnej, przy czym Szwedzi zgodzili się na indywidualne zakupy żywności ponad wyznaczone limity. Polacy natomiast odrzucili żądanie budowy mostu, zasłaniając się brakiem odpowiednich środków finansowych²⁰.

23 maja zjawił się w Warszawie Karol XII w otoczeniu dwudziestu ludzi, przeprawiając się promem przez Wisłę. Król odwiedził pałac prymasów, pojechał na Bielany, zwiedził również Ujazdów i Wilanów, po czym wrócił na nocleg na Pragę. 24 maja przybyły kolejne jednostki szwedzkie (liczące około 3000 żołnierzy) do obozu praskiego, zjawili się również dostojnicy królewscy – kanclerz Carl Piper i Georg Wachschlager.

Tymczasem w godzinach nocnych 25 maja do ówczesnego komendanta zamku Franciszka Łęskiego przybyli oficerowie szwedzcy z poleceniem otwarcia bram miejskich i zamkowych oraz wydania kluczy. O godzinie 3.00 Bramą Krakowską wszedł do miasta oddział piechoty w liczbie 500 żołnierzy stanowiących załogę zamku z komendantem generałem Andersem Lagercroną na czele. Szwedzi zajęli stanowiska w komnatach zamkowych, po czym otworzyli skarbiec, nie znajdując w nim jednak nic wartościowego. Nocą obsadzili bramy miejskie i wystawili warty. Zajmując miasto, Karol XII zapewnił sobie jednocześnie dostateczną liczbę wojsk na prawym brzegu Wisły. W obozie praskim i skaryszewskim znajdowało się wówczas 8000 żołnierzy, a pod Białołęką 2000²¹.

Z punktu widzenia militarnego sprawą niezwykle istotną było wystawienie mostu na Wiśle. Ponieważ władz miejskich nie stać było na budowę stałej przeprawy, Szwedzi zdecydowali więc o wystawieniu własnego mostu. Początkowo chcieli wykorzystać drewniane elementy pochodzące z rozebranych domostw praskich, a także zarekwirowali do tego celu 40 statków wiślanych. Było to spowodowane odmową władz miejskich dostarczenia tychże szkut dobrowolnie. W czasie rozmów 22 i 23 maja proponowano zbudowanie mostu w rejonie pałacu Radziwiłłów na wysokości ulicy Bednarskiej. Koncepcja ta jednak upadła z powodu braku wystarczającej liczby statków rzecznych. Ostatecznie most postawiono na zarekwirowanych statkach szlacheckich i kupieckich „wyżej pałacu Kazimierzowskiego, niżej Szulca”²², więc w rejonie obecnej ulicy Tamka.

Napływające wiadomości o marszu wojsk Karola XII oraz wyjazd z Warszawy Augusta II wprowadziły wśród mieszkańców stolicy nastrój niepewności. Wzmogło go pojawienie się Szwedów na Pradze oraz ich pierwsze wizyty na lewym brzegu rzeki. Król szwedzki zdawał sobie sprawę z powagi sytuacji, dlatego jego wstępne poczynania miały na celu uspokojenie społeczności miasta. 23 maja z udziałem Karola XII i mieszkańców Warszawy odbyła się przed Kolumną Zygmunta msza dziękczynna za zwycięstwa w Inflantach i za zajęcie stolicy Rzeczypospolitej. Kolejne nabożeństwo odbyło się 25 maja, w Dzień Wniebowstąpienia, na Zamku Królewskim, również w obecności króla Karola XII. Jednocześnie na cmentarzu koło klasztoru Bernardynów na Pradze odbyła się msza polowa dla żołnierzy szwedzkich. Potem Karol XII często odwiedzał Warszawę głównie w celach turystycznych. Był tutaj w niedzielę 28 maja odwiedzając grób Jana III Sobieskiego w kościele Kapucynów przy ulicy Miodowej oraz we wtorek 30 maja w Dzień Świętej Trójcy, biorąc udział w nabożeństwie. Król miał swoją kwaterę w dworku Millera na Pradze, ale pozostając dłużej na lewym brzegu rzeki (np. 2-3 i 5 czerwca) nocował w dworku wojewody sieradzkiego Jana Odrowąża Pieniążka. Wizyty Karola XII w Warszawie oraz często odprawiane publiczne msze polowe miały na celu uspokojenie mieszkańców, a także przygotowanie gruntu pod spodziewane rokowania z władzami miasta w sprawie kontrybucji²³.

W trakcie marszu na Warszawę Szwedzi wydali 21 maja uniwersał do wojewody płockiego, zawierający taryfę kontrybucji prowiantowej z dóbr starostwa warszawskiego. Obejmowała ona następujące produkty: 96 funtów chleba, 14 funtów słoniny, 3200 garncy grochu i kaszy, 1000 wozów siana oraz 200 beczek owsa. Szwedzi zażądali także pewnej sumy pieniędzy na zakup tabaki i gorzałki dla żołnierzy. Uniwersał ten nie spotkał się z żadną reakcją starosty, toteż – jak wiemy – pierwszymi osobami przybyłymi na Pragę byli komisarze prowiantowi. Mieli zorganizować kwatery dla wojska, żywność i furaż, dysponując przy tym przygotowaną już taryfą. Wójt Pragi zmuszony był dostarczyć: 2000 bochenków chleba, 2000 funtów mięsa, 300 połci słoniny, 1000 wozów siana oraz tabakę i gorzałkę o wartości 400 zł. Tymczasem 22 maja komisarz Gustav Axellenkrook wydał dodatkowy uniwersał do mieszkańców stolicy, w którym zobowiązywał się do zapewnienia im bezpieczeństwa i zapłaty po dotychczasowych cenach za dostawy żywności. Było to konieczne, ponieważ z jednej strony obawiano się oporu wobec kontrybucji szwedzkich, z drugiej zaś liczono się z możliwością opuszczenia miasta przez jego obywateli.

Jednocześnie rozpoczęły się na ratuszu rozmowy przedstawicieli władz miasta z komisarzami, które zostały uwieńczone uzgodnieniem tymczasowych wysokości daniny prowiantowej na cztery dni. Wynosiła ona dziennie: 2000 bochenków chleba, 300 beczek piwa i parę wołów. Mieszczanie warszawscy przekazali ponadto żołnierzom okupanta: 4 beczki śledzi, 20 korcy owsa i wiele innych produktów. Szwedzi zabrali natomiast zapasy zboża i mąki z młynów miejskich, chociaż wydawali na nie asygnacje²⁴. Pierwsze uzgodnienia zapadły 23 maja i opiewały na sumę 97 347 zł 10 gr jako kontrybucję pieniężną z posesji miejskich²⁵. 27 maja opracowano egzekucję kontrybucji prowiantowej. Przewidywała ona dostarczenie żywności dla 40 000 żołnierzy szwedzkich w następujących ilościach: 320 000 funtów chleba, tyleż samo mięsa, 80 000 funtów słoniny, 1000 korcy grochu lub kaszy, 4000 beczek piwa oraz 4444 1/2 talarów bitych na tabakę i gorzałkę. Żywność ta była przeznaczona dla żołnierzy; miasto miało osobno wypłacić sumę 100 000 zł dla generałów i oficerów. Traktat podpisano 1 czerwca. Władze zobowiązały się w nim do uiszczenia kontrybucji w wymaganej wysokości 12 000 talarów bitych (80 000 zł) od wszystkich mieszkańców w terminie do 30 czerwca²⁶.

W połowie czerwca Szwedzi zaczęli także wybierać kontrybucję z okolic Warszawy w wysokości 25 tynfów²⁷ od dymu. Komisarze objęli swoimi działaniami teren od Sochaczewa do Otwocka z punktem zbiorczym w Żbikowie, gdzie znajdował się obszerny i murowany kościół parafialny. Organizację kontrybucji oparli wówczas na szacunkowych możliwościach finansowych poszczególnych parafii i zobowiązali plebanów do zwózki pieniędzy. Poszczególne starostwa płaciły: błońskie 3000 zł i 300 jałowic, sochaczewskie 2000 zł i 20 jałowic, a bolimowskie 4000 zł i 40 jałowic. Szlachta z okolic Warszawy próbowała interweniować u prymasa, by ten mediował u Karola XII. Na przykład 16 czerwca delegaci sejmiku czerskiego odwiedzili prymasa prosząc o obniżenie podatków do 10 zł z dymu. Wszystkie te poczynania kończyły się jednak niepowodzeniem, bowiem komisarze dość skutecznie egzekwowali taryfę kontrybucyjną²⁸.

W drugiej połowie czerwca, gdy decyzje o wymarszu wojsk szwedzkich były już podjęte, władze miasta zażądały spotkania z komendantem w celu uzgodnienia spraw finansowych. 22 czerwca odbyła się na ratuszu rozmowa z generałem Andersem Lagercroną, który postawił burmistrzowi kolejne żądania: wydania rejestrów wybranej kontrybucji, dział, hakownic, strzelb i prochu, zwrócenia różnicy pieniędzy wydanych przez Szwedów na żywność, podania cen żywności w mieście oraz dostarczenie podwód dla chorych. Przedstawiciele władz miasta zgodzili się na te warunki, żądając pokwitowania na piśmie. 25 czerwca uzgodniono tekst umowy – władze oddały taryfę kontrybucji, a natomiast komendant przekazał pokwitowanie szwedzkie²⁹.

Należy przypomnieć, że deputaci miejscy od początku rokowań nie zgadzali się na pierwotne propozycje okupanta (170 000, a potem 145 000 zł). Celowo przeciągali więc rozmowy z komisarzami, przypominając wysokość kontrybucji z czasów „potopu” i licząc na mediację prymasa w sprawie obniżenia kontrybucji. 27 maja władze wysłały do Łowicza jako delegatów rajców: Jana Andrzeja Menicha i Jana Adama Bucholtza oraz syndyka miejskiego. Następnego dnia prosili oni prymasa o protekcję u Karola XII. Do króla szwedzkiego mieli natomiast wyjechać: burmistrz Starej Warszawy Aleksander Czamer, rajca Jan Loupia i Sebastian Rybczyński pisarz radziecki, ale komendant zatrzymał ich na Zamku Królewskim, aby tym przyspieszyć decyzje władz. Jak wiemy, odniosło to spodziewany skutek, bowiem wkrótce podpisano obustronne porozumienie. Również burmistrz Nowej Warszawy Sebastian Ciołkowicz opłacił kontrybucję w wysokości 11 000 zł. W rzeczywistości egzekucja szła dość opornie, toteż Szwedzi mieli wielokrotnie okazję do rekwizycji i nakładania jednorazowych podatków. Władze miasta zostały ponadto zmuszone do uiszczenia dodatkowych opłat: 23 maja wydano ze skarbu sumę 66 zł na wino dla szwedzkich komisarzy, sporo wydatków szło na chleb i piwo dla żołnierzy i oficerów garnizonu, sam komendant otrzymał 1000 zł, płacono za podwody, stroje dla Szwedów, a nawet odszkodowanie za zabicie żołnierza szwedzkiego.

Rachunki miejskie, chociaż niekompletne, pozwalają na określenie wysokości kontrybucji i realnej wartości wpłacanych sum. Właściciele kamienic płacili od 10 do 1000 zł od posesji: ze Starej Warszawy ściągnięto razem 97 347 zł 10 gr, z Nowego Miasta – 2175 zł 12 gr, czyli razem 99 522 zł i 22 gr. Gdy dodamy do tego wartość kontrybucji prowiantowej oraz innych rekwizycji, będziemy mieli ilustrację ogromu ciężarów poniesionych przez miasto na rzecz szwedzkiego okupanta³⁰.

Do spraw kontrybucji Szwedzi przywiązywali dużą wagę, podobnie jak do pozyskania armat i sprzętu z arsenału warszawskiego, które 17 maja pod komendą kapitana Jerzego Schroedera, na polecenie Augusta II, wyprawiono na specjalnych statkach do krakowskiego cekhauzu – transport ten obejmował 17 dział wraz z zapasami prochu i amunicji oraz ze sprzętem³¹. 25 maja w budynku stołecznego cekhauzu pojawili się oficerowie szwedzcy, ale znaleźli tu tylko trochę amunicji oraz prochu. Następnego dnia żołnierze szwedzcy zauważyli na Wiśle szkuty przewożące działa i zapasy owsa, ale nie mając przygotowanych statków, nie przeszkodzili w ich uprowadzeniu na południe. Dopiero 29 maja oddział pod dowództwem kapitana artylerii Schrechtera udał się lądem do Góry Kalwarii i odzyskał kilka (?) dział magistrackich. Jeszcze na początku czerwca oficerowie Karola XII poszukiwali bezskutecznie dział oraz amunicji z arsenału warszawskiego³².

W czasie gdy prowadzono rokowania w sprawie kontrybucji, władze okupacyjne przejawiały życzliwy stosunek do magistratu i do mieszkańców miasta. Po podpisaniu porozumienia 1 czerwca strona szwedzka wzmogła działania restrykcyjne; 3 czerwca przeprowadzono rewizję w rezydencji Jakuba H. Flemminga, 5 czerwca aresztowano karmelitę z pachołkami prymasa pod pretekstem sporu z piekarzami o wypiek chleba dla żołnierzy szwedzkich³³. Mieszkańcy Warszawy chwalili jednak zdyscyplinowanie wojsk okupacyjnych, podnosili spadek przestępczości wśród „hultajstwa” w mieście i podkreślali jednocześnie stanowczość, z jaką Szwedzi wybierali kontrybucję³⁴. 27 maja podskarbi litewski Benedykt Sapieha spotkał się na Pradze z kanclerzem Carlem Piperem. Wkrótce dołączył do nich król Karol XII z wyższymi oficerami i odbyła się konferencja polsko-szwedzka. Szwedów interesowała zwłaszcza nieobecność w stolicy prymasa i senatorów oraz sprawa bezpieczeństwa ich wojsk ze strony oddziałów jazdy Michała Brandta i Hrehorego Ogińskiego. Benedykt Sapieha był zdania, iż prymas, który deklarował wcześniej potrzebę odstąpienia od planu detronizacji Augusta II, nie miał obecnie zbyt wielu zwolenników. Brak poparcia ze strony magnatów i szlachty upatrywał podskarbi litewski w destrukcyjnej działalności dyplomaty francuskiego, działającego na korzyść elekcji księcia Contiego. Na zakończenie obrad Szwedzi zgodzili się skierować do Łowicza Georga Wachschlagera z propozycją przyjazdu do stolicy prymasa i kontynuowania rokowań³⁵. Michał Radziejowski zwlekał jednak z ostateczną odpowiedzią, porozumiewając się listownie z królem polskim. W takiej sytuacji dyplomata szwedzki aż trzykrotnie odwiedzał prymasa nakłaniając go do przyjazdu do Warszawy.

W czwartek 8 czerwca przybył z Łowicza prymas wraz z Rafałem Leszczyńskim podskarbim wielkim koronnym w otoczeniu 200 szlachty i 30 przybocznych rajtarów. Następnego dnia wizytował Karola XII w dworku praskim. Prymasowi towarzyszyli: wojewoda łęczycki Jerzy Towiański, kasztelan płocki Paweł Niszczycki oraz obaj podskarbiowie: koronny i litewski. Powitanie odbyło się w sieni dworku Millera, w otoczeniu 24 gwardzistów szwedzkich. Pierwszy przemówił kanclerz Carl Piper witając przybyłych Polaków, odpowiedzieli mu prymas i Rafał Leszczyński, którym z kolei replikował Piper. Po powitaniach wprowadzono prymasa i podskarbich do gabinetu króla szwedzkiego. Tutaj podczas krótkiej rozmowy uzgodniono termin pierwszego spotkania komisarzy obu stron na godzinę 10.00 następnego dnia. Rano 10 czerwca dotarła jednak do prymasa prośba Szwedów o przełożenie rozmów na godzinę 15.00. Po południu do pałacu prymasa przyjechał kanclerz Carl Piper z propozycją nakłonienia Radziejowskiego, aby doprowadził do zdetronizowania króla polskiego. Prymas przywitał Szweda w obecności senatorów, ale po krótkiej wymianie zdań odprawił kanclerza, nie chcąc słuchać deklaracji szwedzkiej. Grono senatorów uzupełnili wkrótce wojewodowie: kaliski Feliks Lipski i witebski Andrzej Kryszpin-Kirszenstein, a ponadto przedstawiciele szlachty czerskiej i warszawskiej, którzy skarżyli się prymasowi na kontrybucje i rekwizycje szwedzkie.

12 czerwca ponownie przybył do rezydencji Michała Radziejowskiego kanclerz szwedzki z deklaracją Karola XII żądającą detronizacji Augusta II i wydania uniwersałów w sprawie nowej elekcji. Prymas po naradzie z senatorami odpowiedział, iż województwa koronne popierają zbrojnie króla polskiego i odmówił dalszych działań bez zgody sejmików. August II namawiał listownie prymasa do uzgodnienia tekstu traktatu polsko-szwedzkiego, obawiając się, iż przedłużająca się obecność wojsk saskich w Polsce może zniechęcić życzliwych mu zwolenników. Prymas stał natomiast na stanowisku, że możliwe jest podpisanie traktatu, ale bez klauzuli detronizacyjnej³⁶.

Sprawozdanie Michała Radziejowskiego dla Stanisława A. Szczuki z połowy czerwca wnosi kilka interesujących szczegółów do przebiegu rokowań. Odbyły się już dwie konferencje z kanclerzem Piperem „dość żwawe, (ale) rzecz srodze uporem idzie”. 15 czerwca nastąpiło kolejne spotkanie w Łazience Ujazdowskiej, tym razem w obecności Karola XII. Tematem było nadal żądanie odstąpienia od warunku detronizacji, bez czego Polacy nie chcieli zacząć rozmów o traktacie polsko-szwedzkim. Piper był małomówny w czasie pertraktacji, częściej zabierał głos król szwedzki. Po dwóch godzinach rokowań Karol XII wyszedł z sali wyraźnie zagniewany i gotów do podjęcia działań zbrojnych. Natomiast Piper reprezentował pogląd kontynuowania negocjacji i zapowiedział rozważenie polskich argumentów³⁷.

W piątek 16 czerwca prymas z podskarbim koronnym wizytowali Karola XII w dworze Jana O. Pieniążka. Ze strony polskiej w rozmowach nadto uczestniczyli: wojewoda łęczycki Jerzy Towiański i kasztelan płocki Paweł Niszczycki, ze strony szwedzkiej zaś: Carl Piper, Georg Wachschlager i nieznany sekretarz kancelarii królewskiej. Po krótkiej wymianie zdań naradę przerwano. Następnego dnia kontynuowano rozmowy, jednak delegaci obu stron szybko się rozstali, przy czym kanclerz szwedzki miał dać jednoznaczną odpowiedź do poniedziałku.

Tymczasem 18 czerwca przyjechał on na poufną rozmowę do Michała Radziejowskiego. Na wstępie zarzucił prymasowi, iż nie porozumiewał się w ważnych sprawach z Augustem II, nie konsultował wyników rokowań z królem polskim oraz nie wydał uniwersałów do sejmików szlacheckich w sprawie elekcji. W takiej sytuacji Karol XII zmuszony został do rozstrzygnięć militarnych. Do omówienia pozostawała jeszcze kwestia stanowiska Rzeczypospolitej wobec wojny. Prymas odpowiedział, że Polacy radzili dotychczas o pokoju, natomiast o wojnie może zadecydować wyłącznie sejm. Bez jego zgody także hetmani nie wyprowadzą w pole wojsk koronnych. Dalej prymas usprawiedliwił się faktem, iż szlachta chciała zwołania zjazdów w obronie ojczyzny, ale nie wszystkie sejmiki jeszcze się zebrały. Dodatkowo podniósł kwestię, iż Karol XII nie deklarował otwarcie wojny z Polską. Na koniec stwierdził, iż nie osiągnięto consensusu, więc chciałby pożegnać Karola XII i wyjechać z Warszawy. W tym celu Michał Radziejowski posłał 19 czerwca swego zaufanego posła Ewalda Sackena do kwatery szwedzkiej, aby uzyskać ostateczną deklarację, ale Szwedzi – zdaniem prymasa – wyraźnie zwlekali z odpowiedzią.

We wtorek 20 czerwca odbyło się ostatnie spotkanie prymasa z Karolem XII. Radziejowski zorientował się, że król szwedzki podjął już decyzję o rozstrzygnięciu militarnym konfliktu i o wymarszu oddziałów w kierunku Krakowa. Powodem owej decyzji – według opinii Karola XII – było niedojście do skutku traktatu polsko-szwedzkiego oraz wkroczenie do Polski oddziałów saskich. Po tej rozmowie prymas pożegnał się z królem i wyjechał do Radziejowic i do Łowicza³⁸.

17 czerwca na Pragę dotarły dodatkowe jednostki szwedzkie. Szwedzi oczekiwali ponadto znacznych posiłków wojskowych rozlokowanych w okolicach Mińska (Mazowieckiego), po czym planowali zorganizowanie dużego obozu z magazynem prowiantowym pod Żbikowem. Około 18 czerwca rozpoczęły się rekwizycje szwedzkie, a rzemieślnicy warszawscy otrzymali dodatkowe zamówienia na wykonanie wozów i przygotowanie zapasów żywności (sucharów oraz wędzonki). Żołnierze wojsk okupacyjnych umacniali belkami i faszyną brzegi wiślane, przygotowując je do przeprawy wojska. Szwedzkie przygotowania znalazły pisemny wyraz w opracowanych 23 czerwca przez generała Magnusa Stenbocka „Punktach na ratusz podanych mieszczanom warszawskim od króla szwedzkiego”³⁹. Żądania te sprowadzały się do: wydania osobistych rzeczy Augusta II, zwrotu pieniędzy za kupowany owies, dostarczenia 600 koni do dział i do transportu 200 chorych, dalej zwózki jagieł i mąki do magazynów, 3000 kajdan od stołecznych kowali, 9000 par sznurów, wydania ołowiu, prochu i „skarbów”, dostarczenia rozliczenia rachunku umowy kontrybucyjnej i pozostawienia mostu na Wiśle. Realizacja tych żądań miała nastąpić do godziny 16.00 tegoż dnia na ręce komendanta miasta. 24 czerwca generał Anders Lagercrona zażądał także kontrybucji finansowej od zakonników warszawskich w wysokości 2000 talarów bitych, jednak dzięki protekcji Benedykta Sapiehy Szwedzi odstąpili od tego żądania⁴⁰.

Tymczasem w sobotę 24 czerwca rozpoczęła się ewakuacja wojsk szwedzkich z Warszawy. Oddziały wojskowe przeprawiały się mostem, głównie nocami, wozy taborowe ruszyły nocą z niedzieli na poniedziałek. 26 czerwca opuścił miasto Karol XII w otoczeniu towarzyszących mu osób i oddziału przybocznych drabantów. Do 28 czerwca pozostała tylko warta na zamku, ale wkrótce i ona opuściła Warszawę, kierując się na południe⁴¹.

PRZYGOTOWANIA WOJENNE

Tymczasem zebrani w Krakowie magnaci byli zdziwieni opieszałością Augusta II. 27 maja król spotkał się z księciem kurlandzkim Ferdynandem Kettlerem, wojewodą malborskim Janem Jerzym Przebendowskim i referendarzem koronnym Janem Przerębskim, a 28 maja po mszy świętej w kościele Piotra i Pawła przyjął delegatów szlachty sandomierskiej. Najwięcej czasu poświęcono na Wawelu sprawom personalnym. Tegoż dnia August II przyjął Stefana Potockiego strażnika koronnego i Józefa Potockiego starostę halickiego – omawiano wówczas obsadzenie urzędu hetmana polnego koronnego. Dwa dni później ponownie strażnik koronny odwiedził króla i – jak pisał informator Stanisława A. Szczuki – wyszedł z gabinetu wesoły i uśmiechnięty. Otrzymał on przywilej na starostwo kaniowskie, z kolei starosta krasnostawski Michał Potocki – na urząd pisarza polnego koronnego. Starosta halicki dostał natomiast województwo kijowskie. Buławę polną koronną przyznano wojewodzie bełskiemu Adamowi Sieniawskiemu, dotychczasowy zaś wojewoda kijowski Marcin Kątski otrzymał przywilej na województwo krakowskie. Ukoronowaniem nominacji było podpisanie skryptu lojalności wobec Augusta II przez członków rodu Potockich.

Drugim istotnym zagadnieniem była kwestia pozyskania szlachty koronnej. Przypomnijmy, iż 22 maja król wydał w Krakowie uniwersał do sejmików o zwołaniu zjazdów wojewódzkich na 20 czerwca. Ważną sprawą było także podpisanie uniwersału na trzecie wici na pospolite ruszenie, bowiem prymas wyraźnie dał do zrozumienia, iż jeśli to nastąpi, on wycofa się z dalszych negocjacji pokojowych. Chorąży krakowski Jan Żydowski radził wstrzymać się z decyzją do czasu przybycia posiłków saskich, gdyż wówczas szlachta śmielej poprze Augusta II⁴². Swoje stanowisko wyłożył król polski w liście na sejmiki datowanym 8 czerwca. Omówił on szeroko politykę Karola XII wobec Rzeczypospolitej i podniósł potrzebę obrony kraju przed Szwedami w obawie o trwałość polskich przywilejów. Jeszcze wcześniej, bo 3 czerwca, szlachta zebrana na sejmiku średzkim podjęła gotowość obrony Rzeczypospolitej na drodze zwołania pospolitego ruszenia, fortyfikacji Poznania i skierowania do prowincji części wojsk koronnych. Identyczne uchwały podjęła także szlachta czerska tegoż dnia. 5 czerwca szlachta krakowska w Proszowicach zwróciła się do Augusta II o wydanie uniwersałów zwołujących pospolite ruszenie. Z kolei 8 czerwca kolejne sejmiki (łęczycki, sandomierski, radziejowski, wiszeński i sieradzki) poparły stanowisko szlachty czerskiej domagając się zwołania pospolitego ruszenia. 17 czerwca dołączył do nich sejmik pruski. I chociaż nie popierały one polityki Augusta II, to jednak w obliczu niebezpieczeństwa solidarnie dostrzegały potrzebę obrony kraju⁴³.

Tymczasem w połowie czerwca coraz więcej senatorów zjeżdżało do Krakowa. Przyjechali: wojewoda mazowiecki Stanisław Morsztyn, kasztelanowie – sandomierski, zawichojski i wiślicki, oczekiwano Stanisława A. Szczuki. Napływały informacje o poparciu sejmików dla Augusta II. Sam król, oprócz zabaw i miłostek, znajdował też czas na zajęcie się sprawami państwa. Z niecierpliwością oczekiwano na posiłki wojskowe z Saksonii. Informatorzy króla rozpuszczali wieści o bliskim już ich marszu w rejonie miasta, podobnie jak i marszu wojsk cesarskich, a wszystko po to, aby zdezinformować wywiad szwedzki. Rozsiewano pogłoski, iż po przybyciu straży przedniej Sasów król wyruszy natychmiast w kierunku wojsk Karola XII. W porozumieniu z Przebendowskim wyznaczono nawet miejsce i termin walnej bitwy – miała się ona rozegrać pod Warką w końcu lipca. Wydano uniwersały na trzecie wici do pospolitego ruszenia, aby zbierało się zatem w rejonie Warki, podobnie jak wojsko koronne. Do hetmanów zostały wysłane pieniądze na opłacenie dwóch ćwierci służby żołnierzom. 18 czerwca wyjechał do Tarnowskich Gór major gwardii Paweł Męciński w celu przyspieszenia marszu wojsk saskich⁴⁴.

21 czerwca zebrała się w Krakowie rada senatu. Obecni byli jedynie stronnicy Augusta II: biskup kujawski i pomorski Stanisław Szembek, wojewoda mazowiecki Stanisław Morsztyn i malborski Jan Jerzy Przebendowski, kasztelan sandomierski Józef Myszkowski, radomski Franciszek Morsztyn i żarnowski Mikołaj Myszkowski. Senatorzy omawiali dwie propozycje królewskie. Pierwszą była sprawa wydania trzecich wici na pospolite ruszenie, o które prosiły województwa wobec fiaska rozmów pokojowych – podanie terminu i miejsca zbiórki, drugą zaś deklaracja o ruszeniu wojsk koronnych i połączeniu ich z oddziałami saskimi, których potrzebował hetman Hieronim Lubomirski. Zebrani zadecydowali o zwołaniu sejmików na 5 lipca i na 19 tego miesiąca pospolitego ruszenia pod Nowy Korczyn. Drugą kwestię oddano do decyzji króla, zalecając jednocześnie wydanie uniwersału do hetmana koronnego, aby z wojskiem pospieszał w kierunku Krakowa⁴⁵. Było to niewątpliwe zwycięstwo króla pozyskującego wprawdzie tylko niewielką grupę senatorów, ale za to sporą część sejmików. 26 czerwca bowiem kolejne zjazdy szlacheckie (wieluński, różański i zakroczymski) uchwaliły zwołanie pospolitego ruszenia. Z drugiej jednak strony nie podjęły one żadnych uchwał podatkowych na wojsko koronne. Chociaż hetmani deklarowali poparcie dla króla, to brak żołdu mógł wpłynąć na postawę armii. Musiały się wówczas pojawić jakieś oznaki opozycji i niezadowolenia ze strony żołnierzy i oficerów koronnych, skoro król wydał z prywatnego skarbca 10 000 talarów bitych i przez Zygmunta Rybińskiego wysłał je do obozu w celu pozyskania starszyzny wojskowej; wysłał ponadto do Lwowa weksel na 10 000 talarów dla żołnierzy⁴⁶.

W drugiej połowie czerwca król szwedzki, elektor saski i większość senatorów zdawała sobie sprawę z niepowodzenia rokowań pokojowych i z konieczności podjęcia działań zbrojnych. Historycy szwedzcy jednoznacznie definiują czas i miejsce opracowania planu kampanii wojennej – powstał on w Warszawie na przełomie maja i czerwca. 24 maja dowódca korpusu pomorskiego generał Nils Gyllenstierna otrzymał polecenie natychmiastowego marszu przez Wielkopolskę w stronę Krakowa, generał Carl Mörner zaś dostał podobny rozkaz, by z rejonu koncentracji pod Brześciem Litewskim skierować się przez Lublin pod Kraków. Plan Karola XII opierał się na założeniu, iż poszczególne korpusy skoncentrują się na północ od miasta i uderzą na wojska Augusta II. Zakładano uderzenie na oddziały saskie jeszcze przed połączeniem się z armią koronną. Rozkaz do dowódcy korpusu pomorskiego nie dotarł jednak we właściwym czasie i opóźnił przemarsz Nilsa Gyllenstierny, który z początkiem lipca wyruszył dopiero spod Szczecina. Zmieniło to zasadniczo plan Karola XII – postanowił on wykorzystać do działań zbrojnych tylko korpus Carla Mörnera i swoje oddziały. Stąd też nakazał wymarsz z Warszawy i planował wyprzedzić działania zaczepne wojsk saskich i polskich⁴⁷.

Stanisław Antoni Szczuka

August II podobnie rozumował oczekując z niecierpliwością na posiłki z Saksonii i na wojska koronne, posiadając dostateczne rozeznanie w położeniu szwedzkich korpusów. Początkowo planował – jak wiemy – marsz z Krakowa w stronę Warszawy i stoczenie bitwy na południe od miasta. Zapewne chciał wyprzedzić połączenie się korpusów szwedzkich, potem jednak ostatecznie zdecydował się na koncentrację wojsk sasko-polskich i uderzenie na Szwedów na północ od Krakowa.

Przyjrzyjmy się teraz, jak przebiegały przygotowania wojenne i marsz wojsk obu stron na przyszłe pole bitwy.

Polski władca przebywał w Krakowie, oczekując na przybycie oddziałów saskich. 22 czerwca stanęła pod miastem królewska gwardia przyboczna (1200 ludzi), kolejne jednostki zjawiły się 24 czerwca. 5 lipca nadeszły dwa regimenty kawalerii saskiej i szwadron garde de corps. W ten sposób zakończyła się koncentracja wojsk królewskich pod Krakowem w rejonie wsi Mogiła. W tutejszym klasztorze mieściła się główna kwatera Augusta II. Trwały jeszcze prace fortyfikacyjne na Wawelu, zaś w mieście obsadzano warty i posterunki uliczne. W arsenale miejskim naprawiano działa i sprzęt wojskowy. 4 lipca zgodnie z poleceniem króla wydano do obozu wojskowego 20 dział miejskich wraz z dość sporymi zapasami prochu, lontów i kul działowych⁴⁸. Tydzień później dodatkowo wysłano jeszcze 31 dział (w tym kilkanaście 12-funtowych), także z transportem prochu, petard i ołowiu⁴⁹.

Rada senatu z maja 1702 r. zaleciła hetmanowi polnemu Feliksowi Potockiemu koncentrację wojsk koronnych pod Szczyrcem koło Lwowa na 22 maja. Było to jedynie przypomnienie, bowiem Feliks Potocki otrzymał już w połowie kwietnia uniwersał królewski o konieczności rozpoczęcia przygotowań wojennych. Wysłał on wkrótce do dowódców jednostek na leżach zimowych rozkazy o koncentracji w obozie pod Szczyrcem. Hetman Potocki miał jednak dość kłopotów – brakowało pieniędzy i sugerował królowi wypłatę żołdu chociaż w wysokości dwóch ćwierci. Odległość leż poszczególnych jednostek, zwłaszcza jazdy lekkiej na Ukrainie, komplikowała ponadto sprawność koncentracji. Hetman celowo wyznaczył miejsce obozu pod Lwowem, by po wyczerpującym przemarszu żołnierze mogli wypocząć oraz uzupełnić rynsztunek bojowy i zapasy prowiantu. Z żalem musiał odmówić królowi przysłania chorągwi lekkich, tym bardziej że część jazdy wysłał do rozgraniczenia terenów mołdawskich. Zdając sobie jednak sprawę z powolności koncentracji, wydał drugie uniwersały do wojsk o gotowości bojowej. W połowie maja sytuacja skomplikowała się z powodów personalnych – zmarł bowiem Feliks Potocki, toteż dopiero kolejna nominacja hetmańska dawała gwarancję zakończenia koncentracji. Przebiegała ona jednak równie powoli i opieszale. Dysponujemy wiarygodnymi materiałami archiwalnymi, by zorientować się w przebiegu koncentracji wojsk i stopniu jej realizacji.

Według dyspozycji hetmańskiej Stanisława Jabłonowskiego z jesieni 1701 r. jazdę koronną rozłożono na leżach zimowych w czterech partiach: zatem poddniestrska (44 chorągwi) była rozlokowana na Podolu, a kwatera regimentarza Wojciecha Cieńskiego znajdowała się w Buczniowej, pokucka (17 chorągwi) – na Pokuciu z kwaterą Konstantego Zahorowskiego w Rakowcu, wołyńska (19 chorągwi) – na Wołyniu z kwaterą Mikołaja Poniatowskiego w Krzemieńcu i poleska (21 chorągwi) – na Ukrainie i Polesiu Kijowskim z miejscem postoju regimentarza Piotra Łaska w Dymirze. Chorągwie lekkie kwaterowały w Białej Cerkwi, Barze, Jezupolu i Zawałowie (były to starostwa i dobra Stanisława Jabłonowskiego) oraz Trembowli i Śniatyniu (grupa Feliksa Potockiego)⁵⁰. Od przyszłego teatru działań wojennych dzieliły je olbrzymie odległości – od Krakowa do kwater regimentarzy średnio 450-550 km, a od Dymira i Białej Cerkwi ponad 700 km. Stąd też zrozumiałe jest, iż termin koncentracji był dość odległy, a chorągwie jazdy zbierały się opieszale, o czym zresztą hetmani donosili królowi. Dysponujemy komputem wojsk koronnych z 1702 r., który obejmował jednostki zmobilizowane w obozie hetmańskim Hieronima Lubomirskiego⁵¹. Warto porównać oba te dokumenty.

Otóż z partii poddniestrskiej zmobilizowano około 86,5 procent ogółu chorągwi, likwidując lub pozostawiając w miejscach zakwaterowania siedem chorągwi (2 husarskie, 4 pancerne i wołoską) w Szarogrodzie i Krasnem. W partii pokuckiej odsetek ten wyniósł około 70 procent – zlikwidowano jedną chorągiew pancerną, trzy kolejne i jedną lekką pozostawiono w rejonie Rakowca. W partii wołyńskiej odsetek wyniósł około 74 procent zmobilizowanych chorągwi – zlikwidowano jedną chorągiew husarską, trzy pancerne, jedną tatarską pozostawiono zaś w Winnicy i w Krzemieńcu. W partii poleskiej zmobilizowano około 76 procent jednostek – zlikwidowano dwie, a trzy chorągwie pancerne pozostawiono na Polesiu Kijowskim i w Białej Cerkwi. Ogólny stopień mobilizacji wyniósł w tych czterech partiach około 76,5 procent wszystkich chorągwi. Częściowo zlikwidowano niektóre oddziały, częściowo pozostawiono je w celu obrony wydzielonych terenów, a odsetek tych ostatnich wynosił około 15 procent chorągwi jazdy. Prócz tego zmobilizowano 13 chorągwi jazdy lekkiej.

Nowy hetman wielki Hieronim Lubomirski wyruszył natychmiast po otrzymaniu nominacji z Warszawy do Rzeszowa, gdzie przybył 17 maja i uniwersałem potwierdził czas oraz miejsce zorganizowania obozu, przynaglając dowódców jednostek koronnych. Jednocześnie wysłał przodem do obozu pułkownika Remigiana Grocholskiego w celu przyspieszenia koncentracji. 21 maja sam udał się do Lwowa, gdzie dotarł około 25-26 maja. Odtąd miasto nad Pełtwią stało się przez dwa tygodnie ośrodkiem dyspozycyjnym hetmana koronnego. 28 maja wyszedł z jego kancelarii uniwersał do oficerów o niezwłocznym organizowaniu jednostek, z kolei do szlachty o gotowości do obrony ojczyzny i do stawiania się w punktach zbornych. 2 czerwca Lubomirski wysłał alarmujący i ponaglający list do hetmana polnego Adama Sieniawskiego. Sam hetman wielki zjawił się osobiście w obozie dopiero 14 czerwca, wprowadzając oddział kilkudziesięciu ludzi z korpusu artylerii koronnej z kilkoma działkami z arsenału lwowskiego. Tego dnia odbyło się koło wojskowe, na którym zadecydowano o koncentracji wojsk polskich 20 czerwca pod dowództwem stolnika koronnego Konstantego Wapowskiego.

Tymczasem Potoccy zgromadzili w rejonie Sokala swoje jednostki komputowe, oczekując na dalszy rozwój wypadków. Powrócił wówczas ze Lwowa do obozu Adam Sieniawski, który konferował z Marcinem Kątskim generałem artylerii koronnej i wojewodą krakowskim – jak zanotował informator Stanisława A. Szczuki – „zdawszy się oba favere królowi”⁵². Tegoż dnia hetman Hieronim Lubomirski wysłał list do Stanisława A. Szczuki informujący adresata o dotychczasowych poczynaniach organizacyjnych i o wysłaniu ordynansu do jego regimentu piechoty stacjonującego na Mazowszu i Podlasiu prosząc o przyspieszenie koncentracji w obozie⁵³. Ze źródeł wiemy, że przed przybyciem hetmana do obozu nastąpiły tam nieznane nam „tumulty” wśród żołnierzy, lecz obecność Lubomirskiego uspokoiła owe zaburzenia⁵⁴. Zgromadzone wojska 21 czerwca hetman poprowadził w kierunku Lwowa do nowego obozu pod Bruchnalem. Następnego dnia wydał ordynans do oficerów o wyznaczeniu generalnego popisu wojsk na 15 lipca w miejscu obozowania i wysłał list do przebywającego w Jaworowie Adama Sieniawskiego, przynaglając go do połączenia się z oddziałami koronnymi.

Komplikowała się sytuacja Marcina Kątskiego. Zamierzał on udać się na czele pododdziału swojego regimentu pieszego do Kamieńca Podolskiego, aby wesprzeć tamtejszy garnizon w czasie rozgraniczenia z dowódcami tureckimi. Hieronim Lubomirski polecił więc hetmanowi polnemu, by generał Kątski zmienił swe zamiary i razem przybyli doń w celu odbycia narady wojennej. Pod Bruchnalem hetman otrzymał list od rady senatu z 21 czerwca z poleceniem stawienia się z wojskiem 17 lipca pod Nowym Korczynem. 25 czerwca Hieronim Lubomirski pomaszerował w kierunku Jarosławia, skąd wyprawił do Krakowa chorągiew pancerną i lekką oraz formację prywatnych Tatarów pod dowództwem rotmistrza Marcina Kalinowskiego⁵⁵. 2 lipca wojska hetmańskie stanęły pod Łańcutem. Następnego dnia hetman koronny dokonał przeglądu oddziałów i podzielił chorągwie na poszczególne pułki jazdy⁵⁶. Przybyła kolejna grupa artylerzystów w liczbie 119 ludzi, a pod Tarnowem (10 lipca) dołączyły oddziały konne pod dowództwem hetmana Adama Sieniawskiego⁵⁷.

Gorzej przedstawiała się jednak sytuacja z jednostkami autoramentu cudzoziemskiego. Trzy regimenty piesze (dwa królewskie i Tomasza Działyńskiego) oraz część regimentów dragonii królewskiej i hetmańskiej znajdowały się w Prusach Królewskich, ekonomii malborskiej i na Podlasiu, a regiment pieszy Jana Czapskiego koło Gniezna. Pozostałe jednostki kwaterowały na Polesiu, w Kamieńcu Podolskim, Lwowie, Barze, Śniatyniu, Białej Cerkwi oraz w dobrach hetmańskich i w kilku magnackich, głównie na Ukrainie. Artyleria koronna stała w Kamieńcu i w starostwie przemyskim, zaś arkabuzeria częściowo w Prusach Królewskich, na Podolu i na Wołyniu.

W konsekwencji do działań 1702 r. nie zmobilizowano żadnej większej jednostki piechoty i dragonii, oprócz regimentu gwardii pieszej pod dowództwem generała Bogusława Ernesta Denhoffa. Do obozu łańcuckiego hetman przyprowadził jedynie regiment pieszy szefostwa generała artylerii w sile około 300 żołnierzy oraz swoją chorągiew piechoty węgierskiej (200 porcji), co czyniło razem około 400 pieszych żołnierzy koronnych. Regiment piechoty Adama Sieniawskiego wyruszył 17 czerwca z Sokala i poprzez Mosty-Jaworów dotarł do obozu pod Łańcutem 4 lipca, zaś w obozie pod Wojniczem (11 lipca) liczył 249 porcji, czyli około 200 żołnierzy i oficerów, lecz nie dotarł on na pole bitwy. Fatalnie przedstawiała się mobilizacja artylerii. Generał Marcin Kątski przyprowadził do obozu hetmańskiego jedynie 4-5 dział z obsługą 159 ludzi⁵⁸.

Trzeba jeszcze wspomnieć o przygotowaniach sejmików szlacheckich, które według uchwały senatu miały wybrać dowódców pospolitego ruszenia i oddziały wojewódzkie skoncentrować 19 lipca pod Nowym Korczynem. Nie wszystkie sejmiki czynnie wsparły owe postanowienia. Szlachta wielkopolska nakazała zatrzymanie pospolitaków do obrony granic województw, a jednocześnie prosiła hetmanów o przysłanie do Wielkopolski zgrupowania generała Michała Brandta. Piechota wybraniecka pod dowództwem rotmistrza Andrzeja Złotnickiego została skierowana do obrony Poznania. Wśród szlachty małopolskiej Sandomierzanie wyznaczyli miejsce koncentracji pod Solcem na 3 lipca i zorganizowali chorągwie pospolitego ruszenia w liczbie 400-500 ludzi, obierając pułkowników w poszczególnych powiatach. Utworzono także formacje „obrony domowej”, chociaż nieliczne, ponadto umocniono zamek sandomierski. Te właśnie formacje pospolitaków wzięły potem udział w działaniach wojsk hetmańskich pod Kliszowem. Sejmik łęczycki wyznaczył popis szlachty na 14 lipca pod Dzierzbietowem, a kujawski na 10 lipca pod Przedeczem. Natomiast sejmiki mazowieckie zareagowały różnie – szlachta ciechanowska rozeszła się bez podjęcia żadnych uchwał, sochaczewska wyznaczyła popis na 20 lipca pod Bolimowem, zaś czerska na 4 lipca. 3 lipca obrano tam na pułkownika pospolitego ruszenia Stanisława Grzybowskiego chorążego czerskiego, ponadto na funkcje rotmistrzów: powiatu wareckiego Piotra Boglewskiego stolnika czerskiego, garwolińskiego Jana Ostroroga starostę garwolińskiego. Na rotmistrza pieszego łanowego wyznaczono Jana Giżyckiego. Stanisław Grzybowski miał jednocześnie dowodzić szlachtą powiatu czerskiego i grodziskiego. Szlachta lubelska, opowiadając się za koncepcją walki ze Szwedami, uchwaliła zorganizowanie pospolitego ruszenia z powiatów lubelskiego i urzędowskiego oraz wyprawę dymową z ziemi łukowskiej, o czym zawiadomiono króla oraz hetmanów. 26 czerwca na polach nad Bystrzycą odbył się popis, wykazując obecność około 3000 pospolitaków, jednak wkrótce rozjechali się oni do domów, chociaż wiedzieli o zagrożeniu szwedzkim. Tymczasem szlachta łukowska zebrała się na początku lipca w obozie pod Świeciechowem. 3 lipca przybył tu Stanisław A. Szczuka, zastał jednak tylko część szlachty w obozie, a 4 lipca odbyło się koło generalne wojewódzkie, gdzie odczytano zebranym listy od hetmanów koronnych w sprawie przemarszu jednostek hetmańskich i przewidywanych zamiarów szlachty. 6 lipca Łukowianie podeszli pod Wohyń, oczekując na resztę szlachty lubelskiej, która wyznaczyła sobie kolejny popis na 11 lipca pod Gołębiem⁵⁹. Na obszarze ziem południowych szlachta, obawiając się Kozaków, w większości organizowała pospolite ruszenie i formacje dymowe⁶⁰.

Przed wymarszem zasadniczych sił szwedzkich z Warszawy, 22 czerwca Karol XII wysłał majora Axela Gyllenkrooka na czele 500 kawalerii i 300 piechoty „starą drogą” krakowską w kierunku Tarczyna. Oficer szwedzki miał za zadanie przygotowanie kwater i zapasu żywności dla armii królewskiej. Koncentracja armii szwedzkiej odbyła się na południowych obrzeżach Warszawy, skąd wymaszerowano obecną Aleją Krakowską na południe.

Główna armia szwedzka wyruszyła 26 czerwca i poprzez Raszyn, Janki, Łazy dotarła jeszcze tego samego dnia do Tarczyna. Szwedzi przebyli 31 km i zatrzymali się tutaj na jednodniowy wypoczynek. Tarczyn to miasteczko położone nad rzeczką Tarczynką dopływem Jeziorny na skrzyżowaniu traktów z Warszawy do Krakowa i z Czerska do Łowicza i do Sochaczewa. Wojsko rozlokowało się w rejonie miasteczka, a król szwedzki zakwaterował się w budynku probostwa tarczyńskiego, gdzie mieszkał Kazimierz Szczuka. 28 czerwca, po przebyciu 29 km, oddziały Karola XII dotarły do wsi Łęczeszyce, mijając po drodze Grójec i Belsk Duży. Wieś ta wraz z niewielkim folwarkiem stanowiła własność rodziny Zbąskich, znajdował się tutaj kościół parafialny należący do paulinów częstochowskich. Po dość krótkim wypoczynku Szwedzi kontynuowali marsz docierając przez Wodzianą i Brzostowiec do Nowego Miasta nad Pilicą (29 czerwca). Przebyli oni 29 km i zgodnie ze zwyczajem wypadł tutaj dłuższy postój. Nowe Miasto położone jest malowniczo na wysokim brzegu Pilicy, po jej drugiej stronie widać dopływ Drzewiczki i okoliczne lasy. Żołnierze zakwaterowali się w pobliżu miasta, a Karol XII we dworze właściciela – niefortunnego mediatora Feliksa Lipskiego wojewody kaliskiego. Odpoczywano tutaj trzy dni. Rankiem 2 lipca przekroczono Pilicę i posuwano się dalej na południe przez Wólkę Ligęzowską, Wysokin, Odrzywół i Domarno. Po przebyciu 27 km wojska szwedzkie dotarły 3 lipca do Drzewicy. Miasteczko to było własnością rodziny Drzewickich, którzy pobudowali tu zamek obronny i kościół parafialny pod wezwaniem św. Łukasza. Świątynia ta szczyciła się posiadaniem czaszki Św. Jana Złotoustego sprowadzonej niegdyś z Rzymu przez prymasa Macieja Drzewickiego. Złota puszka, w której znajdowała się owa relikwia, została wówczas zrabowana przez Szwedów. Po przebyciu kolejnych 20 km przez Rozwady, Zawały i Kamienną Wolę jednostki Karola XII dotarły do Gowarczowa (4 lipca). Miasteczko należało do rodziny Jabłonowskich i szczyciło się targami, jarmarkami oraz... wyrobem gwoździ. Prawdopodobnie zarekwirowano tutaj pewną ich ilość do naprawy sprzętu wojennego. 5 lipca kontynuowano marsz, aby przez Końskie dotrzeć do Radoszyc. Miasteczko to położone nad Bobrowcem, prawym dopływem Pilicy, na wyżynie radoszyckiej było wprawdzie zniszczone w „potopie”, ale nadal słynęło z jarmarków, handlu wołami i trzodą chlewną. Wojska szwedzkie zatrzymały się tutaj na dłuższy wypoczynek, dla uzupełnienia zapasów żywności i naprawy sprzętu. Karol XII stanął we dworze starościńskim, a żołnierze w okolicach miasteczka. Po odpoczynku trwającym do 8 lipca, rankiem następnego dnia ruszono przez Kozów, Smyków, Mniów do Oblęgorka, osiągając wieś 9 lipca po przebyciu około 20 km. Następnego dnia Szwedzi maszerowali kolejne 15 km i od północnego zachodu wkroczyli rankiem 11 lipca do Kielc.

Przemarsze oddziałów szwedzkich nie były uciążliwe – korzystały one z dogodnego traktu krakowskiego, a doświadczone służby inżynieryjne skutecznie potrafiły budować przeprawy rzeczne (Mogielanka, Pilica, Drzewiczka) lub organizować przeprawy wpław. Ominęły kompleksy leśne (na północ od Gowarczowa i na południe od Końskich). Mając udoskonalony system organizacji marszu potrafiły szybko pokonywać kolejne etapy marszu, natomiast w czasie wypoczynków uzupełniać żywność lub naprawić uszkodzony sprzęt. Drobne wypadki sabotażu lub udzielanie mylnych informacji przez miejscową ludność nie mogły zakłócić tej organizacji. Tak więc 11 lipca korpus Karola XII dotarł szczęśliwie do Kielc⁶¹.

  1 R.Kawecki, Michał Radziejowski…, s.173.

  2 J.Poraziński, Sejm lubelski w 1703 r. i jego miejsce w konfliktach wewnętrznych na początku XVIII wieku. Warszawa 1988, s. 18-20.

  3 Diariusz Sejmu Walnego Warszawskiego 1701-1702, wyd. P.Smolarek, Warszawa 1962, s. 201-298.

  4 Tamże, s. 328-348; M.Markiewicz, Rady senatorskie Augusta II (1697-1733), Wrocław 1988, s.73.

  5 J.Staszewski, O miejsce w Europie. Stosunki Polski i Saksonii z Francją na przełomie XVII i XVIII wieku. Warszawa 1973, s. 350.

  6 J.Poraziński, Sejm lubelski…, s. 15.

  7 J.Wimmer, Wojsko Rzeczypospolitej..., s. 196-202.

  8 Tamże, s. 199-201.

  9 F.Bengtsson, Karl XII. 1682-1707, Zurich [1939], s. 236-237.

  10 J.Staszewski, op. cit., s. 341.

  11 Tamże, s. 344, przyp. 93.

  12 G.Jonasson, Karl XII: s polska politik 1702-1703, Stockholm 1968, s. 19-25.

  13 J.Burdowicz-Nowicki, Piotr I, August II…, s.331-337.

  14 B. Czart., nr 867, s. 41-42; B. Ossol., nr 233, s. 721-722 (diariusze obrad).

  15 J.Poraziński, op. cit., s. 22.

  16 S. A. Szczuka do żony, Warszawa 4 V 1702, AGAD, APP, nr 163a, t. 42, s. 1015-1018.

  17 B. Czart., nr 196, s. 201-210; B. Ossol., nr 233, s. 720-721; B. Kórnik, nr 953, s. 85-92 (diariusze audiencji).

  18 O rozdźwiękach w łonie delegacji zob. J.Poraziński, Sejm lubelski…, s. 23-24; G.Jonasson, op. cit., s. 51-52.

  19 „Z Warszawy” 10 V 1702, AGAD, APP, nr 162, t. 2, s. 193-194, 203-204.

  20 „List pewnego zacnego Obywatela”, Warszawa 22 V 1702, B. Czart., nr 196, s. 251-258; F.Włoszkiewicz do S. A. Szczuki, Warszawa 25 V 1702, AGAD, APP, nr 163a, t. 31, s. 515-517.

  21 „List z Warszawy” 26 V 1702, B. Czart., nr 196, s. 267-268.

  22 „List z Warszawy” (maj 1702), B. Czart., nr 196, s. 996; „List z Warszawy”, 6 VI 1702, tamże, s. 331. J. Bartoszewicz (Karol XII w Warszawie w 1702 roku, Kraków 1880, s. 266-267), a za nim (P.Stok, op. cit., s. 215) sugerują postawienie mostu „szwedzkiego” między wylotem ul. Bednarskiej a klasztorem Bernardynów na Pradze. Moim zdaniem, były to tylko życzenia strony polskiej, Szwedzi preferowali bowiem oddalenie od miasta.

  23 J.Bartoszewicz, op. cit., s. 264-265.

  24 „Punkta przedugodne przy zajęciu Warszawy przez Szwedów w r. 1702”, Starożytności Warszawy, t. VI, Warszawa 1858, s. 354-355.

  25 „Regestr kontrybucji szwedzkiej 1702”, AGAD, WE, nr 834.

  26 Raptularz kontrybucji szwedzkiej anno 1702 d. 27 Maj”, tamże, nr 835.

  27 Tynf (tymi) – potoczna nazwa pierwszych polskich monet srebrnych o wartości 1 złotego, bitych w drugiej połowie XVII w. przez A. Tymfa, dzierżawcę mennic koronnych.

  28 F. Włoszkiewicz do S. A. Szczuki, Warszawa 7 VI 1702, AGAD, APP, nr 163a, t. 31, s. 148; „List z Warszawy” 15 VI 1702, B. Czart., nr 196, s. 341; „Wiadomości z Warszawy” 17 VI 1702, tamże, s. 347.

  29 „Uchwały publiczne Magistratu Starej Warszawy”, Starożytności Warszawy, s. 375.

  30 Asygnaty komisarzy szwedzkich z 1702 r., AGAD, WE, nr 846, 847.

  31 Wykaz transportu, Warszawa 17 V 1702, AP Kraków, ZR, nr 34, s.207.

  32 „List z Warszawy” [maj 1702], B. Czart., nr 196, s. 996; „Uwiadomienie z Warszawy” 2 VI 1702, tamże, s. 312; „List z Warszawy” 6 VI 1702, tamże, s. 331. Zob. J.Wimmer, Wojsko Rzeczypospolitej..., s. 209, przyp. 41.

  33 „Uwiadomienie z Warszawy” 2 VI 1702, B. Czart., nr 196, s. 312.

  34 „List z Warszawy” 6 VI 1702, tamże, s. 331.

  35 „List z Warszawy” [maj 1702], B. Czart., nr 196, s. 998.

  36 F. Włoszkiewicz do S. A. Szczuki, Warszawa 15 VI 1702, AGAD, APP, nr 163a, t. 31, s. 497-504.

  37 M. Radziejowski do S. A. Szczuki, Warszawa 15 VI 1702, AGAD, APP, nr 163, t. III, s. 403-404.

  38 „Listy z Warszawy” 17,19, 20 VI 1702, B. Czart., nr 196, s. 345-356; F. Włoszkiewicz do S. A. Szczuki, Warszawa 21 VI 1702, AGAD, APP, nr 163a, t. 31, s. 142-147; G.Jonasson, op. cit., s. 56-70.

  39 B. Ossol., nr 233, s. 25-26.

  40 M.Wagner, Warszawa w dobie wojny północnej 1702-1709, [w:] Z militarnych dziejów Warszawy, Warszawa 1996, s.65-66.

  41 F. Włoszkiewicz do S. A. Szczuki, Warszawa 21 VI 1702, AGAD, APP, nr 163a, t. 31, s. 145-146; tenże do tegoż, 29 VI 1702, tamże, s. 54-61.

  42 W. Dłuski do S. A. Szczuki, Kraków 4 VI 1702, AGAD, APP, nr 163a, t. 31, s. 206-213, 240-243.

  43 J.Poraziński, Sejm lubelski…, s. 28-30.

  44 W. Dłuski do S. A. Szczuki, Kraków 18 VI 1702, AGAD, APP, nr 162, t. II, s. 215-234.

  45 B. Czart., nr 196, s. 415-416; B. Czart., nr 525, s. 58 (diariusze obrad).

  46 W. Dłuski do S. A. Szczuki, Kraków 24 VI 1702, AGAD, APP, nr 56, s. 117-124.

  47 G.Jonasson, Plany wypraw wojennych Karola XII w latach 1700-1702, „Sobótka” 1992, R. XLVII, nr 1-2, s. 128-129.

  48 Wykaz transportu, Kraków 4 VII 1702, AP Kraków, ZR nr 34 s.93.

  49 Wykaz transportu, Kraków 11 VII 1702, ibidem, nr 17 s.1-15.

  50 B. Czart., nr 2589, s. 139-145.

  51 Tamże, s. 119-121

  52 J. Strutyński do S. A. Szczuki, Lwów 14 VI 1702, AGAD, APP, nr 163a, t 31, s. 508-511.

  53 H. Lubomirski do S. A. Szczuki, obóz pod Szczyrcem 14 VI 1702, tamże, nr 163, t. II, s. 103-105.

  54 „Z Warszawy 15 Junii 1702”, tamże, nr 162, t. II, s. 209-212.

  55 H. Lubomirski do S. A. Szczuki, obóz? 25 VI 1702, AGAD, APP, nr l63a, t. 31, s. 855.

  56 B. Czart., nr 2563, s. 47-54.

  57 B. Czart., nr 2652, s. 1-2.

  58 J.Wimmer, Wojsko Rzeczypospolitej..., s. 211.

  59 P.Stok, op. cit., s. 207-209; J.Wimmer, Wojsko Rzeczypospolitej..., s. 206-207; A.Panek, Sejmik lubelski…, s.152; J.Pielas, Szlachta sandomierska…, s.141-142; G.Hyczko, Działania wojenne…, s.18-21.

  60 D.Kupisz, Wojska powiatowe…, s.298-299.

  61 L.Wisocki-Hochmuth, Dagbok, Karolinska Krigares Dagböcker (dalej cyt.: Wisocki), t. II, Lund 1902, s. 145-155.

ROZDZIAŁ II
SIŁY ZBROJNE

WOJSKO KORONNE

W  końcu XVII wieku Rzeczpospolita obejmowała terytorium liczące ponad 733 000 km², a jej ludność oblicza się na około 8 mln mieszkańców. Historycy słusznie przyznają o słabości i kryzysie państwa, uwidocznionych w niskim poziomie ekonomicznym i w kryzysie władzy centralnej, które to zjawiska oddziaływały negatywnie na stan sił zbrojnych¹. Podstawowym elementem tychże sił było wojsko komputowe, obok nadal istniejących formacji pospolitego ruszenia, wojsk powiatowych i oddziałów prywatnych.

Wojsko komputowe składało się z dwóch rodzajów: zaciągu narodowego (jazda i piechota) i zaciągu cudzoziemskiego (piechota, dragonia i korpus artylerii). Różniły się one sposobem formowania i organizacją, a ich liczebność zależała od konkretnych potrzeb mobilizacyjnych – uchwały sejmowe powiększały etat wojska w czasach wojennych lub zmniejszały do etatu pokojowego. W 1699 r. sejm uchwalił przejście armii koronnej do etatu 18 000 stawek żołdu (z 30 000), a wojska litewskiego do 6000 (z 8550 stawek żołdu). Należy jednak przypomnieć, iż część stawek szła na opłacenie kadry podoficerskiej i oficerskiej, toteż faktyczna liczebność żołnierzy była niższa.

Komput koronny na 1700 r. przewidywał ogółem 17 470 koni i porcji, w 1702 r. zaś – 18 140 stawek żołdu. W armii litewskiej, po klęsce Sapiehów pod Olkienikami, podjęto decyzję o utworzeniu 7700 stawek żołdu, a wykonano 7400 koni i porcji. Razem Rzeczpospolita mogła wystawić teoretycznie 25 540 stawek żołdu, lecz faktycznie armia koronna liczyła około 13 000, a litewska w przybliżeniu 4000 oficerów i żołnierzy. Utrzymanie oddziałów koronnych wynosiło: w 1700 r. – 4 900 000 zł, a w 1702 r. 5 100 000 zł w skali rocznej. Sumy te były w praktyce niewypłacalne, toteż dług skarbu państwa wobec wojska wynosił w 1701 r. ponad 20 mln zł².

Hieronim Augustyn Lubomirski

Naczelnym dowódcą wojsk Rzeczypospolitej był król. Wojskami komputowymi dowodzili hetmani: wielki koronny z polnym w Koronie, wielki litewski z polnym w Wielkim Księstwie Litewskim. Instytucja hetmana kształtowała się poprzez wieki, by w końcu XVII w. przybrać formę naczelnego wodza i „ministra spraw wojskowych” w zakresie organizacji, sądownictwa wojskowego oraz dyplomacji. Wykreowano nadto sztab hetmański, czyli aparat dowodzenia i administracji wojennej, a obejmował on urzędników – pisarza polnego obarczonego sprawami organizacyjnymi oraz finansowymi, strażnika wielkiego odpowiedzialnego za ubezpieczenie wojska i oboźnego koronnego (wielkiego) zajmującego się organizacją obozowania. Z czasem funkcje te straciły jednak na znaczeniu, a obowiązki przejęli urzędnicy polni, czyli wojskowi. Ponadto generał kwatermistrz odpowiadał za zaprowiantowanie armii, generał audytor – za sprawy sądownictwa w autoramencie cudzoziemskim, podobnie jak sędziowie wojskowi – w jeździe zaciągu narodowego, a naczelny chirurg był szefem służby zdrowia.

W zakresie dowodzenia hetmani mieli do dyspozycji radę wojenną zwoływaną w charakterze ciała opiniodawczego na szczeblu strategicznym albo na szczeblu operacyjnym – przed lub w trakcie kampanii wojennej. W pierwszym przypadku wchodzili doń senatorowie, niekiedy deputaci z izby poselskiej, a w drugim – wyżsi oficerowie: dowódcy jednostek operacyjnych i taktycznych. Aparat dowodzenia i administracji wojskowej nie był zbyt scentralizowany i zbiurokratyzowany, co pozwalało na dużą samodzielność hetmanów koronnych i litewskich. Jedynym zagrożeniem dla ich poczynań był podział kompetencji z królem. Jan III Sobieski osobiście decydował o sprawach wojska przynajmniej do lat 1683-1686, potem jego funkcję przejął w Koronie hetman Stanisław Jabłonowski. Na Litwie rolę dominującą odgrywał ród Sapiehów, zwłaszcza hetman Kazimierz Jan i jego brat Benedykt podskarbi litewski, chociaż po Olkienikach zakres ich władzy został ograniczony. W Koronie decydujące znaczenie miał hetman Jabłonowski, lecz po obiorze Augusta II na króla ujawniły się spory kompetencyjne obu decydentów. Jego śmierć (3 IV 1702 r.) oraz zejście hetmana polnego Feliksa Potockiego (15 V 1702 r.) zmieniło ten stan rzeczy. Jeszcze w maju tego roku hetmanem wielkim został Hieronim Lubomirski, a polnym Adam Sieniawski.

Zaciąg narodowy tworzyły chorągwie jazdy organizowane systemem towarzyskim. Polegał on na wystawieniu przez króla tzw. listu przypowiedniego dla rotmistrza, który przyjmował do służby poczty złożone z towarzysza i jednego-trzech pocztowych, które tworzyły z kolei jednostkę bojową i administracyjną – chorągiew jazdy na czele z rotmistrzem. W większości wypadków rotmistrzami byli magnaci, którzy dysponowali określoną sumą pieniędzy na wystawienie jednostki, toteż faktycznie dowodzili nimi porucznicy jazdy. Częsta nieobecność ich w chorągwiach powodowała, że faktyczne dowództwo spoczywało w rękach określonych towarzyszy czyli namiestników.

Adam Sieniawski

W końcu XVII w. kryzys dotknął głównie jazdę, dlatego zazwyczaj tworzono nowe jednostki złożone z tzw. towarzyszy komenderowanych – wyłanianych spośród różnych chorągwi pod względem uzbrojenia i doświadczenia bojowego. Chorągwie jazdy liczyły średnio w husarii – 100-200 koni, pancernych – 60-100 koni, a w jeździe lekkiej – 60-80 koni. Chorągiew była jednostką taktyczną i organizacyjną, wyższymi były pułki złożone z kilku lub kilkunastu chorągwi jazdy – te o charakterze taktycznym oraz partie składające się nieraz z kilkudziesięciu chorągwi na kwaterach zimowych – te o charakterze organizacyjnym. Na czele pułku stał pułkownik jazdy, zwykle magnat lub bogaty szlachcic, a faktycznym dowódcą był porucznik jego chorągwi husarskiej lub pancernej. Aparat dowódczy i administracyjny był tu dopiero w zalążku, a pewne próby jego rozbudowy uwidoczniły się w czasach hetmaństwa Stanisława Jabłonowskiego. Dowódcą partii był regimentarz – oficer w stopniu rotmistrza, porucznika, a czasami nawet chorążego jazdy. Partie nie dysponowały koniecznym aparatem pomocniczym ani bojowym, ani administracyjnym³.

Chorągwie husarskie należały do „elity” szlacheckiego wojska, tak pod względem tradycji, składu społecznego, jak walorów taktycznych. Uzbrojenie husarii składało się z wyposażenia ochronnego i broni zaczepnej. Osłonę towarzyszy i pocztowych stanowiła półzbroja płytowa z wieloma dodatkami, zaś podstawowy zestaw uzbrojenia ochronnego tworzyły: napierśnik, naplecznik, obojczyk, para naramienników, para zarękawi oraz szyszak.

Napierśnik był kuty, wykonany z blachy grubości 5-6 mm z kilkoma folgami u dołu (grubości 3 mm) mocowanymi na nity. Późniejsze egzemplarze miały podłużne otwory do przeciągania pasów rzemiennych. Napierśnik ważył około 6-7 kg. Naplecznik wykonany był podobnie, ale z blachy grubości około 2-3 mm, o wadze dochodzącej do 3-4 kg. Miał on przytwierdzone mosiężne klamry do rzemieni spinających oba elementy uzbrojenia ochronnego. Obojczyk składał się z dwóch części zapinanych na prawym ramieniu (ważył około 1 kg). Naramienniki były wykonane z folg blaszanych o wadze 2,5-3 kg, a zarękawia (karwasze) – z kutej blachy o wadze około 0,5 kg. Cała zbroja ważyła więc średnio nawet 20 kg i mimo swojej elastycznej konstrukcji stanowiła duże obciążenie żołnierza. Z tego powodu husarze w końcu XVII w. praktycznie odrzucili napleczniki, a napierśniki były wówczas mocowane skrzyżowanymi pasami skórzanymi na plecach. Łączono ponadto elementy z kutej blachy z formami kolczymi – z siatką wykonaną z metalowych kółek. Towarzysze husarscy używali zwykle określonych zestawów uzbrojenia ochronnego – uzależniali to od przeciwnika lub warunków terenowych. Wszyscy żołnierze nosili szyszaki – charakterystyczne ochrony głowy o gładkim dzwonie, z nosalem i policzkami, ale zakończone zawsze ostro na szczycie.

W latach siedemdziesiątych XVII w. powszechne stały się w husarii pancerze skórzane z przynitowanymi na wierzchu łuskami metalowymi, tzw. karaceny. Wyposażone one były w podobny zestaw elementów i ważyły około 20-25 kg. Same napierśniki były nieco lżejsze, a ich konstrukcja elastyczniejsza od płytowej. Towarzysze zarzucali na zbroje skóry rysie, lamparcie lub tygrysie, pocztowi wilcze; oficerowie zakładali burki futrzane. Były to elementy ozdobne, w niekorzystnych warunkach klimatycznych miały również znaczenie ochronne. Podobną funkcję spełniały skrzydła lub skrzydło husarskie – posiadały one głównie charakter dekoracyjny i zapewne zanikły na polu walki, gdyż odrzucono napleczniki, chociaż często przytwierdzano je nadal do tylnego łęku siodła. Uzbrojenie ochronne husarii stanowiło więc świadomą kombinację i połączenie elementów strzegących żołnierza od kuli muszkietowej albo strzału z łuku oraz od broni siecznej w walce wręcz. Jedynym utrudnieniem był ciężar uzbrojenia, ale próbowano go systematycznie pomniejszać.

Uzbrojenie zaczepne husarii stanowiło logiczne połączenie wielu czynników. Husarze dysponowali zatem długą (4,5-5 m), drewnianą kopią, wydrążoną w środku długości. Zachowane egzemplarze mają pośrodku drzewca gałkę i stalowy grot na końcu broni pozwalające na prawidłowe jej wyważenie i operowanie w walce. Uzupełniała ją broń sieczna: koncerz – prosty miecz o długości 1,6 m, przeznaczony do kłucia przeciwnika, oraz szabla husarska do walki wręcz. Szczególnie charakterystyczna była szabla ukształtowana na wzorcach broni siecznej wschodniej i węgierskiej połączona z elementami białej broni zachodniej.

„Pałasz husarski” o zamkniętej rękojeści, długości głowni do 87 cm i krzywiźnie dochodzącej do 8 cm był typem broni niespotykanym w innych krajach europejskich i specyficznym w warunkach bojowych. Pałasz posiadał cechy bojowe o wyjątkowym stopniu uniwersalności. Nadawał się więc do precyzyjnych cięć odbijanych w walce pieszej i konnej, z dużej i małej odległości, ale bardzo szybkich. Używano go ponadto do cięć tasakowych niezwykle silnych i zamachowych na małej odległości oraz do cięć przeciąganych o silnych uderzeniach z dużej odległości w walce pieszej i konnej. Różnorodność owych uderzeń stosowaną na polu walki podkreślała jeszcze dodatkowa zaleta – mianowicie wszystkie cięcia mogły być dokonywane jedną ręką z konia. Pałasz rozpowszechnił się w husarii w drugiej połowie XVII w., chociaż znawcy broni przyznają stosowanie także karabel bojowych i innych rodzajów szabel typu wschodniego.

Husarze byli wyposażeni nadto w broń palną – parę pistoletów z zamkiem kołowym i takież bandolety. Pistolety uzupełniały broń zaczepną, ale można było z nich wystrzelić tylko raz w czasie starcia na małej odległości. Natomiast bandoletów zaczęła używać husaria na większą skalę od lat dziewięćdziesiątych XVII w. przeciw Turkom i Tatarom, ale tylko w określonych starciach zbrojnych. Hetman Stanisław Jabłonowski próbował w ten sposób połączyć dwa elementy taktyki jazdy – ruch i ogień w działaniach chorągwi husarskich. Używano ponadto nadziaków i czekanów jako broni obuchowej oraz niekiedy łuków typu wschodniego. Była to broń rzadziej używana, podobnie jak element ochronny w postaci lekkiej tarczy wschodniej o średnicy około 60 cm, zwanej „kałkanem”.

Żołnierze chorągwi pancernych mieli w swoim wyposażeniu pancerze kolcze z misiurką jako ochroną głowy. Pancerz, czyli kolczuga, był formowany na wzór koszuli sięgającej do kolan lub bioder z kołnierzem i z rękawami do łokcia. Wykonany z drucianych kółek plecionych i nitowanych, ważył w zależności od egzemplarza 5-7 kg. Konstrukcja misiurki polegała na zamocowaniu do stalowego denka siatki kolczej długości około 40 cm okrywającej ciasno głowę z trzech stron i wadze 0,5-1 kg. Niekiedy pancerni używali także bechterów – rodzaju pancerza z małych blaszek łączonych kółkami na wzór owych kolczug. Okrągła i lekka tarcza wschodnia zwana „kałkanem” ochraniała dodatkowo jeźdźca.

Uzbrojenie zaczepne stanowiły: bandolet z zamkiem kołowym oraz para pistoletów, a przede wszystkim szabla i dzida. Szabla jazdy pancernej nie miała ujednoliconego wzoru – używano wszelkiego rodzaju broni wschodniej, węgierskiej lub karabel bojowych. Ich dane techniczne były różnorodne, podobnie jak konstrukcja, lecz zawsze tworzone z myślą o skuteczności w walce konnej, z koniecznością wykonania cięć uderzeń jedną ręką. Broń sieczna pozwalała na walkę wręcz, natomiast dzida była przeznaczona do działań zaczepnych. Miała długość około 1,8-2,1 m i stanowiła groźną broń podczas szarż jazdy pancernej.

Warto wreszcie poświęcić kilka słów broni strzelczej, jaką był łuk, charakterystyczny element uzbrojenia pancernych. Miał konstrukcję refleksyjną i złożoną – był zatem wykonany z kilku sklejonych warstw drewna, przeważnie cisowego, odwrotne wygięcie broni dawało olbrzymią siłę wyrzutu. Brzozowe i jabłoniowe strzały dopełniały uzbrojenia pancernych. Wadą łuku była konieczność użycia obu rąk, lecz przy doskonałym prowadzeniu konia było to możliwe. W rękach doświadczonego żołnierza stawał się bronią o dużym zasięgu – w bitwie do 600 m oraz szybkostrzelną – do 12 strzałów na minutę. Sylwetkę pancernego uzupełniał skórzany sahajdak, czyli łubie (pochwa) do łuku i kołczan do strzał – mieścił ich 24 lub więcej. Strzały wkładano grotami do dołu, a opierzenie wystawało nad prawym ramieniem jeźdźca. Łubie z łukiem przytwierdzano od przodu na lewym biodrze, aby łatwiej go było wyciągnąć i użyć w walce.

Ważną rolę w taktyce jazdy pancernej odgrywały bandolety – krótkie karabinki z zamkiem kołowym kalibru 14-16 mm i wadze ponad 2 kg. Miały one gwintowane lufy i przyrządy celownicze: celownik i muszkę, co przy konstrukcji zamka i kolby sprzyjało dobrej celności ostrzału. Zestaw ten był wynikiem świadomego rozwoju średniozbrojnej jazdy polskiej w walce z wojskami tureckimi i tatarskimi. Od broni palnej i strzelczej przeciwnika chroniła pancernych kolczuga na tyle lekka i elastyczna, że nie krępowała zbytnio ruchów jeźdźca. Do odpierania ataków służyła broń palna, do szarży wspomagającej husarię – dzidy, a do walki wręcz – szable i niekiedy broń obuchowa. Dzięki temu chorągwie nadawały się do działań manewrowych, współdziałając z lekkimi lub do walki w otwartym polu – razem z husarią.

Odmienny charakter miała jazda lekka, czyli chorągwie wołoskie i tatarskie. Żołnierze nie dysponowali tu uzbrojeniem ochronnym, natomiast zaczepne zbliżało ich do jazdy pancernej. Uzbrojeni byli w łuki typu wschodniego, czasami w bandolety lub rusznice, zawsze w parę pistoletów kołowych. Używali ponadto broni pancernych: szabel i dzid. Nie była to jazda przeznaczona do działań przełamujących, jak husaria lub pancerni, lecz do walki podjazdowej i patrolowej, gdzie szybkość i zwrotność konia stanowiła silną „broń” żołnierzy.

Jazda polska używała siodeł o specyficznej konstrukcji polegającej na zastosowaniu dwóch ławek usytuowanych wzdłuż grzbietu końskiego – po obu stronach kręgosłupa. Zwiększono przez to powierzchnię przylegania siodła, nie ugniatając zbytnio kręgosłupa wierzchowca. Husarze używali siodeł głębokich z wysokimi łękami (łukami opartymi na grzbiecie z przodu i z tyłu), aby mieć silne oparcie w momencie uderzenia kopią podczas szarży. Pancerni natomiast mieli siodła bardziej płaskie z lekkim tylnym wzniesieniem, z poduszką i małymi łękami, podobnie jak chorągwie lekkie, chociaż ich siodła były mniejsze i nie tak solidnie wykonane. Różniły się ponadto rzędami końskimi – doborem podstawowego elementu, jakim było kiełzno służące do powodowania koniem. Husarze używali przeważnie skomplikowanych munsztuków, chorągwie pancerne i lekkie stosowały częściej tręzle, czyli same wędzidła. Płaskie siodła i wędzidła pozwalały średnio i lekkozbrojnym jeźdźcom na większą swobodę ruchów na koniu. Dodatkowym atutem były same wierzchowce – jak piszą historycy konia– były to „produkty stadnin krajowych, przez długie lata uszlachetniane »turkami«, czyli końmi różnych ras wschodnich”. Husaria używała koni typu wschodniego, średniego wzrostu, silnych, wytrzymałych, ale równie rączych i zwrotnych. Hodowle magnackie wzmocniły ich kościstość i masywność, nie tracąc podstawowego atutu, czyli siły. Wszystkie te zalety miały konie pancernych, tylko egzemplarze drobniejsze i szybsze były przeznaczone dla jeźdźców chorągwi lekkich⁴.

Podstawową jednostką taktyczną jazdy staje się w końcu XVII w. skwadron złożony z kilku, przeważnie trzech-pięciu chorągwi wchodzących w skład jednego pułku. Skwadrony liczyły około 180-210 ludzi. W pułkach z chorągwiami husarskimi dołączano do nich pancernych, istniały też skwadrony złożone tylko z chorągwi husarskich albo pancernych, samych lekkich albo o składzie mieszanym – były to chorągwie pancerne i lekkie. Dowódcą skwadronu był „komendant”, przeważnie porucznik husarski lub pancerny, częściej namiestnik z chorągwi plasującej się najwyżej w przyjętej hierarchii pułku jazdy.

W 1698 r. hetman polny Feliks Potocki zorganizował szyk swych wojsk w trzech rzutach: w pierwszym ustawił siedem skwadronów jazdy pancernej, w drugim osiem husarskich oraz sześć skwadronów pancernych w trzecim rzucie. Skwadrony składały się wówczas z trzech-czterech chorągwi. Ich jednolity skład odpowiadał założeniom taktycznym hetmana: pierwszy rzut miał odeprzeć uderzenie jazdy tatarskiej, drugi – wykonać szarżę na oddziały przeciwnika, wspieraną przez trzeci rzut chorągwi pancernych w formie odwodu⁵. W 1702 r. skład „czołowych” pułków jazdy sugerował, iż albo przewidywano formowanie skwadronów na wzór 1698 r., albo z jednej chorągwi husarskiej i dwóch pancernych lub z trzech pancernych, a chorągwie lekkie jazdy stanowiły samodzielne jednostki bojowe⁶.

Tymczasem hetman Sieniawski sformował w 1706 r. inne jednostki – od silnych skwadronów (jedna chorągiew husarska plus 3-4 pancerne), poprzez tylko pancerne (po 3-4 chorągwie), aż do kombinowanych z chorągwi pancernych i lekkich, a także złożone z trzech lub pięciu lekkich⁷. Ta dowolność (nie łączono jednak nigdy chorągwi z różnych pułków jazdy) była jednak tylko pozorna. Względy taktyczne każdorazowo decydowały o rodzaju, liczebności, szyku chorągwi, a także o składzie, doświadczeniu żołnierzy i kadrze dowódczej określonych jednostek.

Sposób formowania owych skwadronów z pułku jazdy możemy poznać z dyspozycji hetmana polnego koronnego Adama Sieniawskiego z 1706 r.⁸. Otóż hetman miał wówczas silny pułk złożony z 6 chorągwi husarskich i 15 pancernych, które próbował na rysunku ustawić w skwadrony. Do każdej chorągwi husarskiej dołączył więc po 2, 3 lub 4 jednostki pancerne, tworząc w ten sposób sześć skwadronów. Do własnej chorągwi husarskiej dołączył cztery pancerne (dwie własne, kasztelana podlaskiego i chorążego bracławskiego). Do chorągwi biskupa płockiego dołączył tylko trzy pancerne (starosty nowomiejskiego, wojewody sandomierskiego i kasztelana sieradzkiego), potem w spisie chorągwi wykreślił jednak ostatnią, ponieważ nie spełniała wymagań taktycznych. Pozostałe skwadrony formował przez dodanie do husarii po dwie chorągwie pancerne. Widoczna więc była uniwersalizacja składów skwadronów – tylko skwadron hetmański sformowano według modelu 1+4, pozostałe 1+2. To przesądzało o ustawieniu taktycznym chorągwi – w środku husarska, a na obu skrzydłach po pancernej (w skwadronie hetmana ponadto 2 pancerne w drugiej linii). Husaria miała tu odgrywać rolę przełamującą, natomiast pancerni – wspomagającą szarżę albo oskrzydlającą. Dobór liczby i jakości chorągwi do pułku nie był więc przypadkowy. Pewną rolę odgrywał także przydział określonych oficerów, aby z chwilą formowania pułku, a potem skwadronów wszystko oddziaływało pozytywnie na taktykę jazdy. Zrozumiała jest obawa Sieniawskiego wyrażona w liście z 16 lipca 1702 r. do żony z Opatowca o krzywdzącym dołączeniu do jego pułku chorągwi pancernej Jana Wielopolskiego starosty nowomiejskiego pod Tomaszem Dziulim, która miała wchodzić w skład pułku królewicza Augusta⁹.

Formowano także chorągwie piechoty zaciągu narodowego, czyli piechotę węgierską, zwaną niekiedy polsko-węgierską, w jednostki liczące 100-200 ludzi z rotmistrzem i porucznikiem na czele. Były to formacje towarzyszące hetmanom koronnym albo ulokowane na załogach w określonych twierdzach pogranicznych i podlegające kapitanowi wojskowemu.

W zaciągu cudzoziemskim tworzono regimenty, frejkompanie i chorągwie (kornety) jazdy: arkabuzerii i rajtarii, wyposażone w krótkie muszkiety, pistolety i rapiery, często chronione półzbrojami płytowymi. Dotychczas uważano, iż formowano je na zasadzie „wolnego bębna”, jednak najnowsze badania wykazały funkcjonowanie podobnej wewnętrznej organizacji jak w zaciągu narodowym, a zatem systemem pocztów¹⁰.

Podstawowym rodzajem wojska w tymże autoramencie była piechota werbowana na zasadach ogólnie przyjętych tylko w dobrach państwowych. Zwerbowani ochotnicy tworzyli kompanie łączone po kilka w regiment w sile 100-600 żołnierzy i oficerów. Sztab kompanii tworzyli: kapitan, porucznik i chorąży, dwóch sierżantów i kilku kaprali. W sztabie regimentu, oprócz obersztera i szefa jednostki, znajdowali się: oberszterlejtnant, zwykle faktyczny dowódca, major, a także szefowie służb – prowiantowej, sprawiedliwości, taborowej i medycznej. Żołnierze uzbrojeni byli w muszkiety lontowe kalibru 17-20 mm o wadze 5-7 kg. Posiadali też berdysze, krótkie siekierki, służące jako podpórki do broni palnej i do walki wręcz. Około 15 procent żołnierzy nadal używało pik do obrony przed kawalerią wroga. Około 1695 r. zaczęto przezbrajać regimenty gwardii koronnej we flinty skałkowe z bagnetami. Systematycznie wprowadzano je do całej piechoty, a proces ten zakończył po 1708 r. hetman Sieniawski. Piechurzy otrzymali także szable, a kadra dowódcza – szpady i broń drzewcową – partyzany. Regimenty dragońskie miały podobną organizację i uzbrojenie – różniły się wyposażeniem w krótsze muszkiety i parę pistoletów kołowych. Walczyły w szyku spieszonym, pozostawiając konie na zapleczu szyku jednostek. Ich taktyka była identyczna ze sposobem walki piechoty.

Taktyka ta polegała na ofensywnym współdziałaniu na polu bitwy z jazdą, której torowała drogę do przełamującej szarży. Niewielkie polskie regimenty zbliżone do zachodnich batalionów wykorzystywały nie tylko siłę ognia, ale przede wszystkim ruchliwość i zdolność do manewrowania na polu walki.

Podstawową jednostką taktyczną był pluton – ich liczba zależała od wielkości regimentu. Przy dużych jednostkach formowano zwykle 8-12 plutonów i wówczas liczyły one po 50-75 żołnierzy, przy słabszych tworzono 4-6 plutonów po 40-50 ludzi. W plutonie znajdowało się więc od 6 do 12 rot po sześciu żołnierzy. Szykowali się oni w trzy-cztery szeregi oraz na szerokość liczby rzędów – 100 lub 150 rot. Niekiedy formowano także szyk w sześć szeregów o szerokości 50 rot.

W obronie piechota prowadziła ogień do nacierającego wroga z odległości 20-40 kroków, po czym uderzała berdyszami dążąc do walki wręcz. Przeciwko szarży kawalerii nieprzyjaciela stosowano wysunięte 1-2 plutony pikinierów, a ogień rozpoczynano z odległości 40 kroków – strzelano wówczas szeregami na przemian tylnymi i przednimi. Podczas natarcia piechota strzelała w marszu, przystając plutonami nieparzystymi i parzystymi, co dawało skuteczną ciągłość ognia, po dojściu również na odległość 40 kroków żołnierze atakowali na białą broń. Piechota walczyła w szyku zwartym albo szeregami – linearnie zwężając w czasie walki front pododdziałów. Niekiedy stosowano ruchome osłony przed szykiem, tzw. kozły hiszpańskie, a także plutony grenadierów miotające na wroga granaty ręczne.

Polscy piechurzy mieli w końcu XVII w. rzadką okazję do walki w polu, jedynie ich nieliczne jednostki brały udział w starciach pod Lwowem (1695) lub Podhajcami (1698). Stanowili oni w zasadzie załogi twierdz czy fortów na mołdawskim pograniczu, skutecznie odpierając ataki wojsk nieprzyjacielskich na umocnione punkty obrony kraju¹¹.

Artyleria i inżynieria koronna tworzyły osobny korpus. Składał się nań: sztab artylerii z generałem na czele, regiment piechoty i frejkompania dragonii tegoż szefostwa, obsługa dział, czyli puszkarze i ich pomocnicy, rzemieślnicy oraz inżynierowie wojskowi, a także cekhauzy – arsenały koronne w Warszawie, Krakowie, Lwowie, Pucku, Malborku i Białej Cerkwi. Etat artylerii liczył wówczas około 160-180 ludzi. Na przykład w cekhauzie lwowskim w czerwcu 1702 r. „rolla ludzi armatnich” obejmowała: oberszterlejtnanta Zygmunta Brześciańskiego, cejgwarta Karola Henryka Elendta, dalej trzech fajerwerkerów, ośmiu puszkarzy, jedenastu pomocników oraz tyluż kowali, nie licząc pieszych żołnierzy¹². We wszystkich garnizonach koronnych i w zamkach prywatnych doliczono się około 2000-4000 egzemplarzy sprzętu artyleryjskiego, w dużym procencie przestarzałego i uszkodzonego¹³. Artyleria obejmowała lekkie działa regimentowe 2-, 4- i 6-funtowe, ciężkie spiżowe o wagomiarze 6, 12, 24 i 48 funtów oraz moździerze. Na przykład w niewielkim cekhauzie w Okopach Świętej Trójcy w styczniu 1701 r. znajdowało się: 13 dział żelaznych i spiżowych 2-, 3- i 6-funtowych oraz 10 moździerzy o różnym wagomiarze. Było ponad 3000 kul do dział, 58 pocisków zapalających, 92 kartacze, trochę prochu, lontów i sprzętu artyleryjskiego¹⁴. Utrzymanie ludzi i sprzętu było bardzo kosztowne, toteż suma nowej kwarty (114 000 zł) oraz niewielkie dotacje nie pokrywały ich potrzeb. Z tego powodu na wyprawy wojenne organizowano tylko transport lekkich dział i to z dużymi trudnościami.

Widoczny kryzys polskiej sztuki wojennej w końcu XVII w. był spowodowany uporczywym stosowaniem systemu blokady zarówno ofensywnej, jak i defensywnej garnizonu tureckiego w Kamieńcu Podolskim. Drugim rodzajem działań wojennych było organizowanie systemu kordonowego obrony ziem polskich przed Tatarami. Główne punkty oporu stanowiły fortece podolskie, pokuckie, wołyńskie i mołdawskie z załogami piechoty i jazdy lekkiej, elementem manewrowym były samodzielne zgrupowania jazdy pancernej i lekkiej działające przeciwko czambułom tatarskim i konwojom tureckim¹⁵.

Sztuka operacyjna przeżywała w tym czasie kryzys polegający na obawie polskich dowódców przed stoczeniem walnej bitwy z wrogiem. Kiedy do takiej jednak dochodziło, preferowano starcie obronne, a z powodu braku piechoty i artylerii – działania jazdą. Pod Podhajcami hetman Feliks Potocki uszykował oddziały w trzy rzuty – z działami w centrum i z jazdą na skrzydłach dodatkowo wzmocnioną nieliczną piechotą i wozami taborowymi. Armia koronna pod Kliszowem była uszykowana z piechotą i działami w centrum i jazdą (w dwóch liniach) na skrzydłach. Również ordynacja hetmana Lubomirskiego z około 1704 r. nakazywała szyk kawalerii w dwie linie z podziałem na skrzydła¹⁶. W bitwie warszawskiej 1705 r. praktycznie sprawdzono uszykowanie jazdy wzmacniając go dodatkowo regimentami kawalerii saskiej w centrum¹⁷. Podobnie było w starciu pod Kaliszem (w 1706 r.), gdzie część wojsk koronnych wspomagały jednostki saskie i rosyjskie, Adam Sieniawski organizował szyk jazdy w dwóch liniach z podziałem na skrzydła¹⁸.

Z tego roku pochodzi dokument sporządzony przez hetmana ilustrujący sposób ustawienia wojska¹⁹. Sformowany przez Adama Sieniawskiego szyk obejmował zatem dwa skrzydła (w centrum stała piechota), przy czym uszykowane one były w dwie linie wraz z odwodem. Skrzydło prawe składało się z 11 skwadronów (3 pułki), czyli z 10 chorągwi husarskich i 35 pancernych, uzupełnionych kompaniami dragońskimi oraz frejkompaniami arkebuzerskimi. W drugiej linii ustawił hetman 11 skwadronów (3 pułki) – 24 chorągwie pancerne i dragonie. Lewe skrzydło w pierwszej linii obejmowało 8 skwadronów (3 pułki) – 7 chorągwi husarskich i 25 pancernych wraz z dragonia i rajtarią. Druga linia składała się z 10 skwadronów (4 pułki), czyli 14 chorągwi pancernych i 18 lekkich. Odwód stanowiło 5 chorągwi dragońskich. Cały szyk liczył 40 skwadronów (19 w pierwszej linii) złożonych z 17 chorągwi husarskich, 98 pancernych i 18 lekkich oraz jednostek dragonii, rajtarii i arkebuzerii. Dla tego ustawienia wojska charakterystyczne było wzmocnienie skrzydeł jazdą autoramentu cudzoziemskiego. Ponadto w pierwszej linii formowano silne skwadrony husarsko-pancerne, w drugiej zaś – same jednostki pancerne na prawym albo z przewagą chorągwi lekkich na lewym skrzydle. Dodatkowy podział czołowej linii obu skrzydeł na zasadniczą i pomocniczą wzmacniał ich siłę. Przedstawione przykłady świadczą, iż na przełomie stuleci hetmani koronni tradycyjnie formowali wojska w dwie linie z podziałem na skrzydła, w centrum zaś umieszczali piechotę i artylerię, tak było też w bitwie pod Kliszowem, a więc wypełniali oni w ten sposób postulaty sformułowane w instrukcji hetmańskiej Hieronima Lubomirskiego.

Wojsko koronne w latach 1701-1702 było w fazie przejściowej. W 1699 r. praktycznie ustały działania zbrojne z Turkami i Tatarami, zaś żołnierze nie mieli jeszcze kontaktu bojowego z przedstawicielem zachodniego sposobu walki. Faza przejściowa uwidoczniła się w kryzysie organizacji wojska, uzbrojenia i taktyki, chociaż unia personalna z Saksonią dawała szansę wkroczenia w okres reform opartych na wzorach europejskich. Poczyniono już zresztą pewne, nieśmiałe jeszcze kroki. W lutym 1698 r. wprowadzono królewskie artykuły wojskowe, czyli regulamin służby wewnętrznej, a w latach 1703-1704 wypowiedział się na ten temat hetman koronny Hieronim Lubomirski. Jego wotum na sejmie lubelskim 1703 r. było sprawiedliwą, chociaż surową oceną ówczesnej wojskowości polskiej: „[...] należy tedy Rzeczypospolitej wejrzeć głęboko w te defekta sił swoich i wziąźć serias cogitationes o własnej obronie swojej [...]”²⁰. Około 1704 r. hetman wydał także ordynację o działaniach taktycznych jednostek w bitwie. Próby te nie wyszły jednak poza fazę obserwacji i wstępnych przemyśleń, a właściwe wzorce armia polska poznawała dopiero w toku działań wojny północnej.

Pod koniec XVII w. obserwujemy kryzys w naczelnym dowództwie i kadrze oficerskiej armii koronnej. Proces ten wiązał się z odejściem wielu wybitnych dowódców, wyszkolonych w wieloletnich zmaganiach militarnych z wojskami szwedzkimi, rosyjskimi, kozackimi oraz tatarskimi i tureckimi pod dowództwem Stefana Czarnieckiego, Jerzego Lubomirskiego i Jana Sobieskiego. Złożyło się nań wiele czynników, do których należała niewątpliwie śmierć wielu oficerów lub ich odejście ze służby wojskowej z chwilą zejścia króla Jana III. Ponadto hetman Stanisław Jabłonowski prowadził dość specyficzną politykę kadrową zawężając swoją kadrę do wąskiej grupy zawodowych oficerów. Czynnikiem dezintegrującym były również sprawy społeczne polegające na demokratyzacji korpusu oficerskiego, ale także na „autonomizacji” magnackich ośrodków kadrowych i uzależnieniu tychże oficerów od prestiżu swoich szefów w systemie „klientelizmu”, czyli powiązania karier społecznych i politycznych oficerów z działalnością hetmanów i magnatów. W sensie liczebnym i jakościowym, wynikającym ze działań defensywnych na pograniczu, wyrosła z tego powodu doświadczona i zdolna, lecz nieliczna grupa zawodowych oficerów jazdy i piechoty. Kryzys kadry objął nie tylko funkcje dowódcze i stopnie oficerskie, ale wyszkolenie bojowe, zdolności taktyczne, wreszcie upadek morale oraz brak wiary w zwycięstwo. Czynnikiem decydującym był tutaj niewątpliwie brak działań zaczepnych w skali operacyjnej²¹.

Na czele armii koronnej stał hetman Hieronim Lubomirski (1648-1706), dawny rotmistrz i pułkownik jazdy, dowódca partii i grup wojska, a nawet większych zgrupowań. Zdolny taktyk w starciach kawaleryjskich, preferował „głód bitwy”, wykorzystanie terenu, ruchliwość i impet uderzenia, element zaskoczenia i manewrowość jazdy. Był zatem dobrym kawalerzystą, jednak bez szerszych horyzontów dowódczych. Hetman polny Adam Sieniawski (1666-1726) zaczynał dopiero swą karierę wojskową i miał dość niewielkie doświadczenie w działaniach operacyjnych i taktycznych, a nabyte jedynie podczas walk na pograniczu było jednostronne i ograniczone. W przyszłości sprawdził się raczej jako dobry organizator i administrator wojsk koronnych²².

Przyjrzyjmy się obecnie kadrze oficerskiej armii koronnej w 1702 r. W przeciwieństwie do zawodowych oficerów regimentarzy, którzy dowodzili partiami jazdy na leżach zimowych, szefowie jedenastu pułków stanowili grupę dowódców tytularnych. Byli to w głównej mierze członkowie wpływowych rodów magnackich, wysługujący się zawodowymi oficerami – a zwłaszcza porucznikami. Jedynie dwaj pułkownicy – szefowie oraz dowódcy pułków jazdy „straży przedniej” – strażnik koronny Stefan Potocki oraz strażnik wojskowy Jan Sobieski, wykonywali faktycznie swoje funkcje dowódcze. Podobnie przedstawiała się sprawa wśród rotmistrzów jazdy. Jedynie 10 procent oficerów faktycznie dowodziło chorągwiami na polu walki. W 1702 r. mieli oni za sobą już 10-15-letni staż oficerski (chorągwie zaciągali w latach 1685-1692) oraz kilkuletni okres służby towarzyskiej, przeważnie od lat siedemdziesiątych. Do grupy cenionych i doświadczonych oficerów należał zwłaszcza cześnik trembowelski Mikołaj Poniatowski towarzysz pancerny Andrzeja Potockiego (1674-1676), potem porucznik hetmański Stanisława Jabłonowskiego (1676-1679) i ponownie Andrzeja Potockiego (1683-1691), w latach 1692-1701 – Jana Stanisława Jabłonowskiego syna hetmana. Długim stażem i doświadczeniem bojowym wyróżniali się ponadto: Jakub Kalinowski, Nikodem Żaboklicki, Marcin Cieński, Konstanty Zahorowski, Damian Ruszczyc, Andrzej i Konstanty Turkułowie, Baltazar Wilga. Pozostali rotmistrzowie jazdy (A. Zaborowski, M. Olszański, F. Łabęcki, M. Krosnowski i J. Cetner) zaciągali chorągwie w latach osiemdziesiątych-dziewięćdziesiątych XVII w. po krótkim stażu towarzyskim.

W tej sytuacji ciężar kierowania pułkami i chorągwiami jazdy koronnej spadał na grupę ich faktycznych dowódców: poruczników i namiestników. W sumie zidentyfikowaliśmy grupę 53 oficerów. Jeśli chodzi o ich staż wojskowy, to wszyscy odbywali służbę towarzyską, z czego dwie trzecie od 1683-1691 r., a kolejne 30 procent – od lat dziewięćdziesiątych. Do pierwszej grupy należeli między innymi: Wacław Jaruzelski, Jan Krosnowski i Stanisław Przerębski, do drugiej: Mikołaj Konopacki, Arnolf Radzimiński i Aleksander Romer. Mniej więcej po pięciu latach służby otrzymywali oni awans oficerski. Służyli w przedziale czasowym 10-20 lat, walcząc głównie z Turkami i Tatarami na pograniczu pod rozkazami Jana III i obu hetmanów koronnych: Stanisława Jabłonowskiego i Andrzeja Potockiego. Kilku pamiętało nadto odsiecz wiedeńską 1683 r. Specyfika działań operacyjnych i taktycznych na Podolu ukształtowała ich doświadczenie dowódcze jako w miarę zdolnych oficerów jazdy w działaniach manewrowych i podjazdowych, ale rzadko biorących udział w formalnych starciach (Smotrycz 1688, Hodów 1694, Lwów 1695 oraz Podhajce 1698). Ich właściwa kariera wojskowa nastąpiła dopiero w czasach hetmaństwa Adama Sieniawskiego (1706-1726); siedmiu z nich otrzymało wówczas nominacje do stopnia regimentarza (Antoni Bekierski, Jan Gałecki, Franciszek Głogowski, Władysław Horbowski, Marcin Kalinowski, Mikołaj Sołtyk i Adam Złotnicki), piętnastu – do stopnia pułkownika i tylko jeden (Jan Sierakowski) – do urzędu strażnika polnego. Odsetek awansowanych wynosił więc blisko 45 procent oficerów.

Autor monografii o regimentarzach Adama Sieniawskiego²³ ma rację, twierdząc, iż była to głównie średnia szlachta (około 64 procent), a drobną warstwę reprezentowała ponad trzecia część oficerów; zanotowaliśmy nadto jedną nobilitację – Jana Haliskiego (1726) służącego w armii od 1683 r., porucznika (1692) i pułkownika jazdy (1726). Ich wykształcenie nie wyszło poza naukę w krajowych kolegiach jezuickich, nie brali udziału w podróżach zagranicznych i nie pobierali nauk na uniwersytetach. Wyjątek stanowił Franciszek M. Ossoliński, zamożny właściciel ziemski, podróżujący w 1698 r. po zachodniej Europie. Warto także przypomnieć, iż niezawodowa służba wojskowa, przy pobieżnym i ogólnym wykształceniu, niosła za sobą określone – negatywne konsekwencje.

Interesująco przedstawiała się analiza pochodzenia terytorialnego oficerów; przeważała tutaj szlachta z województw ruskiego (około 30 procent) i małopolskich (około 20 procent), wielu oficerów wywodziło się z obszaru wołyńskiego (17 procent). Mazowsze, Podlasie, Kujawy, województwa sieradzkie i poznańskie „delegowały” do armii jedynie po kilku poruczników i namiestników, trzech oficerów wywodziło się z Litwy. Średnia szlachta ruska, wołyńska i małopolska brała czynny udział w życiu społecznym i politycznym swoich ziemi; około 66 procent oficerów doszło do urzędów ziemskich, co świadczy o półzawodowym charakterze ich służby wojskowej. Daleko posunięty „klientelizm” – to druga charakterystyczna cecha tej grupy. Wystarczy powiedzieć o powiązaniach Krosnowskich ze Stanisławem Jabłonowskim, Kalinowskich z Andrzejem Potockim, Brzuchowskich z Hieronimem Lubomirskim, którzy przeszli następnie w sferę wpływów Adama Sieniawskiego, podobnie jak Gałeccy, Bekierscy, Głogowscy czy Złotniccy. J.Ronikier słusznie pisze, iż więzy te „wynikały także z zależności natury ekonomicznej i politycznej”²⁴.

Spośród poruczników i namiestników awansowano zazwyczaj dowódców pułków, chorągwi i skwadronów. Na przykład w pułku królewskim skwadronami dowodzili: Konstanty Jordan Walawski namiestnik i „buńczuczny” królewskiej chorągwi husarskiej oraz Jan Krosnowski porucznik husarski królewicza Aleksandra i chorąży podolski. W pułku królewicza Augusta – Jan Obertyński namiestnik pancerny Nikodema Żaboklickiego i łowczy halicki, zaś w pułku Hieronima Lubomirskiego – Michał Młocki namiestnik husarski, Jan Gałecki porucznik pancerny Aleksandra Jabłonowskiego i Stanisław Przerębski porucznik pancerny Kazimierza Czartoryskiego i cześnik wieluński. W pułku Adama Sieniawskiego – Adam Olizar porucznik husarski tegoż i stolnik wołyński, a w pułku Marcina Kątskiego – porucznicy trzech chorągwi husarskich: Mikołaj Sołtyk, Wacław Jaruzelski i Andrzej Rzeczycki.

Biorąc pod uwagę aktywny udział tychże oficerów w batalii kliszowskiej warto poznać ich doświadczenie bojowe i dowódcze. Jan Krosnowski dowodził całością zgrupowania trzech skwadronów jazdy w szarży na pozycje szwedzkie w pierwszej fazie starcia. Był on synem Jacka Krosnowskiego herbu Junosza, sędziego ziemskiego rawskiego, i Anny Kłoczewskiej. W 1683 r. został stolnikiem gostyńskim, w 1689 r. chorążym podolskim. Dziesięć lat później wraz z żoną Anną Gumowską otrzymał dzierżawę pięciu wsi w powiecie kamienieckim. W latach 1674-1677 był towarzyszem chorągwi pancernej Stanisława Jabłonowskiego, a potem (1683) awansował na porucznika husarskiego królewicza Aleksandra. W 1692 r. był ponadto pułkownikiem jazdy. Posiadał duże doświadczenie w walkach z Turkami i Tatarami, był niewątpliwie zdolnym dowódcą jazdy w działaniach przełamujących (Wiedeń 1683)²⁵.

W 1702 r. pomagali mu trzej oficerowie: Michał Młocki herbu Ślepowron wywodzący się ze średniej szlachty mazowieckiej, namiestnik husarski hetmana koronnego, bez doświadczenia bojowego²⁶, ponadto Jan Gałecki herbu Junosza pochodzący ze średniej szlachty wołyńskiej, chorąży żytomierski, porucznik chorągwi pancernej Aleksandra Jabłonowskiego i późniejszy regimentarz, zapewne także bez doświadczenia wojskowego²⁷.

Miał je natomiast Stanisław Przerębski herbu Nowina syn Mikołaja, kasztelana sądeckiego, i Anny Konstancji Wieruskiej, wywodzący się ze średniej szlachty sieradzkiej. Chyba od 1683 r. służył w armii. Od 1690 r. był porucznikiem pancernym Michała oraz Kazimierza Czartoryskich, a w 1695 r. regimentarzem partii wołyńskiej i uczestnikiem obrony Lwowa. Zdolny i ceniony dowódca jazdy pancernej, posiadał doświadczenie w walkach z Turkami i Tatarami na pograniczach państwa²⁸.

W regimentach piechoty, rajtarii i dragonii dużym doświadczeniem i zdolnościami wyróżniali się zwłaszcza generałowie: Jan Fryderyk von der Greben, Krzysztof Rappe, Jan Koszkiel, Jan Kazimierz Nencha, Jan Berens i najzdolniejszy z nich – Michał Brandt oraz wielu cenionych majorów, oberszterlejtnantów i oberszterów – w większości cudzoziemców²⁹. W końcu XVII w., ale niewątpliwie po 1697 r., pojawia się zupełnie nowa jakość w armii koronnej, w postaci autonomicznego korpusu generałów, budowanego systematycznie od czasów panowania Jana III Sobieskiego. Rośnie zatem liczba stanowisk generalskich, wraz z nowymi kompetencjami, ale właściwym okresem powstania tegoż korpusu będą dopiero lata rządów Augusta II³⁰.

Korpus artylerii pod dowództwem generała Marcina Kątskiego, jednego z najwybitniejszych wyższych oficerów armii, posiadał w swoich szeregach zdolnych organizatorów, dowódców i artylerzystów. Służyli tutaj doświadczeni oficerowie: pułkownik Jan Lausson, podpułkownik Samson Bombek, a artylerią polową dowodził Jan Zygmunt Brześciański herbu Sas z ziemi przemyskiej, syn Piotra komornika ziemskiego – porucznik (1685), sekretarz (1687), kapitan (1688), major (1691) i podpułkownik (1699) korpusu artylerii. Zmarł w 1709 r. jako stolnik owrucki³¹. Ogólnie podkreślimy znaczące doświadczenie bojowe oficerów piechoty, dragonii i artylerii, zwłaszcza organizowanych w działaniach obronnych w twierdzach i umocnieniach polowych na pograniczu. Nie brakowało im zdolności, lecz przede wszystkim doświadczenia w bitwach polowych i z tego powodu nie byli przygotowani do starć z nowym przeciwnikiem – z wojskami szwedzkimi.

Generalna ocena armii koronnej na przełomie XVII/XVIII w. jest jednoznacznie negatywna, o czym przekonuje nas starsza i nowsza historiografia, określająca polsko-litewskie siły zbrojne jako przestarzałe w porównaniu z wojskami saskimi i szwedzkimi. Ustępowały one zarówno na polach organizacji i finansowania, uzbrojenia i wyposażenia, ale zwłaszcza przygotowania taktycznego w ewentualnej konfrontacji z takimi przeciwnikami, jak Szwecja i Rosja, mając jedynie doświadczenia nabyte w długotrwałych wojnach z Turcją i Tatarami, Mołdawianami i Kozakami na pograniczu Rzeczypospolitej.

ARMIA SASKA

Księstwo Saksonii obejmowało w początkach XVIII w. tereny elektoratu o powierzchni około 40 tys. km kwadratowych i liczyło około 2 000 000 mieszkańców. Było to państwo o silnych podstawach gospodarczych – rozwijały się dochodowe gospodarstwa chłopskie i jedynie na Łużycach istniała jeszcze pańszczyzna, a posesjonaci ziemscy organizowali także produkcję sukna i płótna. Przemysł saski oparty był na eksploatacji wielu bogactw naturalnych, przede wszystkim węgla, miedzi oraz srebra. Rzemiosło zbrojeniowe i sukiennicze, wyrób porcelany i szkła stanowiły dodatkowo o wysokiej pozycji ekonomicznej Saksonii wśród innych krajów Rzeszy Niemieckiej. Dobrze rozwinięty był handel, a plany saskich merkantylistów rozwoju wymiany towarowej na kierunku bałtyckim i czarnomorskim zakładały polepszenie sytuacji ekonomicznej elektoratu. Znaczącą rolę w elektoracie odgrywał Lipsk, gdzie organizowano coroczne targi (np. książki) oraz funkcjonowała ceniona w Europie giełda. Popularne i znane były saskie uniwersytety, przy prawidłowo prowadzonym mecenacie kulturalnym władców z dynastii Wettinów.

Na czele państwa stał elektor mający do pomocy doradczy organ władzy państwowej – Tajną Radę, wspierającą władcę w zakresie polityki zagranicznej i wewnętrznej. Pozycja elektora była niezależna, jeśli chodzi o dziedziczenie tronu saskiego i gospodarkę finansami, chociaż w konkretnych wypadkach mogła ją hamować Rada, a nawet sejm. Ten ostatni nie miał do II połowy XVII w. dużego znaczenia w państwie, będąc zdominowany przez przedstawicieli mieszczaństwa. Jednak po wojnie trzydziestoletniej wzmocniła się wyraźnie pozycja szlachty, a parlament (Landtag) został przekształcony w organ nacisku i wpływu tego stanu. Politykę niezależności prowadził ojciec przyszłego króla polskiego, Jan Jerzy IV, lecz konkretne próby reform w tym zakresie nastąpiły dopiero po 1697 r. (ostatecznie zakończone w 1706 r.), gdy powstał Tajny Gabinet jako nowy organ władzy wykonawczej państwa.

Układ kompromisu między władcą a społeczeństwem zakładał sposób rządzenia na zasadzie „dobrego porządku”, polegającej na porządkowaniu wielu kwestii publicznych przy pomocy edyktów administracyjnych, a zatem Saksonia nie była państwem o charakterze absolutnym, chociaż kompetencje elektora były znacznie szersze niż polskiego monarchy.

Zwierzchnikiem wojska saskiego był elektor Fryderyk August z dynastii Wettinów. Funkcję doradczą pełniło Kolegium Tajnej Rady Wojennej, któremu podlegał Generalny Komisariat Wojenny. Rozbudowany aparat administracyjno-militarny reprezentowały podporządkowane mu kolejne urzędy: Generalna Kasa Wojenna, Generalny Wojenny Urząd Płatniczy i Urząd Prowiantowy. W 1681 r. elektor wprowadził instytucję stałego wojska zaciężnego, a do tego czasu istniał system powoływania oddziałów obronnych, czyli milicji krajowej, oparty na feudalnym obowiązku służby wojskowej posiadaczy majątków ziemskich, komun miejskich i mieszczan, lecz z wyłączeniem duchownych katolickich. Tworzyli oni jednostki kawalerii (rycerstwo) i piechoty (chłopi i mieszczanie), a także obsługę artylerii w polu i w cekhauzach. Powoływani byli w momencie zagrożenia państwa i zobowiązani do obrony elektoratu tylko na jego terytorium. W 1703 r. milicja krajowa liczyła sześć regimentów pieszych (około 9000 ludzi) i dwa regimenty kawalerii (niecałe 1500 żołnierzy).

Wojska zaciężne elektoratu obejmowały w etacie pokojowym na 12 000 żołnierzy i oficerów (1682 r.), ale w czasie działań wojennych zwiększano ich liczebność. W 1697 r., kiedy armia saska walczyła nad Renem z wojskami francuskimi i tureckimi na Węgrzech w ramach wojsk cesarskich, jej etat wynosił około 22 000 ludzi. Wystawiono wówczas 7 regimentów piechoty oraz 6 kirasjerów i dragonów, nie licząc niewielkich oddziałów drabantów gwardii, kadetów i obsługi artylerii. Korpus węgierski obejmował wówczas 11 482 żołnierzy, wojska znajdujące się na terenach Rzeczypospolitej liczyły 9816 ludzi, a pozostało w kraju tylko 309 żołnierzy. Do tego dochodziły jednostki milicji krajowej stanowiące garnizony twierdz saskich.

Ten poważny wysiłek mobilizacyjny był ograniczony trudnościami werbunkowymi; w 1697 r. zmniejszono liczebność korpusu węgierskiego do 10 000 żołnierzy (8840 piechoty i 1104 kawalerii). W rzeczywistości stan liczebny tych wojsk wynosił 7112 żołnierzy, mniej więcej tyle samo liczył także korpus polski (około 7000 ludzi). Przed wyprawą podolską 1698 r. król polski dysponował armią liczącą blisko 15 000 żołnierzy, ale już we wrześniu tego roku pod Lwowem August II zdołał skoncentrować razem 23 979 ludzi z 63 działami, chociaż spory stosunkowo odsetek dezerterów obniżył jej liczebność do około 20 000 żołnierzy i oficerów. W końcu 1699 r. liczyła ona tyle samo ludzi, aby w latach 1700-1701 osiągnąć w Inflantach liczebność 12 000-17 000 żołnierzy.

Wprawdzie od 1681 r. pobór do wojsk elektorskich został oparty na zaciągu ochotniczym, jednak przymusowy system pracy, stosowany za zezwoleniem władz, poważnie ograniczał werbunek wojska. Toteż w 1696 r. wprowadzono po raz pierwszy przymusowy pobór 1200 rekrutów z określonych okręgów elektoratu. Bazę rekrutacyjną stanowili mieszkańcy innych państw niemieckich, chociaż liczba cudzoziemców w armii saskiej była niewielka i wynosiła około 6-7 procent stanów oddziałów pieszych. Stosunkowo więcej cudzoziemców służyło w regimentach kawalerii – od 28 do 35 procent stanów. Wynajmowano jednostki wojskowe w państwach niemieckich, ale tylko w koniecznych wypadkach, gdyż były to operacje bardzo kosztowne. Od 1698 r. rozpoczęto werbunek na ziemiach polskich, zwłaszcza do regimentów pieszych, ponieważ armii saskiej wielu problemów mobilizacyjnych przysparzała dezercja żołnierzy.

Organizacja zaciężnych wojsk elektorskich nie odbiegała od stosowanej w armiach państw zachodnioeuropejskich. W piechocie początkowo (1696) podstawową jednostką był regiment złożony z trzech batalionów po 760 żołnierzy, zaś batalion obejmował pięć kompanii 150-osobowych z 10-11 oficerami sztabowymi, co razem z kompanią grenadierów czyniło 2280 żołnierzy i oficerów. W grudniu 1701 r. wprowadzono nową organizację jednostek pieszych, w myśl której regiment liczący 1200 ludzi składał się z dwóch batalionów po cztery kompanie oraz z jednej kompanii grenadierów. Modernizacja jednostek piechoty była spowodowana doświadczeniami wojny inflanckiej (1699), gdyż wówczas bataliony składały się z sześciu kompanii, ale słabych liczebnie (90 żołnierzy, 10 podoficerów i oficerów), ustępując pod tym względem wojskom innych krajów. Stąd też na przełomie lat 1701-1702 zwiększono liczbę regimentów z 10 do 24, ale obniżono ich liczebność do 1200 żołnierzy, co przy mniejszej liczbie batalionów i kompanii czyniło jednostkę bardziej sprawną i skuteczną na polu walki.

W grudniu 1701 r. wprowadzono jednolite umundurowanie – czerwone bluzy dla żołnierzy z różnokolorowymi podszewkami kołnierzy i wyłogów mundurów, wyróżniających określone regimenty. Grenadierzy otrzymali czerwone mundury, niebieskie czapki i pończochy oraz czarne ładownice z żółtymi paskami. Również uzbrojenie piechoty przechodziło określone zmiany. Do 1686 r. piechurzy sascy uzbrojeni byli w muszkiety, piki, pałasze i szpady. W tymże roku zaczęto wprowadzać bagnety. Po 1688 r. systematycznie przezbrajano piechotę w karabiny skałkowe aż do 1694 r., gdy cała formacja otrzymała nowoczesne flinty skałkowe z bagnetami. Pozostawiono również część żołnierzy-rekrutów uzbrojonych w muszkiety i piki przeciwko atakującej kawalerii nieprzyjaciela. Karabiny skałkowe produkowane w saskich manufakturach w Suhl i Olbernhau wyróżniały się dobrą jakością. Inne zakłady zbrojeniowe dostarczały odpowiedniej ilości i jakości prochu, kul karabinowych oraz granatów. Zakłady rzemieślnicze wyposażały ponadto piechotę saską w drewniane kozły hiszpańskie – do obrony na polu walki przed szarżami kawalerii przeciwnika.

Karabin skałkowy produkcji saskiej należał na początku XVIII w. do najnowocześniejszej i najskuteczniejszej broni palnej piechoty. Zamek skałkowy został wynaleziony w połowie XVI w., ale jego zastosowanie do broni wojskowej możemy datować dopiero na kolejne stulecie. Jego istota polegała na skonstruowaniu zamka, gdzie w szczękach jego kurka umieszczono kawałek skałki krzemiennej, opadnięcie kurka na stalową pokrywę panewki powodowało iskrzenie i zapalenie prochu na panewce – w konsekwencji odpalenie ładunku i oddanie strzału. Początkowo wojskowi nie byli przekonani do nowej broni, która odznaczała się korzystnymi walorami: operatywnością w działaniu, znaczną odpornością na warunki atmosferyczne czy zmniejszeniem ciężaru karabinu. Stąd też na przełomie XVII i XVIII stulecia większość armii europejskich dokonała jednak modernizacji uzbrojenia. Sasi górowali nad innymi państwami rzetelnym wykonawstwem i masowością produkcji karabinów skałkowych, które opierały się na typie francuskiego zamka. Była to więc broń kalibru 15-18 mm, o długości około 140-150 cm i o wadze do 4-5 kg. Lufa była niegwintowana i miała lekki celownik żłobkowy. Cechą charakterystyczną owych karabinów była identyczność z dawnymi muszkietami lontowymi kalibru około 18 mm. Dopiero w początkach XVIII w. zmniejszono ich kaliber i zmieniono konstrukcję kolby. Zamiast stosowanego wówczas typu kolby niemieckiej do strzelania „z policzka” wprowadzono rozwiązanie francuskie – taka kolba otrzymała kształt wydłużonego trójkąta o łagodnie zaokrąglonych grzbietach. Po zmniejszeniu wagi oraz kalibru pocisku, zlikwidowaniu niepotrzebnego celownika i zmianie kształtu lufy kolby – broń saska zyskała większą uniwersalność.

Taktyka piechoty saskiej polegała na skutecznej kombinacji elementów ognia i ruchu, przy dużej systematyczności ognia karabinowego. Stosowano więc dwojakiego rodzaju użycie siły ogniowej – strzelano albo całymi szeregami, albo plutonami. Ówczesne regulaminy piechoty określały poszczególne czynności żołnierzy, nieraz bardzo skomplikowane, ale prawidłowe szkolenie rekrutów miało za zadanie stworzenie z nich zgranego kolektywu. Po rozkazie „gotujcie się” zdejmowano karabiny oraz naciągano kurki. Następnie przyklękały na prawe kolano trzy pierwsze szeregi, co pozwalało wystrzelić szeregowi czwartemu, czynności te powtarzano kolejno – aż do pierwszego szeregu. Niekiedy strzelano także dwoma szeregami. Stosowano ponadto ogień plutonami, czyli dzielono wówczas batalion na 8-12 plutonów – pierwszy strzelał leżąc, drugi klęczał, a trzeci i czwarty strzelały stojąc i opierając lufy flint na prawym ramieniu kolegi. Ogień prowadzono tylko w pozycji nieruchomej, po czym ruszano do natarcia, po 60 krokach oddawano kolejną salwę, maszerowano, po 60 krokach strzelano... i tak aż do chwili ataku na bagnety i broń białą.

Kawaleria saska składała się z pułków kirasjerów wyposażonych w uzbrojenie ochronne oraz dragonów walczących pieszo i konno – bez takiego uzbrojenia. Jednostką organizacyjną był regiment liczący około 600 ludzi i złożony 4 szwadronów po dwie kompanie. Liczyły one po 70-80 ludzi, co w regimencie kirasjerów dawało ogółem 696 ludzi, a w regimencie dragonów – 624 żołnierzy i oficerów. Kirasjerzy byli uzbrojeni w półpancerze, pałasze, parę pistoletów i flinty skałkowe, ale znacznie lżejsze od piechoty. Dragoni dysponowali podobnym zestawem uzbrojenia zaczepnego. Taktyka kawalerii saskiej była bardzo zbliżona do sposobu walki jazdy zachodnioeuropejskiej – stosowano zatem ogień pozycyjny z odległości 20 m oraz atak na białą broń.

Artyleria elektora saskiego stanowiła osobny i fachowy korpus, którego kadry kształciły się w Szkole Artylerii. Po złożeniu egzaminów jej wychowanków przydzielano do formacji polowej lub fortecznej. W etacie artylerii polowej, oprócz pododdziałów kanonierów i ogniomistrzów znajdowały się kompanie minierów i pontonierów, grupa inżynierów wojskowych, a ponadto robotników i woźniców. Korpus był stosunkowo liczny: oprócz pułkownika i podpułkownika obejmował dwóch majorów oraz sześć kompanii żołnierzy i oficerów, razem około 460-470 ludzi. Wojska saskie uzupełniały ponadto: gwardia elektorska piesza (120 żołnierzy) i konna (450 ludzi), a także korpus kadetów (145 ludzi)³².

Na wysokim poziomie fachowości stały w armii elektorskiej służby zabezpieczające działania bojowe, zwłaszcza finansowe i prowiantowe. W końcu XVII w. stosowano system polowych magazynów żywnościowych organizowanych w czasie marszu, w rejonach koncentracji lub stacjonowania jednostek. Tworzono ponadto wydzielone grupy furierów działających podczas operacji wojennych. Już w czasie walk na Węgrzech wprowadzono centralne lazarety polowe dla chorych i rannych żołnierzy, w poszczególnych kompaniach i regimentach byli felczerzy. Umundurowanie, oporządzenie i uzbrojenie armii kompletowano i finansowano ze środków centralnych dostarczając je do określonych jednostek wojskowych.

Armia elektora saskiego reprezentowała wszystkie dodatnie i ujemne cechy zachodniej sztuki wojennej schyłku XVII w. Strategia kordonowa oraz taktyka linearna – to dwa podstawowe elementy tej sztuki prowadzącej w konsekwencji do uciążliwych walk o opanowanie twierdz, unikania rozstrzygających starć z wrogiem czy pasywnych działań manewrowych. Na polu walki wodzowie sascy stosowali szyk dwóch rzutów z piechotą i artylerią w centrum i jazdą na skrzydłach, często używając także odwodów (Zenta 1697). Duże znaczenie przywiązywali do właściwego zorganizowania warownego obozu wojskowego (Kliszów, Sandomierz 1702). Atakowano dość powoli, posuwając się w dwóch rzutach i liniach z piechotą i kawalerią z jednoczesnym ostrzałem artylerii. Okrążenie i złamanie szyków powodowało zwykle panikę i ucieczkę, a nawet odwrót całej armii.

Wojska saskie walczyły w latach 1683-1688 i 1694-1697 na Węgrzech z wojskami tureckimi. W ramach armii cesarskiej brały aktywny udział w zdobyciu Budy (1686), Belgradu (1688) i w bitwie pod Zentą (1697), mając poważny udział w pokonaniu imperium osmańskiego. W służbie Republiki Weneckiej oddziały saskie odznaczyły się zaś w walkach na Peloponezie i na wybrzeżach Dalmacji. Spore doświadczenie nabyła armia saska w walkach z wojskami francuskimi nad Renem, także w Niderlandach (1688-1694). W sumie należy podkreślić, przy ujemnych cechach europejskiej sztuki wojennej, dobrą organizację, uzbrojenie, wyszkolenie i taktykę ówczesnej armii saskiej³³.

Korpus oficerski armii elektorskiej był ściśle powiązany z instytucją stałego wojska, którego utworzenie nastąpiło w ramach reform wewnętrznych za panowania Jana Jerzego IV. Próba stworzenia pierwszej szkoły oficerskiej (w 1701 r.) była poprzedzona akcją tego władcy zorganizowania korpusu kadetów już w 1691 r. Szkolił on przyszłych dowódców, ale przede wszystkim elektor miał na celu włączenie szlachty krajowej do swoich planów politycznych. Zadanie to powierzono marszałkowi Henrykowi Schöningowi. Na zamku w Dreźnie, chociaż z dużymi kłopotami finansowymi i organizacyjnymi, utworzono dwie kompanie szkolące oficerów piechoty i jazdy. W 1699 r. sformowano także kompanię grandmuszkieterów, ale z powodów rekrutacyjnych zlikwidowano ją na początku 1701 r. Jesienią tego roku August II podjął decyzję o zawarciu porozumienia z generałem Bogusławem E. Denhoffem dowódcą gwardii pieszej koronnej o włączeniu doń polskich żołnierzy i oficerów z korpusu kadetów. Odtąd dzielili oni losy jednostki gwardyjskiej, w korpusie pozostali jedynie przedstawiciele szlachty saskiej i łużyckiej. Stąd większość średniego korpusu oficerskiego była pochodzenia saskiego³⁴.

Natomiast wyższa kadra oficerska była jednak zróżnicowana pod względem pochodzenia narodowego. Oprócz szlachty krajowej, spory był tutaj odsetek cudzoziemców. Stopień feldmarszałka miał Adam Heinrich Steinau (zm. 1712), oficer w wojnie tureckiej (1683-1688), potem generał brygady w armii weneckiej ks. Karola Lotaryńskiego (1699), feldmarszałek wojsk saskich i dowódca korpusu w Polsce do 1705 r. Wyższym oficerem elektorskim był Jakub Henryk Flemming (1667-1728), wywodzący się z rodziny pomorskiej. Po studiach wojskowych w Holandii (1684), został oficerem w armii Wilhelma Orańskiego i brał udział w rewolucji angielskiej (1688). Potem został zwerbowany do armii brandenburskiej oraz do austriackiej – walczył w kampanii 1690 r. przeciwko wojskom francuskim i w 1693 r. w północnych Włoszech. W tymże roku otrzymał stopień generała adiutanta w armii saskiej – odbył kampanię turecką 1695 r. Awans na generała lejtnanta otrzymał w 1699 r. Swoją karierę wojskową ukoronował funkcją prezydenta Tajnej Rady Wojennej (1710) i stopniem feldmarszałka (1711). Generałem kawalerii był w 1702 r. Zygmunt Joachim Trauttmannsdorf (1636-1706), uprzednio oberszter regimentu kirasjerów w 1683 r. oraz generał – dowódca korpusu sprzymierzonych w Chorwacji i Dalmacji (1689, 1692), wreszcie generał lejtnant w 1698 r. W 1704 r. został feldmarszałkiem wojsk saskich. Duże doświadczenie wojskowe miał także Mateusz Jan Schulenburg (1661-1747), pochodzący z saskiej rodziny hrabiowskiej, brat Daniela Bodo (1662-1732) obersztera w 1702 r. Wspomniany Mateusz Jan po studiach (1680) na uniwersytecie w Helmstedt walczył w kampanii węgierskiej 1688 r. jako kapitan piechoty, a w następnym roku na froncie francuskim pod dowództwem ks. Karola Lotaryńskiego. W 1690 r. został majorem, zaś w 1692 r. – oberszterlejtnantem. Na froncie flandryjskim (1694) dowodził regimentami piechoty i dragonii w wojskach holenderskich, a w latach 1698-1701 walczył pod komendą księcia Eugeniuszem Sabaudzkim jako generał major i dalej w wojnie północnej dochodząc aż do stopnia feldmarszałka wojsk saskich.

Spośród cudzoziemców warto wymienić oficera duńskiego Adama Fryderyka Trampe (1650-1704). Rozpoczął on służbę w wojskach duńskich już w 1670 r. jako chorąży, a potem został porucznikiem (1672), kapitanem i majorem (1677), wreszcie oberszterlejtnantem w armii szwedzkiej i dowódcą regimentu piechoty (1684). W 1691 r. awansował na brygadiera, a w 1696 r. na generała majora wojsk saskich – w latach 1698-1699 przebywał w Polsce u boku Augusta II, w 1703 r. został mianowany generałem lejtnantem wojsk elektorskich.

W kampanii 1702 r. brało także udział kilku wyższych oficerów obcokrajowców – szefów jednostek wojskowych: Francuz de Plessis, Rosjanin Iwan Ostromirski czy dowódca gwardii pieszej koronnej – generał Bogusław Ernest Denhoff (zm. 1734) późniejszy generał lejtnant (1705) oraz generał artylerii litewskiej (1710). Z armii brandenburskiej przeszedł do wojsk elektorskich generał major Georg Börastadt – uczestnik walk nad Renem i w Holandii, z armii cesarskiej – generał lejtnant Heinrich von Paulen Reuss, dawny oberszter regimentu dragonii pod Wiedniem i do 1697 r., potem dowódca korpusu saskiego w Polsce w roku 1698.

Należy podkreślić dobre wyszkolenie oficerów saskich w wojnach tureckich i francuskich, chociaż brakowało wśród nich wodza na miarę europejską. Sam elektor saski i król polski August II (1670-1733) nie odznaczał się talentami wojskowymi. W latach 1689-1693 walczył z wojskami francuskimi w Holandii, w 1695-1696 dowodził, ale bez powodzenia, korpusem wojsk austriacko-saskich w wojnie tureckiej, potem brał udział w działaniach zbrojnych w Inflantach. Zdobył natomiast dużą wiedzę teoretyczną z zakresu budownictwa wojskowego, sztuki fortyfikacyjnej, artylerii i inżynierii³⁵.

Generalna ocena armii saskiej jest pozytywna, ponieważ uważano ją za jedną z najlepszych w ówczesnej Europie, zarówno pod względem organizacji i dowodzenia, ale także uzbrojenia, wyposażenia i wyszkolenia, a więc wysokich umiejętności taktycznych. Posiadała zwłaszcza nowoczesne i efektywne uzbrojenie w postaci flint skałkowych z bagnetami, produkowanych w wysoko rozwiniętych krajowych manufakturach, a tym samym była praktycznie niezależna od dostaw zagranicznych.

Przypatrzmy się teraz, jak przedstawiały się przygotowania armii saskiej w chwili najazdu szwedzkiego na Rzeczpospolitą. Jeszcze w marcu-kwietniu 1702 r. etat wojsk elektorskich obejmował:

15 regimentów piechoty po 1156 ludzi 17 340 żołnierzy

10 regimentów kawalerii po 879 ludzi 8790

4 szwadrony gwardii 1368

korpus artylerii 633

razem 28 131 żołnierzy³⁶.

Rozkazy Augusta II nakazywały osiągnięcie w poszczególnych jednostkach stanu gotowości bojowej do połowy kwietnia. Przygotowania przebiegały dość opieszale, według stanu na 14 maja brakowało blisko 5000 ludzi – w służbie było tylko 12 349 żołnierzy i oficerów. 11 maja wyruszyli oni jednak w kierunku granicy polskiej. Przemarsz wojsk saskich rozpoczął się od koncentracji w rejonie Zgorzelca, a stąd żołnierze pomaszerowali do Legnicy i przez Wołów do Oleśnicy, omijając od północy Wrocław. Przez Brzeg i Opole dotarli do Tarnowskich Gór, pokonując odległość około 380 km w niecały miesiąc, podobnie jak to uczynili w kampanii 1698 r. Pierwsze jednostki były obecne pod Krakowem już 24 czerwca. Około 5 lipca dotarły dwa dalsze regimenty kawalerii i gwardyjski, a około 10 lipca znajdowała się tutaj cała armia saska³⁷.

ARMIA SZWEDZKA

Królestwo Szwecji obejmowało na początku XVIII w. właściwe tereny etniczne położone we wschodniej części Półwyspu Skandynawskiego, dalej kilka wysp bałtyckich, ziemie fińskie, pomorskie oraz Ingrię, Estonię oraz Inflanty i liczyło około 2 500 000 mieszkańców (1700 r.). Po wojnach lat siedemdziesiątych XVII w. Szwecja była krajem zniszczonym i zrujnowanym, bowiem spory wysiłek zbrojny doprowadził do zubożenia państwa. Niekorzystny był również układ społeczny zdominowany przez warstwę magnaterii, która dysponowała 60-70 procent wszystkich majątków ziemskich. Chłopi szwedzcy byli wolni i dzielili się na dwie grupy – zamieszkałych na terenie Korony i płacących podatki do skarbu państwa oraz na dzierżawców ziemi szlacheckiej, którzy płacili czynsze, ale byli uwolnieni od podatków państwowych. W połowie XVII w. wystąpiło jednak silne uzależnienie warstwy chłopskiej od magnaterii i od zamożnej szlachty z powodów ekonomicznych.

Król Karol XI (1655-1697), zwany w literaturze „wielkim ekonomem Szwecji”, doprowadził umiejętnymi posunięciami do przewrotu w strukturze własności ziemskiej. W latach 1673-1680 ograniczył władzę oligarchii na gruncie parlamentarnym i przeprowadził konfiskatę majątków magnackich. W wyniku tzw. redukcji doprowadził do rewindykacji na rzecz skarbu Korony dawnych dóbr państwowych (36 procent majątków) kosztem własności szlacheckiej (33 procent) – reszta ziemi (31 procent) została oddana w ręce wolnych kmieci. W ten sposób król Karol XI tworzył monarchię absolutną wspartą na własności chłopstwa, mieszczaństwa, duchowieństwa oraz szlachty uboższej i urzędniczej. Ograniczył o również wpływy oligarchii magnackiej, która zdominowała obecnie jeden z wyższych organów władzy – Radę Państwa. Działania te przyniosły zdecydowane wzbogacenie się państwa szwedzkiego. Już w 1681 r. budżet Szwecji sięgał sumy 44 000 000 talarów srebrnych. Na proces wzmocnienia skarbu państwa istotny wpływ miała również dobra sytuacja gospodarcza królestwa, a zwłaszcza wydobywanie bogactw naturalnych i aktywny handel zagraniczny. Złoża rud żelaza i miedzi, ponadto lasy były podstawą szwedzkiej gospodarki i eksportu, dodatkowo wywożono również zboże z Inflant i Estonii.

Sejm (Rikstag) był podstawowym organem w strukturach władzy centralnej, decydującym w sprawach ustawodawczych, podatkowych i polityki zagranicznej. Izba poselska dzieliła się na główne trzy klasy: pańską, rycerską i drobnoszlachecką, ale mieszczaństwo, duchowieństwo i chłopi mieli reprezentację w sejmie. Administracja państwowa była doskonale zorganizowana – istniało pięć kolegiów (zatem ministerstw): spraw zagranicznych, wojskowych, morskich, sądowych i skarbowych, na ich czele stał kanclerz (premier) kierujący jednocześnie resortem spraw zagranicznych i wewnętrznych. System ten dawał gwarancję skuteczności i sprawności działania centralnych organów władzy państwowej.

Konsekwencją wzmocnienia władzy było przeprowadzenie w 1690 r. reform wojskowych, które polegały na wprowadzeniu powszechnego obowiązku służby wojskowej połączonym z formą dzierżawy ziemi. Kraj podzielono na kilka okręgów rekrutacyjnych, które zobowiązano do organizacji regimentów piechoty, te z kolei okręgi – na roty obejmujące kilka gospodarstw chłopskich, z których dostarczano 1 żołnierza pieszego z uzbrojeniem i umundurowaniem. Rota miała ponadto obowiązek utrzymywać owego żołnierza, a także oficerów. Dotyczyło to oczywiście dóbr państwowych, bowiem majątki duchowne były zwolnione od tego obowiązku. Regimenty kawalerii organizowano i opłacano na podobnych zasadach, rekruci pochodzili bowiem z dóbr przywróconych Koronie w wyniku redukcji. Jednostki kawalerii otrzymywały uposażenie w majątkach królewskich tworząc tzw. zagrody wojskowe. Żołnierze i oficerowie mieszkali i gospodarowali w bliskim sąsiedztwie, co miało istotny wpływ na solidarność i na spoistość regimentów. Wolni chłopi wykupili się od osobistej służby i opłacali najemnych piechurów, którzy następnie otrzymywali ziemię na zasadach dzierżawy. Oni także tworzyli system zagród wojskowych. Zasada dzierżaw zapoczątkowana konstytucjami sejmu w 1682 r. (obowiązywała w Szwecji do 1901 r.) okazała się bardzo skuteczna w realizacji, a praktycznie stworzyła armię narodową. Sposób ten nazywano „indelt” – a gwarantował on państwu stałą i wyszkoloną oraz regularnie opłacaną armię.

Kolejnym sposobem kompletowania armii był upowszechniony w Europie system werbunku „wolnego bębna”, na zasadzie którego pozyskiwano żołnierzy do garnizonów w twierdzach i do jednostek gwardii królewskiej. Werbowano także regimenty zaciężne, głównie na terenach niemieckich, inflanckich i estońskich, potem także w Rzeczypospolitej.

Reforma wojskowa Karola XI pozwalała na organizację 24 regimentów piechoty i 9 kawalerii o łącznej liczebności około 40 000 ludzi. W momencie wybuchu wojny oddziały powiększano werbując żołnierzy zaciężnych i drogą nadzwyczajnego poboru w Szwecji i Finlandii. W końcu 1700 r. armia szwedzka liczyła 55 regimentów piechoty i 40 kawalerii w sile ponad 86 000 żołnierzy. Do tego trzeba dodać 57 okrętów wojennych z załogami marynarzy – o łącznej liczebności około 13 000 ludzi.

Naczelnym dowódcą armii szwedzkiej był Karol XI, a potem jego syn Karol XII. Organem doradczym była Rada Wojenna (Krigsrad). Przewodniczył jej prezydent – feldmarszałek jako zastępca naczelnego wodza lub niekiedy wyższy oficer armii, a w jej skład wchodzili doradcy wojskowi i cywilni. Równie ważna była centralna administracja wojskowa z jej naczelnym organem – sztabem głównym. W jego skład, oprócz szefa sztabu, wchodzili też generałowie: dowódcy rodzajów wojsk (kawalerii, piechoty, artylerii i wojsk inżynieryjnych) oraz służb (kwatermistrz, audytor-sędzia, wywiadu i policji). Organizacja ta sięgała czasów Gustawa II Adolfa, lecz była doraźnie dostosowywana do warunków operacyjnych. Chociaż kompetencje szefa sztabu zostały dopiero sprecyzowane w okresie wojen napoleońskich, to doświadczenia szwedzkie w tej dziedzinie zasługują na szczególną uwagę. Również zorganizowanie w 1700 r. centralnego organu kwatermistrzowskiego wojska – Komisariatu Generalnego – podkreśla znaczenie, jakie dowództwo szwedzkie przywiązywało do spraw zaopatrzenia armii³⁸.

Podstawową jednostką organizacyjną piechoty był regiment składający się ze sztabu i dwóch batalionów, które z kolei obejmowały po cztery kompanie. Kompanie liczyły średnio po 125 ludzi: 78 muszkieterów, 36 pikinierów oraz 11 podoficerów i oficerów, a bataliony – 500-600 żołnierzy. Przeciętna liczebność regimentu wahała się więc od 1000 do 1200 ludzi. Regiment gwardii królewskiej liczył trzy bataliony, także po cztery kompanie (1700), z czasem po pięć. W 1702 r. włączono w jego skład batalion grenadierów. Do 1699 r. piechota szwedzka była uzbrojona w muszkiety lontowe, piki i rapiery, ale w trakcie wojny przezbrojono żołnierzy dając im karabiny skałkowe z bagnetami.

Karabin skałkowy piechoty karolińskiej był skonstruowany na podobnej zasadzie co broń saska, z niewielkimi zmianami i ułatwieniami w obsłudze. Jego typowym wzorem był karabin wyprodukowany w 1699 r. i używany powszechnie w czasie wojny północnej. Podstawowe dane techniczno-taktyczne tej broni to: kaliber 17,5 mm, ciężar około 5 kg, naboje o wadze 38 g. Celność broni wynosiła do 75-100 m, przy dobrej nawet pogodzie jednak około 15-20 procent strzałów było niewypałami. Teoretycznie można było oddać cztery strzały na minutę, ale w praktyce tylko trzy – w ciągu dwóch minut. Do walki żołnierz otrzymywał 40-60 sztuk nabojów, co trochę ograniczało jego skuteczność. Karabin szwedzki był bardziej uniwersalny w użyciu – wystarczało tylko 12 chwytów bronią przy strzelaniu, gdy w innych, na przykład w broni saskiej, 15 i więcej chwytów. Kolby broni szwedzkiej były typu francuskiego, czyli o zaokrąglonych kształtach podobnych do broni XIX i XX-wiecznej, pozwalające na strzelanie z ramienia i biodra. W ten sposób piechota szwedzka mogła prowadzić ogień w czasie marszu odbywanego nawet w dość szybkim tempie.

Istotnym ulepszeniem było nadto użycie bagnetu. Była to broń o pierwowzorze myśliwskim przeznaczona do zatykania w lufę (tzw. bagnety szpuntowe), znana już w pierwszej połowie XVII w. W tej formie zostały wprowadzone do uzbrojenia piechoty w armiach europejskich. Ponieważ trzymały się one dość słabo w lufie, przy strzale należało je wyjmować, ulepszenia szły w kierunku umocowania bagnetów na lufie lub łożu za pomocą tulei lub pierścieni. Pozwalało to na oddawanie strzałów bez odejmowania broni. W 1687 r. piechota francuska otrzymała bagnety z pierścieniami, dwa lata później wprowadzono w armii angielskiej bagnety z tulejami, a w roku następnym piechota szwedzka została przezbrojona w nową broń. Wydawało się, iż spowoduje to odrzucenie pik, ponieważ karabiny skałkowe mogły być używane odtąd jako broń palna i drzewcowa. Sama konstrukcja tulei bagnetu nie dawała jednak gwarancji powodzenia, toteż w armii karolińskiej utrzymano jednostki uzbrojone w piki, głównie wobec spodziewanych starć z jazdą polską i z saską. W 1702 r. około jednej trzeciej piechoty używało jeszcze pik.

Jednocześnie regimenty piechoty otrzymały nowe umundurowanie – już w 1670 r. Karol XI wprowadził długie suknie (surduty) z dużymi mankietami i krótkimi spodniami. Zestaw ten uzupełniała czapka żołnierska, a u oficerów – trójkątny kapelusz. Wszyscy ponadto zostali wyposażeni w szerokie płaszcze bez rękawów stanowiące ochronę przed deszczem, a także rodzaj płachty namiotowej. Mundury były koloru granatowego z żółtymi wyłogami i takimi kołnierzami³⁹.

Jednostką taktyczną piechoty był batalion liczący około 600 ludzi. Zgodnie z regulaminami szykował się on w głęboką na cztery szeregi linię i szeroką na 150 rzędów, czyli rot. W walce piechurzy szwedzcy często zwierali szeregi i walczyli „łokieć w łokieć”. Bataliony piechoty szkolone według karolińskich regulaminów szykowały się w jedną linię, często z przerwami pomiędzy nimi, niekiedy też w specjalne ugrupowania bojowe.

Pierwszy regulamin taktyki walki piechoty został opracowany przez Karola XI i wydany już w 1694 r. pt. Nowy rodzaj atakowania batalionami. Precyzował on sposób walki batalionów pieszych, polegający na marszu w kierunku wroga i ostrzeliwaniu go z broni palnej. Batalion ruszał z odległości 70 kroków od pozycji nieprzyjaciela – dwa tylne szeregi przechodziły do przodu, oddawały salwę i wyciągały rapiery, następnie dwa przednie szeregi dołączały do nich i wykonywały te same czynności. Potem wspólnie maszerowały na odległość 30 kroków od wroga i pierwsze dwa szeregi dawały ognia, po czym batalion uderzał na białą broń. Kolejny regulamin (z roku 1701) opracowany po doświadczeniach walk pod Narwą, a także następny ułożony przez Magnusa Stenbocka w 1711 r. pod wpływem dalszych doświadczeń bojowych potwierdzały tę taktykę walki. Z czasem wykształcił się sposób błyskawicznych i szybkich ataków piechoty, „w pełnym biegu”, rozstrzygających wynik starcia nie ogniem, ale przy użyciu rapieru, bagnetu i kolby karabinu. Była to taktyka bardzo skuteczna, a jedynymi przeszkodami mogły być warunki terenowe, silny ogień nieprzyjaciela lub niesubordynacja oddziałów⁴⁰.

Magnus Stenbock

Weteran wojen karolińskich podpułkownik Peter Schönstrom tak opisał zamierzenia i cele walki swojego króla: „Piechocie nie wolno było strzelać, póki żołnierze nie zobaczyli białek w oczach przeciwników i gdy oddali już pierwszą salwę musieli atakować na wroga ze swoimi pikami, bagnetami i rapierami. Uważał on (Karol XII) pierwszą salwę za najlepszą, ponieważ karabiny były wówczas prawidłowo naładowane, ale myślał, że następne byłyby mniej dobre [...] i poza tym szybki przeciwnik mógłby mu nie dać czasu dla oddania następnych salw”⁴¹. Wynika z tego, że piechota szwedzka preferowała ogień szeregami, w przeciwieństwie do metody angielskiej opartej na ogniu plutonowym. Szwedzi mogli w ten sposób oddać jednocześnie 200 strzałów, Anglicy tylko 50. Karol XII wyeliminował ponadto praktycznie przerwy w prowadzeniu ognia, zachowując ruch i szybkie tempo ataku na wroga. Była to metoda ofensywna i zarazem bardzo skuteczna, co przy doskonałym wyszkoleniu i prowadzeniu żołnierzy dawało efektywne wyniki na polu walki.

Jednostką organizacyjną w kawalerii był regiment składający się z dwóch szwadronów, które dzieliły się na cztery kompanie. Regiment liczył około 1000 żołnierzy i oficerów, szwadrony po 500 żołnierzy. Jedynie regiment gwardii konnej króla liczył około 1500 ludzi w trzech szwadronach czterokompanijnych. W armii szwedzkiej były początkowo tylko dwa rodzaje kawalerii: kirasjerzy wyposażeni w półpancerze, szablę i parę pistoletów oraz dragoni bez uzbrojenia ochronnego, lecz z karabinami skałkowymi. W 1700 r. Karol XII wycofał jednak uzbrojenie ochronne z kawalerii ujednolicając tym samym jej wyposażenie. Żołnierze otrzymali: karabin, dwa pistolety i rapier, z kolei w dragonii zamiast owego karabinu – muszkiet z bagnetem.

W taktyce kawalerii szwedzkiej dużą rolę odgrywała broń biała, czyli rapier. Wywodził on swoją konstrukcję z techniki walki ukształtowanej w czasach Odrodzenia jako broń bojowa i pojedynkowa. Prosta głownia z rozbudowaną rękojeścią – to były charakterystyczne cechy owych rapierów używanych do kłucia i cięcia. Z czasem ewolucja broni doprowadziła do eleganckich i wyrafinowanych form używanych w szermierce pojedynkowej i porzucenia ich przez wojskowych na rzecz stosunkowo łatwiejszych konstrukcji. Forma ta przybrała postać pałasza o krótszej głowni i uproszczonej rękojeści.

Pałasz upowszechnił się od pierwszej połowy XVII w. w europejskich jednostkach zaciągu cudzoziemskiego i wyparł użycie rapieru z wojska. Ówczesne zasady szermierki wykształciły wówczas szczególną formę broni o szerokiej głowni z rękojeścią złożoną z esowatego jelca i kabłąka sięgającego aż do głowicy. Taką rękojeść obejmowano całą dłonią, bez przekładania palców poza jelec, a dodatkową ochronę stanowiła mała tarcza z obłękami. Broń ta nazwana „pałaszem walońskim” nadawała się do cięcia oraz do kłucia, do walki konnej i pieszej, ale również do atakowania wroga szeregami na białą broń i do szermierki pojedynkowej. Pierwsi zastosowali ją w kawalerii Francuzi, potem upowszechnili Niemcy, ale jej szczególne zalety odkryli żołnierze i oficerowie jazdy szwedzkiej. W taktyce szwadronów karolińskich pałasz waloński odgrywał zasadnicze znaczenie, wspierając zwartość szyków jazdy, nawet kosztem użycia broni palnej.

W kawalerii jednostką taktyczną był szwadron, szykujący się do boju w linię głęboką na dwa, rzadziej trzy szeregi. Kawalerzystów szkolono w myśl regulaminów karolińskich w atakach przełamujących szyki wroga metodą zwaną „kolano za kolanem”. Polegała ona na specyficznym uszykowaniu żołnierzy trzymających kolano w zagłębieniu kolana swojego kolegi z tegoż szeregu – historycy porównują ją do formy obecnego „pługu śnieżnego”. Szwadrony te szykowały się w linię z przerwami – tak mówiły regulaminy Karola XII z 1705 r. i Magnusa Stenbocka z 1711 r. Do około 1704-1705 r. zalecały one atakowanie kłusem, potem król szwedzki wprowadził kolejne reformy w taktyce kawalerii; wówczas zaczęto powszechnie stosować atak w „w pełnym galopie”. Stanowił on doskonałe połączenie zwartości szyku i tempa natarcia, co w porównaniu z atakami konnicy angielskiej lub francuskiej kłusem czy galopem i w szyku luźnym czyniło dalszy krok naprzód w rozwoju taktyki kawalerii. Od 1702-1705 r. żołnierze szwedzcy utrzymywali więc zwartość szwadronów metodą „kolano za kolanem”, ale jednocześnie preferowali przełamujące uderzenia szwadronami w galopie lub w półgalopie. Nie trzeba dodawać, iż taktyka ta wymagała doskonałego wyszkolenia. Ponadto Szwedzi zazwyczaj nie używali broni palnej, a jedynie w obronie, atakując wówczas wroga pałaszami walońskimi. Była to więc typowo zaczepna taktyka walki⁴².

Artyleria szwedzka była zorganizowana w regiment liczący 1000 ludzi: 49 oficerów, 700-800 żołnierzy i podoficerów oraz około 200 woźniców. Dysponowała ona haubicami 8- i 16-funtowymi (kalibru 102 i 130 mm) oraz 3-funtowymi działkami regimentowymi (kalibru 74 mm). Działa te przydzielano przed starciem do określonych jednostek piechoty. W 1702 r. Karol XII miał jedynie artylerię regimentową, toteż próbował ją uzupełnić w czasie działań wojennych drogą rekwizycji w Wilnie, Warszawie i Krakowie.

Armia Karola XII miała rozbudowany aparat administracyjny oraz dowódczy, a dysponując pisanymi regulaminami stanowiła skuteczną siłę zbrojną. Regulaminy wojskowe szczegółowo określały szkolenie taktyczne żołnierzy i organizację przemarszu jednostek. Duże znaczenie przywiązywano do budowania przepraw rzecznych i obozów. Służby inżynieryjne stały więc na wysokim poziomie, podobnie jak kwatermistrzowskie i medyczne⁴³.

Na polu bitwy armia szwedzka szykowała się w sposób linearny, w dwóch rzutach, z piechotą i artylerią w centrum oraz z jednostkami kawalerii na obu skrzydłach. Bataliony i szwadrony ustawiano obok siebie, co oznaczało, że głębokość szyku armii równała się głębokości tychże jednostek. W walce stosowano manewry oddziałów w szyku kolumnowym, podobnie jak w marszach ubezpieczonych, ale przede wszystkim taktykę zaczepną – śmiałe i zaskakujące natarcia batalionów piechoty i szwadronów jazdy. Dobre wyszkolenie żołnierzy, właściwa praca oficerów i naczelnego dowództwa dawały gwarancję sukcesów na polach bitew wielkiej wojny północnej.

Wojny prowadzone przez armię Karola XI i jego następcy doprowadziły do modernizacji i rozbudowy aparatu administracyjnego, a wraz ze wzrostem ekspansji terytorialnej korpus oficerski stał się w Szwecji istotnym czynnikiem życia społecznego i politycznego. Warto dodać, iż oficerowie posiadali swoją reprezentację w szwedzkim parlamencie. Stanowili oni grupę o dominującej przewadze elementu szlacheckiego i narodowego, bowiem po 1680 r. zaprzestano werbować do armii królewskiej cudzoziemców, a późniejsze reformy wojskowe doprowadziły do unarodowienia korpusu. Szwedzcy historycy wojskowości podają dokładne dane dotyczące pochodzenia społecznego kadry oficerskiej (majorów i oberszterlejtnantów). Wynika z nich, iż blisko 42 procent owych dowódców wywodziło się z nowej szlachty, po 16 procent – ze starych rodzin szlacheckich i wojskowych, zaś niewiele mniej (po 13 procent) z rodów magnackich i z rodzin naturalizowanych. Podobnie było wśród oficerów jednostek gwardyjskich i w grupie niższych dowódców szwedzkich⁴⁴. Kształcili się oni w szwedzkich i niemieckich uniwersytetach i w popularnych akademiach wojskowych. W 1680 r. tylko 11 oficerów odbywało naukę w tychże akademiach, lecz w końcu stulecia zjawisko to znacznie się rozpowszechniło⁴⁵. W 1700 r. oficerowie gwardii królewskiej uczestniczyli w 24 procentach w kształceniu uniwersyteckim, a oberszterowie w 17 procentach⁴⁶. Status majątkowy oficerów był bardziej złożony – wprawdzie Korona ich utrzymywała, lecz wynagrodzenie było marne i nieregularne. Minęły czasy nadań ziemskich Gustawa Adolfa i Krystyny, dużo ubytków przyniosła również polityka redukcji Karola XI. Poważnym problemem dla oficerów było zapewnienie stabilizacji majątkowej rodzinom: zdobycie lub kupno ziemi, sprawa łupów wojennych, korzystanie z kontrybucji finansowych itp. Brak pieniądza na rynku powodował mozolne gromadzenie środków finansowych na kupno majątku ziemskiego. Dotyczyło to nie tylko oficerów, ale także generałów i wyższych dowódców szwedzkich. Interesujący przykład przynoszą listy Magnusa Stenbocka do żony z kampanii letniej 1702 r. Po Kliszowie generał Stenbock uzyskał srebra zrabowane wcześniej w Lesku w dobrach wojewody wołyńskiego Jana Stadnickiego oraz biżuterię żon saskich oficerów, a także sporo gotówki⁴⁷.

Carl Gustaf Rehnskiöld

Naczelnym dowódcą armii szwedzkiej był król Karol XII (1682-1718), syn Karola XI i Ulryki Leonory, córki Fryderyka króla duńskiego. Przyszły monarcha urodził się 17 czerwca 1682 r. w Sztokholmie, miał również dwie siostry: Jadwigę Zofię, żonę Fryderyka IV, księcia Holstein-Gottorp, i Ulrykę Leonorę, żonę Fryderyka, księcia Hesse-Kassel, przyszłą królową Szwecji po śmierci swego brata (1718-1720). Karol otrzymał staranne wychowanie domowe, głównie za sprawą ojca, który miał dominujący wpływ na syna. Poznanie tajników rządzenia państwem, bardzo częste wyjazdy wraz z ojcem do odległych prowincji królestwa, a także odwiedziny w garnizonach wojskowych miały duże znaczenie w edukacji Karola. 15 kwietnia 1697 r. zmarł Karol XI i ogłoszono regencję, lecz już w listopadzie tego roku sejm szwedzki przyznał pełnię władzy Karolowi XII. Miał on wtedy 15 lat, a w roku batalii kliszowskiej był 20-letnim młodzieńcem⁴⁸.

Jego nauczycielem i bliskim doradcą wojskowym był Carl Gustav Rehnskiöld (1651-1722), dawny chorąży (1673) i porucznik gwardii (1676), potem kapitan, major i oberszterlejtnant gwardyjskiego regimentu piechoty (1689-1693). Uczestniczył w wojnie duńskiej i kampanii holenderskiej księcia Wilhelma Orańskiego. W 1696 r. otrzymał awans na generała majora kawalerii, w 1698 r. został mianowany generałem lejtnantem oraz gubernatorem Skanii. W latach wielkiej wojnie północnej był właściwym twórcą planów operacyjnych i taktycznych dowództwa szwedzkiego. Zmarł w 1722 r. w stopniu feldmarszałka wojsk królewskich.

Karl Gustav Dückert

Korpus generalski armii szwedzkiej był dość zróżnicowany pod względem organizacyjno-zawodowym – wyróżniano stopień generała adiutanta i generała majora. Z 1702 r. znamy dwóch generałów adiutantów: Carla Gustava Dückerta i Andersa Lagercronę. Dückert urodził się w 1663 r. jako syn majora Carla Frederika i Anny Sass. Dawny oberszter regimentów pieszych w 1700 r. otrzymał awans generalski, ale dopiero późniejsza kariera zasługuje na uwagę: w 1710 r. był generałem majorem, zaś w 1711 r. generałem lejtnantem. W 1719 r. otrzymał awans na feldmarszałka wojsk szwedzkich i rok później – na stanowisko prezydenta Kolegium Wojennego. Zmarł w Sztokholmie 2 lipca 1732 r. Jego pierwszą żoną była Teodora Ogińska, a drugą Jadwiga Wilhelmina Oxenstierna, z której pozostawił syna Carla Gustava. Drugim generałem był Lagercrona. Urodził się on około 1660 r. jako syn Johanna, doktora medycyny i asesora dworu królewskiego, oraz Margarety Jonsson. Podobnie jak jego kolega otrzymał w 1700 r. awans generalski, a w 1702 r. był oberszterem regimentu piechoty i wojskowym komendantem garnizonu warszawskiego. W 1704 r. został generałem majorem, walczył pod Toruniem (1703), w kampanii 1705 r., pod Starodubem (1708) i Połtawą (1709). Żonaty z Margaretą Gyllenadler, pozostawił syna Andersa Adolfa.

Najstarszym z generałów majorów wojsk szwedzkich w 1702 r. był Nils Stromberg, urodzony 25 marca 1646 r. w Sztokholmie. Nie znamy jego koligacji rodzinnych, wiemy natomiast o nauce fortyfikacji na uniwersytecie w Dorpacie. W 1672 r. walczył w wojnie holenderskiej jako oberszterlejtnant regimentu pieszego aż do 1678 r. Oberszterem lejbregimentu pieszego został 17 maja 1686 r., a od 1689 r. objął dowództwo innej jednostki piechoty. W 1697 r. otrzymał awans na generała majora, w 1703 r. na generała lejtnanta wojsk królewskich. W 1705 r. został generalnym gubernatorem Estonii. Brał udział we wszystkich działaniach wojennych na kontynencie – aż do 1711 r. Zmarł 16 sierpnia 1723 r. Za żonę pojął Annę Katarzynę Flemming ab Liebelitz. Ze znanej rodziny wojskowej pochodził natomiast Knut Joransson Posse (ok. 1650-1714), syn oberszterlejtnanta Jorana. W wojnie holenderskiej był chorążym (1673), porucznikiem (1675), potem kapitanem, majorem i oberszterlejtnantem (1686). W 1700 r. dostał awans na generała majora, a w 1703 r. – na generała lejtnanta. Uczestniczył w walkach do 1711 r. Zmarł w Sztokholmie 7 sierpnia 1714 r. Jego żoną była Jadwiga, córka E. G. Stenbocka generała lejtnanta. Syn Arvid także obrał karierę wojskową awansując w 1737 r. do stopnia generalskiego. Carl Gustav Mörner urodził się w 1658 r. Jako prosty rajtar walczył w Holandii w 1673 r., potem był kornetem, porucznikiem drabantów królewskich (1679) i kapitanem (1680). W 1695 r. objął dowództwo regimentu kawalerii i w 1700 r. otrzymał awans na generała majora kawalerii szwedzkiej. Swoim osobistym zasługom i zawodowym zdolnościom zawdzięczał kolejne awanse: w 1704 r. został mianowany generałem lejtnantem, gubernatorem Gotheberg i Bohus w 1716 r. i wreszcie feldmarszałkiem (1717). Zmarł 27 października 1721 r. Utalentowanym dowódcą był ponadto Arvid Bernhard Horn urodzony w 1664 r., syn Benkta Johanna.

Nils Stromberg

Służbę wojskową rozpoczął jako ochotnik w armii szwedzkiej w 1682 r., rok później był sierżantem, a w 1685 r. chorążym w regimentach pieszych. Potem przeszedł do armii austriackiej i uczestniczył w wojnie tureckiej w kampanii 1687-1688 jako porucznik, potem kapitan (1693) i kapitan lejtnant gwardii (1695). W 1700 r. otrzymał awans na generała majora, walczył pod dowództwem Karola XII aż do bitwy połtawskiej (1709), po czym przeszedł do służby cywilnej. Zdolnym oficerem i dyplomatą był również Maurycy Vellingk (1651-1730) dawny oberszter regimentu pieszego (1686-1696), a potem generał lejtnant w 1706 r. W latach 1699-1700 pełnił odpowiedzialną funkcję posła Karola XII w Warszawie wysłanego celem wynegocjowania traktatu polsko-szwedzkiego.

Średnia kadra oficerska (pułkownicy) była równie zasłużona i doświadczona w działaniach wojennych, bowiem ludzie ci, urodzeni w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XVII w., rozpoczynali swoją służbę wojskową od prostych żołnierzy czy podoficerów. Trzech z nich awansowało do grona wyższych oficerów armii szwedzkiej. Gustav Adam Taube (ok. 1665-1732) był synem Jakuba generała lejtnanta i Marii Horn. Po służbie w regimencie Maurycego Vellingka (1684- kornet, 1689 – porucznik i 1692 – oberszter) otrzymał w 1703 r. awans na generała adiutanta, 1710 – generała majora i 1711 – generała lejtnanta. Ukoronowanie jego kariery stanowiła nominacja na feldmarszałka (1719). Podobnie wyglądały kariery Axela Sparre (1652-1728) i Hugo Johanna Hamiltona (1670-1748) – późniejszych feldmarszałków wojsk szwedzkich. Do stopni oberszterskich doszli ponadto dawni żołnierze i podoficerowie: Otto B. Lieven, Magnus Wilhelm Nieroth i Filip Friedrich Rothlieb⁴⁹.

Do grona najzdolniejszych oficerów należał Magnus Stenbock (1664-1717). Urodził się 12 maja 1664 r. w Sztokholmie jako syn grafa Gustava i Krystyny Katarzyny, córki marszałka Jakuba de la Gardie. Po dwuletnich studiach na uniwersytecie w Uppsali został zwerbowany do armii holenderskiej księcia Wilhelma Orańskiego jako chorąży (1685). W 1687 r. był już kapitanem w szwedzkim regimencie M. Bielke, potem majorem (1688) i oberszterlejtnantem jednostki (1690). W latach 1689-1697 walczył ze swym oddziałem z wojskami francuskimi nad Renem. W 1697 r. otrzymał stopień obersztera regimentu i pełnił go do 1699 r. W 1700 r. dostał szefostwo i dowództwo regimentu pieszego: bił się na Zelandii, pod Narwą, nad Dźwiną i pod Kliszowem. W Krakowie (18 VIII 1702 r.) otrzymał stanowisko komendanta miasta i dyrektora Generalnego Komisariatu Wojennego w Polsce i pełnił je do 26 sierpnia 1706 r. W 1703 r. awansował na generała majora i szefa regimentu dragońskiego (do 1705). Potem był gubernatorem Skanii, dowódcą armii w bitwie pod Halsingborg (10 II 1710), gdzie pokonał wojska duńskie, i wreszcie feldmarszałkiem wojsk szwedzkich. Otrzymał wówczas przydomek „wybawiciela Szwecji” za zwycięstwo w bitwie pod Gadebusch (1712) – pokonał tam połączone wojska sasko-duńskie. Z żony Ewy Magdaleny Oxenstierny, córki prezydenta królewskiej kancelarii Benedykta, pozostawił pięcioro potomstwa. Magnus Stenbock był jednym z bardziej doświadczonych dowódców wojsk szwedzkich, gdyż prócz sukcesów na polach bitew mógł się poszczycić także powodzeniem w działaniach organizacyjnych jako dyrektor Komisariatu Wojennego i jako zdolny inżynier, budując między innymi (w kampanii 1702 r.) w osiem godzin most przez Niemen i w dwanaście godzin przez Wisłę pod Kazimierzem. W literaturze naukowej określono go mianem „dzielny dowódca, świetny organizator i uzdolniony pisarz”⁵⁰.

Warto wspomnieć kilka słów o niższej kadrze oficerskiej. Byli to głównie Szwedzi (oprócz Dominika Charlesa Verpellier pochodzenia francuskiego) z rodzin magnackich, ale rzadko studiujący w europejskich uniwersytetach, w większym stopniu odbywający służbę wojskową od prostego żołnierza i czasami nawet od 14 roku swego życia (Ebbe Ridderschantz). Axel Gyllenkrook (1665-1730) miał w 1702 r. za sobą służbę jako chorąży, porucznik, kapitan i major piechoty, doświadczenie w pracy inżynieryjnej i kwatermistrzowskiej. W 1723 r. otrzymał nominację na generała. Carl Wrangel (1667-1732) był synem Carla generała majora kawalerii, a po studiach w Uppsali i w Paryżu, walczył w armii holenderskiej, potem (1695) dostał awans na kapitana gwardii i porucznika elitarnej jednostki drabantów królewskich. W 1702 r. kapitanem grenadierów był Sven Lagerberg (1672-1746), dawny sierżant i chorąży piechoty, który w 1717 r. otrzymał awans na generała majora, potem poświęcił się karierze cywilnej. Pozostali znani nam oficerowie (m.in. Jurgen Buchwald, Clas Ekebladh, Johann Funck i Carl Sack) dochodzili przeważnie w toku swojej kariery do stopnia oberszterlejtnanta lub obersztera.

W sumie należy bardzo pozytywnie ocenić kadrę oficerską wojsk szwedzkich. Była to grupa ludzi o wysokim stopniu zawodowości i specjalizacji wojskowej, zasłużona i doświadczona w walkach, zaś z powodów majątkowych i ekonomicznych chętna do uczestnictwa w wojnach. Czynnik motywacji majątkowych i społecznych był – jak wiemy – dość popularny w kręgach wojskowych. Ich zdolności zawodowe sprawiły, iż nowa, ofensywna taktyka wypracowana przez Karola XII znalazła wśród dowódców szwedzkich rychły oddźwięk i dostosowanie się do wymogów pola walki.

Czynnik ludzki odgrywał znaczącą rolę w ówczesnych zmaganiach wojennych, ale liczyło się również nowoczesne uzbrojenie, którym dysponowała armia szwedzka, ta zaś systematycznie modernizowała wyposażenie i doskonaliła wyszkolenie, nabywając znakomite doświadczenie taktyczne podczas walk z wojskami duńskimi, rosyjskimi i saskimi. Możemy ją także zaliczyć do grona najlepszych ówczesnych armii europejskich.

Na zakończenie poświęcimy jeszcze kilka słów korpusowi „pomorskiemu”, który jednak nie dotarł na czas bitwy pod Kliszowem i spóźnił się na teatr działań wojennych. Korpus generała Nilsa Gyllenstierny, generalnego gubernatora Bremy, został zorganizowany w północnych Niemczech i na Pomorzu. Latem 1702 r. liczył razem około 3200 żołnierzy i składał się z następujących jednostek:

regiment piechoty J. Mellina – 1200 ludzi – Pomorze

regiment rajtarii C. G. Horna – 600 ludzi – Brema

regiment rajtarii J. Mellina – 600 ludzi – Pomorze

regiment dragonii E.D. Crassowa – 800 ludzi – Brema.

Korpus skoncentrował się 27 maja w Alten Closter (Meklemburgia), gdzie przeprowadzono popisy i musztrę regimentów. Maszerując przez Schwerin-Güstrow, dotarł on do Pasewalku, zaś 6 czerwca przybyła tutaj artyleria pod dowództwem oberszterlejtnanta Rudolfa Bünowa. 24 czerwca generał Nils Gyllenstierna otrzymał polecenie od Karola XII o wymarszu swych oddziałów, ale dopiero dwa dni później ukończono koncentrację pod Szczecinem i wyruszono w kierunku południowo-wschodnim. Przemarsz Szwedów wyglądał następująco – Lipehne (4 lipca), Landsberg (7 lipca), Mesentz (11 lipca), Bentschen (14 lipca), Lissa (22 lipca), Adelnau (1 sierpnia), Wieluń (10 sierpnia), Częstochowa (16 sierpnia), Jangród (29 sierpnia) i Kraków (31 sierpnia)⁵¹.

  1 J.Wimmer, Polskie wojsko i sztuka wojenna w czasie wielkiej wojny północnej, „SMHW” 1978, t. XXI, s. 359.

  2 J.Wimmer, Wojsko Rzeczypospolitej..., s. 78.

  3 M.Wagner, Kawaleria koronna w dobie panowania Jana III Sobieskiego. Lata 1683-1696, [w:] Do szarży marsz, marsz… Studia z dziejów kawalerii, t.3, red. A.Smoliński, Toruń 2012, s.67-112.

  4 J.Cichowski, A. Szulczyński, Husaria, Warszawa 1977; K.Górski, Historia jazdy polskiej, Kraków 1895; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. Katalog zbiorów. Wiek XVII, oprac. Z. Stefańska, Warszawa 1968; J.Wimmer, Wojsko Rzeczypospolitej..., s. 112-115, 149-157; Z.Żygulski jr, Broń w dawnej Polsce na tle uzbrojenia Europy i Bliskiego Wschodu, Warszawa 1975.

  5 J.Wojtasik, Podhajce 1698, Warszawa 1990, s. 116-118.

  6 Zob. Komput z 1702 r., B. Czart., nr 2563, s. 47-54.

  7 „Szyk wojska koronnego anno 1706”, B. Czart., nr 2656, t. 1, s. 327-336.

  8 „Dyspozycja chorągwi polskich na szwadrony rozmiarkowana”, tamże, s. 55-56.

  9 B. Czart., nr 2518, s. 58.

  10 M.Nagielski, Organizacja rajtarii i arkabuzerii koronnej w XVII wieku, [w:] Organizacja armii w nowożytnej Europie, red. K.Łopatecki, Zabrze 2011, s.197-216.

  11 J.Wimmer, Historia piechoty polskiej do roku 1864, Warszawa 1978, s. 260-287; tenże, Wojsko Rzeczypospolitej..., s. 99-112, 144-149.

  12 B.PAU-PAN Kraków, nr 395, k. 42-45.

  13 J.Wimmer, Wojsko polskie..., s. 362.

  14 R.Marcinek, Inwentarze cekhauzu w Okopach Świętej Trójcy w pierwszej połowie XVIII wieku, „Zeszyty Naukowe UJ, Prace Historyczne”, CMXLIII 1990, z. 92, s. 127-140.

  15 Zob. J.Wimmer, Wojsko polskie w drugiej połowie XVII wieku, Warszawa 1965; M.Wagner, Stanisław Jabłonowski (1634-1702). Polityk i dowódca, t.I-II, Siedlce 1997.

  16 J.Wojtasik, Ordynacja hetmańska dotycząca taktyki wojsk polskich z początku XVIII wieku, „SMHW”, t VI, cz. 1, Warszawa 1960.

  17 J.Wimmer, Wojsko Rzeczypospolitej..., s. 286.

  18 J.Wimmer, Bitwa pod Kaliszem 29 X 1706 r. [w:] XVIII wieków Kalisza, t. III, Kalisz 1962.

  19 B. Czart., nr 2656, t. 1, s. 327-336.

  20 K.Piwarski, Votum hetmana Hieronima Lubomirskiego na sejmie lubelskim 1703 r., „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 1933, t. VI, cz. 1, s. 114.

  21 Zob. M.Wagner, Kadra oficerska armii koronnej w drugiej połowie XVII wieku, Toruń 1992.

  22 Poczet hetmanów Rzeczypospolitej. Hetmani koronni, red. M.Nagielski, Warszawa 2005, s.283-293 i 294-303.

  23 J.Ronikier, Hetman Adam Sieniawski i jego regimentarze, Kraków 1992, s. 17.

  24 Tamże, s. 18.

  25 M.Wagner, Słownik biograficzny…, s.158-159.

  26 Uruski, t. XI, s. 156; B. Czart., nr 2650 (rejestry chorągwi).

  27 Boniecki, t.V, s. 357; B. Czart., nr 2650 (rejestry chorągwi).

  28 M.Wagner, Słownik biograficzny…, s.227-228.

  29 M.Wagner, Kadra oficerska…, s.141-165.

  30 M.Wagner, Przemiany organizacyjne w armii koronnej końca XVII wieku, [w:] Od armii komputowej do narodowej (XVI-XX w.), red. Z.Karpus i W.Rezmer, Toruń 1998, s.109-118; T.Ciesielski, Generałowie wojska koronnego w latach 1717-1763, [w:] Organizacja armii w nowożytnej Europie, red. K.Łopatecki, Zabrze 2011, s.445-476.

  31 M.Wagner, Słownik biograficzny…, s.39-40.

  32 L.E.Höglund, A.Sallnäs, A,Bespalov, The Great Northern War 1700-1721. Colours and uniforms, vol.2, Karlstad 2006, s.49-63.

  33 O.Schuster, F.A.Francke, Geschichte der sächsischen Armee, t. I, Leipzig 1885; W.Thum, Die Rekrutierung der sächsischen Armee unter August dem Starken (1694-1733), Leipzig 1912.

  34 J.Staszewski, Grandmuszkieterowie Augusta II. Nowa wersja, „Sobótka” 1982, R. XXXVII, nr 3-4, s. 467-470.

  35 Biografie opracowano na podstawie: Allgemeine Deutsche Biografie, t. 1-56, Leipzig-München 1875-1912 oraz cytowanych biografii polskich i zagranicznych Augusta II Wettina.

  36 P.Stok, op. cit., s. 210-211.

  37 Tamże, s. 212.

  38 C.O.Nordesvan, Svenska Armén åren 1700-1709, Stockholm 1916, s.35-47.

  39 L.E.Höglund, A.Sallnäs, The Great Northern War 17001-1721. Colours and uniforms, vol.1, Karlstad 2000, s.5-155.

  40 G.Arteus, Szwedzka taktyka walki podczas wielkiej wojny północnej, „SMHW” 1978, t. XXI, s. 352-353.

  41 Tamże, s. 353.

  42 Tamże, s. 353-355.

  43 S.Grauers, Stosunek szwedzkich i polskich sił zbrojnych podczas wielkiej wojny północnej, „SMHW” 1976, t. XX, s. 124-129.

  44 B.Asker, Officerarna och dei svenska samhallet 1650-1700, Uppsala 1983, s. 52-71, 85, 167, 186.

  45 G.Rystad, Europeizacja Szwecji w XVII wieku. Problematyka i postulały badawcze, „Zapiski Historyczne” 1979, R. XLIV, z. 3, s. 19-56.

  46 B.Asker, op. cit., s. 102.

  47 Z.Łakociński, Magnus Stenbock w Polsce. Przyczynek do historii szwedzkich zdobyczy w czasie wojny północnej, Wrocław 1967, s. 54-55.

  48 B.Liljegren, Karl XII…, s.11-105; Z.Anusik, Karol XII…, s.5-64.

  49 Biografie opracowano na podstawie: Biografiskt Lexicon ofver namnkuunige svenska man, t. 1-23, Stockholm 1874-1907; G.Tessin, Die deutschen Regimenter der Krone Schweden, teil II (Unter Karl XI und Karl XII, 1660-1718), Köln-Graz 1967; A.Lewenhaupt, Karl XII:s officerare, Stockholm 1977.

  50 Z.Łakociński, op. cit., s. 55.

  51 G.Tessin, op. cit., s. 84-85.

ROZDZIAŁ III
PRZED BITWĄ

Przebywający w Kielcach Karol XII z niepokojem śledził marsz obu swoich posiłkowych korpusów. Korpus generała Nilsa Gyllenstierny znajdował się jeszcze na Pomorzu, a korpus generałów Carla Mörnera i Magnusa Stenbocka wymaszerował z rejonu Wilna do Tykocina i przeprawiwszy się przez Wieprz pod Kijanami dotarł 5 lipca do Lublina. Szwedzi wysłali przodem 300 kawalerzystów, ale zastali bramy miejskie zamknięte i odstąpili od zabudowań, zakładając obóz za mostem na Bystrzycy. Potem pomaszerowali w kierunku Wisły i 9 lipca dotarli do Kazimierza. Przeprawa wiślana do Janowca nie nastręczała im wielkiego trudu. Żołnierze królewscy pod kierunkiem znakomitego inżyniera Magnusa Stenbocka zbudowali tutaj most pontonowy ze szkut wiślanych w ciągu zaledwie czterech godzin¹.

Według P.Stoka trochę kłopotów napotkali żołnierze szwedzcy ze strony okolicznej szlachty i chłopów, którzy napadali na konwoje prowiantowe. Szwedzi widzieli w tym zorganizowaną akcję zbrojną, którą kierował Jan Jakub Gordon². Jest to postać nieznana, a jednocześnie na tyle interesująca, że warto poświęcić jej kilka słów.

Jan Jakub Gordon był wnukiem Jerzego Gordona pochodzącego ze znakomitej i zamożnej rodziny szkockiej de Huntley herbu Bydant, majora wojsk litewskich, który otrzymał w 1673 r. polski indygenat. W latach 1699-1703 był towarzyszem chorągwi husarskiej Stanisława A. Szczuki, potem kapitanem piechoty, zmarł w 1713 r. jako podczaszy żytomierski³. W 1702 r. był więc zwykłym towarzyszem jazdy (a nie pułkownikiem) i informatorem swojego szefa, lecz trudno go więc podejrzewać o kierowanie chorągwiami wołoskimi, które współdziałały z chłopami podlubelskimi w walce z oddziałami szwedzkimi. Sprawa ta wymaga dodatkowych wyjaśnień, bowiem P.Stok przedstawił ją dość bałamutnie. Otóż chorągwie lekkie znajdowały się na początku lipca w obozie wojsk hetmańskich, oprócz dwóch wysłanych do Krakowa pod dowództwem Marcina Kalinowskiego. Trudno domniemywać, aby któraś z jednostek mogła dotrzeć w rejon Lublina z odległych miejsc koncentracji, ale zapewne były tutaj nieznane chorągwie prywatne. Bardziej prawdopodobne jest inne rozwiązanie. W odległym o 60 km od Lublina na północ Wohyniu (klucz Stanisława A. Szczuki) stacjonowali pospolitacy ziemi łukowskiej. Oczekiwali oni na przybycie reszty szlachty lubelskiej, aby potem pomaszerować na punkt zborny województwa pomiędzy Wieprzem i Wisłą w rejonie Gołębia⁴. Termin koncentracji wyznaczono na 11 lipca, ale obawiano się jej wykonania ze względu na marsze oddziałów szwedzkich i sapieżyńskich. Jednostki Benedykta Sapiehy (w sile około 3000 jazdy szwedzkiej i 1500 „swoich”) stanęły bowiem 4 lipca w pobliskim Radzyniu, a następnie skierowały się w kierunku Międzyrzeca i do Tykocina, zagrażając szlachcie⁵.

Jan Jakub Gordon stanął 13 lipca w Klementowicach koło Kurowa – majątku nabytym przez Stanisława A. Szczukę. Stąd donosił swojemu chlebodawcy, że okoliczni chłopi energicznie występowali przeciwko rekwizycjom, posuwając się nawet do zbiórki pod Kazimierzem w celu zbrojnego starcia ze Szwedami, i tak 10 lipca zebrało się tutaj 70 osób uzbrojonych w siekiery. Informował, że w Kazimierzu żołnierze szwedzcy zachowywali się dość agresywnie: wyłamali drzwi do kościoła farnego, przeszukali tamtejszy klasztor Reformatów, aresztowali kilku księży i zakonników, których przewieziono do Janowca. Były to restrykcje za zabicie pod Kazimierzem oficera szwedzkiego, który dowodził kompanią rekwizycyjną. W Janowcu ponownie aresztowano miejscowych chłopów, mieszczan, Żydów oraz księży i zakonników – uwolniono ich dopiero po opuszczeniu miasta, zatrzymując kilku mieszczan i czeladnika Jana Jakuba Gordona⁶. Sądzimy, że Jan Jakub Gordon był wysłany przez Stanisława A. Szczukę zapewne na czele grupy pocztowych jazdy lub podlaskich pospolitaków, aby ochraniać jego dobra od kontrybucji, a jednocześnie informować o manewrach oddziałów szwedzkich⁷. Opinia ta nie wyklucza, że drobne grupy chłopów lub szlachty (według opinii Szwedów była to „Wołosza”) próbowały niekiedy czynnie przeciwstawiać się poczynaniom rekwizycyjnym komisarzy szwedzkich.

Tymczasem korpus generałów 11 lipca wyruszył na zachód w kierunku Zwolenia. Szwedzi przybyli tutaj jeszcze tego samego dnia, pod wieczór, pokonując odległość 23 km. P. Stok twierdzi, iż początkowo planowali marsz na południe lewym brzegiem Wisły do Solca, potem do Ożarowa, Opatowa i Rakowa położonego 42 km na południowy wschód od Kielc. Droga ta, długości około 100 km prowadząca wschodnią krawędzią Gór Świętokrzyskich pozwalała, w myśl wytycznych marszu wojsk szwedzkich, na osiągnięcie celu w ciągu 4-5 dni, czyli około 15-16 lipca. Tymczasem generałowie zmienili trasę marszu – P. Stok uważa, że droga do Solca dla Szwedów „okazała się zbyt wyboista”⁸.

Moim zdaniem, sytuacja wymaga dodatkowych wyjaśnień, bowiem obrana ostatecznie marszruta liczyła około 185-190 km i do pokonania jej potrzeba było teoretycznie 7-8 dni. Warto zastanowić się, dlaczego doświadczeni oficerowie szwedzcy wybrali tę drogę. Decydująca była obawa Karola XII o bezpieczeństwo własnych oddziałów: od północy było zgrupowanie szlachty lubelskiej, od wschodu maszerujące w rejon koncentracji chorągwie pospolitego ruszenia wschodnich województw, od południa – chorągwie jazdy hetmana Lubomirskiego. Nieznana była również postawa wojsk saskich ulokowanych w rejonie Krakowa. W razie gdyby Carl Mörner i Magnus Stenbock wybrali marsz do Rakowa, mogli wówczas znaleźć się w środku koncentrujących się wojsk sasko-polskich i narazić się na otoczenie i zniszczenie, ale mogli również nie dotrzeć na czas do korpusu królewskiego w Kielcach. Drugim ważnym czynnikiem przy wyborze trasy przemarszu była znajomość drogi na zachód od Kielc oraz istnienie tam magazynów prowiantowych. Wydaje się, iż obydwa te czynniki legły u podstaw decyzji generałów szwedzkich. Ze Zwolenia Szwedzi pomaszerowali zatem do Radomia i przez Skrzynno, Przysuchę do Końskich. Stąd dawną drogą wojsk Karola XII przemieścili się do Radoszyc, chociaż wybrali wariant „zachodni”, ubezpieczając garnizon kielecki, i przez Snochowice dotarli do Małogoszczy, gdzie znajdował się magazyn z żywnością.

Król szwedzki 12 lipca wysłał z Kielc pułkownika Mayerfeldta na czele 600 kawalerzystów w kierunku Pińczowa w celu rozpoznania stanowisk wojsk saskich. Tuż za Morawicą napotkali oni chorągiew jazdy polskiej, która wycofała się na ich widok. Z zeznań jeńców Szwedzi zorientowali się, że oddział generała Trampe zajął Pińczów, po czym pułkownik Mayerfeldt nakazał odwrót do Kielc – było to 14 lipca. 15 lipca Karol XII otrzymał także wiadomość od Mörnera, że jego oddziały dotarły już do Małogoszczy. Uzyskanie tych informacji pomogło królowi szwedzkiemu w podjęciu decyzji – nie czekając bowiem na wojska Gyllenstierny, nakazał on swojemu korpusowi wymarsz z Kielc, a Mörnerowi pomaszerować na południe od miasta w celu połączenia się wojsk szwedzkich. 17 lipca korpus królewski osiągnął wieś Obica (obecnie Obice 7 km na południe od Morawicy)⁹. Następnego dnia dotarł tutaj korpus Mörnera i Stenbocka (chyba przez Chęciny i Brzeziny), po czym Szwedzi pomaszerowali na południe do wsi Karsy, gdzie w pobliskiej wsi Lipa zorganizowano obóz wojskowy¹⁰.

Tymczasem August II przebywał jeszcze w Krakowie. Pod miastem koncentrowały się dość powoli jednostki przybywające z Saksonii, król z niepokojem obserwował ich przemarsze, podobnie z niecierpliwością oczekując na wieści o wojsku koronnym. Zaniepokojenie króla wzrastało w miarę jak z rejonu Lublina, Kielc, Radoszyc i Małogoszczy docierały informacje o marszach wojsk szwedzkich i o akcjach oddziałów patrolowych i prowiantowych. 4 lipca wyszły z garnizonu krakowskiego podjazdy polskie i saskie w celu rozpoznania rejonu na północ od miasta. Powróciły one wkrótce do Krakowa z wiadomościami o braku kontaktu z wojskami przeciwnika. Spowodowało to przyspieszenie przygotowań wojennych dowództwa saskiego i podjęcie decyzji przez Augusta II o szybkim wymarszu swoich wojsk przeciwko Szwedom, dopóki nie nastąpi połączenie wszystkich ich korpusów. Mogło to nastąpić około 4-6 lipca. Jednocześnie król wystosował uniwersały do szlachty i do wojsk koronnych, aby przyspieszyć ich koncentrację pod Krakowem. Ostatecznie 9 lipca zakończyła się zbiórka oddziałów saskich pod miastem, a na równinie pod wsią Mogiła zorganizowano przegląd wojsk królewskich. August II postanowił wymaszerować z miasta 11 lipca, zostawiając w Krakowie jedynie niewielki oddział janczarów przybocznych i grupę 500 piechoty polskiej przysłanej przez hetmana Lubomirskiego¹¹.

Król polski nie zaniedbał również działań rozpoznawczych. 10 lipca wysłał do Krakowa silny oddział liczący 3000 kawalerii saskiej i polskiej pod dowództwem generała lejtnanta Trampe. 12 lipca zajął on Pińczów, gdzie otrzymał informację o pobycie Karola XII w Kielcach i oczekiwaniu przezeń na korpus Mörnera i Stenbocka. Dodatkowy patrol w kierunku miasta potwierdził tę wiadomość¹². Głównym zadaniem generała Trampe było rozpoznanie pozycji wojsk szwedzkich oraz znalezienie dogodnego miejsca do stoczenia bitwy. Zapewne w tym celu kawaleria saska i polska patrolowała najbliższy teren na północ od Pińczowa między Nidą a Morawką. Trampe miał również rozkaz ochrony od północy przemarszu wojsk królewskich, które 11 lipca wyruszyły z Krakowa w kierunku Proszowic. Sasi dotarli tutaj 12 lipca. Pozostawiwszy pod miastem piechotę, działa i tabory, August II wyruszył na czele tylko kawalerii (około 4000 żołnierzy) do Skalbmierza (13 lipca). Z relacji oficera saskiego dowiedział się o poczynaniach generała Trampe i pomaszerował dalej z jazdą do Pińczowa, który osiągnął 14 lipca. Następnego dnia dotarły tutaj regimenty piechoty, artyleria i tabory.

Marsz oddziałów saskich był dość szybki. Drogę z Proszowic przez Kazimierzę Wielką do Skalbmierza (28 km) pokonano w dzień, a po przekroczeniu rzeki Nidzicy pomaszerowano przez Działoszyce i Węchadłów do Pińczowa; odległość 32 km pokonał król w dzień, tylko regimentom piechoty marsz zajął dwa dni. Był on opóźniony przez liczną artylerię (54 działa) oraz tabor złożony ze 152 czterokonnych wozów wojskowych i powozów cywilnych. Rano 16 lipca pod Pińczowem odbył się kolejny przegląd jednostek saskich. W południe tegoż dnia dwa regimenty kawalerii wyruszyły drogą kielecką na północ i po 12-kilometrowym marszu osiągnęły rejon wsi Kije-Kliszów. Kawaleria ochraniała ponadto oddziały piesze z rydlami i motykami do budowy stanowisk artylerii i ziemnych umocnień obozu¹³.

Czas i autorstwo wyboru miejsca warownego obozu saskiego pod Kliszowem napotyka na pewne trudności dokumentacyjne; relacje saskie nie przynoszą bowiem na ten temat żadnych szczegółów, także P.Stok pominął ten problem milczeniem. Wydaje się, iż plan obozowania pod Kliszowem powstał w kwaterze Augusta II pomiędzy 14-15 lipca, gdy król dotarł już do Pińczowa. Był on wynikiem dokładnego rozpoznania terenu dokonanego przez patrole jazdy koronnej z oddziału Trampe. Z kolei czas podjęcia decyzji pokrywa się z terminem uzyskania przez dowództwo saskie podstawowych informacji o pobycie Karola XII w Kielcach i braku styczności z jednostkami Mörnera oraz o dotarciu oddziałów polskich 13 lipca do przeprawy wiślanej pod Opatowem. Rano 17 lipca August II z piechotą, artylerią i taborami wyruszył z miasta i dotarł pod Kliszów, zajmując przygotowane miejsce na obóz, a sam zakwaterował się w dworze kliszowskim¹⁴.

W tym czasie oddziały hetmana Lubomirskiego maszerowały z Tarnowa. 12 lipca dotarły w widły Dunajca i Wisły, gdzie utworzono obóz wojskowy. Tuż obok znajdowała się przeprawa rzeczna, a po drugiej stronie rzeki Opatowiec; Polacy przeprawili się tutaj 13 lipca. Osłonę stanowił pułk jazdy hetmana polnego Adama Sieniawskiego, który pozostał jeszcze do 16 lipca w obozie, oczekując na pozostałe oddziały koronne. Pułki jazdy pomaszerowały na północ wzdłuż prawego brzegu Nidy przez Koniecmosty i Chroberz do wsi Młodzawy (około 23 km), gdzie zorganizowano kolejny obóz. Sam hetman Lubomirski dotarł z częścią jazdy 17 lipca wieczorem do Pińczowa i stąd wysłał porucznika chorągwi pancernej (może Przecława Szembeka?) do Augusta II w Kliszowie. Król wyjechał w kierunku Pińczowa i 18 lipca „w drodze miał konferencję z hetmanem o złączeniu się wojska koronnego z saskim”. Ustalono, że Polacy przybędą następnego dnia do obozu saskiego na przegląd chorągwi jazdy¹⁵.

W ten sposób wojska szwedzkie i saskie znalazły się w bezpośrednim kontakcie bojowym pozwalającym na działania patrolowe i rozpoznawcze. Dochodziło do pierwszych potyczek obu wojsk. 16 lipca wysłany z Pińczowa oddział rozpoznawczy Marcina Kalinowskiego w sile 400 jazdy lekkiej i pancernej w rejonie Obicy starł się z dużą jednostką szwedzką (około 2000 żołnierzy). Po walce wręcz Szwedzi zostali zmuszeni do wycofania się, pozostawiając na polu walki 25 zabitych i wielu rannych. Polacy zabrali jeńca, od którego dowiedzieli się, że wojska Karola XII nie połączyły się jeszcze z korpusem Mörnera i Stenbocka i liczyły tylko 9000 ludzi. Z zeznań innych jeńców August II zorientował się, że oddziały Mörnera dopiero przeprawiły się przez Wisłę pod Janowcem, a 17 lipca otrzymał wiadomość o bliskich pozycjach korpusu Mörnera i wymarszu Karola XII z Kielc. Z tego powodu wysłał 18 lipca w kierunku Morawicy podjazd w sile 300 kawalerii polskiej i saskiej pod dowództwem rotmistrza Jana Cetnera starosty tymbarskiego. Pod wsią Obica spotkał on patrol szwedzki (300 kawalerii) pod dowództwem majora Filipa Ornstadta, w wyniku czego doszło do starcia zbrojnego. Początkowo Sasi i Polacy zepchnęli przeciwnika do pobliskiego lasku, ale wkrótce Szwedzi otrzymali posiłki i pod ich naporem starosta tymbarski musiał wycofać swój oddział. W potyczce zginęło 20 Sasów i Polaków. Po stronie szwedzkiej padło między innymi dwóch rotmistrzów kawalerii, wielu też było rannych. Jeńcy sascy zeznali położenie swoich wojsk i fakt, że do obozu nie dotarły jeszcze chorągwie koronne. Wobec tego Karol XII rozkazał podjęcie gotowości bojowej swoich jednostek na następny dzień, czyli 19 lipca. August II otrzymał zaś potrzebne mu informacje o bliskim położeniu wojsk szwedzkich dopiero nocą 18 lipca, gdy patrol w sile 200 koni pod dowództwem Stanisława Augustyna Hańskiego stolnika chełmskiego i towarzysza chorągwi pancernej Stanisława Ligęzy kasztelana chełmskiego dotarł na północny skraj doliny kliszowskiej i spotkał 1000 żołnierzy kawalerii szwedzkiej. Po krótkiej potyczce zmuszony był jednak wycofać się na swoje pozycje. Szwedzi zabrali z pola walki 12 jeńców¹⁶.

Ocena pracy dowódców obu wojsk nie jest jednoznaczna. Zarówno Karol XII, jak i August II wykazali niewątpliwie duże zrozumienie dla rozpoznania pozycji wojsk przeciwnika. Po stronie króla szwedzkiego należy podkreślić właściwą pracę w zakresie zebrania potrzebnych informacji wojskowych. Pierwsze starcie (16 lipca) okazało się dla Szwedów niefortunne, bowiem pomimo przewagi liczebnej zostali zmuszeni do wycofania się po walce wręcz. Nie uzyskali widocznie konkretnych wiadomości, skoro 18 lipca kolejny patrol starł się z oddziałem Jana Cetnera. W tym starciu Szwedzi mieli już przewagę liczebną i zmusili przeciwnika do wycofania się. Zeznania jeńców przyniosły dokładne rozpoznanie pozycji sił Augusta II. Pozwoliło to dowództwu szwedzkiemu na podjęcie decyzji, które zaskoczyły Sasów. W tej sytuacji należy negatywnie ocenić pracę wywiadowczą i taktyczną dowództwa saskiego zarówno pod względem rozpoznania, jak i wyboru miejsca umocnionego obozu wojskowego, a tym samym stoczenia bitwy. Do błędów należy ponadto zaliczyć brak konsultacji decyzji taktycznych z hetmanem Lubomirskim. Również w skali operacyjnej Karol XII wykazał więcej doświadczenia i inicjatywy. Marsz korpusu Mörnera należy ocenić pozytywnie, ponieważ dotarł on na czas do wojsk królewskich. Król szwedzki zorientował się bowiem, iż korpus „pomorski” nie dotrze do Kielc w wyznaczonym terminie, dalsze czekanie pozwoli natomiast przeciwnikowi na przybycie świeżych posiłków z Saksonii. Chociaż Karol XII zdawał sobie sprawę z wątpliwej pomocy jednostek koronnych, to jednak obawa przed koncentracją wojsk regularnych i pospolitego ruszenia szlachty przyspieszyła tylko decyzję walnego starcia z Augustem II.

  1 S. A. Szczuka do K. Radziwiłła, Wohyń 6 VII 1702, AGAD, AR, dz. V, t. 386, nr 15655.

  2 P.Stok, op. cit., s. 219.

  3 Boniecki, t. VI, s. 238-240.

  4 S. A. Szczuka do K. Radziwiłła, Wohyń 6 VII 1702, AGAD, AR, dz. V, t. 386, nr 15655.

  5 F. Włoszkiewicz do S. A. Szczuki, Warszawa 19 VII 1702, AGAD, APP, nr 162, t. 2, s. 247.

  6 Listy J. J. Gordona do S. A. Szczuki z 13 i-14 VII 1702, AP Kraków, ZR, nr 123, s. 107, 116.

  7 Zob. list J. J. Gordona z 16 VII 1702, tamże, s. 119.

  8 P.Stok, op. cit., s. 219.

  9 KA, Stockholm, Stora Nordiska Kriget, sygn.425 nr 146 i 147 (plany obozu szwedzkiego pod Obicą 17-18 lipca).

  10 Relacja potrzeby wojska koronnego JKMci z wojskami szwedzkimi pod Kliszowem mianej die 19 Julii (dalej cyt.: Relacja potrzeby), B. Czart., nr 1955, s. 66-71; Nova publica regni a die nona Julii anni millesimi septingentesimi secundi (dalej cyt.: Nova publica regni), tamże, nr 196, s. 371-386; Diariusz bataliey danej pod Kliszowem Króla Polskiego z Królem Szwedzkim 19 Julii 1702 (dalej cyt.: Diariusz batalii), B. Czart., nr 525, s. 216-218; „En förnam officers uförliga relation om den bataljen och härliga segersom hans kunglig majestät av Sverige den 19 juli 1702 vid Kliszow erhällit över konungen i Polen och hans saidska och polska armèe”, Stockholm po 26 VII 1702, B. Czart., nr 11783, k.1-18.

  11 Relacja potrzeby; Nova publica regni.

  12 Relacja potrzeby; Nova publica regni; Wisocki.

  13 KA, Stockholm, Stora Nordiska Kriget, sygn. 425 nr 151 (pozycje wojsk saskich 15-16 lipca).

  14 Nova publica regni; Wisocki.

  15 Nova publica regni; Relacja potrzeby; Diariusz batalii; Wisocki; „Z obozu spod Młodzowa 19 July 1702”, B. Czart., nr 525, s. 218-219; tamże, nr 1955, s. 118-119; J.Rakowski do S. A. Szczuki, Kliszów 19 VII 1702, AGAD, APP, nr 163a, t. 31, s. 1213-1215.

  16 P.Stok, op. cit., s. 227.

ROZDZIAŁ IV
BITWA POD KLISZOWEM

TEREN BITWY

Obszar na południe od Kielc, gdzie rozegrała się bitwa, ograniczała od północy Czarna Nida, jej dopływ – rzeka Morawka – tworzył wschodnią granicę, a zachodnią krawędź wyznaczał bieg Nidy. Jedynie na południu była otwarta przestrzeń szerokości około 8 km między owymi ciekami wodnymi, bagnista i zalesiona na wysokości dzisiejszej drogi z Jędrzejowa przez Kije do Chmielnika. Biegła tędy droga krakowska ku południowi, praktycznie nie pozostawiając przeciwnikom możliwości innego manewru. Dowództwo saskie postanowiło więc wykorzystać do celów obronnych naturalnie uformowany teren, a dowództwo szwedzkie zaś zostało zmuszone do jego pokonania, aby dosięgnąć i zniszczyć nieprzyjaciela.

Polem bitwy pod Kliszowem była dolina ograniczona od północy opadającymi ku niej wzgórzami wysokości 290-245 m porośniętymi lasem, od wschodu – drogą prowadzącą z Kielc do Pińczowa, od południa – niewielkimi zadrzewionymi wzniesieniami (wysokości 220 m), a od zachodu – lewym brzegiem Nidy i otaczającymi ją bagnami. Dolina miała kształt prostokąta o wymiarach 4,5 x 2,5 km wydłużonego na kierunku wschód-zachód. Przy drodze kieleckiej około 10 km na północ od Pińczowa leży wieś Kije – obecnie krzyżują się tu drogi z Kielc do Krakowa i z Jędrzejowa do Chmielnika. Ze wsi prowadzi dzisiaj wygodna droga do odległej o niecałe 2 km na zachód wsi Kokot. Na wysokości tej wsi droga podnosi się do warstwicy 220 m, tworząc wzniesienie zwrócone łukiem na północ. Teren po lewej stronie drogi porasta obecnie las liściasto-iglasty – w 1702 r. było tutaj odkryte pole. Południową granicę lasu wyznacza droga biegnąca ze wsi Kije do Kliszowa. Dziś Kliszów to typowa ulicówka ciągnąca się w kierunku wschód-zachód.

Teren bitwy pod Kliszowem – droga z Borczyna na Kliszów, stan obecny. Fot. M. Wagner, 1992 r.

Teren bitwy pod Kliszowem – widok na Kliszów z drogi Wierzbica-Borczyn, stan obecny. Fot. M. Wagner, 1992 r.

Teren bitwy pod Kliszowem – widok z drogi Kliszów-Kokot na dolinę, stan obecny. Fot. M. Wagner, 1992 r.

Teren bitwy pod Kliszowem – widok z Kliszowa w kierunku północnym, stan obecny. Fot. M. Wagner. 1992 r.

W jej zachodniej części wsi stał niegdyś dwór kliszowski, który nie zachował się do naszych czasów – ostatnio były tutaj zabudowania Państwowego Gospodarstwa Rolnego. W 1702 r. wieś osłaniał niewielki lasek. Dalej teren opadał ku Nidzie, której brzegi porastały łąki, otaczały ją mokradła i bagna. Na przedpolu wsi Kije, Kokot i Kliszów płynął strumyk o zabagnionych brzegach w odległości około 750 m na północ od wsi Kije do Nidy. Dzisiaj jest on uregulowanym ciekiem wodnym pozwalającym na swobodne przejście „suchą nogą”. Wówczas tworzył trzy małe rozlewiska w rejonie wsi Kokot. Dogodne przeprawy istniały tylko u podnóża wzniesienia (2 groble) i na zachód od niego – jedna grobla. Były one dość wąskie i trudne do pokonania. Drugi strumyk wpadał do Nidy około 2 km na północ od pierwszego i przepływał przez środek doliny sięgając aż do zabudowań wsi Wierzbica. Około 2 km na północ od Kliszowa znajduje się wieś Rębów położona nad drugim strumykiem (obecnie uregulowany), w terenie mocno zabagnionym. Za strumykiem, na północ od wsi, rósł niewielki lasek. Stanowił on początek rozciągającego się tutaj na kierunku wschód – zachód pasma wzgórz (wysokość 270-290 m) porośniętych lasem iglastym. U ich podnóża leżała wieś Borczyn (2 km na północ od Rębowa) i dalej wzdłuż drogi w kierunku wschodnim (około 1,5 km) – wieś Wierzbica. Ich przedpole stanowił teren opadający ku dolinie i drugi strumyk, a zaplecze opisywane pasmo wzgórz i lasy. Z północy wiodła tutaj jedyna droga wyłaniająca się z kompleksu leśnego na zachód od Borczyna i przechodząca w przeprawę na grobli znajdującej się na drugim strumieniu. W niewielkiej odległości (800 m) na wschód od Wierzbicy, przy drodze kieleckiej, leżała wieś Górki. Sama dolina stanowi dzisiaj teren płaski, lekko tylko opadający od Górek do jej środka – podobnie wyglądała w 1702 r., a jedynym urozmaiceniem był mały lasek porastający wzniesienie na przedpolu wsi Wierzbica.

JEDNOSTKI WOJSKOWE

Stan liczebny i wykaz jednostek wojsk koronnych w batalii kliszowskiej przedstawiał się następująco:

I. Pułk jazdy króla Augusta II

1. Chorągiew husarska króla

porucznik Stanisław M. Rzewuski krajczy koronny

namiestnik Konstanty J. Walawski buńczuczny króla     120 koni

2. Chorągiew husarska królewicza Aleksandra       

porucznik Jan Krosnowski           80

3. Chorągiew husarska królewicza Konstantego       80

4. Chorągiew pancerna króla           

porucznik Franciszek Brzuchowski         120

5. Chorągiew pancerna Stefana Bidzińskiego       

wojewody sandomierskiego, namiestnik Jan Kosicki     100

6. Chorągiew pancerna Feliksa Potockiego       

wojewody krakowskiego, hetmana polnego (dawna)

porucznik Władysław Biernacki          60

7. Chorągiew pancerna Feliksa Lipskiego       

wojewody kaliskiego            60

8. Chorągiew pancerna Jana Koniecpolskiego       

koniuszego koronnego             60

9. Chorągiew pancerna Stanisława M. Rzewuskiego krajczego koronnego

porucznik Jakub Blinowski           60

II. Pułk jazdy królewicza Augusta

1. Chorągiew husarska królewicza¹         

porucznik Nikodem Żaboklicki kasztelan kamieniecki

chorąży Jansurski (?)             120

2. Chorągiew husarska Jana Gnińskiego wojewody pomorskiego  60

3. Chorągiew husarska Tomasza Zamoyskiego ordynata zamojskiego

chorąży Wacław Głuski            60

4. Chorągiew pancerna Jana Myszkowskiego

kasztelana sandomierskiego           60

5. Chorągiew pancerna Nikodema Żaboklickiego

kasztelana kamienieckiego, porucznik Antoni Bekierski

namiestnik Jan Obertyński           60

6. Chorągiew pancerna Stanisława Ligęzy

kasztelana chełmskiego             60

7. Chorągiew pancerna Mikołaja Krosnowskiego

podkomorzego lwowskiego           60

8. Chorągiew pancerna Jana Wielopolskiego starosty nowomiejskiego

porucznik Tomasz Dziuli           60

9. Chorągiew pancerna Jana Cetnera starosty tymbarskiego   60

III. Pułk jazdy Hieronima Lubomirskiego hetmana wielkiego koronnego

1.Chorągiew husarska Hieronima Lubomirskiego

namiestnik Michał Młocki           120

2. Chorągiew husarska Jana S. Jabłonowskiego

wojewody ruskiego             60

3. Chorągiew husarska Stanisława H. Lubomirskiego

marszałka wielkiego koronnego, porucznik Przecław Szembek   60

4. Chorągiew pancerna Stanisława H. Lubomirskiego

marszałka wielkiego koronnego           60

5. Chorągiew pancerna Aleksandra Jabłonowskiego

chorążego wielkiego koronnego, porucznik Jan Gałecki     60

6. Chorągiew pancerna Stanisława K. Jabłonowskiego

oboźnego koronnego             60

7. Chorągiew pancerna Kazimierza Czartoryskiego

podczaszego wielkiego litewskiego

porucznik Stanisław Przerębski           60

8. Chorągiew pancerna Franciszka Lanckorońskiego

podkomorzego krakowskiego           60

9. Chorągiew pancerna Jerzego A. Lubomirskieg

starosty sądeckiego, porucznik Aleksander Romer     60

IV. Pułk jazdy Adama Sieniawskiego hetmana polnego koronnego

1. Chorągiew husarska Adama Sieniawskiego

porucznik Adam Olizar             120

2. Chorągiew husarska Jana D. Krasińskiego

wojewody płockiego             60

3. Chorągiew husarska Teodora Lubomirskiego²

starosty spiskiego, porucznik Arnolf Radzimiński     60

4. Chorągiew pancerna Adama Sieniawskiego       120

5. Chorągiew pancerna Mikołaja Kossakowskiego

kasztelana kijowskiego             60

6. Chorągiew pancerna Adama Łaszczą kasztelana bełskiego   60

7. Chorągiew pancerna Konstantego Wapowskiego

stolnika koronnego             60

8. Chorągiew pancerna Jakuba Potockiego

starosty chmielnickiego           60

9. Chorągiew pancerna Franciszka Łabęckiego

starosty olszańskiego, porucznik Tomasz Dąbski     60

V. Pułk jazdy Karola S. Radziwiłła kasztelana wileńskiego

1. Chorągiew husarska Karola S. Radziwiłła

porucznik Tomasz Drohojowski         60

2. Chorągiew husarska Ludwika Pocieja kanclerza wielkiego litewskiego

namiestnik Jan Górecki             60

3. Chorągiew husarska Stanisława A. Szczuki

porucznik Mikołaj Konopacki           60

4. Chorągiew pancerna Karola S. Radziwiłła       60

5. Chorągiew pancerna Jana Stadnickiego

wojewody wołyńskiego             60

6. Chorągiew pancerna Franciszka Ledóchowskiego

kasztelana wołyńskiego             60

7. Chorągiew pancerna Jana K. Wielhorskiego

podkomorzego włodzimierskiego         50

8. Chorągiew pancerna Kazimierza Leszczyńskiego

starosty Winnickiego, porucznik Szymon Muchowiecki     60

9. Chorągiew pancerna Mikołaja Poniatowskiego     60

VI. Pułk jazdy Marcina Kątskiego wojewody kijowskiego, generała artylerii koronnej

1. Chorągiew husarska Marcina Kątskiego

porucznik Mikołaj Sołtyk           60

2. Chorągiew husarska Stefana M. Branickiego³

wojewody podlaskiego, porucznik Wacław Jaruzelski     60

3. Chorągiew husarska Michała Potockiego starosty krasnostawskiego,

pisarza polnego, porucznik Andrzej Rzeczycki       60

4. Chorągiew pancerna Marcina Kątskiego

porucznik Franciszek Głogowski         60

5. Chorągiew pancerna Tomasza Działyńskiego

wojewody chełmińskiego           60

6. Chorągiew pancerna Michała Potockiego       100

7. Chorągiew pancerna Stanisława Tarło wojewody lubelskiego   50

8. Chorągiew pancerna Józefa Szumańskiego biskupa lwowskiego

porucznik Paweł Szumlański           50

9. Chorągiew pancerna Aleksandra J. Potockiego

podkomorzego halickiego, porucznik Stanisław Piaskowski   60

VII. Pułk jazdy Rafała Leszczyńskiego podskarbiego wielkiego koronnego

1. Chorągiew husarska Rafała Leszczyńskiego⁴

porucznik Górski             60

2. Chorągiew husarska Józefa Lubomirskiego

marszałka nadwornego koronnego

porucznik Stanisław Grzybowski         60

3. Chorągiew husarska Stanisława Denhoffa

miecznika koronnego             60

4. Chorągiew pancerna Stanisława Leszczyńskiego

wojewody poznańskiego           60

5. Chorągiew pancerna Franciszka Gałeckiego

wojewody inowrocławskiego           

porucznik Staszewski, namiestnik Mikołaj Kołkowski     60

6. Chorągiew pancerna Franciszka Dzieduszyckiego

wojewody podolskiego, namiestnik Ludwik Sobolewski     60

7. Chorągiew pancerna Michała Liniewskiego⁵

wojewody lubaczowskiego           60

8. Chorągiew pancerna Antoniego Stamirowskiego

podstolego halickiego, porucznik Jan Kromolicki     60

9. Chorągiew pancerna Mikołaja Olszańskiego⁶       50

VIII. Pułk jazdy Jerzego D. Lubomirskiego podkomorzego koronnego

1. Chorągiew husarska Aleksandra Cetnera starosty szczurowieckiego

porucznik Jakub Cebrowski           60

2. Chorągiew pancerna Jerzego D. Lubomirskiego     

namiestnik Aleksander Borowicki         60

3. Chorągiew pancerna Adama Bełżeckiego⁷

kasztelana przemyskiego           50

4. Chorągiew pancerna Stanisława Denhoffa⁸

łowczego wielkiego litewskiego           50

5. Chorągiew pancerna Franciszka Wielopolskiego

starosty krakowskiego, porucznik Jan Stanisław Łabęcki     60

6. Chorągiew pancerna Józefa Tarło starosty stężyckiego

porucznik Antoni Jabłonowski           60

7. Chorągiew pancerna Jana Radeckiego starosty bełskiego   60

8. Chorągiew pancerna Józefa Lubomirskiego

starosty hrubieszowskiego           60

IX. Pułk jazdy Atanazego Miączyńskiego podskarbiego nadwornego koronnego

1. Chorągiew pancerna Atanazego Miączyńskiego

porucznik Jan Haliski             100

2. Chorągiew pancerna Marcina Bogusza

podkomorzego podolskiego           60

3. Chorągiew pancerna Pawła Prażmowskiego

starosty łomżyńskiego, porucznik Władysław Horbowski   60

4. Chorągiew pancerna Aleksandra Łaszczą

starosty grabowieckiego           60

5. Chorągiew pancerna Stanisława Derszniaka

starosty radoszyckiego             50

6. Chorągiew pancerna Mikołaja Radeckiego⁹

(dawna) chorążego horodelskiego         60

7. Chorągiew pancerna Tobiasza Rojewskiego

starosty drohobyckiego             50

8. Chorągiew pancerna Stanisława (?) Cetnera¹⁰

starościca lwowskiego             60

9. Chorągiew pancerna Aleksandra Zaborowskiego

stolnika mozyrskiego             50

X. Pułk jazdy Stefana Potockiego strażnika koronnego

1. Chorągiew pancerna Stefana Potockiego

porucznik Władysław Zieliński, namiestnik Józef Czaiński   100

2. Chorągiew pancerna Józefa S. Potockiego

kasztelana kamieńskiego           50

3. Chorągiew pancerna Jerzego Towiańskiego

podczaszego koronnego           60

4. Chorągiew pancerna Stanisława Chomentowskiego

starosty radomskiego, namiestnik Michał Skłodowski     60

5. Chorągiew pancerna Jakuba Morsztyna starosty kowalskiego

namiestnik Jakub Przyłuski          50

6. Chorągiew pancerna Stefana Potockiego starosty czerkaskiego

porucznik Karol Odyniec Siemaszko         60

7. Chorągiew pancerna Jerzego Potockiego starosty tłumackiego

chorąży Piotr Postępski            60

8. Chorągiew pancerna Jakuba Kalinowskiego

cześnika halickiego             60

9. Chorągiew pancerna Aleksandra Daniłowicza¹¹

starosty parczewskiego             50

XI. Pułk jazdy Jana Sobieskiego cześnika koronnego, strażnika wojskowego

1. Chorągiew pancerna Jana Sobieskiego

porucznik Wigura, namiestnik Wojciech Bukojemski     80

2. Chorągiew pancerna Jana Zahorowskiego¹²

oboźnego wojskowego             60

3. Chorągiew pancerna Andrzeja Rzeczyckiego starosty rzeczyckiego

porucznik Aleksander Garczyński         50

4. Chorągiew pancerna Szymona Baworowskiego

podczaszego halickiego             50

5. Chorągiew pancerna Damiana Ruszczyca¹³

starosty jahorlickiego             50

6. Chorągiew pancerna Józefa (?) Kalinowskiego

podstolego bracławskiego           50

7. Chorągiew pancerna Wojciecha Cieńskiego

stolnika Racławskiego             60

8. Chorągiew pancerna Piotra Łasko starosty dymirskiego

porucznik Aleksander Jakubowski         40

9. Chorągiew pancerna Baltazara Wilgi         60

XII. Jazda lekka zorganizowana w 13 chorągwiach wołoskich

1. Hieronima Lubomirskiego rotmistrz Roman Ruszczyc  40 koni

2. Hieronima Lubomirskiego rotmistrz Maciej Dobrosołowski  50

3. Hieronima Lubomirskiego rotmistrz Andrzej Dobrowski  60

4. Hieronima Lubomirskiego rotmistrz Ułan      60

5. Hieronima Lubomirskiego rotmistrz Januszewicz    40

6. Adama Sieniawskiego rotmistrz Szczerbina      50

7. Adama Sieniawskiego rotmistrz Marcin Gostwicki    50

8. Adama Sieniawskiego rotmistrz Jan Tyszkowski    50

9. Adama Sieniawskiego rotmistrz Buluk-basza Skinder    50

10. Aleksandra Jabłonowskiego rotmistrz Jan Halecki    50

11. Stefana Potockiego            100

12. Jana Sobieskiego            60

13. Konstantego Turkuła          50

XIII. Chorągiew piechoty węgierskiej Hieronima Lubomirskiego około 200 ludzi

XIV. Regiment piechoty niemieckiej Marcina Kątskiego 300 porcji

XV. Obsługa dział z cekhauzu lwowskiego 159 ludzi

XVI. Jazda pospolitego ruszenia sandomierskiego około 500 ludzi.

Armia koronna w bitwie pod Kliszowem wystawiła 109 chorągwi jazdy zgrupowanych w 11 pułkach; większość stanowiły jednostki pancerne (74), chorągwi husarskich było 22. Ogółem husaria liczyła około 1350-1450 ludzi, pancerni 4000-4200, a formacja lekkiej jazdy 560-600 żołnierzy. Jazdy było więc w przybliżeniu 5900-6200, łącznie z piechotą i artylerią (4-5 dział) wojska hetmańskie liczyły około 6500-6800 żołnierzy¹⁴.

Jednostki armii saskiej biorące udział w batalii kliszowskiej:

I. Kawaleria

1. Regiment kirasjerów gwardii przybocznej       879 ludzi

2. Regiment kirasjerów królowej         879

3. Regiment kirasjerów królewicza Augusta       879

4. Regiment kirasjerów Karola G. Jordana       879

5. Regiment kirasjerów Adama H. Steinaua       879

6. Regiment kirasjerów Eichstadta         879

7. Regiment dragonów gwardii przybocznej       879

8. Regiment dragonów królewicza Augusta       879

9. Regiment dragonów Mildaua

10. Regiment dragonów Joachima R. Goltza       879

11. Regiment garde du corps           1200

II. Piechota

1. Regiment gwardii polskiej Ernesta B. Denhoffa     741

2. Regiment gwardii saskiej           815

3. Regiment królowej             925 

4. Regiment królewicza Augusta         799

5. Regiment Adama H. Steinaua         840

6. Regiment Pistorisa             850

7. Regiment Wolfa D. Beichlingena         1156

8. Regiment Henryka Görtza           1156

IV. Korpus artylerii saskiej 355¹⁵

Wojska saskie liczyły 44 szwadrony kawalerii, a zatem ogółem około 9000 żołnierzy, oraz 16 batalionów piechoty – około 7200, zaś wraz z obsługą 46 dział – ponad 16 500 ludzi¹⁶.

Stan etatowy jednostek wojsk szwedzkich przedstawiał się następująco:

I. Kawaleria

1. Szwadron drabantów królewskich

generał major Arvid Horn           200 ludzi

2. Regiment kirasjerów przybocznych

generał lejtnant Jakub Spens           1500

3. Regiment kirasjerów smalandzkich

generał major Carl Nieroth          875

4. Regiment kirasjerów ostgodzkich

generał major Carl G. Mörner           1000

5. Regiment kirasjerów skanijskich

generał major Otto Strömberg           1000

6. Regiment dragonów przybocznych i szwadron wydzielony

generał lejtnant Rehnschildt           400

II. Piechota

1. Regiment gwardii przybocznej, generał major Carl Posse   2500

2. Regiment uplandzki, generał lejtnant Otto Lieven    1200

3. Regiment dahlandzki, generał major Magnus Stenbock   1200

4. Regiment westsmanlandzki, pułkownik Axel Sparre     1200

5. Regiment wermlandzki, pułkownik Carl G. Rose    1200

6. Regiment kalmarski, pułkownik Gustav Ranck     1100

7. Regiment westerbodzki, pułkownik Johann R. Ferens     1056

8. Regiment nowo sformowany

pułkownicy E. Ekeblad i N. Hammerhielm       1200

III. Obsługa dział około 100 ludzi¹⁷.

Armia szwedzka wystawiła zatem 40 szwadronów kawalerii, czyli około 4900 żołnierzy, i 18 batalionów piechoty – w przybliżeniu 10 500, a także prawie 100 ludzi do obsługi 30 dział regimentowych, czyli razem 15 500-15 700 żołnierzy¹⁸. Ogółem armia sasko-polska w bitwie pod Kliszowem liczyła blisko 23 000 ludzi, z kolei szwedzka – około 15 500 ludzi. Po stronie szwedzkiej przeważała piechota, natomiast wojska sasko-polskie miały zdecydowanie więcej dział i kawalerii¹⁹.

SCHEMAT I – SZYK WOJSK SZWEDZKICH

SZYKI WOJSK

Rano 19 lipca armia szwedzka zatrzymała się w odległości 2,5 km na wschód od wsi Karsy, w miejscu obecnej wsi Lipa. Utworzono tutaj obóz, który ubezpieczany był od frontu niewielkim strumykiem i kompleksem leśnym²⁰. Z informacji dostarczanych przez straże i patrole Karol XII zorientował się, iż pozycje saskie znajdują się w pobliżu. Bojąc się zaskoczenia nakazał własnym oddziałom opuścić obóz następnego dnia o godzinie 6.00 i przygotować się do bitwy. Około 6.30-7.00 wojsko przekroczyło strumyk i na małej równinie uformowało szyk bojowy (schemat 1). Dowództwo szwedzkie wybrało ugrupowanie linearne z piechotą w centrum i kawalerią na skrzydłach. Pierwszy rzut szyku został wzmocniony drugim rzutem ustawionym około 120-150 m za pozycjami czołowymi. Prawe skrzydło miało w pierwszej linii 13 szwadronów kawalerii, w drugiej zaś – 8 szwadronów. Dowództwo sprawowali tutaj Karol XII i Rehnskiöld, adiutantem był generał Taube. Pierwszym rzutem dowodził generał Mörner, drugim generał Spens. Centrum szyku stanowiła piechota: 12 batalionów w pierwszej linii pod dowództwem generała Lievena i 6 batalionów w drugiej linii – dowodził tutaj generał Posse. Adiutantem dowódców oddziałów w centrum był generał Buchwald. Lewe skrzydło uformowano z 12 szwadronów kawalerii w pierwszej linii – dowodził nimi generał Stromberg – i z 7 szwadronów drugiej linii pod dowództwem generała Nierotha. Oddziałami lewego skrzydła dowodził książę Fryderyk mając do pomocy generała Vellingka i adiutanta – generała Dückerta²¹. Łącznie na prawym skrzydle stało 21 szwadronów (2700 żołnierzy), w centrum 18 batalionów (9000), na lewym skrzydle 19 szwadronów (2400 ludzi). Szerokość frontu wynosiła około 3500 m, a głębokość szyku 200-250 m. Wojska szwedzkie stały w szyku blisko dwie godziny. Gdy spodziewany atak Sasów nie nastąpił, Karol XII nakazał marsz w kierunku obozu Augusta II. Oddziały sprawnie uszykowały się w dwie kolumny marszowe (centrum i prawe skrzydło), pozostawiając lewe skrzydło w szyku bitewnym. O godzinie 9.00 kolumny skierowały się w stronę lasu leżącego między Karsami a Borczynem. Kompleks ten stanowi obecnie skupisko sosny, buka i brzozy, położone na wysokości 270-280 m, o niewielkim stopniu zwartości. Był on i w 1702 r. łatwy do przebycia, ale jedyna droga prowadząca na południe wychodziła na wieś Borczyn. W połowie drogi leśnej występowały tereny bezdrzewne, toteż zapewne, po styczności przednich straży szwedzkich z patrolami saskimi, również lewe skrzydło uformowało dwukolumnowy szyk marszowy. Po wyjściu z lasu drogą koło wsi Borczyn wojska utworzyły szyk bitewny identyczny z ustawieniem porannym. Karol XII rozkazał pozwijać sztandary, aby przekonać Augu-sta II, iż pojawiły się tutaj tylko niektóre szwedzkie jednostki. Zejście ze stoku wzgórza było łagodne (do 240 m), podobnie jak osiągnięcie krawędzi doliny. Szwedzi przybyli tutaj około godziny 11.00.

Tymczasem August II zajęty organizacją swoich pozycji obronnych nie zaniedbywał również możliwości zdobycia informacji o przeciwniku. Rankiem 19 lipca patrole saskie i polskie niepokoiły straże Szwedów w lesie za Borczynem. Stwierdzono tym samym marsz oddziałów szwedzkich ku własnym pozycjom. Około godziny 11.00 oficerowie sascy ujrzeli przeciwnika schodzącego ze wzgórza. August II z generałami Steinau i Schulenburgiem udali się w rejon strumyka i stwierdziwszy pozycje wroga powrócili do obozu, po czym wydali rozkaz o gotowości bojowej. Trzykrotny wystrzał armatni był dla Sasów sygnałem do opuszczenia obozu i zorganizowania szyków. Zaskoczyło to żołnierzy, bowiem August II na podstawie otrzymywanych informacji był przekonany, iż Szwedzi dysponują niewielką liczbą oddziałów – bez Mörnera i Stenbocka – i to rozmieszczonych kilkanaście kilometrów od Kliszowa.

Gdy więc rankiem 19 lipca dotarły do niego wieści o opuszczeniu obozu przez Szwedów, wywnioskował, że „król szwedzki się rejterował”²². August II popełnił więc błąd i tym bardziej zaskoczyło go pojawienie się wojsk szwedzkich.

Po godzinie 11.00 rozpoczęto ustawianie szyku saskiego (schemat 2). Pierwsze wyszły z obozu regimenty piechoty formując centrum szyku. Front piechoty ubezpieczał zabagniony strumyk tworzący w środku szyku mały staw z groblą. Za sobą piechurzy sascy mieli umocnioną redutę, a wzdłuż szyku stały kozły hiszpańskie. Działa 2- i 3-funtowe przydzielono do pierwszej linii piechoty, a te o ciężkim wagomiarze (12- i 24-funtowe) pozostały okopane w reducie. W skład centrum wchodziło 8 regimentów piechoty uszykowanych w następujący sposób: w pierwszym rzucie stanęło 8 batalionów, tyle samo w drugim, ogółem 7145 żołnierzy. Front szyku wynosił około 300 m, a jego głębokość 200 m. Był on dwurzutowy o półkolistym kształcie, łukiem skierowany na nieprzyjacielskie pozycje. Oddziałami centrum dowodził generał lejtnant Mateusz von Schulenburg mając do pomocy generałów: Denhoffa, Venedigera i Ostromirskiego. Lewe skrzydło wojsk saskich składało się z 7 regimentów kawalerii uszykowanych linearnie. Jednym skrzydłem opierało się o zabagnione brzegi Nidy, a drugim dotykało do stanowisk piechoty, przy czym warunki terenowe spowodowały, iż opierało się tyłem na strumieniu. Znajdowało się tutaj 28 szwadronów kirasjerów i dragonów ustawionych w dwóch rzutach o szerokości frontu około 1100 m i głębokości 200 m. Skrzydło liczyło około 4000 żołnierzy pod dowództwem feldmarszałka Steinaua: dowódcą pierwszego rzutu był generał Trampe, a drugiego – generał de Plessis. Skrzydło prawe składało się z 4 regimentów kawalerii uszykowanych w pięciu rzutach o szerokości frontu trzech szwadronów (200 m) i głębokości 330-350 m. Tyły skrzydła osłaniał strumyk, zabudowania wsi Kokot i niewielki lasek w dolinie. Znajdowało się tutaj 15 szwadronów kawalerii (około 3000 ludzi) pod dowództwem generała Flemminga: pierwszym rzutem dowodził generał Marschewitz, a drugim – generał von Beust. Lewe skrzydło zajmowało dogodną pozycję taktyczną, natomiast prawe, stłoczone na małej przestrzeni, miało szyk głęboki dostosowany do ukształtowania terenu, a także dlatego iż skierowano tutaj jednostki hetmańskie. Front szyku wynosił około 2200-2300 m, a głębokość zgrupowania 200 m, tylko na skrzydle Flemminga – do 350 m. Rozciągało się od wsi Kokot na zachód aż do zabudowań Rębowa i znajdowało się w luce między dwoma strumykami i bagnami.

Wieczorem 17 lipca wojska koronne dotarły do Pińczowa na krótki wypoczynek. August II rano 18 lipca otrzymał wiadomość od hetmana Lubomirskiego, iż oddziały koronne minęły Pińczów i rozłożyły się obozem około 2 km od Sasów. Było to prawdopodobnie w rejonie wsi Hajdaszek. W południe tego dnia król wyruszył więc do hetmana Lubomirskiego, ale spotkał go w drodze i odbył rozmowę na temat spraw wojskowych – w kwestii połączenia się wojsk. August II przydzielił Polakom pozycje na prawym skrzydle swojego szyku, na następny dzień wyznaczono przegląd wojsk hetmańskich. Relacja dyplomaty austriackiego mówiła także o obustronnej nieufności. Rozmawiano zapewne o kompetencjach dowódczych hetmana, który prosił, aby król nie zaczynał bitwy bez udziału wojsk koronnych, obiecując jednocześnie swą gotowość pomocy zbrojnej²³.

Oddziały koronne spędziły noc z 18 na 19 lipca w obozie. Zgodnie z ustaleniami szykowały się rankiem do jego opuszczenia, aby dotrzeć do stanowisk saskich. Wymarsz nastąpił po godzinie 9.00. Około godziny 11 (1,5-2 km od obozu saskiego) dotarł do hetmana wojewoda mazowiecki Stanisław Morsztyn z rozkazem króla, aby oddziały polskie zrezygnowały z marszu do obozu i zajęły pozycje na prawym skrzydle za szykiem wojsk saskich²⁴. Inna relacja mówi, iż Polacy nie dotarli do obozu saskiego pod Kliszowem²⁵. Druga wersja tego wydarzenia stwierdza, że August II około godziny 7.00-8.00 udał się osobiście na pozycję wojsk hetmańskich oraz że wrócił po otrzymaniu wiadomości o ukazaniu się pod Borczynem Szwedów²⁶. Zapewne król dokonał przeglądu chorągwi koronnych będących już w marszu, a te po godzinie 11.00 kierowały się na prawe skrzydło Sasów. Zaskoczenie było obustronne, bowiem – jak pamiętamy – August II nie spodziewał się tak szybko ujrzeć Szwedów, zaś Lubomirski był przekonany, że prowadzi chorągwie do obozu na przegląd, a nie do boju²⁷. Otrzymawszy rozkaz króla zmieniły one kierunek marszu i podążyły w stronę wsi Kije; po godzinie 11.00 dotarły na północny skraj wsi, gdzie po lewej stronie ustawiły się jednostki generała Flemminga.

SCHEMAT II – SZYK WOJSK SASKICH

SCHEMAT III – SZYK WOJSK KORONNYCH

W marszu odbyła się krótka narada dowództwa polskiego, w której wzięli udział: obaj hetmani koronni – Lubomirski i Sieniawski, urzędnicy wojskowi – Potocki strażnik koronny i Sobieski strażnik wojskowy, pułkownicy i porucznicy husarscy i pancerni, a także generał Kątski. Dokonano podziału wojska na dwie linie przydzielając do nich określone pułki jazdy, niestety nie znamy kwalifikacji tychże jednostek. Ustalono ponadto, że pierwszą linią dowodzić będzie Lubomirski, a drugą – Sieniawski. W obozie pozostały wozy taborowe ochraniane przez chorągwie pospolitego ruszenia sandomierskiego. Wymarsz rozpoczęły pułki pierwszej linii, zapewne najpierw ruszył pułk strażnika koronnego Potockiego, potem kolejne oddziały. Drugą linię ochraniał pułk jazdy strażnika wojskowego Sobieskiego. Potem ruszyły działa z ochroną piechoty i artylerzystów pod dowództwem generała Kątskiego i podpułkownika Brześciańskiego. Całość szyku ubezpieczały chorągwie lekkie. Szerokość frontu na północ od Hajdaszka wynosi około 1000 m, toteż wydaje się, że pułki pierwszej linii maszerowały początkowo w dwóch kolumnach, jedna za drugą, aby około 700-750 m na północ od wsi Kije rozpocząć formowanie właściwego szyku – było to na wysokości prawej flanki skrzydła saskiego. Decyzja o skierowaniu wojsk koronnych na pole bitwy zaskoczyła hetmanów, toteż w czasie marszu podjęli oni starania o sformowanie szyku bojowego; wówczas to zapewne przystąpiono do „skwadronowania” chorągwi. Po ich wykonaniu zakończono formowanie szyku wojsk hetmańskich²⁸.

Wojska były ugrupowane linearnie w dwa rzuty, a chorągwie uszykowane skwadronami (schemat 3). W pierwszej linii znajdowało się 12 skwadronów (9 chorągwi husarskich i 30 pancernych) o łącznej liczebności 2600 żołnierzy. Dowodził nimi osobiście hetman wielki koronny Lubomirski. Drugą linią złożoną z 14 skwadronów (9 chorągwi husarskich i 38 pancernych) w sile 3000 ludzi dowodził hetman polny Sieniawski. Jazda lekka wzmacniała flankę prawego skrzydła i centrum szyku, gdzie w przerwie pomiędzy skwadronami stali piechurzy i artylerzyści z 4-5 działami. Szyk wojsk koronnych rozciągał się na szerokości około 2000 m od przedpola wsi Kokot, od styku z prawym skrzydłem saskim aż do rejonu wsi Górki; jego głębokość sięgała zapewne około 450-500 m. Zamykał on dojście do pozycji saskich i był ustawiony ukośnie do ich zasadniczego szyku bojowego.

Ocena liczebności wojsk, ich uszykowanie w terenie wymaga kilku dodatkowych wyjaśnień. Jak wiemy, wybór miejsca przez stronę saską był dokonany na podstawie obserwacji terenu od wsi Kije do Kliszowa, z doliną oraz pasmem wzgórz na przedpolu oraz po częściowym rozpoznaniu ku północy. Dowództwo saskie licząc się z możliwością ataku wojsk szwedzkich z tej właśnie strony zadecydowało o wyborze miejsca odpowiadającego raczej defensywnej koncepcji rozegrania bitwy. Centrum szyku zgrupowano więc na naturalnym wzniesieniu – na pagórku zwanym Kułaki, wznoszącym się 219,9 m nad doliną i skierowano frontem na północ. Tutaj wystawiono redutę wzmocnioną działami. Jej przedpole osłaniał od południa niewielki strumyk. Z licznych relacji wiemy, iż wokół pagórka Kułaki istniały wówczas doły i wzniesienia obok cieku wodnego – część owych zapadlisk celowo dostosowano do wymogów taktycznych, budując okopy ziemne i fosy – oraz torfiaste i podmokłe łąki otoczone błotami. Od północy stanowiły one dodatkową osłonę pozycji saskich, z kolei jedyny do nich dostęp umożliwiały trzy groble. Tył owej reduty był ubezpieczany przez obóz wojsk saskich. P. Stok umieścił go na planie bitwy w formie podłużnego, zakrzywionego prostokąta ciągnącego się od Kliszowa na południowy zachód²⁹. Relacje przynoszą jednak odmienny obraz obozu królewskiego – raczej w kształcie krzyża, co potwierdzają źródła ikonograficzne. Dzielił się on na dwie części, a właściwie na dwa samodzielne obozy stanowiące zwarte skupiska namiotów żołnierzy saskich. Jedna jego część, w formie wydłużonego prostokąta, wypełniała obszar po prawej stronie i z tyłu reduty, druga – po lewej stronie w rejonie wsi Kliszów – w kształcie prostokąta zbliżonego prawie do kwadratu. Stwarzało to wrażenie krzyżujących się ramion, co potwierdzają relacje³⁰. Drogą manewrową wojsk saskich był trakt wiodący z Kii do Kliszowa, tworzący jednocześnie północny front szyku saskiego. Warto zwrócić uwagę, iż jego pierwotne przed bitewne ugrupowanie było zdecydowanie defensywne. Tył reduty ubezpieczała główna część obozu. Prawe skrzydło w rejonie Kokota i dwóch grobli zamykało silne zgrupowanie kawalerii ustawione wzdłuż wschodniej krawędzi pagórka Kułaki. Lewe skrzydło osłaniał drugi odcinek obozu i kawaleria dochodząc do skraju zachodnich bagien nadrzecznych. W ten sposób dowództwo saskie wybrało najkorzystniejszy wariant obronny, wiążąc warunki terenowe i uszykowanie wojsk z charakterem akcji zbrojnej. Generałowie liczyli się bowiem z jedynym kierunkiem uderzenia wojsk szwedzkich – z zalesionego pasma wzgórz od północy. Wychodząc w dolinę Szwedzi odsłaniali swoje szyki, a dodatkowym utrudnieniem i jednocześnie osłoną miał być niewielki strumyk płynący na północy z jedną umieszczoną tutaj groblą. Pokonując dolinę trafiali na drugi, południowy, strumyk z trzema groblami. Przeszkody naturalne na przedpolu stanowiły więc dodatkową osłonę dla piechoty i kawalerii nieprzyjaciela. Jego wojska mogły poruszać się tutaj po groblach, koncentrując na sobie w razie potrzeby zmasowany ogień piechoty i artylerii wojsk Augusta II. Król polski nie przewidywał bowiem uderzenia wojsk szwedzkich na lewym skrzydle (bagna i mokradła), Ucząc się z typowym rozegraniem bitwy przez Karola XII – linearnym uszykowaniem wojsk i takim natarciem na całość swoich oddziałów. Jedynie suchy teren na przedpolu wsi Kije na prawym skrzydle wojsk saskich pozwalał nieprzyjacielowi wykonać skuteczny atak i w razie powodzenia – oskrzydlić Sasów. Jak się później okaże, naprędce zorganizowana tutaj osłona stała się powodem komplikacji i początkiem niepowodzeń taktycznych. Sądzę, że August II nie przewidywał po prostu zagrożenia ze strony Szwedów na tym skrzydle. Jego pozycja miała jednak także niekorzystne cechy: przeszkody naturalne utrudniały działania na przedpolu własnym oddziałom, a w wypadku niepowodzenia powodowały duże trudności w organizacji odwrotu. Lewe skrzydło saskie było usytuowane wśród trzęsawisk i podmokłych łąk utrudniających poruszanie się i manewrowanie własnych jednostek, a prawe – jak wiemy – miało łatwo dostępną lukę bez skutecznej osłony taktycznej³¹.

Podobne defensywne zamierzenia taktyczne przyjął początkowo Karol XII. Obóz wojskowy pod Karsami osłonięty warunkami naturalnymi oraz typowo linearny szyk wojsk szwedzkich sugerował możliwość odparcia uderzenia oddziałów saskich. Zawiodły natomiast po stronie dowódców Karola XII rozpoznanie i wybór do bitwy miejsca korzystnego dla rozwinięcia szyków. Po zejściu z zalesionych wzgórz i wejściu w dolinę Szwedzi natychmiast znajdowali się w niekorzystnym położeniu – za sobą mieli kompleks leśny, zaś przed sobą przeszkody naturalne. Jedyna dogodna droga w dolinę prowadziła nad Borczynem, ale wychodziła ona nie na centrum, a na lewe skrzydło wojsk saskich. Dodatkowym utrudnieniem było położenie jedynej tutaj grobli – też na wprost pozycji saskich. Karol XII musiał więc najpierw dokonać rozpoznania terenu, a następnie dostosować szyki do ofensywnego charakteru walki – innego rozwiązania nie było, by pokonać Augusta II³².

PIERWSZA FAZA BITWY

Wojska szwedzkie ukazały się około godziny 11.00 u podnóża wzniesienia na wysokości lewego skrzydła oddziałów saskich. Zaskoczenie było obustronne: August II nie przewidział pojawienia się tutaj Szwedów, Karol XII zaś nie uwzględnił w swoich planach faktycznego szyku nieprzyjaciela osłoniętego dodatkowo przeszkodami naturalnymi. Nagle znalazł się w sytuacji wyraźnie niekorzystnej – zarówno frontalny atak, jak i odwrót w obliczu oddziałów przeciwnika był trudny do wykonania. Król szwedzki zrezygnował więc z czołowego uderzenia na pozycje saskie. Atak ten miał rozerwać szyk Sasów, rozbić go na poszczególne części, a następnie zniszczyć przez okrążenie. Okazało się jednak, iż plan był zbyt trudny do wykonania i Karol XII odstąpił od niego na rzecz ataku ze skrzydeł. Wybrał w tym celu lewe skrzydło i atak na prawe skrzydło szyku sasko-polskiego. Manewr oskrzydlający miał szanse powodzenia, gdyż teren był tutaj dogodny do starcia kawalerii i piechoty, ale niekorzystnie była ugrupowana kawaleria saska i polska (stłoczona na niewielkiej przestrzeni). Trudność sprawiało też przegrupowanie wojsk szwedzkich pod ogniem dział i karabinów piechoty saskiej. Jednak powziąwszy decyzję, Karol XII i jego dowódcy przystąpili konsekwentnie do jej wykonania. Prawe skrzydło generała Rehnskiölda (21 szwadronów kawalerii) zatrzymano w miejscu postoju, wzmacniając je trzema batalionami piechoty z drugiego rzutu (regiment westerbodzki pułkownika Reinholda plus batalion z regimentu pułkownika Hammerhielma). Bataliony piesze weszły w luki między szwadronami, tworząc rodzaj „reduty” skierowanej przeciwko kawalerii saskiej lewego skrzydła. Trudniejsze zadanie miał książę Fryderyk, który dowodził lewym skrzydłem. Uszykowana tutaj kawaleria (w sile 19 szwadronów) została wzmocniona dziesięcioma batalionami pieszymi z regimentów: dahlregimentu pułkownika Siegrotha, westsmalandzkiego pułkownika Sparre, wermlandzkiego pułkownika Roosa, uplandzkiego pułkownika Holtza (z pierwszego rzutu) oraz kalmarskiego pułkownika Rancka z drugiego rzutu. Dwa z nich: dahlregiment i wermlandzki, dodatkowo uzbrojone były w piki do obrony przed jazdą wroga. One także miały wkroczyć w luki między szwadronami, ale dopiero po wyjściu na suchy teren. W centrum pozostały jedynie cztery bataliony regimentu gwardii przybocznej majora Gyllenkrooka i jeden z regimentu pułkownika Ekeblada wzmocnione artylerią i osłoną dział. Bataliony gwardii dodatkowo wyposażone były w piki.

Około południa rozpoczęło się przegrupowanie oddziałów szwedzkich³³. Manewr ten był zamierzeniem trudnym, ale oficerowie liczyli na szybkość i skuteczność swoich żołnierzy. Przegrupowanie było dość ryzykowne, bowiem odległość od pozycji saskich wynosiła tutaj 1000-1200 m, a jedyną osłonę stanowił strumyk płynący na północy. P. Stok i Ch. Sarauw sugerują, iż między 12 szwadronów jazdy lewego skrzydła weszło 10 batalionów piechoty, ugrupowując się na szerokości frontu 1800-2000 m w dwóch limach³⁴. Prawdopodobnie pierwsze z centrum szyku ruszyły bataliony piechurów szwedzkich osłaniane od południa przez ich kolegów z pikami i kirasjerów. Zajęły one teren nieco obniżający się ku dolinie od skraju cieku wodnego do lasu na tyłach wsi Górki. Żołnierze szybko uformowali szyk obronny: 4 bataliony z pikami i 2 bataliony strzelców tworzyły pierwszą linię, pozostałe 4 bataliony stanęły w drugiej linii. Wkrótce otoczyły je napływające tutaj szwadrony skanijskie i smalandzkie. Łącznie w pierwszej linii było 12 szwadronów, drugą zaś tworzyło 7 jednostek kawalerii. Działaniom tym towarzyszył ogień artylerii szwedzkiej.

Manewr szwedzki zaskoczył dowództwo saskie, ale jednocześnie pojawiła się szansa wykonania kilku uderzeń dezorganizujących plan taktyczny Karola XII. Generał Schulenburg otrzymał rozkaz uderzenia z centrum batalionami piechoty w lukę szyku szwedzkiego między jego lewe skrzydło i centrum zgrupowania, gdzie pozostało tylko 5 batalionów piechoty karolińskiej. Feldmarszałek Steinau miał natomiast zaatakować jazdą prawe skrzydło Szwedów. Plan swój oparł monarcha na założeniu, że prawe skrzydło szyku sasko-polskiego odeprze ataki wojsk Karola XII, a chorągwie koronne wzmocnią kawalerię Flemminga jako jego odwód. Pierwsze starcie szwadronu saskiego, atakującego z tego skrzydła szwadron szwedzki, okazało się jednak niepomyślne. Sasi zostali odparci, a Szwedzi zakończyli przegrupowanie oddziałów i byli gotowi do uderzenia lub odparcia ataku.

O godzinie 13.00 uderzyła kawaleria prawego skrzydła saskiego pod dowództwem Flemminga na szwedzkie pododdziały lewego skrzydła dowodzonego przez księcia Fryderyka i generała Vellingka. Sasi dysponowali tutaj ugrupowaniem kawalerii w sile 15 szwadronów uszykowanych w pięciu liniach po trzy szwadrony w każdej; szerokość frontu wynosiła około 200 m przy szyku sięgającym do 350 m w głąb. Przód szyku tworzyła silna guarde de corps, dalej następował regiment dragoński gwardii królewskiej oraz dwa regimenty kirasjerów: gwardii i Jordana. Masa kawalerii saskiej (około 3000-3500 ludzi) miała charakter silnego ugrupowania uderzeniowego, dysponując dużą liczbą broni siecznej. Mankamentem tego szyku był brak wsparcia broni palnej piechoty oraz jego nadmierna głębokość. Przeciwko Sasom stanęło lewe skrzydło wojsk szwedzkich, dysponujące 19 szwadronami kawalerii i 10 batalionami piechoty, pomieszanymi między sobą – w dwóch liniach. Front ugrupowania miał prawie 1800 m, a jego głębokość około 200 m. W pierwszej linii ochronę przed atakiem jazdy stanowiły regimenty: dahlregiment i wermlandzki, uzbrojone w piki, pomieszane z dalszymi batalionami pieszymi i szwadronami kawalerii z regimentów: skanijskiego, smalandzkiego, dragońskiego i przybocznego kirasjerów króla. Druga linia dysponowała regimentem kalmarskim i szwadronami kawalerii. Było to silne ugrupowanie odporno-zaczepne liczące 7500 ludzi, zdolne zarówno do odparcia ataku, jak i do wykonania gwałtownego uderzenia na białą broń³⁵.

Sascy żołnierze guarde de corps po przekroczeniu cieku wodnego natarli o godzinie 13.00 na pozycje regimentu skanijskiego, który pod naporem atakujących kawalerzystów musiał się wycofać – dotyczyło to zwłaszcza czterech szwadronów prawego skrzydła pod dowództwem pułkownika Ridderschantza. Widząc zagrożenie, generał Vellingk uderzył teraz trzema szwadronami regimentu smalandzkiego na gwardzistów saskich i zepchnął ich na tyle, że szwadrony szwedzkie mogły powrócić na swoje pozycje wyjściowe. Tymczasem Flemming kontynuował natarcie rzucając do boju dragonów królewskich i dwa kolejne regimenty kirasjerów. Szwadrony te zaatakowały rapierami pozycje szwedzkie, lecz napotkały ogień piechoty – batalion kalmarski z regimentu pułkownika Rancka oddał salwę, która powstrzymała nacierających. Szwedzi wykonali więc właściwy manewr pozwalający pod ochroną własnej jazdy na oddanie salwy karabinowej batalionu z drugiej linii, czyli z odległości około 120-150 m. Była ona na tyle szybka i skuteczna, że oddziały saskie nie zdążyły nawet wystrzelić z pistoletów, a pozbawione wsparcia piechoty zostały zmuszone do odwrotu³⁶.

Jednocześnie generał Vellingk przystąpił do organizowania kontrataku. Z 19 szwadronów kawalerii uszykowanych w dwóch rzutach wydzielono sześć jednostek z regimentów: skanijskiego pułkownika Ridderschantza i smalandzkiego pułkownika Stahlhammera. Utworzono z nich dwie kolumny uderzeniowe w sile około 2000 żołnierzy o szerokości frontu 300-400 m i głębokości 30 m. Reszta jednostek czyli 13 szwadronów jazdy i 10 batalionów piechoty pozostała w szyku. Odległość atakujących od pozycji sasko-polskich wynosiła tutaj 700-800 m, którą kawalerzyści szwedzcy pokonali stępa, a potem kłusem, po czym gwałtownie uderzyli w szyk jazdy saskiej i polskiej. Dragoni elektorscy i żołnierze chorągwi koronnych odparli jednak ten atak. Dużą rolę odegrała tutaj nieliczna piechota i artyleria polska uszykowana na wzniesieniu (230-240 m). Pierwszy strzał z działa zwalił z konia prowadzącego szarżę księcia Fryderyka, który odwieziony z pola walki zmarł wkrótce w pobliskim lesie³⁷. Kawaleria szwedzka wycofała się na swoje pozycje. Prawdopodobną przyczynę porażki należy upatrywać w zbyt powolnym uderzeniu (kłusem), w niewielkiej liczebności Szwedów i trudnym do pokonania terenie. Było to zapewne jedyne rozpoznanie bojem, by zorientować się w liczebności i odporności nieprzyjaciela, a może sprowokować uderzenie kawalerii przeciwnika na szyki szwedzkie. I rzeczywiście to nastąpiło.

Szyki wojsk koronnych rozpościerały się od wysokości spływu dwóch małych strumyków na wschód od wsi Kokot i sięgał aż do lasu poniżej zabudowań wsi Górki. P.Stok twierdzi, iż był on „lekko ukośny od frontu prawego skrzydła saskiego”, co potwierdzają relacje i ryciny³⁸.

Szerokość frontu wynosiła zapewne około 2000 m, w terenie nieco pofalowanym (warstwice opadają tutaj od 250 do 220 m w kierunku południowo-zachodnim) i trochę zabagnionym pod wsią Wierzbica. Około godziny 13.30 hetman Lubomirski rozpoczął formowanie kolumny uderzeniowej z chorągwi jazdy. Szarżę miał wykonać pułk hetmański i chorągiew husarska królewicza Aleksandra z pułku królewskiego³⁹. Skład i liczebność owej kolumny wyglądały następująco:

1. Chorągiew husarska Hieronima Lubomirskiego – około 100 ludzi

2. Chorągiew husarska Jana S. Jabłonowskiego – 50 ludzi

3. Chorągiew husarska Stanisława H. Lubomirskiego – 50 ludzi

4. Chorągiew husarska królewicza Aleksandra – 70 ludzi

5. Chorągiew pancerna Stanisława H. Lubomirskiego – 50 ludzi

6. Chorągiew pancerna Aleksandra Jabłonowskiego – 50 ludzi

7. Chorągiew pancerna Stanisława K. Jabłonowskiego – 50 ludzi

8. Chorągiew pancerna Kazimierza Czartoryskiego – 50 ludzi

9. Chorągiew pancerna Franciszka Lanckorońskiego – 50 ludzi

10. Chorągiew pancerna Jerzego A. Lubomirskiego – 50 ludzi

Wydzielono więc cztery chorągwie husarskie i sześć pancernych o łącznej liczebności około 570-580 ludzi, w tym 270-280 towarzyszy i pocztowych husarskich oraz blisko 300 jeźdźców pancernych. Warto przyjrzeć się bliżej uszykowaniu wydzielonej kolumny, bowiem autorzy piszący o bitwie kliszowskiej pominęli milczeniem ten epizod. Relacje oraz nasza wiedza o sposobach walki jazdy polskiej pozwalają na teoretyczną analizę przygotowania i przebiegu szarży grupy Lubomirskiego.

SCHEMAT IV – SZYK GRUPY SZARŻUJĄCEJ JAZDY KORONNEJ

Pułk hetmański stał na prawym skrzydle polskiego szyku w pierwszej linii, z kolei chorągiew husarska królewicza w centrum szyku, również w linii czołowej. Pułk jazdy uformowany był już w skwadrony, toteż ich wyjście z szyku nie nastręczało zbytnich kłopotów – posunęły się zapewne do przodu około 20-30 m. Chorągiew królewicza dołączyła do nich z lewej strony i stanęła na wysokości chorągwi husarskiej środkowego skwadronu hetmańskiego. Ukończono w ten sposób fazę przygotowawczą i polscy oficerowie przystąpili do uszykowania chorągwi i skwadronów. Należy wskazać na ich decydującą rolę w tej fazie bitwy: namiestnik husarski Michał Młocki poprowadził pierwszy skwadron hetmański, a kolejne dwaj porucznicy: Jan Gałecki i Stanisław Przerębski. Porucznikiem chorągwi królewicza był Jan Krosnowski, który wprowadził do szyku swoją jednostkę, ale także z polecenia hetmana objął dowództwo nad całą grupą uderzeniową. On również odpowiadał za uformowanie skwadronów jazdy, chociaż osobiste uczestnictwo hetmana Lubomirskiego ograniczało jego kompetencje dowódcze.

Oficerowie jazdy koronnej mieli w tym względzie różnorakie doświadczenia. W 1698 r. formowano skwadrony z chorągwi husarskich lub pancernych, natomiast skład pułków w 1702 r. sugerował, iż organizowano również pododdziały mieszane: husarsko-pancerne i tylko pancerne. Podobnie czyniono zwłaszcza w latach późniejszych. Instrukcja hetmańska nakazywała ponadto pozostawienie luk między skwadronami, a uszykowanie ich na zasadzie szachownicy, w dwóch liniach. W celu ograniczenia zamieszania nakazywano wprowadzać chorągwie od tyłu do szyku w określonej kolejności, po ustawieniu pierwszego, drugiego i dalszych skwadronów. Nasuwa się jednak pytanie: jak oficerowie uszykowali swoje pododdziały do szarży na wojska szwedzkie? Istnieje tutaj kilka wariantów szyku luźnego (schemat 4). Wariant pierwszy czyli uszykowanie w jedną linię, odrzucono zapewne ze względu na dość szerokie rozczłonkowanie frontu (760 m) i zbyt małą głębokość (około 7,5 m). Lepsze okazało się rozwiązanie drugie, czyli w dwie linie z czołowym rzutem chorągwi husarskich i drugim – pancernych o szerokości frontu około 300 m i głębokości 22,5 m. Możliwe, że rozważano też wariant trzeci, w trzy linie o podobnej szerokości frontu, lecz większej głębokości – do 37,5 m. Lubomirski z Krosnowskim zdawali sobie sprawę, że mają przed sobą przemieszane bataliony piechoty i szwadrony kawalerii szwedzkiej, toteż wybrali atak na kirasjerów, nie chcąc zapewne atakować piechoty. Front ich szwadronów mógł liczyć około 320-350 m, dlatego Polacy wybrali również wariant uszykowania skwadronów w dwóch liniach o szerokości frontu do 300 m. Planowali prawdopodobnie taktyczne przełamanie pierwszej linii wojsk nieprzyjacielskich i wdarcie się do drugiej, aby przez wyłom w szyku szwedzkim spowodować jego zmieszanie, ułatwiając tym samym uderzenie pozostałych skwadronów jazdy koronnej. Przystąpiono więc do przygotowania skwadronów, pilnując jednocześnie zachowania odległości między nimi. W pierwszej linii stanął środkowy skwadron hetmański wzmocniony chorągwią husarską królewicza, w drugiej zaś – dwa pozostałe skwadrony hetmańskie. Na czele dwóch środkowych chorągwi husarskich stanęli Lubomirski i Krosnowski mając do pomocy Młockiego, lewą dowodził Gałecki, prawą – Przerębski. Poszczególne chorągwie zajęły miejsca w szyku – namiestnicy uszykowali je w dwa szeregi, mieszając towarzyszy i pocztowych, a bardziej doświadczonych ustawiając na czole. Nie zapomniano, by po dwóch towarzyszy skierować na skrzydła, a dwóch kolejnych – na tył jednostki, by w ten sposób wzmocnić chorągiew pod względem dyscypliny. Po zakończeniu czynności pozostawiono jeźdźcom trochę czasu na przygotowanie się do szarży. Towarzysze i pocztowi sprawdzili raz jeszcze munsztuki i ostrogi, szable i dzidy – te ostatnie przywiązano rzemieniem w końcu drzewca do założenia przez łęk siodła. Po chwili żołnierze dali znak dowódcom chorągwi i skwadronów, że są gotowi do uderzenia, ci zaś szablami – komendantowi grupy, Krosnowskiemu.

Według staropolskiego sposobu walki szarżę rozpoczynano około 400 m przed pozycjami wroga, by ogień artylerii czy broni palnej umożliwił jej skuteczne wykonanie. Chorągwie zaczynały podejście na dogodne pozycje w szyku luźnym i stępa. Po przebiegnięciu około 75 m przechodzono w kłus (około 150 m), dalsze 80-100 m pokonywano galopem, a końcowe 60 m – cwałem. Konie polskie musiały dość szybko przebyć teren, by ostatnia salwa nie spowodowała nadmiernych strat wśród ludzi i koni. Właściwa orientacja w terenie i wyczucie czasu należały do kierujących szarżą, bowiem od ich wyszkolenia i doświadczenia zależały kolejne decyzje i rozkazy: albo uderzenie w szyku luźnym, albo w zwartej grupie jeźdźców. Oficerowie musieli także baczyć na pikinierów i kolejność salw ogniowych z broni ręcznej, aby tym skuteczniej zaatakować lub niekiedy przerwać szarżę. Lubomirski i Krosnowski widzieli z daleka mundury kawalerii i piechoty szwedzkiej oraz jej długie piki i karabiny. Stały tutaj doborowe szwadrony jazdy szwedzkiej z regimentów skalskiego i smalandzkiego oraz bataliony piechoty nieprzyjaciela pomiędzy kawalerią. Część regimentów dodatkowo wyposażona była jeszcze w piki (dahlregiment i wermlandzki), a pozostałe w flinty skałkowe. Kawaleria była uzbrojona w pistolety i pałasze walońskie. Przeciwko nim oficerowie polscy dysponowali kopiami czterech chorągwi husarskich, dzidami sześciu pancernych i szablami towarzyszy i pocztowych jazdy.

Chorągwie jazdy koronnej stały oczekując na rozkaz do szarży. Szeregi towarzyszy husarskich lśniły w lipcowym słońcu blachami swych zbroi, nad nimi wyrastał las kopii z łopoczącymi na wietrze chorągiewkami, błyskały szable i buzdygany oficerów. Gdzieniegdzie widać było przerzucone przez ramiona skóry lamparcie, tygrysie lub zwykłe burki. Drugi szereg przedstawiał się mniej okazale, chociaż marsowe miny pocztowych świadczyły także o gotowości do walki. Konie były tutaj rosłe i dobrze zbudowane, oko znawcy dostrzegało zalety wierzchowców – ich siłę i wytrzymałość. Zdobne oporządzenie końskie dopełniało reszty wyglądu polskich husarzy. Obok stali pancerni. Na mniej majestatycznych rumakach równie dzielnie wyglądali z daleka, misiurki i kolczugi połyskiwały w słońcu, na szablach i dzidach migotały świetlne błyski. Obydwa szeregi wyglądały niczym ustawiony w polu płot otaczający opiekuńczo ramionami linie husarskich jeźdźców. Rozmawiano jeszcze półgłosem, spoglądając często w stronę przeciwnika, rzadziej na towarzyszy broni, gdy na czele pierwszego skwadronu pojawił się przybrany w srebrną zbroję hetman koronny. Przypadł doń Krosnowski na karym wierzchowcu i wymienili krótkie uwagi. Po szeregach towarzyszy i pocztowych przeszedł szmer nerwowych rozmów i szeptów; to już, za chwilę... Hetman machnął buławą i namiestnicy podjechali do chorągwi, a komendanci zajęli miejsca przy skwadronach. „Uciszcie się” – padła pierwsza komenda, za chwilę następna: „naciśnijcie czapki”. Żołnierze ucichli i wygodniej poprawili się w siodłach. Teraz rozkazy posypały się szybciej: „ściśnijcie kolano z kolanem”, „szable na temblaki”, „do góry dzidy”, „dzidy na łęk i „szable w rękę”. Krosnowski wydał komendę: „dalej” i machnął buzdyganem – wówczas czołowy szwadron ruszył z miejsca. Za nim Gałecki i Przerębski powtórzyli komendy i dwa dalsze skwadrony skoczyły za kolegami.

Hetman Lubomirski wybrał dogodny moment do ataku po oddaniu salwy przez piechurów szwedzkich, mając tylko kilkanaście sekund, aby konie polskiej jazdy przebyły drogę przed następną salwą. Ruszyli więc w chwili, gdy w dolinę uderzył grzechot wystrzałów, a dym rozniósł się po polach. Z dala dolatywały komendy podoficerów szwedzkich nakazujące pikinierom zwarcie szyków, a strzelcom ponowne nabicie karabinów. Ruszyli. Powoli „małym kluskiem”, czyli stępa. Luźne szeregi jeźdźców drgnęły i poruszyły się, najpierw pierwsza linia, potem druga. Jeszcze chybotały się wraz z wyrastającym nad nimi lasem kopii i dzid, w takt końskich kopyt, gdy namiestnicy i boczni towarzysze systematycznie naciskali luźne szeregi do środka szyku. Po przebiegnięciu około 70-75 m konie przeszły w kłus, potem pokonały następne 150 m i dowódcy wydali rozkazy „złóżcie dzidy” albo „złóżcie kopie” – teraz nad grzbietami wierzchowców pochyliły się drzewce i załopotały proporczyki. Jeźdźcy nabierali właściwego tempa. Wówczas komendant Krosnowski nakazał przejść z szyku luźnego do zwartego w celu uderzenia w zmasowanej kolumnie. Gałecki i Przerębski, odpowiadający za ruch bocznych skwadronów, przyspieszyli kłus dwóch swoich chorągwi husarskich, zrównując je środkowymi jednostkami. W czołowej linii biegły wówczas cztery chorągwie husarskie, z tyłu zaś wzmacniało je sześć chorągwi pancernych. W czasie kolejnych 80-100 m, które jeźdźcy pokonali galopem, wyrównano niedokładności w szyku, by w następną fazę (60 m cwałem) wejść w szyku zwartym. Tymczasem u Szwedów trwały przygotowania do odparcia polskiej szarży. Dwa środkowe szwadrony regimentu skanijskiego z bocznymi batalionami piechoty westsmanlandzkiej i wermlandzkiej stopniowo przybierały szyk obronny. Kirasjerzy pułkownika Ridderschantza ustawili się w dwa szeregi z wyciągniętymi i gotowymi do wystrzału pistoletami, a piechurzy regimentu wermlandzkiego pułkownika Roosa uformowali szeregi pikinierów. Jedynie pułkownik Sparre na czele batalionów westsmanlandzkich trwał na swoich pozycjach – żołnierze nabili karabiny i oczekiwali dalszych rozkazów. Z niepokojem patrzyli w pole, myśląc zapewne, czy Polacy uderzą na ich odcinek, czy na piki ich kolegów. Kirasjerzy poprawili się w siodłach, żołnierze ścisnęli mocniej piki i karabiny, a oficerowie stali nieruchomo z pałaszami, gdy w szybkim tempie zbliżała się do nich ława polskich kawalerzystów. Kiedy z odległości około 60 m widać już było wyraźnie las pochylonych kopii, pułkownik Sparre wydał rozkaz oddania salwy – huk i dym uderzył w dolinę, a grad pocisków zasypał husarzy i pancernych. Pierwszy szereg szarżujących zachwiał się, ale wytrzymał uderzenie ognia, spadło wprawdzie z koni kilku towarzyszy i pocztowych, lecz ich koledzy zaciekle uderzyli w ścianę szwedzkich kawalerzystów.

Pierwsze starły się chorągwie husarskie łamiąc w boju drzewca kopii, husarze odrzucili ułamki i sięgnęli wówczas po szable, którymi poczęli rąbać po rękach zaskoczonych kirasjerów. Ci co prawda wystrzelili z pistoletów i sięgnęli po pałasze walońskie, ale w walce wręcz zdecydowanie ustępowali Polakom. Kirasjerzy stali jak „spiżowa ściana”⁴⁰ – szarża była silna, lecz nie przełamująca, i nawet napływające szeregi pancernych nie złamały Szwedów. Zamiar polskich oficerów nie powiódł się. Wówczas Krosnowski machnął buzdyganem i chorągwie poczęły zawracać, aby odejść od nieprzyjaciela i przygotować się do drugiego uderzenia. Polacy odskoczyli na odległość 60-80 m i namiestnicy ponownie uszykowali chorągwie. Nastąpił kolejny atak – piechurzy szwedzcy zdążyli jednak nabić karabiny skałkowe i wystrzelić. Druga salwa spowodowała że polskie skwadrony „z gołymi brzuchami, jak na jatki prowadzone były”⁴¹. W drugim starciu straty były jeszcze większe, chociaż czołowe chorągwie wytrzymały szwedzki ogień. Tym razem Polacy zaatakowali batalion pikinierów wermlandzkich pułkownika Roosa, co spowodowało, że szarża straciła na impecie. Husarze nie posiadali już kopii, zaatakowali więc szablami. W sukurs przyszli im pancerni z dzidami. Jednak długie piki powstrzymały napór Polaków, a jednocześnie z drugiej linii oddały do nich salwę ognia karabinowego bataliony kalmarskie pułkownika Rancka.

W jednej z relacji szwedzkiej tak opisano wydarzenie: „ogień naszej piechoty zamieszał w ich szeregach i nie dopuścił do ponownego zwarcia szeregów, w ten sposób zostali rozproszeni i zmuszeni do ucieczki w różne strony”⁴². Potwierdza to tezę, iż szybki i zmasowany ogień szwedzkich flint skałkowych zaskoczył Polaków i doprowadził do rozluźnienia szyku. Wiemy jednak, iż piechota szwedzka użyła w boju także ruchomych drewnianych przeszkód, tzw. kozłów hiszpańskich, które najeżone pikami skutecznie powstrzymały szarżę kawalerii, a w konsekwencji spowodowały klęskę polskiego zgrupowania⁴³.

Kolejną przyczynę porażki należy upatrywać w niekorzystnym uformowaniu skwadronów – zazwyczaj za husarzami szykowano pancernych, aby wykorzystać ich siłę ognia i manewru. Pozwalało to na wykorzystanie tych elementów taktyki jazdy, a brak koordynacji i rezygnacja z broni palnej kończyły się niepowodzeniem. Tak było podczas bitwy warszawskiej 1656 r. Kontratak jazdy w bitwie podhajeckiej 1698 r. nie powiódł się z powodu przewagi liczebnej Tatarów i konieczności szarżowania pod górę. Elementy te potrafił skoordynować Jan III i jego oficerowie w bitwie pod Wiedniem w 1683 r. Pod Kliszowem nie zdał egzaminu system podziału pułków na skwadrony, ponieważ do chorągwi husarskiej dołączono tylko po dwie pancerne (liczyły one po 160-180 ludzi), co zadecydowało o słabości owych pododdziałów, a tym samym o nieskuteczności ich uderzenia przełamującego. Ponadto pancerni nie mogli wesprzeć husarzy bronią palną, bowiem jej nie mieli – polskie i szwedzkie źródła milczą na ten temat. Również znana instrukcja hetmańska powstała pod wpływem doświadczeń z batalii kliszowskiej sugerowała szarżę pancernych tylko z użyciem dzid i szabel. W starciu wręcz zestaw uzbrojenia zaczepnego Polaków był właściwy, ale w szarży na piechotę uzbrojoną w szybkostrzelne karabiny skałkowe i piki okazał się nieskuteczny.

Szarża jazdy polskiej nie powiodła się i jeźdźcy małymi grupkami w luźnym szyku spływali w kierunku ugrupowania wyjściowego swoich wojsk. Zamieszanie to skutecznie wykorzystał król szwedzki uderzając na czele smalandzkich i skanijskich szwadronów na wycofujące się chorągwie jazdy polskiej, które powoli wracały na swoje stanowiska. Tymczasem Lubomirski podjął już decyzję o wycofaniu swoich jednostek z pola bitwy.

Decyzja ta po dzień dzisiejszy stanowi przedmiot zainteresowań i dociekań wielu historyków z powodu kontrowersyjnego wydźwięku i dalszych konsekwencji.

Oddajmy na początek głos samemu hetmanowi, który w 1703 r. tak tłumaczył swój postępek: „bez wojennej rady, bez zniesienia się, bez zważenia sił nieprzyjacielskich, a nawet nie mając czasu rekognoskować miejsca na uszykowanie wojska, musiałem na nieprzyjacielski fortel stanąć tumultuario [pospiesznie zebrawszy – przyp. M.W.] prawie amgine (wojsko) dla krótkości czasu bez piechot, bez dragonii, przeciwko tak ognistemu nieprzyjacielowi, a jeszcze consulto przeciwko chorągwiom polskim co przedniejsze robur (doborowych) piechot swoich obracającemu, któremi próbując szczęścia zwłaszcza kilka szwadronów naszych, spotkawszy się rezolutnie, a nie mogąc złamać formalnej potęgi, retirować się musiały”⁴⁴. Było to jakby podsumowanie i jednocześnie usprawiedliwienie się wobec opinii publicznej działań pod Kliszowem. Ciekawe są natomiast jego uwagi poczynione tuż po bitwie. Hetman napisał do prymasa Michała Radziejowskiego 22 lipca, podkreślając wymienione wyżej zaniedbania, wynikłe zresztą nie z jego winy, ale również jednoczesne opuszczenie pola bitwy przez wojska saskie prawego skrzydła⁴⁵. Prymas miał jednak doniesienia o przebiegu bitwy i od Augusta II, który wyraźnie obwiniał Lubomirskiego o ucieczkę jego wojsk, „nie doczekawszy a la premiere de charge de l’ennemi” spowodowanie osamotnienia i odejście Sasów z prawego skrzydła, lecz dopiero po Polakach. Król był ponadto przekonany, iż klęska była spowodowana nieufnością sprzymierzeńców, którzy obustronnie bali się współdziałania wojskowego ze Szwedami na polu bitwy⁴⁶. W świetle przedstawionych ocen na decyzję hetmana wpłynęły więc sprawy wojskowe i polityczne.

Przyjrzyjmy się tym pierwszym – należy zgodzić się z poglądem hetmana, iż nie był on przygotowany do starcia, lecz został zaskoczony decyzją Augusta II o podjęciu walki, wymuszoną niejako przez inicjatywę taktyczną Karola XII. Brak rozpoznania terenu i wojsk nieprzyjaciela oraz ustaleń rady wojennej podkreślał również hetman Adam Sieniawski i inni przedstawiciele wojska koronnego⁴⁷. Decyzję o szarży podjął więc hetman sam, może tylko uzgodniwszy ją z Sieniawskim i z niektórymi oficerami, licząc na szybkie i błyskotliwe zwycięstwo. Wykonanie decyzji – jak przyznawał Lubomirski – nie powiodło się. Wówczas w myśl ustaleń taktycznych z Augustem II powinien wejść z chorągwiami koronnymi na tyły prawego skrzydła saskiego. W tym czasie wojska generała Flemminga odpierały jeszcze ataki szwedzkie, ale tylko biernie, nie mogąc skutecznie wesprzeć szarży polskich kawalerzystów. Zabrakło bowiem koordynacji działań, co podkreśla P. Stok cytując wypowiedź szwedzkiego uczestnika bitwy: „[...] gdyby atak ten nastąpił w tym samym czasie, gdy prawe skrzydło było już zaangażowane w walce i Polacy dotrzymaliby placu, jak to powinni uczynić, wówczas bylibyśmy zniszczeni”⁴⁸. Słowa te przeczą więc bałamutnym usprawiedliwieniom hetmana, bowiem Sasi trwali jeszcze na swoich pozycjach, gdy Lubomirski podjął decyzję odwrotu.

Tak więc około godziny 13.45-14.00 masa polskiej jazdy wycofała się z zajmowanych pozycji i spływała w kierunku południowym do rejonu wsi Kije. Za chorągwiami podążała artyleria. Konie ciągnęły cztery armaty, „oprócz jednego małego działka, które dla zabicia dwóch koni dyszlowych zostać się na polu musiało”, a po bokach maszerowali artylerzyści⁴⁹. Ścigały ich szwadrony kawalerii szwedzkiej do Kii, potem zawróciły w stronę wojsk saskich generała Flemminga. Niepokojone jednostki koronne pomaszerowały w kierunku Pińczowa.

Do godziny 14.00, gdy Polacy nadal bezskutecznie szarżowali na wojska szwedzkie, prawe skrzydło saskie blokowało umiejętnie szwadrony jazdy Karola XII, próbując je atakować, by odciążyć manewry oddziałów koronnych. Generał Vellingk około godziny 14.00 stwierdził nieobecność Polaków i wydał rozkaz do ataku na pododdziały generała Flemminga. Szwedzi zaplanowali uderzenie od czoła przy wsparciu piechoty i z jednoczesnym oskrzydleniem pozycji saskich. Celem było ostateczne zniszczenie prawego skrzydła saskiego. Po stronie szwedzkiej uformowano kolumnę uderzeniową w sile 8 szwadronów kawalerii z regimentów skanijskiego i smalandzkiego, utworzono front szerokości około 600 m i głębokości około 10 m. Zapewne 4 szwadrony smalandzkie stanęły w pierwszej linii, a 4 szwadrony skanijskie – w drugiej. Same szwadrony – jak wiemy – szykowały się systemem „kolano za kolanem” w dwóch limach, a żołnierze uzbrojeni byli w parę pistoletów i pałasze walońskie. Po stronie saskiej stały tutaj regimenty guarde de corps, dragonii i kirasjerów – w dobrym porządku i mające za sobą doświadczenia ze wstępnych potyczek ze Szwedami. Około godziny 14.00 uderzyły na pozycje wojsk Augusta II 4 szwadrony smalandzkie.

Kawalerzyści posuwali się początkowo dość wolno, stępa, w luźnym szyku, oczekując komend podoficerów, którzy bacznie śledzili poczynania nieprzyjaciela, aby w zależności od jego działań wydać odpowiednie rozkazy. W lipcowym słońcu doskonale prezentowali się rośli Szwedzi na dużych i dorodnych koniach, ubrani w granatowe mundury z żółtymi wyłogami. Błyskały w słonecznym świetle ogniki oficerskich szpad, słońce odbijało się też w wyciągniętych ku górze szpadach walońskich. Konie szły stępa trzymane wprawnymi rękoma kawalerzystów i ich kolanami, oczekując uderzenia ostrogami. Pierwsze szwadrony ominęły sprawnie strumyk otoczony błotnistymi brzegami i wyszły na suchą przestrzeń. Dzień był pogodny i widoczność dobra, toteż z odległości 600-700 m Szwedzi widzieli już szyki jazdy saskiej. Szwadrony stały w dobrym porządku, podoficerowie ustawiali jeszcze niektóre szeregi, łopotały sztandary – i wydawało się, że Sasi są tuż-tuż... Żołnierz szwedzki czuł się wyśmienicie, miał za sobą pierwsze i szczęśliwe potyczki, wierzył ponadto w swoich dowódców. Szeregi zbliżały się ku sobie nieubłaganie i Szwedzi czuli nieprzepartą wolę walki, mocniej ujęli więc szpady, raz jeszcze sprawdzili umieszczone po bokach siodła pistolety, ściskając kolanami konie odmawiali w duchu psalmy modlitwy. Około 200 m od pozycji nieprzyjaciela podoficerowie wydali pierwsze komendy. Szeregi kawalerzystów zaczęły się wolno zwierać i żołnierze czuli się pewniej, gdy ich kolana zwarły się z kolanami towarzyszy broni. W chwilę potem stanowili już gotową do ataku kolumnę, która posuwała się naprzód niczym granatowy „pług śnieżny” najeżony szpadami skierowanymi w stronę Sasów. Pierwszą linią frontu Szwedów dowodził doświadczony pułkownik Stahlhammer, drugą – major Mörner. Zgrupowani wokół nich podoficerowie z chorążym niosącym sztandar pułku widoczni byli z daleka, podobnie jak i dowódcy drugiej linii – regimentu skanijskiego. Dowodził tutaj pułkownik Ridderschantz, a w drugiej linii major Ridderschöld. Po kilkunastu sekundach, gdy stwierdzili wymaganą zwartość szwadronów, odstępy i uszykowanie, tempo marszu, a zwłaszcza odległość od przeciwnika, zadecydowali uderzyć. Po komendzie „do ataku” – pierwsza linia kirasjerów smalandzkich poderwała konie i przeszła w kłus, za nią podążyła także w zwartym szyku druga linia. W jednej chwili szwadrony przeszły z kłusu w półgalop i z wyciągniętymi pałaszami natarły na szereg saskich konnych gwardzistów. Ci z bliskiej odległości wystrzelili z pistoletów. Zaskoczyło to Szwedów – kilku rannych spadło z koni wprowadzając zamieszanie w linii szyku. Po chwili uderzył w pozostałe szeregi ogień karabinów dragonów królewskich, co spowodowało zamieszanie następnych szeregów. Rannych zostało kilku następnych kirasjerów, ale największe straty odniosły konie, które zmieniły zwartość szyków szwadronów. Uderzenie przełamujące Szwedów zatrzymało się – sytuacja stawała się coraz bardziej krytyczna dla jednostek szwedzkich.

Tymczasem żołnierze pieszych regimentów z uwagą i z niepokojem obserwowali przebieg walki, a dowodzący tutaj generałowie Lieven i Stenbock pilnie śledzili poczynania obu stron, aby w decydującym momencie przyjść kirasjerom z pomocą. Okazja nadarzyła się w chwili, gdy szwadrony smalandzkie zostały zepchnięte w kierunku strumyka i powstała dogodna luka do oddania salw ogniowych z karabinów. Znajdujące się tutaj bataliony regimentów pieszych, pod dowództwem generała Stenbocka, włączyły się wówczas do akcji. W ciągu trzech minut bataliony uplandzkie oddały jedynie dwie salwy z karabinów skałkowych, ale powstrzymały dalszy napór Sasów. Padło kilkunastu zabitych, ranni żołnierze i konie zmieszały szyki wojsk Flemminga. Ponowne dwie salwy batalionów westsmalandzkich spowodowały kolejne straty wśród nacierających Sasów⁵⁰.

Dowodzący tutaj generał Vellingk szybko zorientował się w trudnej sytuacji i postanowił kontratakiem przechylić szalę zwycięstwa na swoją stronę. Nim gwardziści sascy zdołali wystrzelić po raz wtóry, oficerowie poderwali do ataku kolejne szwadrony smalandzkie, które w galopie uderzyły na pozycje Flemminga. Błysnęły w słońcu szpady oficerów, masa pałaszy walońskich uderzyła w Sasów. Żołnierze szwedzcy mocno dzierżyli broń, a widząc przed sobą czerwone mundury saskich gwardzistów, ich zaciekłe twarze pomieszane strachem i agresywnością, zaatakowali z całą siłą. Wówczas doszło do walki wręcz. Lekkie szpady saskie ginęły w natłoku masywnych i sprawnych pałaszy walońskich, które cięły i kłuły z dużą siłą. Walczono pojedynczo, konie pod naciskiem kolan i ostróg błyskawicznie zmieniały pozycje, odskakiwano więc i doskakiwano do siebie, aby tym celniej uderzyć. Z czasem wchodzące do boju szwadrony ściskały się i napierały szeregi walczących, tłok stawał się większy i ograniczał ruchy walczących. Żołnierzom wydawało się, że walczyli całą godzinę – tymczasem czas biegł nieubłaganie. W kilka minut legło pokotem kilkunastu zabitych, drugie tyle zwijało się z bólu od odniesionych ran, tryskała krew podniecając Szwedów do dalszej walki. W miarę upływu czasu bitwa zaostrzała się i szala zwycięstwa poczęła przechylać się na stronę jednostek karolińskich. Górę brały pałasze walońskie, nawet kolby karabinów saskich dragonów nie mogły im się skutecznie przeciwstawić. Uderzenie było piorunujące – zwarte oddziały szwedzkich kirasjerów dopełniły reszty i w toku dalszej walki wręcz zepchnęły Sasów do rozpaczliwej obrony. Została ona dodatkowo osłabiona dwukrotnym ranieniem dowodzącego generała Flemminga, którego wywieziono z pola bitwy. W jego miejsce przybył August II, ale królewskie próby zorganizowania oporu i powstrzymania odwrotu szwadronów okazały się bezskuteczne. Wprawdzie zdołał uszykować regimenty kirasjerów gwardii i Jordana, ale atakujący Szwedzi zmusili je do ucieczki przez Kokot i w kierunku wsi Kije. Dwa szwadrony skanijskie poszły w pościg⁵¹. Tak przestało praktycznie istnieć prawe skrzydło szyku sasko-polskiego.

Ocena działań taktycznych na tym skrzydle jednoznacznie pokrywa się z ustaleniami P.Stoka. Wybór miejsca i czasu natarcia wojsk szwedzkich na pozycje polskie Lubomirskiego i saskie Flemminga był logiczny – widać tutaj właściwą pracę Karola XII oraz jego dowództwa. Po stronie zwycięzców była większa skuteczność taktyczna, czyli związanie ruchu kawalerii z ogniem piechoty. Taktyka szwedzka zdała egzamin w obronie (odparcie uderzeń polskiej jazdy) i w ataku (na szwadrony saskie). Jeśli w pierwszym wypadku decydującą rolę odegrał skuteczny ogień karabinów skałkowych, to w drugim – pałasze walońskie kawalerii okazały się silniejsze w walce wręcz. P.Stok podkreśla również wysokie morale żołnierza szwedzkiego, który niewątpliwie przewyższał swoją postawą nieprzyjaciół⁵².

DRUGA FAZA BITWY

Pomiędzy godziną 13.00 a 14.00 również centrum szyku saskiego było uwikłane w walkę z przeciwnikiem. Jak pamiętamy, po stronie szwedzkiej pozostały tutaj cztery bataliony regimentu gwardii przybocznej (1 grenadierów majora Sperlinga i 3 gwardyjskie pułkownika Posse, majora Gyllenkrooka i kapitana Arvidsona – te dwa ostatnie z pikami) oraz batalion z regimentu pułkownika Ekeblada. Tuż przed godziną 14.00, gdy z pola bitwy wycofały się chorągwie koronne, dołączył do nich batalion z regimentu uplandzkiego majora Posta i batalion z regimentu westerbodzkiego majora Fersena⁵³. W sumie ugrupowanie szwedzkie liczyło 7 batalionów piechoty w sile około 3500 żołnierzy uszykowanych w czterech szeregach o szerokości frontu około 800 m i dość głęboko na prawie 200 m. Ich siłą była przede wszystkim broń palna – nowoczesne i szybkostrzelne karabiny skałkowe bijące na odległość 100 m. Dodatkową osłonę od ataków kawalerii stanowiły piki dwóch batalionów gwardyjskich Karola XII oraz działa. Ich dowódca generał Posse sprawował jednocześnie dowództwo nad całym szykiem centrum. Naprzeciwko żołnierzy szwedzkich dowództwo saskie skoncentrowało 18 batalionów piechoty w sile prawie 7000 żołnierzy uszykowanych w dwóch rzutach o szerokości frontu około 900 m i głębokości do 200 m. Bataliony saskie, również uzbrojone w karabiny skałkowe, szykowały się w cztery szeregi, lecz strzelały odmiennie niż przeciwnicy, plutonami, a nie szeregami. Od ataków kawalerii broniły je kozły hiszpańskie, a ogniem wspierała artyleria. Dowództwo sprawował tutaj generał Schulenburg z generałem Denhoffem – dowódcą polskiej gwardii królewskiej⁵⁴.

Centrum szyku saskiego – jak wiemy – stanowiła umocniona reduta. Jej trzonem był półkolisty pagórek „Kułaki” o wymiarach 600 x 250 m położony na wysokości około 220 m, górujący nad doliną, ubezpieczony ciekiem wodnym i podmokłymi łąkami od czoła, a na skrzydłach obozem wojsk królewskich. Znajdował się on między Kliszowem i Kokotem. Trampe pisze o naturalnym ubezpieczeniu wzniesienia mokradłami oraz o poczynionych tutaj pracach przez inżynierów saskich. Dostosowali oni pagórek do obrony w formie okopów i fos⁵⁵. Zachowane ryciny nie pokazują ich jednak w formie graficznej, natomiast wywyższają samo wzniesienie, chociaż zapewne w rzeczywistości różnica poziomów wahała się od 5 do 10 m. Sasi dysponowali tutaj 45-49 działami, liczba ta została ostatecznie ustalona przez J.Wimmera⁵⁶. Należy zgodzić się, że część z nich zapewne o wagomiarze od 0,5 do 3 funtów Sasi umieścili w linii piechoty, a 32 działa o cięższym wagomiarze (6-, 8-, 12- i 24-funtowe) ustawili na wzniesieniu. Ich donośność była niewielka, uzależniona od rodzaju działa i przeznaczenia, używano bowiem kul pełnych, żelaznych, granatów oraz kartaczy. Przy strzelaniu kulami i granatami pociski armatnie raziły skutecznie na odległość 450-600 m (6-24 funtów), a przy użyciu kartaczy – na odległość 300-400 m (6-12 funtów). Sprawna obsługa działa potrafiła oddać jeden strzał na kilka minut. Oprócz dział umieszczono też wozy z kulami, prochem, sprzętem artyleryjskim oraz konie fryzyjskie do transportu dział i wozów⁵⁷. Duża stosunkowo liczba koni była spowodowana trudnościami transportowymi. Wystarczy podać, iż do przewozu działa 24-funtowego konieczne były 24 konie, 12-funtowego – 12, a działka regimentowego – 3 wierzchowce. Załogę reduty stanowiło 355 saskich artylerzystów, czyli kompania ogniomistrzów i cztery kompanie kanonierów po trzech oficerów i 75 szeregowych żołnierzy. Obsługa artylerii saskiej była już gotowa: działa ustawione na pozycjach i naładowane, w pobliżu stały wozy z kulami i prochem, otaczały je kompanie kanonierów, śledząc z niecierpliwością ruch wojsk przeciwnika, swoich oficerów i ogniomistrzów. Kiedy granatowa linia piechoty szwedzkiej zbliżyła się już do reduty na odległość 400 m, padły pierwsze rozkazy. Wówczas ogniomistrze przystąpili do dział z lontownicami i przyłożyli ogień do zapałów, a gdy lont spalił się i iskra doszła do komory prochowej – wyrzucony granat poszybował w kierunku szeregów nieprzyjacielskiej piechoty. Grzmot wystrzału uderzył w dolinę, przyniósł obłok dymu i po krótkiej chwili rozwiał się, ukazując skuteczność saskich armat. Działo odjechało do tyłu na odległość kilku metrów. Oficerowie podeszli więc do krawędzi reduty i bacznie obserwowali, gdzie padł pocisk. Gdyby odległość była niewystarczająca, zapewne kazaliby podnieść kąt lufy, aby zwiększyć donośność. Ale była ona dostateczna, toteż padły dalsze rozkazy i żołnierze przystąpili do ich wykonania. Część dopchała działa na pierwotne pozycje, kilku z nich wyczyściło wyciorami lufy i wsypało proch. Wówczas następni kanonierzy wepchali do luf kartacze, piechurzy szwedzcy zbliżali się bowiem coraz bardziej i należało ich skutecznie powstrzymać. Tymczasem sascy ogniomistrze wycofali się, by nie zaprószyć ognia. Czekali cierpliwie na zakończenie przygotowań, po rapierem, a nawet kolbą karabinu. Z jednej więc strony nie mogli dopuścić przeciwnika do swoich pozycji, z drugiej zaś, wykorzystując zapewne zbyt powolne tempo natarcia Szwedów (teren był tutaj zabagniony) skierowali na nich silny ogień karabinowy.

Czerwone szeregi piechurów saskich zatrzymały się w miejscu rozkazami podoficerów. Padły komendy i rozpoczęto przegrupowywanie batalionów, aby z szyku szeregowego przejść do działania plutonami. Sprawnie wydzielono 8 plutonów, przydzielając do każdego pododdziału jednego doświadczonego oficera, by „żołnierze według komenderunku ognia dawali”. Ci zaś uformowali kolumnę w cztery parzyste i cztery nieparzyste plutony i ustawili się w szyku czteroszeregowym. Na rozkaz podoficerów pierwszy szereg położył się na ziemi, drugi przyklęknął, a trzeci i czwarty stanęły za nimi. Lufy nabitych karabinów żołnierze umieścili nad prawymi ramionami kolegów znajdujących się w przednim szeregu. W przerwach między plutonami stanęli grenadierzy, dzierżąc ręczne granaty i podobnie jak pozostali żołnierze oczekiwali na komendę, by rzucić je w kierunku przeciwnika. Oficerowie konno ze szpadami w dłoniach czekali cierpliwie na poczynania Szwedów. Promienie lipcowego słońca lśniły na czerwonych kurtkach mundurowych, odbijając się na metalowych częściach oporządzenia, na lufach flint skałkowych i szpadach oficerskich. Nad nimi spływał poruszany podmuchami wiatru olbrzymi sztandar z cyfrą elektorów saskich oraz z herbem Wettinów. Kiedy piechota szwedzka zbliżyła się na odległość 150 m, padła pierwsza komenda: „gotujcie się”. Żołnierze naciągnęli kurki flint, chwilę później na rozkaz „dajcie ognia” wystrzeliły wszystkie plutony nieparzyste. Teraz na rozkaz podoficerów przystąpiły do ponownego naładowania karabinów, a plutony parzyste oddały salwę. W tym czasie pozostałe plutony były już przygotowane do wystrzałów, padła więc ponownie komenda „dajcie ognia” i teraz pododdziały nieparzyste wkroczyły do akcji, potem zaś parzyste..., zachowując ciągłość ognia karabinowego. Natarcie szwedzkie zostało powstrzymane.

Tymczasem granatowa linia piechurów karolińskich ustawiła się w szyku dwuszeregowym. Na niewielkim wzniesieniu stał na koniu generał Posse w otoczeniu oficerów, zastanawiając się nad rozwiązaniem taktycznym kolejnego uderzenia. Wszyscy mieli w pamięci słowa Karola XII, że „piechocie nie wolno strzelać, póki żołnierze nie zobaczą białek w oczach przeciwników i gdy oddadzą już pierwszą salwę, musieli atakować na wroga ze swoimi pikami, bagnetami i pałaszami”. Oficerowie pamiętali również, iż szkolili wprawdzie żołnierzy w strzelaniu plutonami, ale król wierzył bardziej w skuteczność oddawania salw szeregami. Dawało to bowiem jednocześnie 200 strzałów, a przy działaniu plutonami tylko 50. W tym ostatnim wypadku salwy padały jedna po drugiej, chociaż hamowało to tempo marszu. W natarciu szeregami przerwy następowały wymiennie, a marsz batalionów był sprawniejszy. Kolby karabinów szwedzkich pozwalały na strzelanie z ramienia i z biodra, a obsługa ich była bardzo skuteczna. Tymczasem Sasi przeciwstawni im metodę strzelania plutonami, a dodatkowym ich atutem był skoncentrowany tutaj ogień artylerii. Oficerowie szwedzcy zdecydowali się na ponowny atak. Podoficerowie uformowali i wyrównali szeregi, żołnierze nabili karabiny i nałożyli bagnety spodziewając się walki wręcz. Granatowy szereg stał niby ściana w odblaskach południowego słońca, połyskiwały tylko szpady oficerów, lufy i bagnety karabinów. Nad batalionami łopotały niebiesko-złote sztandary z cyfrą królewską. Starzy, zaprawieni w bojach żołnierze spoglądali z ufnością na swoich podoficerów mocno ściskając karabiny i odmawiając po cichu modlitwy. W batalionach panowała cisza, tylko z oddali, z lewego skrzydła dobiegały odgłosy walki, wzbierały się tumany kurzu i pyłu, znać, że kawaleria toczyła uporczywy bój z Sasami. Z czasem pył opadł, widać było poszczególne szwadrony, nawet pojedynczych kawalerzystów walczących z nieprzyjacielem. Gdzieniegdzie uderzał w dolinę huk wystrzałów armatnich, ale lipcowy wietrzyk rozwiewał szybko dym i znów zapadała cisza. Nagle przed batalionem grenadierów pojawił się na białym koniu major Sperling, machnął szpadą i wydał rozkaz do ataku. Zawarczały bębny, odezwały się podniesione głosy podoficerów, załopotały sztandary – granatowa ściana poruszyła się z wolna. Za pierwszym batalionem poszły następne – chwilę potem żołnierze szwedzcy już biegli, aby przebyć w dość szybkim tempie odległość 150 m. Strzelali przy tym z karabinów, nawet zbytnio nie celując. Jednakże i tym razem celny ogień piechoty i artylerii saskiej powstrzymał natarcie pododdziałów generała Posse.

Jednocześnie czołowe regimenty saskie ruszyły w kierunku Szwedów, powodując, że ich sytuacja w centrum stawała się z każdą chwilą coraz groźniejsza. Tymczasem na lewym skrzydle wojsk Karola XII sukcesy taktyczne jego oddziałów pozwoliły na swobodne odejście kilku szwadronów kawalerii generała Vellingka – były to prawdopodobnie szwadrony smalandzkie i skanijskie drugiego rzutu generała Nierotha. Z prawego skrzydła przesunięto tutaj kilka szwadronów z regimentu ostgodzkiego pułkownika Buhrenschilta i majora Starkenfelta. Jednocześnie uzyskano wsparcie ogniowe batalionów piechoty z lewego skrzydła generała Stenbocka. Pomoc ta nadeszła we właściwym momencie i trzecie uderzenie piechoty szwedzkiej wraz ze wspomagającymi ją szwadronami kawalerii rozstrzygnęło los centrum. Sasi rozpoczęli powolny odwrót⁵⁸. W jego trakcie pułkownik Buhrenschilt na czele dwóch szwadronów regimentu ostgodzkiego podszedł na bliską odległość do tylnego regimentu piechoty saskiej pułkownika Steinaua i bez jednego wystrzału wziął wszystkich do niewoli. Tymczasem generał Schulenburg zorientował się, iż prawe skrzydło wojsk sasko-polskich przestało istnieć, a więc jego dalszy opór mógł się okazać nadaremny. Zdecydował przeto wycofać swoje bataliony na wzgórze, gdzie znajdowała się artyleria i gdzie przybył także August II. Postanowiono uporczywie bronić pozycji saskich.

Tymczasem działania wojsk saskich na lewym skrzydle miały charakter ofensywny. Zgodnie z poleceniem Augusta II Sasi chcieli zaatakować i oskrzydlić prawe skrzydło oddziałów szwedzkich, korzystając z ich manewrów. Skoncentrowane tutaj szwadrony kawalerii (okrakiem na drodze Kliszów-Rębów i przed tą ostatnią wsią) pod dowództwem marszałka Steinaua i generała Trampe miały przed sobą kawalerię przeciwnika feldmarszałka Rehnskiólda, ale również mokradła i zabagnione łąki nadrzeczne oraz strumyk wpadający do Nidy. Steinau miał na swoim skrzydle 7 regimentów kawalerii (28 szwadronów) w sile około 4000 żołnierzy. W centrum stały 3 regimenty dragonii (królewicza Mildaua i Goltza), na flankach zaś 4 jednostki kirasjerów – gwardyjskie oraz Steinaua i Eichstadta. Szyk był tutaj dwurzutowy o szerokości frontu około 1100 m i głębokości 200 m. Szwadrony kirasjerów uzbrojone w rapiery i pistolety uzupełniały pododdziały dragonów o zwiększonej sile ognia. Za strumieniem przed wsią Borczyn stało natomiast ugrupowanie kawalerii szwedzkiej Rehnskiölda w sile 21 szwadronów (gwardie, regimenty: przyboczny i ostgodzki), czyli blisko 2700 żołnierzy w dwóch rzutach. Szyk wojsk szwedzkich był linearny o szerokości prawie 1100 m i głębokości około 200 m. Znajdowały się tutaj znane z waleczności szwadrony drabantów królewskich generała Wrangla, dragoni gwardii pułkownika Hamiltona oraz kirasjerzy – uzbrojeni w pałasze i pistolety. Kawaleria karolińska dodatkowo została wzmocniona dwoma batalionami regimentu westerbodzkiego pułkownika Fersena i majora Hjörnhufwuda oraz batalionem z regimentu pułkownika Hammerhielma (z drugiego rzutu centrum), a także kilkoma działami. Rehnskiöld miał do pomocy doświadczonych generałów: Horna, Mörnera i Spensa – ten ostatni dowodził drugim rzutem kawalerii⁵⁹.

Około godziny 14.00 kawaleria saska opuściła swoje pozycje wyjściowe, minęła wieś Rębów i przedostała się na drugą stronę strumyka częściowo zasypując go wiązkami chrustu, częściowo po groblach i wpław. Sasi stracili blisko pół godziny na mozolne przeprawy przez trzęsawiska i łąki, co spowodowało, że pierwotny zamiar zaskoczenia nie powiódł się. Ale wojsko Augusta II zjawiło się pod pozycjami szwedzkimi, tak „że nie tylko pomiędzy wrogie wojska weszło, ale także pod armaty podeszło”⁶⁰. Uderzenie pierwszego rzutu saskiego było bardzo silne, poprzedzone salwą sześciu czołowych szwadronów dragońskich. Salwa trafiła w szwadron gwardii dragońskiej Karola XII, wprowadzając pewne zamieszanie w szeregach przeciwnika, zwłaszcza z powodu zastrzelenia wierzchowców z pierwszego szeregu. Również regiment przyboczny kirasjerów majora Kreutza poniósł pewne straty⁶¹. Uderzenie saskich szwadronów zostało jednak powstrzymane silnym ogniem karabinów piechoty skierowanym z centrum szyku. Piechurzy szwedzcy oddali więc dwie salwy i natarcie zgrupowania generała Trampe zostało udaremnione.

Dowodzący tutaj marszałek Steinau doskonale zdawał sobie sprawę z powagi sytuacji. Jego pierwotny plan zaskoczenia nieprzyjaciela nie powiódł się z racji opóźnienia na przeprawach, ale także ze względu na wzmocnienie skrzydła szwedzkiego przez bataliony piechoty. Steinau postanowił kontynuować działania bojowe manewrem oskrzydlającym na prawe skrzydło sił szwedzkich. Zamierzał opanować niewielki lasek na tyłach pozycji nieprzyjaciela i stamtąd zaatakować Szwedów wiążąc jednocześnie ich siły od frontu. Do wykonania tego zadania Steinau wyznaczył drugi rzut kawalerii w sile 14 szwadronów, czyli około 2000 żołnierzy. Tymczasem doświadczony feldmarszałek Rehnskiöld prawidłowo odczytał plany dowództwa saskiego, przegrupował i przygotował swoje wojska do obrony. Nowy szyk wojsk szwedzkich przypominał „żywą redutę”, bowiem Szwedzi przeszli sprawnie z ugrupowania linearnego do kolumnowego. Kształtem ów szyk przypominał prostokąt, jego krótki bok zwrócony był w kierunku atakujących Sasów, drugi otwarty na wieś Borczyn, dwa dłuższe boki ubezpieczały zaś kolumnę od północy i południa. Jej front stanowił szyk dwóch (albo trzech) batalionów piechoty ubezpieczonych kozłami hiszpańskimi. Od strony południowej (zatem od strumyka i pozycji saskich) uformowano szyk 10 szwadronów kawalerii w jednym rzucie, od północnej (od lasu pod Borczynem) – również zgrupowanie kawalerii w sile 8 szwadronów – w dwóch rzutach. Wymiary tej kolumny mogły więc wynosić 500-600 x 1000 m. Stanowiła ona dość silne i zwarte ugrupowanie dysponujące bronią palną piechoty i masą uderzeniową kawalerii. Owe połączenie ognia i ruchu winno w myśl założeń dowódców szwedzkich w konsekwencji rozgromić wojska saskie. „Reduta” miała nadto istotne zalety obronne – przed czołową linią kawalerii saskiej znajdowały się szwadrony wroga, ale próba obejścia reduty od zachodu trafiała na ogień flankowy piechoty szwedzkiej ukrytej za strumykiem i za kozłami hiszpańskimi. Nawet pokonanie przeszkody powodowało, iż Sasi trafiali wówczas na ugrupowane w dwóch rzutach zgrupowanie kawalerii przeciwnika, prawie niemożliwe do przełamania i do pokonania⁶².

Około godziny 14.30-15.00 kawaleria saska przystąpiła do wykonania zadania taktycznego – dwa szwadrony kirasjerów z regimentu Eichstadta posunęły się naprzód i zajęły ów lasek oraz skraj pasma leśnego. Natrafiły wówczas na uszykowaną kolumnę wojsk szwedzkich i zostały zmuszone do wycofania się na pozycje wyjściowe. Jednocześnie Steinau rzucił do frontalnego natarcia szwadrony pierwszego rzutu, ale i te zostały odparte ogniem karabinów skałkowych. Generałowie Mörner i Horn postanowili wykorzystać zamieszanie nieprzyjaciela i wykonać kontratak jazdą. Wydzielono z własnego szyku: szwadrony regimentu przybocznego majora Kreutza, ostgodzkiego pułkownika Buhrenschilta oraz drabantów królewskich Wrangla. Atak kawalerii szwedzkiej był dynamiczny – szwadrony uderzyły swoim zwyczajem, uszykowane „kolano za kolanem” i z pałaszami walońskimi w ręku, „bez jednego wystrzału”. Szczególnie odznaczył się w kontrataku szwadron drabantów Karola XII⁶³.

Ta elitarna jednostka gwardii liczyła około 200 ludzi i składała się z synów arystokratów i szlachty, którzy posiadali wprawdzie stopnie oficerskie, ale walczyli na polu bitwy jak prości żołnierze. Była to jednostka „gwardii honorowej” Karola XII, uzbrojona na wzór kirasjerów w parę pistoletów i pałasze walońskie. W momencie ataku formowali się w dwa szeregi o szerokości frontu 150-180 m i głębokości 10-15 m. Podoficerowie sprawnie uszykowali linie kawalerzystów poczynając od chorążego stojącego w centrum pierwszego szeregu. Od jego lewej strony każdy drabant trzymał jednocześnie prawe kolano w zagłębieniu kolana swojego towarzysza broni z prawej strony, a kolega z lewej strony trzymał kolano w zagłębieniu jego lewego kolana. Po prawej stronie chorążego drabanci szykowali się podobnie. Szkolono ich przede wszystkim w uderzeniach przełamujących w galopie i w półgalopie w ściśle zwartych szeregach. Regulaminy szwedzkie zalecały, że „kawaleria atakuje zawsze dobrze zwarta i z pałaszami w dłoni. Nikt nie harcuje, ani nie używa karabinu ani pistoletów [...], bowiem tylko rapier zapewnia najlepszy sukces”⁶⁴. Taki sposób walki wielokrotnie przynosił Szwedom zwycięstwo taktyczne na polach bitew.

Drabanci czekali. Uszykowany dwuszereg stał nieruchomo, tylko niebiesko-złoty sztandar poruszał się nad nimi na lipcowym wietrze. W pewnym momencie przed szykiem pojawił się Wrangel i głośnym krzykiem dał rozkaz do ataku. Żołnierze spojrzeli raz jeszcze na swoich kolegów, ujęli mocniej pałasze i ruszyli. Kilkanaście sekund później znaleźli się tuż przed czerwoną linią saskich kirasjerów gwardii i uderzyli w ich pierwszy szereg dążąc do walki wręcz. Rozgorzała straszna walka – gdzieniegdzie błyskały ogniki wystrzałów pistoletowych, lecz drabanci królewscy skoncentrowali się na szermierce. Ich pałasze walońskie okazały się raz jeszcze mocniejsze i skuteczniejsze w indywidualnych starciach, cięły i kłuły żołnierzy saskich bardzo sprawnie. W chwilę później czołowa linia Sasów utraciła kilkunastu zabitych i rannych. Pojawiła się druga, lecz rozgrzani walką drabanci nadal siekli przeciwników spychając ich swoimi szeregami do tyłu. Z lewej i prawej strony zajaśniały mundury saskich dragonów – ich drobne szpady i kolby karabinów nie sprostały jednak impetowi drabantów. Szwedzi „[...] bez jednego wystrzału, z nagimi pałaszami w dłoniach i z boską pomocą położyli ich pokotem” – zanotował w dzienniku szwedzki oficer, a dalej: „ponieważ na wszystkie strony odnieśli sukcesy, powinni stać się dla nas mistrzami”⁶⁵. Był to przełomowy moment walki – przykład drabantów rzeczywiście udzielił się pozostałym szwadronom kawalerii, zwłaszcza regimentu ostgodzkiego, które z impetem uderzyły na przeciwnika. Sytuacja powtórzyła się: „Z nadzwyczajną odwagą nacierali na wroga wszędzie gdzie się pojawiali, albo zmuszali go do ucieczki, albo kładli pokotem”⁶⁶. Stopniowo i systematycznie Szwedzi zdobywali teren wypierając zeń szwadrony nieprzyjaciela, które w popłochu wychodziły z pola walki. Szwadron kirasjerów gwardii (królowej) w trakcie walki przebił się przez szyki szwedzkie i osamotniony znalazł się pod wsią Borczyn, gdzie został zmuszony do oddania się w niewolę. Dalsze szwadrony saskiej kawalerii wycofały się na Wierzbicę, ale dostały się w rejon działania trzech szwadronów skanijskich generała Vellingka, który ścigał je aż do wsi Kokot. Tam żołnierze sascy zostali zabici albo ugrzęźli w zabagnionych łąkach. Grupa kawalerii z feldmarszałkiem Steinauem na czele wycofała się w kierunku wsi Rębów przez mokradła i łąki. Tutaj doszło do ponownego starcia wręcz z żołnierzami szwadronów regimentu przybocznego generała Spensa. Przewaga Szwedów była wyraźna, kawaleria saska została zatem pokonana i zepchnięta na nadrzeczne moczary. Tylko kilku szwadronom udało się przekroczyć Nidę.

Tymczasem na głównym południowym kierunku uderzania wojska szwedzkie kontynuowały pościg, ale kawalerzyści Karola XII posuwając się coraz dalej grzęźli w zabagnionych łąkach i moczarach usytuowanych poza Kliszowem, co spowodowało przerwanie działań. To samo dotyczyło żołnierzy saskich – porzucili broń i oporządzenie i pojedynczo, ale bezskutecznie, próbowali przebyć bagna. Jeden ze szwadronów kawalerii postanowił poddać się Szwedom i dobosze poczęli bić w bębny na znak kapitulacji, podobnie uczyniły pozostałe pododdziały. Wówczas generał Horn wysłał na bagna drabanta Rolanda, w celu uzgodnienia z oficerami saskimi warunków poddania się. Około godziny 16.00 zakończono rozmowy i Sasi powoli zaczęli kierować się w stronę swojego obozu, oczekując na decyzje szwedzkich dowódców. Ci bowiem doskonale wiedzieli, iż z powodu niemożności kontynuowania pościgu tylko w ten sposób zdołają doprowadzić do wyeliminowania siły żywej przeciwnika⁶⁷. Oficerowie sascy także widząc bezcelowość dalszego oporu, gdy z walki wyłączono ich prawe skrzydło i los centrum był w zasadzie przesądzony, postanowili oddać się z żołnierzami do niewoli.

Po zniszczeniu i odwrocie lewego skrzydła saskiego na placu boju pozostała jeszcze silnie umocniona reduta w centrum szyku. Dysponowała ona nadto odwodem kawalerii z prawego skrzydła wojsk Augusta II. Ustawione tutaj działa i ogień piechoty saskiej poczyniły wiele strat wśród nacierających z trzech stron pododdziałów szwedzkich. Ale przewaga ogniowa i moralna była po stronie żołnierzy Karola XII. Nawet obecność na wzgórzu Augusta II, który opuścił dotychczasowe stanowisko dowodzenia w dworze kliszowskim, nie przesądziła losu jego oddziałów. Król już po ucieczce lewego skrzydła był przekonany o konieczności odwrotu, ale nasilające się ataki nieprzyjacielskiej kawalerii i piechoty upewniały go w powziętej decyzji. Około godziny 15.30-16.00 nakazał sformowanie kolumny odwrotowej. Na jej czele znajdowały się szwadrony kawalerii pod dowództwem samego króla, potem postępowały bataliony piechoty z reduty, kierując się przez obóz w stronę Pińczowa. Po uciążliwym marszu miasto to osiągnięto około godziny 18.00. Karol XII dość późno zorientował się w poczynaniach Sasów, którzy zostawili na reducie część swoich wojsk z zadaniem osłony odwrotu. Około godziny 16.00 szwadrony lewego skrzydła Szwedów zamknęły drogę na kierunku pińczowskim, co spowodowało, iż część batalionów saskich z działami zmuszona była wycofać się z pola bitwy na zabagnione łąki i trzęsawiska ciągnące się za Kliszowem i obozem saskim. Spotkały one tutaj uciekających żołnierzy ze szwadronów lewego skrzydła. Wówczas nastąpiła chaotyczna ucieczka – żołnierze sascy szukali drogi odwrotu na własną rękę, porzucając po drodze broń i oporządzenie. Wielu z nich potopiło się w bagnach, innych Szwedzi po prostu zastrzelili. Ponadto Sasi byli zmuszeni do zatopienia dział w mokradłach i porzucenia bagaży, które potem dostały się żołnierzom szwedzkim. Około godziny 16.30, przy dźwiękach szwedzkiej muzyki wojskowej, zwycięski król Karol XII wkroczył do obozu saskiego, obejmując w posiadanie pozycje przeciwnika⁶⁸.

Druga faza starcia pod Kliszowem także miała dramatyczne momenty. Wprawdzie prawe skrzydło saskie zostało praktycznie wyeliminowane z boju, lecz zostało jeszcze silne centrum i lewe skrzydło wojsk Augusta II. Król i Steinau wykazali tutaj dużo zimnej krwi i znajomość taktyki preferując ofensywny i oskrzydlający manewr, ale wykonanie ich zamierzeń zostało powstrzymane trudnościami w terenie i brakiem koordynacji jednostek. Natrafili oni zresztą na godnego przeciwnika – na Rehnskiölda, który umiejętnie manewrował swoim szykiem tworząc „żywą redutę” złożoną z oddziałów piechoty i kawalerii. Potrafiła ona skutecznie obronić się, nawet we właściwym momencie kontratakować. Ponadto walory taktyczne wojsk szwedzkich okazały się jeszcze raz szczęśliwe w tym starciu – karabiny piechoty i pałasze walońskie kawalerii rozstrzygnęły jego wynik na rzecz Szwedów.

Straty wojsk koronnych szacuje się na 80 zabitych. W szarży na szwedzkie pozycje zginęło „dwudziestu kilku godnych towarzystwa”, a między innymi porucznicy jazdy: Krosnowski i Przerębski, towarzysze: Gładysz, Konarski, Orzechowski, Grocholski i wielu innych. Wynika z tego, iż blisko 60 poległych to pocztowi z chorągwi husarskich i pancernych. W szarży tej zginęło więc blisko 14 procent stanu osobowego szarżujących skwadronów. O wiele więcej, lecz brak na ten temat dokładnych informacji, zostało rannych jeźdźców – dużo było również pokaleczonych i zabitych polskich koni⁶⁹.

Straty armii saskiej wyniosły około 2000 zabitych, 700 rannych oraz blisko 1000 żołnierzy wziętych do niewoli⁷⁰. Źródła saskie podają dość dokładne dane: z regimentu królewskiego kirasjerów zginęło 2 podoficerów i 12 żołnierzy, a ponadto rannych było 4 dowódców i 11 szeregowych; z regimentu królowej zginął oberszterlejtnant Gruber i rotmistrz Zummel, 7 oficerów i podoficerów oraz 144 żołnierzy, rannych było również 12 podoficerów, a także oberszterlejtnant Stammer, major Dolkendorf, rotmistrz Ziegenhorn, porucznik Ende, ale brak było tutaj prostych żołnierzy; w regimencie królewicza zginęło 2 oficerów (major Ziegenhorn i rotmistrz Lode) i 99 szeregowych, ranny został rotmistrz Bretschneider, porucznik Petzold i 14 żołnierzy; z regimentu Jordana zginął porucznik Patze i 4 żołnierzy, ranny był major Rauchhaupt i 33 żołnierzy; z regimentu Steinaua poległ oberszterlejtnant Münster, 8 oficerów i 16 żołnierzy, rannych było 14 szeregowych i oficer; z regimentu kirasjerów Eichstadta zginął chorąży, ranny był oberszterlejtnant Gersdorf i 3 oficerów; z gwardyjskiego regimentu dragonów poległo 2 podoficerów i 26 szeregowych, rannych było 5 podoficerów i oficerów; z regimentu królewicza zginął oberszter Gersdorf, major Ende i 4 kapitanów oraz 29 żołnierzy, było też rannych 32 szeregowych; z regimentu Mildaua poległ major Bretwitz, 5 oficerów i 154 żołnierzy, rannych było 2 oficerów i 31 szeregowych; z regimentu dragonów Goltza zginęło 70 żołnierzy, a 22 było rannych; z guarde de corps poległ oberszter Chassan i oberszterlejtnant Merrettig, 2 dalszych oficerów oraz 40 żołnierzy. Z obliczeń wynika, iż w kawalerii saskiej poległo 42 podoficerów i oficerów oraz 594 żołnierzy, rannych było 35 dowódców i 157 szeregowych. Straty piechoty w poległych i zaginionych źródła szacują ogółem na 1000 żołnierzy i oficerów. Duże straty poniosła artyleria; zginęło 70, a rannych było 39 żołnierzy, major Fromme i nieznany porucznik dostali się do niewoli szwedzkiej. Armia saska straciła 1706 poległych, rannych było 231 żołnierzy i podoficerów – łącznie 1937 ludzi. Źródła saskie podają też liczbę 1108 poległych i rannych, z innych wyliczeń wynika, że cztery regimenty kawalerii i pięć regimentów piechoty straciło ogółem 475 poległych, 418 rannych i 513 zaginionych – razem 1406 ludzi⁷¹.

Szczególnie dotkliwa była strata całego regimentu piechoty, który dostał się do niewoli, również duże straty poniosła piechota (około 1000 zabitych) w krwawych walkach na całym froncie. Z regimentów kawalerii najwięcej poległych zanotowały kirasjerskie pododdziały królowej i królewicza na prawym skrzydle oraz dragoński Mildaua z lewego skrzydła szyku saskiego. Rany wyeliminowały z walki saskich generałów: Flemminga, Steinaua i Trampe (dwaj ostatni byli tylko lekko ranni), generała adiutanta Nostitza oraz trzech pułkowników kawalerii (Pflug, Brausse i Schellendorf). Poważniejsze straty poniosła kadra oficerska regimentów piechoty – zginęli tutaj czterej oberszterowie: Ziegler, Mölner, Schwanfeldt i Blandendahl oraz oberszterlejtnant Götz. Z kawalerii zginęli m.in. oberszterowie Milace i Wiedeman oraz oberszterlejtnanci Reus i Münster. Podana przez generała Trampe informacja o śmierci generała Marschewitza nie znajduje potwierdzenia w źródłach saskich⁷². Żołnierze Karola XII zagarnęli ponadto 48 dział saskich i polskich, a trzy zostały porzucone w czasie odwrotu na bagnach i mokradłach. W ich ręce dostał się cały obóz saski, osobiste bagaże Augusta II, 36 chorągwi i sztandarów królewskich, zapasy prowiantu, prochu, amunicji i sprzętu wojskowego. Wzięto także do niewoli kobiety towarzyszące oficerom saskim⁷³.

Straty armii szwedzkiej liczyły według P.Stoka około 1000 zabitych i 800-900 rannych⁷⁴. Źródła szwedzkie podają niższe liczby: 200-300 zabitych i 200-500 rannych żołnierzy. Wśród poległych oficerów znajdowali się: książę Fryderyk Holstein-Gottorp szwagier króla Karola XII, oberszterlejtnanci: Ridderschantz i Verpellier, kapitanowie: Rheinskiöld, Duwall, Olivenblad, Steinau i Snolsky, rotmistrzowie: Ahlfeldt, Tornelfeldt, Fagerskold, Treffenberg i Gersdorf, porucznicy: Fritz, Linroth, Hegerflucht, Ahrzrep i Hollsast, chorążowie: Schunck i Flugg, regiment-kwatermistrze: Salan i Ehrenmard oraz kapral drabantów Aminhoff. Ranni zostali oficerowie: generałowie Posse, Horn i Spens, oberszter Stalhammer, rotmistrz Lode, majorzy Sperling i Günterfeldt, kapitanowie Cronberg i Polus, chorążowie Tigerhielm, Gadde i Lars Flemming oraz podoficerowie Appelgreen i Hard. Do niewoli dostał się rotmistrz Sack. Największe straty poniosły w centrum szyku bataliony gwardii pieszej generała Posse, a ich dowódca został ranny. Szwedzi utracili wówczas wiele koni (podobno 849 było zabitych, a 259 okaleczonych) od ognia piechoty saskiej⁷⁵.

Słowa J.Staszewskiego pochodzące z biografii króla Augusta II najlepiej oddają klęskę wojsk saskich: „pas bagien pochłonął więcej ofiar niż bezpośrednie starcie z wrogiem. Karety z paniami w panicznej ucieczce rzuciły się ku śląskiej granicy, zatrzymując się aż we Wrocławiu. Stanowiły one forpocztę emigracji z Polski, która niebawem szerszą jeszcze falą przesunie się przez Śląsk. Obóz saski został rozbity. Wyposażenie kancelarii uległo rozproszeniu: stracono – jak się wydawało bezpowrotnie – część ksiąg niezbędnych do prowadzenie korespondencji zagranicznej, przepadły ważne papiery i pieczęcie. Okoliczna ludność po kilku dniach dostarczyła wiele z zagubionych przedmiotów dowódcom niedobitków wojsk saskich, ukrywających się po lasach i pobliskich wsiach”⁷⁶.

OCENA BITWY

Zwycięstwo wojsk szwedzkich króla Karola XII było efektem twórczej pracy dowództwa i skutecznego wykonania zamierzeń bojowych. Na sukces złożyło się: dowodzenie w walce, zasady i sposoby jej prowadzenia, użycie właściwych sił oraz środków walki. Pomimo początkowych trudności wynikłych z osiągnięcia północnej krawędzi doliny w miejscu niedogodnym dla wojsk szwedzkich, ich dowództwo potrafiło wypracować nowy i skuteczny plan bitwy. Zmianę koncepcji taktycznej spowodowały – jak pamiętamy – trudności działania w niesprawdzonym i trudnym terenie. Pierwotny plan uderzenia na nieprzyjaciela od czoła i w ugrupowaniu linearnym odrzucono więc na rzecz podzielenia szyku swoich wojsk i działania jego członami na kilku kierunkach. Dowódcy szwedzcy postanowili również wykonać manewr oskrzydlający przed pozycjami przeciwnika na prawe skrzydło saskie. Od manewru na lewe skrzydło odstąpiono z powodu niemożności działania w zabagnionym terenie osłoniętym dodatkowo Nidą. Ogólny plan bitwy polegał więc na związaniu walką centrum i lewego skrzydła saskiego, przy jednoczesnym ofensywnym manewrze na prawe skrzydło wojsk Augusta II.

Plan bitwy króla polskiego i dowództwa saskiego był natomiast obronny. Wybór pozycji pod Kliszowem i Kokotem, jej wzmocnienie przeszkodami naturalnymi i uszykowanie oddziałów wymuszały na nieprzyjacielu atak, a tym samym przejęcie inicjatywy taktycznej przez Sasów. Jednakże Karol XII i Rehnskiöld prawidłowo ocenili warunki terenowe oraz pozycje saskie wyciągając logiczne wnioski i przejmując inicjatywę na polu bitwy. Dodatkowym ich atutem było szybkie i skuteczne rozwinięcie wojsk uwidocznione w podziale szyku na trzy człony. Wszyscy autorzy piszący o batalii kliszowskiej zgodnie podkreślają doniosłość i nowatorstwo planu Karola XII – wykonanie marszu oskrzydlającego przed pozycjami wojsk przeciwnika. Manewr ten zaskoczył nieprzyjaciela. Zostanie on upowszechniony dopiero pół wieku później przez Fryderyka Wielkiego. Drugą nowością taktyczną na polu bitwy, zastosowaną przez dowództwo szwedzkie, był manewr uderzenia ukośnego na skrzydło wojsk saskich. Miał więc rację P. Stok, pisząc, że „jedną z głównych przyczyn porażki Augusta II było użycie przez wroga nowej formy taktycznego rozwiązania ataku w dostosowaniu go do istniejących warunków terenowych”⁷⁷. Polegało to na właściwym opracowaniu planu bitwy i przejęciu inicjatywy taktycznej. Manewr oskrzydlający na prawe skrzydło szwedzkie próbowało także zastosować dowództwo saskie z Augustem II. Wykorzystano tutaj szyki własnych oddziałów, lecz nie dostosowano ich do warunków terenowych. Z tego powodu akcja ta zakończyła się niepowodzeniem. Innych, pozytywnych elementów planu bitwy i rozwiązań taktycznych nie widać po stronie saskiej – zaskoczona, oddała inicjatywę już na początku starcia, popełniając dodatkowo błędy taktyczne.

Również rozwiązanie i organizacja szyków wojsk szwedzkich były o wiele skuteczniejsze i elastyczniejsze od poczynań saskich. Szwedzi potrafili dość łatwo podzielić swoje linearne ugrupowanie na trzy człony: silne skrzydła i centrum szyku. Dodatkowym ich atutem było lepsze wykorzystanie owych członów. Na lewym skrzydle skutecznie uformowano „żywą redutę” złożoną z jednostek kawalerii i piechoty, pomieszanych w ten sposób, iż stanowiły one zgrupowania odporne na ataki, ale także swobodnie przechodzące do natarć i uderzeń przełamujących szyki przeciwnika. Taktyka współdziałania rodzajów wojsk odniosła tutaj powodzenie na polu bitwy. Prawe skrzydło Rehnskiölda z powodzeniem formowało szyk obronny i zaczepny, a organizacja tego szyku i użycie go w walce zasługują na wyróżnienie. I tutaj taktyka ogólna święciła sukcesy po stronie szwedzkiej. Jedynym słabym punktem w tym szyku było centrum – złożone tylko z piechoty i artylerii, z natury więc defensywne w swojej istocie, ale potrafiące też przejść do kontrataku. Szykowano owe człony szyku na głębokość około 200 m, a ich front był różny: 1800-2000 m na lewym skrzydle (w ugrupowaniu bitewnym), około 600 m w centrum i blisko 1100 m na prawym. Wydaje się, że szyki szwedzkie były bardziej dostosowane do warunków terenowych i możliwości form walki oraz elastyczniejsze w działaniu. Występowało tutaj ściślejsze współdziałanie różnych rodzajów wojsk niż po stronie przeciwnika.

Szyki saskie były typowo linearne, bez odwodu, silnie usytuowane w terenie, oparte o dodatkowe umocnienia. Chociaż wyraźnie dzieliły się na trzy zasadnicze człony, to były związane ze sobą, a przez to mniej samodzielne i elastyczne w działaniu. Jedynie akcja lewego skrzydła saskiego zasługuje na szczególną uwagę, ale brak wsparcia innych rodzajów wojsk i przeszkody terenowe spowodowały jego niepowodzenie. Taktyka ogólna, czyli współdziałanie w walce było po stronie saskiej słabo wykorzystane. Szyki saskie były nieco odmiennie uformowane: centrum zgrupowania miało szerokość frontu 900-1000 m, trochę dłuższe było skrzydło lewe (około 1100 m), gdy tymczasem prawe było uformowane w kształcie kolumny o froncie 200-250 m i głębokości 330-350 m. Było to spowodowane ukształtowaniem terenu, dalszą lukę wypełniało wojsko koronne. Gdy dodamy do tego niekorzystną początkowo pozycję lewego skrzydła (wśród mokradeł i łąk nadrzecznych), to wydaje się udowodniony pogląd, że w centrum wykorzystano starannie teren, natomiast na skrzydłach szyk saski pozostawiał jednak wiele do życzenia. Miało to poważny wpływ na ograniczenie form walki, nieelastyczność w działaniu i brak właściwej koordynacji pomiędzy członami szyku. Przewaga w taktyce ogólnej była nadto po stronie szwedzkiej – koordynację działań członów szyku wykorzystano bowiem rzetelnie zarówno w czasie, jak i w terenie. Na lewym skrzydle Szwedzi zorganizowali właściwe współdziałanie piechoty i kawalerii: ta pierwsza miała zadanie ofensywne, ta druga zaś zaczepne. Podobnie było na prawym skrzydle, gdzie uszykowanie jednostek i ich koordynacja dała w rezultacie wynik pozytywny. Również uporczywa obrona piechoty w centrum została wykorzystana przez skierowanie tutaj wolnych szwadronów kawalerii. Z kolei uwolnienie batalionów piechoty ze środka szyku pozwoliło na rzucenie ich w odpowiednim momencie na prawe skrzydło szwedzkie. Po stronie saskiej warunki terenowe spowodowały brak współdziałania pomiędzy członami szyku nie wykorzystując zalet taktyki ogólnej. Strona szwedzka doskonale zdawała sobie z tego sprawę⁷⁸.

Zawiodło współdziałanie wojsk polskich i saskich na prawym skrzydle. Znamy już skutki tej sytuacji. Należy jeszcze wspomnieć o politycznych i osobistych przyczynach kontrowersyjnej decyzji odwrotu podjętej przez hetmana Lubomirskiego. Wiemy o przejawach braku zaufania pomiędzy obu decydentami spowodowanymi po stronie hetmana opcją polityczną godzącą w zamierzenia absolutystyczne króla, po stronie Augusta II – kierunkiem ograniczenia władzy polskich magnatów. Bliżej opisał te wydarzenia K. Piwarski, twierdząc, iż hetman utrzymywał kontakty z prymasem, który ostrzegał go przed bardziej aktywnym włączeniem się do walki. Lubomirski utrzymywał ponadto kontakty z Sapiehami należącymi do zwolenników Karola XII. K. Piwarski dalej pisze o „sekretnym porozumieniu” między Lubomirskim a Sapiehami, podkreślając możliwość przekupienia hetmana przez Szwedów i łącząc obecność polskich stronników króla szwedzkiego w obozie Karola XII z „występną” postawą Lubomirskiego pod Kliszowem. W tej sytuacji stawało się oczywiste, iż hetman wziął udział w bitwie, lecz z góry zakładał działania zmierzające do osłabienia pozycji Augusta II⁷⁹. Czy jednak musiał poprowadzić wojska koronne pod Kliszów? – mógł przecież pozostać w obozie lub pod byle pretekstem opóźnić ich marsz i w konsekwencji nie brać już udziału w batalii. Wówczas naraziłby się jednak na negatywną opinię szlachty, która poparła Augusta II latem 1702 r., i popadłby w otwarty konflikt z królem, a tego nie chciał⁸⁰. Z jednej strony deklarował więc poparcie dla króla polskiego, obiecując swoją wierność i prosząc, by Sasi nie zaczynali bitwy bez udziału Polaków, z drugiej natomiast opóźniał swój wymarsz na pole walki. Pewną rolę musiała odegrać też rozmowa obu decydentów tuż przed bitwą, potwierdzająca kompetencje dowódcze króla nad wojskami saskimi, wbrew nadziejom hetmana koronnego. Obu zresztą zaskoczyła szybkość manewrów szwedzkich i wówczas stało się oczywiste, że dalsza gra na zwłokę nie jest już możliwa. Lubomirski musiał stanąć do walki.

Nie możemy zgodzić się jednak ze stwierdzeniem P. Stoka, iż to zadanie „przewyższało jego dotychczasowe doświadczenia wojenne”⁸¹, bowiem hetman od wielu lat nie tylko dowodził samodzielnymi grupami kawalerii, ale także miał doświadczenia w kierowaniu większymi zgrupowaniami. Nie dysponował wybitną wiedzą operacyjną (pamiętajmy, że służył wiele lat pod dowództwem Jana Sobieskiego), lecz posiadał talent dobrego i zdolnego kawalerzysty potrafiącego kierować śmiałymi i przełamującymi szarżami kawaleryjskimi przy umiejętnej koordynacji działań piechoty i kawalerii na polu walki. Klęska polskiej grupy szarżującej – jak wiemy – była spowodowana nową sytuacją taktyczną na prawym skrzydle saskim, a praktycznie – druzgocącym ogniem piechoty i artylerii szwedzkiej.

Wszystko to zaskoczyło hetmana, który zamierzał błyskotliwym uderzeniem chorągwi jazdy rozbić jednostki przeciwnika, a może nawet zniszczyć jego skrzydło szykiem swoich wojsk. Wydaje się, że plan szarży podjął z pobudek osobistych, honorowych, doskonale zdawał sobie sprawę z tej konieczności i nie chciał w oczach króla i żołnierzy saskich uchodzić za tchórza uciekając z pola bitwy w jej początkowej fazie⁸². Chciał tą decyzją przekonać także Augusta II, że popiera jego zamiar walki ze Szwedami. Szarża wojsk koronnych nie powiodła się i Lubomirski posiadał wówczas trzy możliwości – odwrót na tyły wojsk saskich, utrzymanie własnych pozycji lub całkowity odwrót z pola bitwy. Pierwsze dwie uzgodnione z królem wzmacniały jego siłę i możliwe, że mogły zmienić dalszy przebieg batalii na korzyść strony saskiej. Tego jednak hetman nie chciał i nie zamierzał wspierać króla. Lubomirski wybrał zatem trzecią możliwość, niewątpliwie pod wpływem osobistych uwarunkowań i własnego temperamentu⁸³. Złożyły się nań: brak zaufania do sprzymierzeńców i wiary w zwycięstwo, wysokie poczucie honoru i błyskawiczne podjęcie nieprzemyślanej decyzji wynikające z osobistych cech charakterologicznych. Takie były uwarunkowania, celem natomiast – wybór korzystnej opcji politycznej – osłabienie pozycji Augusta II, a nawet w przyszłości osiągnięcie tronu polskiego.

Z punktu widzenia politycznego wybór ten możemy uznać za dość przekonywający, chociaż dyskusyjny. Historycy polscy zgodnie podkreślają charakter i konsekwencje tej decyzji, mniej lub bardziej jawnie kwalifikując ją jako zdradę⁸⁴. Z punktu widzenia wojskowego czyn Lubomirskiego określimy jako jawną zdradę, tym bardziej przynoszącą ujmę hetmanowi, że dopuścił się jej na polu walki. Na obu tych ocenach ważą jednak cechy psychiczne i fizyczne hetmana. Lubomirski w roku 1702 miał 54 lata – był niewątpliwie znużony i zmęczony udziałem w wielu bojach, nie znamy jednak jego stanu fizycznego czy w jaki sposób odbijał się on na kondycji psychicznej hetmana. Wybiegając w czasie – sądzimy, że skoro zmarł cztery lata po batalii kliszowskiej, to zmiany chorobowe musiały poczynić już pewien postęp, podobnie jak proces starzenia się hetmana. Historycy widzą w tym procesie „powstawanie i nasilanie się cech negatywnych, zaostrzanie się psychopatycznych rysów osobowości [...] Należy zaliczyć do tych cech skostnienie, zniedołężnienie i odkładanie decyzji”⁸⁵. Lekarze widzą natomiast „tendencje do zbytniej pewności siebie i podejmowania ekstremalnych wyborów, trudności ogarnięcia zmysłem kompleksowych systemów i sytuacji, słabość pamięci i trudność podejmowania problemów”⁸⁶. Opis tych cech dobrze pasuje do obrazu osobowości hetmana: pewność siebie – to niewykonanie uzgodnionych planów taktycznych w bitwie; ekstremalne wybory – to nieprzemyślane i błyskawiczne decyzje dotyczące szarży jazdy i odwrotu z pola walki; trudności intelektualne – to trafna po bitwie ocena postawy hetmana przez prymasa, także opory przy wyborze opcji politycznej oraz skryty i dwulicowy charakter poczynań, jednym słowem – „odkładanie decyzji”.

Współdziałanie w walce miało istotny wpływ na taktykę wojsk szwedzkich. Jak wiemy, w instrukcjach i w szkoleniu żołnierzy oficerowie Karola XII preferowali ofensywny sposób walki – ich taktyka była nastawiona na silne i przełamujące uderzenia, śmiałe i szybkie ataki prowadzące konsekwentnie do walki wręcz. Do tego potrzebne było odpowiednie uzbrojenie, piechota dysponowała więc bronią defensywną (piki i karabiny skałkowe) oraz ofensywną (karabiny z bagnetami). Głównym rodzajem wojsk była piechota, jednostką zaś batalion dokonujący sprawnie i dopadnie manewrów na polu walki, który po oddaniu salwy i marszu w kierunku nieprzyjaciela atakował, dążąc do walki wręcz. Na lewym skrzydle Szwedzi zdecydowanie przeważali w piechocie (ponad 5000 ludzi), natomiast sprzymierzeńcy dysponowali większą liczbą kawalerii. Podobnie było na prawym skrzydle, gdzie ustawiono wprawdzie tylko 1600 piechoty, ale przy wyrównanej liczebności ogólnej. To spowodowało, że piechota szwedzka znajdowała się w składzie wszystkich członów szyku, wykorzystując swoją przewagę ogniową. Na tym właśnie polegała myśl taktyczna dowódców Karola XII i wyższość ich wojsk w starciu z przeciwnikiem. Piechota miała bowiem za zadanie zdezorganizować szyki kawalerii saskiej i polskiej, aby uniemożliwić im uderzenie, a jednocześnie przygotować warunki do szarży własnych szwadronów. W tym celu wykorzystywano nowoczesne i szybkostrzelne karabiny skałkowe piechoty. Nasuwa się w tym miejscu pytanie, dlaczego pod Kliszowem nie dochodziło do walki wręcz piechoty?

Odpowiedź nie jest jednoznaczna. Szwedzcy oficerowie chociaż mieli polecenie dążenia do starcia na bagnety, nie zastosowali tej formy walki. Dlaczego? Wydaje się, że bardziej liczyli na skuteczność swoich batalionów uzbrojonych w karabiny skałkowe oraz na zasadę uszykowania i strzelania szeregami. Dawało to ciągłość ognia i trzymanie przeciwnika na odpowiednią odległość. Sądzę, że obawiali się uderzeń na bagnety, zarówno na kawalerię, która przewyższała ich ruchliwością i manewrowością, jak i na piechotę saską, gdyż szyk był tutaj dość płytki i nie stwarzał warunków do odniesienia sukcesu taktycznego. Może również Szwedzi, którzy częściowo przezbrajali dopiero swoje bataliony, wyposażając je w bagnety i nie mając jeszcze dostatecznego doświadczenia w walce, woleli ograniczyć ten sposób walki. Dopiero późniejsze sukcesy w wojnie północnej wynikały z powszechnego użycia bagnetów w starciach wręcz.

Zupełnie odmiennie zachowywała się w walce jazda szwedzka, która uzbrojona w znakomite pałasze walońskie dążyła do starcia na białą broń. Szwadrony jazdy karolińskiej uszykowane w zwarte ugrupowania, doskonale wyszkolone w działaniach obronnych i przełamujących potrafiły skutecznie walczyć w obronie i w ataku. W obu tych sposobach walki wykorzystywały swój główny atut, jakim były ruch oraz szyk jednostek. Po przełamaniu szyków saskich, a właściwie po ich zmieszaniu, kawaleria Karola XII uderzała pałaszami walońskimi, które w walce wręcz okazały się niezawodną i skuteczną bronią. Pod Kliszowem kawaleria szwedzka była w mniejszości wobec jazdy przeciwnika na wszystkich odcinkach walki, a mimo to we współdziałaniu z piechotą potrafiła rozstrzygnąć bój na swoją korzyść. W polu oficerowie szwedzcy świadomie rezygnowali z walki ogniowej – zakładali bowiem, iż salwy pistoletowe były mało skuteczne – na korzyść walki wręcz.

Piechota saska była podobnie uzbrojona i dysponowała równorzędnym środkiem walki, jakim były szybkostrzelne karabiny skałkowe. Co do bagnetów – wydaje się – iż oficerowie sascy nie mieli jeszcze zbytniego doświadczenia w dowodzeniu batalionami w atakach na białą broń, nie dążyli więc do walki wręcz, ale woleli chować swoich żołnierzy za umocnieniami lub trzymać nieprzyjaciela na odległość skutecznego strzału karabinowego. Woleli ponadto stosować taktykę powolnego zdobywania terenu, działając plutonami, a nie szeregami. Była to taktyka zdecydowanie defensywna, nastawiona na obronę i wykorzystująca przeszkody naturalne oraz fortyfikacyjne. Pod Kliszowem warunki terenowe uniemożliwiały dodatkowo wykonanie skutecznych ataków własnych batalionów.

Kawaleria saska, chociaż z natury stosująca taktykę przełamujących uderzeń na białą broń, także miała na polu batalii kliszowskiej poważne kłopoty. Przyczyną ich był niedogodny do rozegrania bitwy teren, który uniemożliwiał wykorzystanie ruchu szwadronów kawalerii, ich manewrowości i ruchliwości w uderzeniach. Szwedzi zdawali sobie sprawę z tej sytuacji i wykorzystywali wszystkie szanse powodzenia. Szansa tkwiła również w koordynacji działań piechoty i kawalerii, a więc tam, gdzie przyszło atakować szwadronom saskim, napotykały one najpierw silny ogień karabinowy, potem wychodziła kawaleria przeciwnika, przejmowała inicjatywę taktyczną dążąc do walki wręcz oraz wykorzystując przewagę własnej broni. Siłą rzeczy osłabione jednostki kawalerii saskiej nie miały już odpowiedniej energii w uderzeniach przełamujących. Tak więc wojska saskie stosowały tylko wybiórcze formy walki, jak: obrona, wejście lub wycofanie się z boju, walka ogniowa. Natomiast wojska szwedzkie, oprócz wyżej wymienionych stosowały także całą gamę działań obronnych i zaczepnych: bój spotkaniowy, natarcie, walka ogniowa i wręcz, pościg. Na tym właśnie polegała wyższość taktyki wojsk Karola XII – użycie odpowiednich sił i środków w czasie i przestrzeni oraz wykorzystanie optymalnych sposobów prowadzenia walki. Jeżeli dodamy do tego przemyślane opracowanie planu bitwy przez szwedzkich oficerów, to znajdziemy odpowiedź na pytanie, dlaczego armia Augusta II została pokonana przez wojska Karola XII w starciu pod Kliszowem.

  1 Chorągiew poza szykiem wojsk koronnych.

  2 Chorągiew poza szykiem wojsk koronnych.

  3 Chorągiew poza szykiem wojsk koronnych.

  4 Chorągiew poza szykiem wojsk koronnych.

  5 Chorągiew poza szykiem wojsk koronnych.

  6 Chorągiew poza szykiem wojsk koronnych.

  7 Chorągiew poza szykiem wojsk koronnych.

  8 Chorągiew poza szykiem wojsk koronnych.

  9 Chorągiew poza szykiem wojsk koronnych.

  10 Chorągiew poza szykiem wojsk koronnych.

  11 Chorągiew poza szykiem wojsk koronnych

  12 Chorągiew poza szykiem wojsk koronnych.

  13 Chorągiew poza szykiem wojsk koronnych.

  14 P.Stok (op. cit., s. 209) podaje liczbę około 6000 żołnierzy; tyle samo J.Wimmer (Wojsko Rzeczypospolitej..., s. 211).

  15 KA, Stockholm, Stora Nordiska Kriget, sygn.425 nr 10/154 (szyk wojsk saskich 19 lipca).

  16 P.Stok (op. cit., s. 213) szacuje liczebność wojsk saskich na 14 500 ludzi; podobnie J.Wimmer, (Wojsko Rzeczypospolitej..., s. 209).

  17 KA, Stockholm, Stora Nordiska Kriget, sygn. 425 nr 10/159-161 (szyk wojsk szwedzkich 19 lipca).

  18 P.Stok (op. cit., s. 197) ocenia liczebność na około 14 500 żołnierzy; G.Jonasson (op. cit., s. 129) obniżył w przybliżeniu do 12 000; jedynie J.Wimmer (Wojsko Rzeczypospolitej..., s. 215) powiększył do 20 000 ludzi.

  19 Zob. obliczenia w tekście.

  20 Ryc. Zb. Czart., R. 7080.

  21 Stok, op. cit., zob. plany bitwy.

  22 Relacja potrzeby.

  23 H.Stratmann do D.Kaunitza, Kliszów 18 VII 1702, HHS, Wien, Polen I, 1702, s. 452.

  24 „Z obozu spod Młodzowa d. 19 July 1702”, B. Czart., nr 525, s. 218-219.

  25 J. Rakowski do S. A. Szczuki, Kliszów 19 VII 1702, AGAD, APP, nr 163a, t. 31, s. 1213-1214.

  26 „Z obozu spod Młodzowa d. 19 July” [1702], B. Czart., nr 1955, s. 118-119.

  27 Hieronim Lubomirski, Informacja i przestroga de sialu wojska i interesów jego ad deliberalionem et resolutionem ordinibus Rzplitej na sejmie exiraordynaryjnym lubelskim przez JMć Pana Kasztelana Krakowskiego Hetmana Wielkiego Koronnego podana, (dalej cyt: Lubomirski). Podał K. Piwarski, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 1933, t. VI, cz. 1, s. 111-117. Potwierdza ten fakt Sieniawski w liście do żony, Zagość 20 VII 1702, B. Czart., nr 2516, s. 183.

  28 J.Wojtasik, Ordynacja hetmańska..., op. cit.

  29 P.Stok, op. cit., plan po s. 232.

  30 Relacja szwedzka; The history of the wars of his Majesty Charles XII King of Sweden from his first landing in Denmark to his return from Turkey to Pomerania. The second edition with a continuation to the time of his death, By a Scots gentleman in svedish service (dalej cyt.: Szkot), London 1720, s. 92-98.

  31 KA, Stockholm, Stora Nordiska Kriget, sygn. 425 nr 10/167-168,177a,b.

  32 KA, Stockholm, Stora Nordiska Kriget, sygn. 425 nr 10/165-167.

  33 Trampe; Wisocki do Fryderyka IV (dalej cyt.: Trampe), Kraków 26 VII 1702, B. Racz., nr 207, t. 2, s. 10-13.

  34 P.Stok, op. cit., s. 237; Ch. Sarauw, Die feldzüge Karls XII, Leipzig 1881, s. 96.

  35 KA, Stockholm, Stora Nordiska Kriget, sygn. 426 nr 14/14-17.

  36 Trampe; Wisocki.

  37 Trudno ustalić, kto pierwszy wycelował i wystrzelił z działa – mógł to być Zygmunt Brześciański lub któryś z puszkarzy artylerii koronnej.

  38 P.Stok, op. cit., s. 236.

  39 Diariusz batalii; H. Lubomirski do prymasa, Nowy Korczyn 22 VII 1702, B. Czart., nr 196, s. 399-401.

  40 Wisocki.

  41 Secretoria o wojnie szwedzkiej teraźniejszej anno 1699 zaciągnionej a 1702 w Polszcze zaczętej (dalej cyt.: Secretoria o wojnie), B. Czart, nr 589, s.198-199.

  42 Szkot.

  43 W.Kuczyński, Pamiętnik…, s.30 – nazywa je „panszrejterami”.

  44 Lubomirski.

  45 H. Lubomirski do prymasa, Nowy Korczyn 22 VII 1702, B. Czart., nr 196, s. 399-401.

  46 Prymas do S. A. Szczuki, Skierniewice 31 VII 1702, AGAD, APP, nr 163, t. III, s. 405-406; Anonimowa relacja („Z Warszawy sub data Julii [1702], B. Jag., nr 177552) sugeruje, że powodem decyzji odwrotu było pierwszeństwo ataku Szwedów na wojska polskie i podejrzenie współpracy między Karolem XII a Augustem II w celu zniszczenia jednostek hetmańskich.

  47 B. Czart., nr 2516, s. 183.

  48 Szkot.

  49 P.Stok, op. cit., s. 239.

  50 R.Frost, The Northern Wars…, s.271.

  51 Szkot; Wisocki.

  52 P.Stok, op. cit., s. 241.

  53 Tamże, s. 242.

  54 Relacje saskie, lipiec 1702 r., SHA, Dresden, Loc.9317 nr 9.

  55 Trampe.

  56 J.Wimmer, Wojsko Rzeczypospolitej..., s. 209-210, przyp. 41.

  57 Wisocki.

  58 O.Haintz, op. cit., s. 47.

  59 KA, Stockholm, Stora Nordiska Kriget, sygn.425 nr 10/177a i b, sygn.426 nr 14/16-17.

  60 Szkot; Trampe.

  61 Wisocki.

  62 R.Frost, The Northern Wars…, s.272.

  63 Wisocki.

  64 G.Arteus, Szwedzka taktyka walki…, s. 354.

  65 Wisocki.

  66 Tamże.

  67 Trampe; Wisocki.

  68 R.Frost, The Northern Wars…, s.273.

  69 P.Stok, op. cit., s. 239; Relacja polska („Z Krakowa 22 July 1702”, AGAD, APP, nr 162, t. II, s. 251-252) wymienia także Franciszka Ossolińskiego chorążego drohickiego.

  70 P.Stok, op. cit., s. 245.

  71 Relacje saskie, lipiec 1702 r., SHA, Dresden, Loc. 9986, nr 5.

  72 Trampe.

  73 P.Stok, op. cit., s. 245-247.

  74 Tamże.

  75 Relacja szwedzka.

  76 J.Staszewski, August II…, s.134-135.

  77 P.Stok, op. cit., s. 249.

  78 Szkot.

  79 K.Piwarski, op. cit., s. 86-90.

  80 J.Wimmer. Wojsko Rzeczypospolitej..., s. 221-222.

  81 P.Stok, op. cit., s. 251.

  82 Lubomirski.

  83 K.Piwarski, op. cit., s. 89-90.

  84 P.Stok (op. cit., s. 251-252) ocenia łagodniej postawę hetmana; J.Wimmer (Wojsko Rzeczypospolitej..., s. 222) uznaje czyn Lubomirskiego za zdradę.

  85 Z.Kuchowicz, O biologiczny wymiar historii, Warszawa 1985, s. 113.

  86 Tamże, s. 114.

ROZDZIAŁ V
PO KLISZOWIE

Odwrót wojsk koronnych spod Kliszowa nastąpił przez Pińczów oraz Młodzawy w kierunku Opatowca do przeprawy wiślanej, gdzie znajdował się magazyn prowiantowy. W Pińczowie pod wieczór 19 lipca odbyło się pierwsze po bitwie spotkanie hetmana Lubomirskiego z Augustem II. Król polski wypowiedział jakoby kilka słów po francusku, „powąchał tabaki” i pojechał dalej w towarzystwie wojewody malborskiego Jana Jerzego Przebendowskiego oraz referendarza koronnego Jana Szembeka¹. August II opuścił Pińczów i skierował się do Opatowca, gdzie dotarł rano 20 lipca². Po drodze mijali go zmęczeni i znużeni żołnierze sascy maszerujący do przeprawy wiślanej i dalej z zamiarem dotarcia do Tarnowa. Kierunek ten mógł sugerować, iż król polski zamierzał początkowo udać się pod Nowy Korczyn, gdzie miał nadzieję zastać pospolite ruszenie i wojska koronne. Formacje te jednak dosyć zwlekały z marszem, tak że Lubomirski przez Opatowiec dotarł tam 22 lipca. Hetman koronny również w marszu zmienił swój pierwotny zamiar przekroczenia Wisły, na wiadomość jakoby pod Bierzanowem gromadziły się posiłkowe wojska koronne i pospolite ruszenie³. Nadzieje te okazały się jednak płonne – August II zmienił plany i pojechał do Krakowa, gdzie przybył 21 lipca. Powoli gromadziły się tutaj pokonane w bitwie kliszowskiej wojska saskie, przybyły także posiłki – 22 lipca dotarł więc do Krakowa liczący 1200 ludzi kontyngent rekrutów do uzupełnienia strat w walce i przypadków dezercji. Na początku sierpnia generał Jacob Röbell przyprowadził osiem regimentów piechoty, a Lubomirski wysłał do Krakowa kilka chorągwi lekkich, zatem August II dysponował armią liczącą 16 000-17 000 żołnierzy i 12 działami⁴. 20 lipca wojska szwedzkie wkroczyły do Pińczowa, gdzie utworzono obóz wojskowy, zaś na zamku magazyn prowiantowy – transportowano tutaj kontrybucje, rekwizycje i składano łupy wojenne⁵. Początkowo Karol XII planował szybkim marszem przez Wodzisław i Miechów dotrzeć do Krakowa, aby uprzedzić zajęcie miasta przez oddziały Augusta II. Zdecydował się jednak poczekać na przybycie korpusu „pomorskiego” generała Gyllenstierny, który wkroczył już w granice Wielkopolski. Jednocześnie wysyłano pojazdy i kompanie prowiantowe, które docierały nawet w okolice Radomia i Skrzynna⁶.

Tymczasem wzmogły się działania dyplomatów francuskich i cesarskich próbujących uzyskać audiencję u Karola XII. Żadnemu z nich jednak to się nie powiodło, bowiem król szwedzki konsekwentnie planował ostateczną rozprawę z Augustem II⁷. 27 lipca, już po otrzymaniu informacji, że korpus „pomorski” minął Poznań, nakazał na następny dzień wymarsz swoich oddziałów. W Pińczowie pozostawiono około 3000 żołnierzy jako ochronę magazynu i 28 lipca armia szwedzka opuściła miasto. Straż przednią stanowiły szwadrony kawalerii generała Stenbocka, dalej posuwały się bataliony piechoty, działa, tabory i kolejne szwadrony jazdy. Plan Karola XII polegał na dotarciu do Krakowa od wschodu, przejściu Wisły i uderzeniu na garnizon, aby odciąć Augusta II od oddziałów koronnych i pospolitego ruszenia pod Nowym Korczynem. Król szwedzki spodziewał się utrudnień w marszu z powodu działań podjazdowych polskiej jazdy, ale konsekwentnie dążył do celu – armia szwedzka pomaszerowała do Skalbmierza, a 2 sierpnia dotarła do wsi Konary nad Wisłą. Generał Stenbock zbudował tutaj drewniany most pontonowy, po którym przeszli żołnierze i 3 sierpnia zajęli Ujście Solne. Tutaj zarządzono jednodniowy odpoczynek dla strudzonych żołnierzy⁸.

Tego samego dnia wymaszerowały z Krakowa jednostki saskie i polskie pod dowództwem Augusta II. Król planował marsz pod Nowy Korczyn i Sandomierz prawym brzegiem Wisły, obawiając się jednocześnie manewrów armii szwedzkiej na tym terenie. 5 sierpnia o mało co ponownie nie doszło do starcia zbrojnego wojsk obu monarchów – rano do Bochni wkroczyły oddziały saskie, opuszczając wkrótce to miasto, a wieczorem przybyli Szwedzi. Tymczasem Sasi pomaszerowali dalej do Opatowca, tutaj przebyli Wisłę i prawym jej brzegiem skierowali się do Sandomierza. Również wojska szwedzkie powolnym marszem zmierzały do Krakowa, który został zajęty 10 sierpnia⁹.

Tymczasem hetman Lubomirski dotarł 22 lipca do Nowego Korczyna. Tutaj napisał znany list do prymasa, w którym zawarł własną wersję wydarzeń pod Kliszowem – tłumaczył się zatem zaskoczeniem i opuszczeniem pola walki dopiero po ucieczce oddziałów saskich prawego skrzydła. Proponował zebranie senatorów i szlachty dla naradzenia się nad obroną ojczyzny i oczekiwał informacji od prymasa¹⁰. 25 lipca hetman z kilkoma chorągwiami jazdy koronnej przybył do Połańca. Obozowała tutaj szlachta województwa sandomierskiego i Lubomirski spodziewał się nadejścia pospolitaków z województwa krakowskiego, ruskiego, wołyńskiego i bełskiego. Hetman był zdania, iż należy wysłać kolejnych posłów do króla szwedzkiego w celu mediacji, ale również przygotować się do obrony kraju, uciekając się nawet do pomocy z zewnątrz, na przykład w postaci kontyngentu wojsk brandenburskich¹¹. Podobnego zdania był podkanclerzy koronny Karol Tarło, spodziewając się także pomocy wojsk saskich¹².

Mieli oni powody tak sądzić, gdyż do obozu hetmańskiego przybyły oddziały podkomorzego koronnego Jerzego Dominika i starosty sądeckiego Jerzego Aleksandra Lubomirskich (około 2000 jazdy) oraz kilkuset ludzi wojewody kijowskiego Józefa Potockiego. Były to jednostki krewnych hetmana i mógł się on spodziewać, iż będą mu wierne i gotowe do wykonywania jego rozkazów. Chorągwie koronne, które odeszły spod Kliszowa i gromadziły się powoli pod Połańcem, zajmowały stanowisko dość dwuznaczne. Towarzysze jazdy krytykowali otwarcie decyzję hetmana o stoczeniu bitwy bez wcześniejszego rozpoznania miejsca walką i bez rady wojennej¹³.

Tymczasem prymas Radziejowski, który przebywał w Łowiczu, skrytykował Lubomirskiego iż podjął walkę ze Szwedami bez szlacheckiego pospolitego ruszenia i zalecał koncentrację wojska i pospolitaków, ale jednocześnie wysłanie poselstw do Augusta II i do Karola XII z propozycją mediacji pokojowej. Dalej prymas przytoczył swoje argumenty: wojsko koronne jest niezdolne do walki ze Szwedami, tym bardziej że Karol XII otrzyma wkrótce posiłki, w tej sytuacji trudno byłoby im sprostać. Ponadto zalecał hetmanowi ostrożność, aby w swoich poczynaniach nadal działał „na dal patrząc”¹⁴. Tymczasem w liście do Stanisława A. Szczuki prymas jeszcze raz powrócił do oceny batalii kliszowskiej, powołując się z jednej strony na znany list hetmana, z drugiej na korespondencję Augusta II, który wyraźnie pisał o ucieczce hetmana Lubomirskiego. Prymas ponownie skrytykował jego decyzję wymarszu pod Kliszów bez wsparcia pospolitego ruszenia, bowiem tym naraził się na naganę króla polskiego oraz „i królowi Jmci pomógł do zguby, Rzeczypospolitej do niesławy”. Ponadto uważał, iż hetman działał wbrew jego koncepcji politycznej polegającej na utrzymaniu trwałego sojuszu szlachty i wojska wobec ówczesnych poczynań Karola XII i Augusta II¹⁵.

Odmienne stanowisko zajmował hetman polny Sieniawski, ale był odsunięty przez hetmana wielkiego od decydowania o działaniach wojska koronnego. Obu jednak polskich dowódców Karol XII zamierzał publicznie skrytykować w swoich uniwersałach do województw. Było to szczególnie niebezpieczne – zdaniem prymasa – bowiem Karol XII planował rozbić szykujące się porozumienie między wojskiem a szlachtą i zniweczyć jego usiłowania zjednoczenia Rzeczypospolitej. Prymas był wyraźnie niechętnie ustosunkowany do Lubomirskiego i jego dwuznacznej postawy, pisząc te słowa: „[...] znasz WMPan instabilitatem lekkość Człowieka, obawiam się aby wojska do ostatka nie zgubił”¹⁶. List prymasa z 1 sierpnia do chorążego rawskiego również krytycznie oceniał postawę hetmana. Przynosi on nowe argumenty – z listu Augusta II prymas zorientował się, iż pod Kliszowem wystąpiła pewna niechęć i nieufność dowództwa wojsk koronnych do Sasów. W momencie natarcia wojsk szwedzkich na Polaków hetman obawiał się zgodności działań sasko-szwedzkich w celu ich zniszczenia, toteż z tego właśnie powodu opuścił pole bitwy. Podobnie Sasi, obawiając się dwuznacznej postawy sił koronnych na swoich tyłach, uszykowali się przeciwko Polakom, a osłabieni nie dotrzymali pola atakom oddziałów Karola XII. Prymas był jednak zdania, iż nieufność ta zostanie szybko zażegnana, gdy szlachta połączy się z wojskiem koronnym i saskim, aby wspólnie walczyć ze Szwedami¹⁷.

Sytuacja Lubomirskiego na przełomie lipca i sierpnia była fatalna – stracił autorytet w wojsku i u szlachty, a decydenci życia politycznego mieli mu wiele do zarzucenia. Próbą rehabilitacji były jego listy do szlachty koronnej, jednak pospolite ruszenie zbierało się bardzo powoli, ale systematycznie w okolicach obozu wojsk hetmańskich. Pierwsze stawiło się województwo sandomierskie. Województwo krakowskie stało pod Niepołomicami, oczekując na ostateczną koncentrację, potem pomaszerowało w kierunku Nowego Korczyna. Do hetmana dochodziły informacje o rychłym nadejściu szlachty z województw wschodnich, chociaż na przykład ruskie dysponowało na początku sierpnia oddziałem tylko 200 koni. Województwa kujawskie dopiero szykowały się do wymarszu, brak było wiadomości o wielkopolskich. Te zbliżały się dość powoli pod dowództwem Rafała Leszczyńskiego, chociaż wobec spodziewanego marszu korpusu Gyllenstierny generał wielkopolski nie zamierzał opuszczać prowincji¹⁸.

Działania wojsk koronnych ograniczały się tymczasem do walki podjazdowej. Lubomirski przeprawił pod Opatowcem chorągwie i tabory, organizując obóz pod wsią Mędrzechów (około 10 km od Nowego Korczyna). Na lewym brzegu Wisły pozostawił chorągwie jazdy w sile około 3000 ludzi pod dowództwem Józefa Potockiego wojewody kijowskiego z zadaniem walki z oddziałami prowiantowymi i ochrony koncentrującego się wojska i pospolitaków. 1 sierpnia wojewoda kijowski wyruszył z obozu pod Zaszowem z 20 chorągwiami i 200 (?) swoimi prywatnymi żołnierzami, aby przeszkadzać działaniom wojsk szwedzkich. Operowały one aż do 9 sierpnia na obszarze sięgającym do linii Busko-Wiślica-Kazimierza Wielka, a punktem oparcia dla tych oddziałów była Wiślica, gdzie znajdował się garnizon piechoty polskiej pod dowództwem generała Denhoffa¹⁹. Polacy odnieśli kilka drobnych sukcesów, między innymi zdobyli Pińczów, zatrzymując część artylerii saskiej, trochę pozostawionych tutaj sprzętów wojskowych oraz korespondencję dyplomatyczną. Wysłano również podjazdy dla osłony prawego brzegu Wisły – obóz pod Mędrzechowem opuścił Jerzy A. Lubomirski starosta sądecki na czele 24 chorągwi pancernych z zadaniem uderzenia na garnizon szwedzki w Sączu. Doszło wówczas do walk w mieście, lecz Polacy zostali wyparci z dużymi stratami – ciężko raniono wówczas regimentarza Jana Zahorowskiego. Stworzono także grupę jazdy podkomorzego koronnego Jerzego D. Lubomirskiego (kilkanaście? chorągwi), ale z powodu informacji o przeprawie przez Dunajec silnych oddziałów szwedzkich maszerujących z rejonu Bochni podkomorzy wycofał się za Wisłę²⁰.

Obóz wojsk saskich znajdował się w owym czasie (1 sierpnia) pod Zdziarcem (około 4 km na południe od Radomyśla), ale następnego dnia ruszono w kierunku Sandomierza. 5 sierpnia osiągnięto wieś Marszewo, gdzie August II dokonał przeglądu oddziałów. Po minięciu Mielca oddziały saskie dotarły 11 sierpnia w rejon Chorzelowa, wsi wojewody mazowieckiego Stanisława Morsztyna, odległej 7 km od miasta. Szwadrony jazdy saskiej i bataliony piechoty zakwaterowano w rejonie Mielca, część regimentów wysłano już do Sandomierza. Właściciel wsi dobrze i suto ugościł swojego monarchę we dworze chorzelowskim. Przygotowano dwa stoły biesiadne – przy pierwszym zasiadł sam król w towarzystwie księcia kurlandzkiego i senatorów koronnych, przy drugim – ośmiu oficerów i dwóch towarzyszy wojsk koronnych. Uczta zaczęła się o godzinie 10.00 i zapewne trwałaby długo, ale niespodziewana sprzeczka Stanisława Szembeka referendarza koronnego z wojewodą inowrocławskim o mało co nie doprowadziła do ich pojedynku. Na szczęście król pogodził obu adwersarzy²¹. Na ucztę nie przybył hetman Lubomirski, co dodatkowo zagniewało Augusta II, ponieważ wojsko koronne z pospolitakami krakowskimi „wzad się cofnęło”²².

Hetman Lubomirski znajdował się wówczas (11 sierpnia) w obozie wojsk koronnych pod Dąbrowicą (5 km na wschód od Szczucina), skąd wojsko wysłało do króla posłów z instrukcją na radę wojenną. Mieli oni zaprotestować przeciw złośliwym plotkom o postawie hetmanów pod Kliszowem, także domagać się wydania listów i sprostowania oszczerstw²³. Następnego dnia wojska przebyły 15 km i dotarły do wsi Górki. Stąd hetman wysłał list do Stanisława A. Szczuki podkreślając swoje pokojowe stanowisko poparte potrzebą zawarcia traktatu z Karolem XII, ale z jednoczesną koncentracją wojska i szlachty²⁴. Natomiast już 15 sierpnia wypowiadał się krytycznie o konieczności zwołania zjazdu szlachty, wiedząc o niezgodności poglądów między poszczególnymi województwami²⁵.

Tymczasem August II z jednostkami saskimi podążył przez Tarnów, Baranów i Machów do Sandomierza, gdzie przybył 13 sierpnia. W widłach Wisły i Sanu zbierało się pospolite ruszenie i król zlustrował tutaj pospolitaków lubelskich. Obóz hetmański znajdował się 15 sierpnia pod Machowem, skąd wysłano ponownie Józefa Potockiego na czele 30 chorągwi jazdy (około 1500 ludzi) przeciwko szwedzkim oddziałom prowiantowym. Pod Staniątkami chorągwie wołoskie uderzyły dwa dni później na batalion piechoty wroga i wykorzystując padający deszcz (Szwedzi nie mogli wówczas strzelać) rozpędziły ich i zabrały dwa wozy z karabinami i z mundurami²⁶. W tym czasie wojska koronne opuściły Machów i również przybyły pod Sandomierz – było to 17 sierpnia, czyli dzień później po jednostkach saskich²⁷. Zakwaterowały się na polach pobliskiej wsi Miedza, gdzie rozmieszczono tabory i jednostki wojskowe – tego dnia odwiedził je August II. Obóz wojsk saskich zorganizowano na terenie ograniczonym od północy Wisłą (na wysokości samego Sandomierza), rzeczką Trześniówką od zachodu (w rejonie wsi Trześnia), od południa wsią Wielowieś (obecnie dzielnica miasta) i prawym brzegiem kolana Wisły. Właściwy obóz umieszczono pomiędzy ciekami wodnymi, gdzie znajdowały się luźne zabudowania i drogi polne łączące Trześnię (tu stało dowództwo saskie) z Wielowsią i kwaterą Augusta II nad samą Wisłą. Po obu stronach małego strumyka stały szeregami namioty jednostek piechoty i kawalerii saskiej²⁸.

W połowie sierpnia w rejonie wsi Gorzyce nad rzeką Łęg (dopływem Wisły), około 5 km na wschód od Sandomierza zebrało się pospolite ruszenie szlachty małopolskiej. Brakowało jednak województw wielkopolskich, mazowieckich i pruskich. Przybyli natomiast gromadnie senatorowie, w tym hetmani koronni, nie było jednak prymasa Michała Radziejowskiego²⁹. 17 sierpnia województwa delegowały swych deputatów do króla w celu skłonienia Augusta II do zwołania na 22 sierpnia koła generalnego. Posłowie powoływali się tutaj na tradycje konfederacji tyszowieckiej i ogólnopolskiego powstania zbrojnego, domagali się ponadto zaproszenia hetmanów oraz wyższych oficerów koronnych w celu odbycia rady wojennej, a dodatkowym zamierzeniem była ocena postawy wojsk polskich w bitwie pod Kliszowem.

22 sierpnia odbył się zjazd szlachty małopolskiej z udziałem króla i senatorów, a obradom przewodniczył hetman Lubomirski. Trochę czasu zabrał szlachcie wybór marszałka – został nim ostatecznie Stanisław Denhoff łowczy wielki litewski – zaś później wysłuchano w kole posłów krakowskich, którzy powrócili od Karola XII, czytano przejęte listy Sapiehów i posła francuskiego do prymasa i do łowczego koronnego³⁰. Wreszcie przystąpiono do rozpatrzenia poważniejszych problemów państwowych, a mianowicie do określenia swojego stosunku do problemu wojny i do pokoju ze Szwecją.

Szlachta skłaniała się ku opcji kontynuowania wojny, chociaż zjazd sandomierski był polem ścierania się zwolenników pokoju za wszelką cenę ze stronnikami króla dążącymi do zbrojnej rozprawy z wojskami szwedzkimi. Przeważał pogląd o wojnie i argument o rozprawieniu się ze „szwedzkimi partyzantami”, czyli z senatorami i doradcami Augusta II. Na pierwszy ogień poszedł Feliks Lipski, a kiedy wzburzenie szlachty dosięgło szczytu i poszły w ruch szable – nie zdołano jednak zasłonić wojewody kaliskiego, którego zamordowano w okrutny sposób. Ocena tego wydarzenia jest sprawą kontrowersyjną: K. Jarochowski widział w tym decydującą rolę Augusta II, dopiero ostatnia interpretacja J. Staszewskiego zdjęła z króla polskiego piętno winowajcy³¹. Słusznie pisze J. Poraziński, że wojewoda kaliski został zamordowany „płacąc własną krwią za koncepcje polityczne, od których zawsze się dystansował”³².

Ten tragiczny wypadek otrzeźwił szlachtę, która zezwoliła na odczytanie propozycji posłów sandomierskich przybyłych pod Gorzyce z gotowym tekstem aktu konfederacji. Przewidywał on następujące punkty:

1. Opuszczenie kraju przez wojska saskie po skończonej wojnie;

2. Podobnie mieli postąpić sascy „konsyliarze” królewscy;

3. Sojusze Augusta II z państwami ościennymi bez uzyskania zgody Rzeczypospolitej miały być unieważnione;

4. Niektóre układy zostaną na nowo negocjowane;

5. Rzeczpospolita nie będzie traktować z Karolem XII;

6. August II dotrzyma gwarancji Rzeczypospolitej;

7. Uchwalone będą podatki na kontynuowanie wojny;

8. Podniesienie sprawy zwołania sejmu koronnego;

9. Deklaracja wojny szwedzkiej.

Poddano także pod dyskusję inne projekty – dotyczyły one rozwiązania sprawy wojsk saskich stacjonujących na ziemiach polskich. W tej kwestii wysunięto kilka dalszych propozycji – od natychmiastowego wyrzucenia Sasów z kraju lub skierowania piechoty saskiej z wojskiem koronnym i pospolitym ruszeniem pod Kraków, aż do oddania Sasów pod władzę hetmanów koronnych. Proponowano także wzmocnienie wojska koronnego wyprawami z województw, rozpatrywano sprawę konfederacji generalnej oraz pomysł wysłania posłów-mediatorów do Karola XII. Jak wiemy, nie uzgodniono ostatecznie utworzenia konfederacji, lecz powstanie jedynie związku o obliczu antyszwedzkim w obronie króla i szlachty. H. Olszewski oceniając istotę zjazdu z punktu widzenia prawnoustrojowego, jednoznacznie podsumował postawę szlachty, która decydowała się na porzucenie myśli o konfederacji z powodu nieobecności pod Sandomierzem sporej części województw i nie chcąc pozbawiać ich wpływu na sprawy państwowe³³. Zadecydowano o tym w piątym dniu obrad – 26 sierpnia. Tymczasem dwa dni wcześniej odczytano w kole „desideria” czy postulaty wojsk koronnych, zwracające uwagę szlachty na problemy armii. Domagała się ona uchwalenia następujących warunków:

1. Asekuracji dalszej służby;

2. Opłacenia chorągwi jazdy;

3. Uchwalenia podatków na wojsko, w październiku kończyła się bowiem ćwierć służby;

4. Opłacenia regimentów piechoty.

Ten ostatni problem wiązał się z opinią szlachty o konieczności wzmożenia przygotowań obronnych Rzeczypospolitej. Przeważał wówczas pogląd o rozwiązaniu pospolitego ruszenia i wzmocnieniu armii koronnej przez wyprawy wojewódzkie. Zjazd uchwalił w konsekwencji aukcję wojska według konstytucji sejmowej z 1690 r. do 30 000 żołnierzy zorganizowanych w ciągu trzech tygodni. Wypłatę żołdu uchwalono od 1 sierpnia, a zaległości i następne raty chciano uzupełnić w ciągu dwóch miesięcy. Spodziewano się uzyskać podatki na opłacenie czterech ćwierci oraz 110 000 zł na piechotę i artylerię. Nie zapomniano także o pensjach dla hetmanów i urzędników wojskowych.

Sprawa aukcji wojska nadal przewijała się w kolejnych obradach zjazdu sandomierskiego. 26 sierpnia powrócono do niej przy okazji propozycji wysłania poselstwa z mediacją do Karola XII oraz spraw związanych ze statusem wojsk saskich. Pojawił się wówczas projekt wysłania ich do Inflant lub na szwedzkie Pomorze. Sporo czasu zajęły nadto problemy zaangażowania sojuszników w wojnie ze Szwecją, zwracano uwagę na potrzebę dywersji ze strony wojsk carskich, duńskich i brandenburskich. W zasadzie zgromadzona w kole szlachta zgadzała się z przedstawionymi propozycjami, jedynie Sandomierzanie byli przeciwni wysłaniu poselstwa do króla szwedzkiego.

Podobne problemy rozpatrywano 30 sierpnia, kiedy przedstawiono pod obrady kolejną wersję projektu aktu końcowego zjazdu. Zawierał on następujące punkty:

1. Asekuracja praw Rzeczypospolitej;

2. Plenipotencje do rozmów mediacyjnych z Karolem XII;

3. Sprawa aukcji i opłacenia armii koronnej;

4. Uchwalenie wypraw zamiast pospolitego ruszenia;

5. Wysłanie poselstw do krajów ościennych;

6. Wyjście wojsk saskich z kraju po podpisaniu traktatu ze Szwecją;

7. Asekuracja wierności dla Augusta II;

8. Konieczność wypłaty żołdu armii, nawet w przypadku podpisania traktatu pokojowego.

Wywiązała się dyskusja wokół tych problemów, jednak sprawy bieżące także były obiektem zainteresowania zgromadzonej szlachty. Oto król ogłosił, że skłonny jest oddać wojska saskie pod komendę hetmanów, a z drugiej strony, nie czekając na końcowy akt zjazdu, wysłał kilka regimentów pieszych do ekonomii brzeskiej na kwatery zimowe. Wzburzyło to dość szlachtę, zwłaszcza lubelską. Emocjonowano się ponadto treścią listów czytanych w kole, podziwiano chorągwie wołoskie przyprowadzone do obozu przez koniuszego koronnego, z niepokojem oczekiwano na ostatnie wiadomości od wojewody kijowskiego, który wyprowadził podjazd pod garnizon szwedzki w Krakowie. Dyskutowano także nowe projekty Sandomierzan, aby podejść pod Kraków z całym pospolitym ruszeniem i tam pertraktować z królem szwedzkim. Nie zgadzano się jednak z posłami sandomierskimi, by odrzucić definitywnie problem mediacji pokojowej. Ostatecznie cała szlachta zgodziła się na wystąpienie Rzeczypospolitej w roli mediatora, w zamian za zobowiązanie Augusta II do zagwarantowania zasad ustrojowych. Wyznaczono delegatów do rozmów pokojowych – z trzech prowincji, których mieli uzupełnić plenipotenci wybrani przez sejmiki szlacheckie. Zobowiązano ich do złożenia przysięgi w kole rycerskim, z przyrzeczeniem działania tylko do momentu zwołania sejmu.

Sprawa obioru deputatów przez zjazd sandomierski została szybko rozstrzygnięta – podano i wybrano kandydatów: Stefana Leszczyńskiego starostę ostrzeszowskiego z Wielkopolski, Stanisława Mateusza Rzewuskiego krajczego koronnego z Małopolski i Stanisława Tarło kuchmistrza koronnego z Litwy. Wybrano także posłów na walną radę: Stanisława Morsztyna wojewodę mazowieckiego z senatu, dalej Jana Żydowskiego chorążego krakowskiego z izby poselskiej – z Małopolski, a ponadto Stefana Leszczyńskiego – z Wielkopolski i Krzysztofa Komorowskiego kuchmistrza litewskiego. Szlachta wybrała i delegację zjazdu do prowincji wielkopolskiej, której przedstawiciele nie przybyli pod Sandomierz – obrano: Kazimierza Minora Ligęzę kasztelana chełmskiego, Jana Wybranowskiego podczaszego łukowskiego i Kazimierza Bielskiego cześnika warszawskiego oraz pisarza grodzkiego lubelskiego. Mieli oni dość trudne zadanie, bowiem Wielkopolanie oczekiwali niekorzystnych dla króla uchwał zjazdu sandomierskiego.

Tymczasem obrady szlachty zmierzały ku końcowi. Sporą rolę odegrali tutaj delegaci króla, interweniujący za szybkim zakończeniem zjazdu. August II wykorzystał także pojawiające się informacje o wojskach szwedzkich, które wypadami z garnizonu krakowskiego spaliły miasta – Wiślicę i Nowy Korczyn, posuwając się w kierunku Pacanowa i zagrażając województwu sandomierskiemu. 2 września doszło do ostatecznego zakończenia koła generalnego prowincji małopolskiej, przyjęto końcowe uchwały o potrzebie mediacji z królem szwedzkim i o aukcji armii koronnej. August II spodziewał się wyruszyć 3 września w kierunku Kazimierza, ale przedtem miał odbyć naradę wojenną z Lubomirskim w sprawie kontynuowania wojny z wojskami Karola XII. Po jej zakończeniu hetman wyruszył do obozu wojsk koronnych, zaś król udał się do Warszawy z jednostkami saskimi.

Zjazd sandomierski zakończył się kompromisem, a istota tej ugody stanowi po dziś dzień obiekt zainteresowań i kontrowersji polskich historyków. Zgodzimy się jednak z Olszewskim, iż klęska w bitwie kliszowskiej godziła w interes Augusta II, zmuszając go do uległości wobec szlachty koronnej³⁴. K. Jarochowski stwierdził dobitniej, iż warunki sandomierskie upokorzyły króla i osłabiły jego pozycję w kraju³⁵. Wydaje się zasadne nowe spojrzenie J. Porazińskiego, że zjazd sandomierski przyczynił się jednak do wzmocnienia autorytetu i pozycji monarchy³⁶. Szlachta opowiedziała się bowiem zdecydowanie za kontynuowaniem wojny ze Szwecją i przeciw detronizacji Augusta II. Zjazd przystał też na kierunek polityczny reprezentowany przez króla polskiego i związał jego zamierzenia z planami i działaniami Rzeczypospolitej, odrzucając ostatecznie koncepcję neutralności. Propozycja zwołania sejmu zapowiadała w przyszłości zduszenie opozycji i przejęcie faktycznego przewodnictwa w państwie w zakresie polityki wewnętrznej i zagranicznej. J. Poraziński dalej podnosi sprawę instytucji plenipotentów szlacheckich, którzy mieli sprawować kontrolę nad wprowadzeniem w życie uchwał zjazdu sandomierskiego. Wraz z senatorami tworzyli oni radę walną, której kompetencje były podobne jak rady senatu, gdzie głos decydujący należał do monarchy³⁷. Rzeczpospolita uzyskiwała wiele: przede wszystkim gwarancje ponownego zaprzysiężenia paktów konwentów, wyprowadzenia wojsk i doradców saskich, wzmocnienia własnego potencjału wojskowego. Były to tylko próby, bowiem należy zgodzić się z opinią J. Wimmera, iż z powodu trudności finansowych wiele słusznych zaleceń w sferze wojskowej musiało pozostać na papierze³⁸.

Hetman Lubomirski wzmocnił niewątpliwie swą pozycję, nadszarpniętą „występną” postawą pod Kliszowem, bowiem nie oskarżono go jawnie i otwarcie o zdradę interesów państwa. W sprawach czysto wojskowych został jednak podporządkowany instytucji szlacheckiej rady wojennej, do której odnosił się w duchu pojednawczym i umiarkowanym. Już jednak w końcu roku próbował, ale z miernym skutkiem, odtworzyć układ, wzmacniający jego dotychczasowe wpływy w wojsku i wśród szlachty, i zorganizował 22 listopada we Lwowie radę konsyliarzy „dla ułożenia punktów podczas inkursji szwedzkiej”. Projekt ten nie znalazł uznania, bowiem jak pisał historyk – rada „wychodziła poza przyjęte ramy ustrojowe”³⁹. Tymczasem prymas Michał Radziejowski, z daleka obserwujący poczynania szlachty, nadal zajmował stanowisko niezależne, ale podjął próbę współpracy z Augustem II w kwestii ewentualnego uzgodnienia warunków porozumienia z Karolem XII. Jego postawa była bardzo ważna, ponieważ w opinii szlachty i magnaterii „uosabiał on system polityczno-prawny Rzeczypospolitej i w pewnym sensie kontrolował poczynania władcy, by zgodne były z interesem Rzeczypospolitej⁴⁰.

Uchwały zjazdu sandomierskiego odczuła najbardziej opozycja, a jej główny przedstawiciel, Rafał Leszczyński, mimo że otrzymał urząd podskarbiego, z obawy przed represjami, opuścił kraj ze swym synem Stanisławem⁴¹. W sferze polityki zagranicznej uchwały zjazdu wywarły również znaczny wpływ na wzmocnienie pozycji króla polskiego. Rosja zaczęła go czynnie wspierać, a dyplomacja francuska traciła powoli swoje wpływy na rzecz związków Augusta II z dworem wiedeńskim. Upadły plany detronizacji Wettina, pomimo jego klęski w bitwie pod Kliszowem, natomiast postanowienia zjazdu przyczyniły się w końcu 1702 r. do wzmocnienia autorytetu Augusta II jako elektora saskiego i króla polskiego⁴². Dodajmy, że sprowadzono z ziem czeskich także część korpusu (8000 żołnierzy), wysłanego niegdyś na pomoc cesarzowi przeciw Francji, co w znaczący sposób przyczyniło się do odbudowania saskich sił zbrojnych w obliczu kolejnego już etapu zmagań wojennych ze Szwecją Karola XII⁴³.

NOWE ZAGROŻENIA

Równolegle z wydarzeniami rozgrywającymi się w okolicach Pińczowa oraz Sandomierza, na kresach Rzeczypospolitej nastąpiło kolejne zagrożenie bytu państwa polsko-litewskiego, gdy na Ukrainie na przełomie lipca i sierpnia 1702 r. wybuchło powstanie kozackie, dość szybko rozlewając się na Kijowszczyznę i Bracławszczyznę oraz część Podola. Wydarzenia te zwane w literaturze „powstaniem Semena Palija” sięgały swą genezą konstytucji sejmowej 1699 r., która zapowiadała rychłą likwidację Kozaczyzny, zbędnej wobec zakończenia wojny polsko-tureckiej. W październiku pułki kozackie Palija i Samusia opanowały Berdyczów i Niemirów, dwie ważne twierdze polskie na prawobrzeżnej Ukrainie, w listopadzie zajęły Białą Cerkiew, praktycznie kontrolując znaczne obszary Prawobrzeża. Historycy są zgodni, iż powstanie było niewątpliwie inspirowane przez Rosję Piotra I, któremu obaj pułkownicy kozaccy zamierzali wkrótce przekazać opanowane przez swych mołojców tereny ukrainne⁴⁴.

Powstanie kozackie, podobnie jak zagrożenie szwedzkie, angażowało siły koronne, te zaś już w sierpniu-wrześniu uległy podziałowi na zgrupowania przeznaczone do prowadzenia działań na dwóch obszarach – w Małopolsce przeciw Szwedom i na Ukrainie przeciw Kozakom. Na początku września wojsko koronne opuściło kwatery pod Sandomierzem i pomaszerowało do Koprzywnicy, zakładając obóz, armia saska ruszyła w kierunku Warszawy. Koprzywnica leży w odległości około 16 km na południowy zachód od Sandomierza i około 7 km na wschód od Tarnobrzega, na rzeką Koprzywianką, lewym dopływem Wisły, na skraju krawędzi obszernej doliny wiślanej. Wybór obozowiska był wybrany prawidłowo, bowiem owa rzeczka, ale także i kompleks leśny bronił dostępu od strony zachodniej, natomiast od wschodu linia Wisły. Stąd wychodziły trakty biegnące do Krakowa, Kielc, Warszawy i do Lublina, w trzech kierunkach skąd groziło niebezpieczeństwo ze strony korpusów szwedzkich. Pozycja pod Koprzywnicą kontrolowała także trakty biegnące na Rzeszów, Jarosław i Lwów, ważne z punktu widzenia starć zbrojnych z Kozakami na prawobrzeżnej Ukrainie.

W obozie pod Koprzywnicą wojska hetmańskie zostały wzmocnione około 2-3 tys. korpusem arkabuzerii i dragonii generała Michała Brandta, nadto przybywały tutaj oddziały powiatowe i prywatne, działając zgodnie z uchwałami zjazdu sandomierskiego. Wprawdzie wkrótce część chorągwi jazdy została wysłana na Ukrainę, lecz dowództwo wojsk koronnych natychmiast przystąpiło do działań zaczepnych przeciw siłom szwedzkim, które z okupowanego Krakowa dokonywały wielu wypadów rabunkowych i rekwizycyjnych. W pierwszej połowie września hetman Lubomirski wydzielił zatem dwa zgrupowania: generała Michała Brandta i oboźnego koronnego Jerzego Aleksandra Lubomirskiego, liczące po około 2-3 tys. żołnierzy z jednostek pancernych i lekkich oraz dragonii, z przeznaczeniem do walki ze Szwedami.

11 września oboźny Lubomirski, na czele 24-25 chorągwi pancernych i wołoskich, wyruszył z obozu spod Koprzywnicy w kierunku Krakowa przeciw zgrupowaniu generała Carla Sparre, który wybierał żywność i furaż w okolicach miasta, powstrzymując w boju siły przeciwnika, a później zmuszając go do odwrotu do Krakowa. Natomiast 13 września zgrupowanie generała Brandta atakowało korpus generała Axela Gyllenkrooka, który otrzymał rozkaz sprowadzenia z Pińczowa do Krakowa transport rannych z łupami zdobytymi w starciu pod Kliszowem. W potyczce pod Opatowcem jazda i dragonia generała nie tylko zniszczyła część ugrupowania szwedzkiego, ale także zmusiła Szwedów do wycofania się w popłochu do tego miasta, gdzie znajdował się większy garnizon. W drugiej połowie września oraz w październiku kawaleria oboźnego i generała z powodzeniem operowała w północnej Małopolsce i na Lubelszczyźnie, skutecznie atakując i niszcząc mniejsze oddziały szwedzkie.

Ważnym punktem oparcia dla działań wojsk szwedzkich był Piotrków (Trybunalski), którego położenie pomiędzy Małopolską a Wielkopolską czy Mazowszem posiadało istotne znaczenie operacyjne i logistyczne. W połowie sierpnia Szwedzi obsadzili to miasto załogą liczącą 2 tys. piechoty i kawalerii, pod dowództwem generała Arvida Horna. Organizowali oni wypady na okoliczne obszary województwa sieradzkiego w celach kontrybucyjnych, chociaż miejscowa szlachta zazwyczaj stawiała zbrojny opór okupantom⁴⁵. Zapewne po 15 września chorągwie Lubomirskiego z powodzenie zablokowały szwedzki garnizon, doprowadzając w ten sposób do jego kapitulacji i do poddania się – nie znamy dokładnego przebiegu owego starcia, ale w konsekwencji około 1,8 tys. żołnierzy szwedzkiej kawalerii (według relacji polskich) zostało odprowadzonych do obozu pod Koprzywnicą przez chorągwie oboźnego koronnego⁴⁶.

Tymczasem do końca września Szwedzi wprowadzili do miasta kolejną załogę w sile 300-400 żołnierzy, głównie rajtarii i dragonii, która otrzymała zadanie konwojowania zgromadzonych tutaj w wyniku działań kontrybucyjnych pieniędzy do Krakowa. 28 września, powiadomiony o tym wydarzeniu generał Brandt dotarł szybkim marszem do miasta i uderzył na Szwedów, którzy nocowali wówczas w zabudowaniach klasztory bernardynów. Podczas potyczki Polacy pobili tych rajtarów (straty szwedzkie oblicza się na 20 ludzi), lecz przede wszystkim zabrali ową kontrybucję w wysokości 6 tys. talarów (polskie relacje podają kwotę 1 mln złotych), po czym powrócili do obozu pod Koprzywnicą⁴⁷.

Tymczasem generał Brandt zostawił pod miastem grupę 12-15 chorągwi jazdy koronnej pod dowództwem Stanisława Mateusza Rzewuskiego, ówczesnego krajczego koronnego, w celach rozpoznawczych. Przed 2 października Polacy pobili „na Bugaju” (obecnie dzielnica miasta) grupę Szwedów, powracających z wypadu kontrybucyjnego, biorąc do niewoli 400 żołnierzy przeciwnika i transportując ich następnie do obozu wojsk hetmańskich⁴⁸.

16 października doszło natomiast do potyczki pod wsią Żarnowiec, położonej w odległości 15 km na wschód od Pilicy, przy ujściu Uniejówki do rzeki Pilicy, gdzie w drewnianym zamku (dawnej rezydencji myśliwskiej polskich królów) stacjonowało 150 Szwedów, ubezpieczając lokalne trakty i wybierając prowiant na północ od Wolbromia, Miechowa i Krakowa. Niestety nie znamy dokładnego przebiegu tegoż starcia, wiemy jedynie że kawaleria Brandta starła się na przedpolu wsi ze Szwedami, którzy z powodu przewagi liczebnej Polaków schronili się w zamku, po czym poddali się praktycznie bez walki i zostali przetransportowani do obozu pod Koprzywnicą⁴⁹.

Tymczasem 10 października armia szwedzka Karola XII opuściła stanowiska pod Krakowem i pomaszerowała w kierunku Sandomierza w celu dokonania koncentracji z maszerującym z Litwy korpusem generała Georga Johanna Maydlla, który znajdował się w trakcie pochodu na Lubelszczyznę, ale także dla zakwaterowania swych jednostek w Sandomierszczyźnie oraz na Lubelszczyźnie. Rannych i chorych żołnierzy transportowano barkami wiślanymi, a piechota wraz z artylerią i z kawalerią maszerowała lewym brzegiem Wisły. Przemarsze były jednak bardzo powolne, gdyż Szwedzi prowadzili zdobyte na Sasach armaty, ponadto zabrali ciężkie działa z Krakowa, a tempo zwalniał także Karol XII, którego z powodu kontuzji nogi musiano nieść w specjalnej lektyce⁵⁰. Plan dowództwa szwedzkiego zakładał przezimowanie formacji wojskowych na terenie województw sandomierskiego i lubelskiego i właściwe przygotowanie ich do rozpoczęcia na wiosnę 1703 r. działań zaczepnych przeciw wojskom saskim i polskim Augusta II. Istotnym elementem tego planu była pacyfikacja tychże obszarów, ponieważ po październikowej radzie senatu w Toruniu ujawniła się tutaj grupa szlacheckich i magnackich stronników Wettina⁵¹.

Wydarzenie to zostało jednak zbagatelizowane przez Augusta II i jego generałów, gdyż armia saska obozowała pod Warszawą, a później przemieściła się do Prus Królewskich, ale również przez hetmana Lubomirskiego, który skierował już jednostki wojskowe na kwatery zimowe. Dyspozycje podpisał 27 października pod Kamieniem (obecnie Nowy Kamień – na wschód od Sandomierza)⁵². Chorągwie jazdy zostały ulokowane od Małopolski i od Podkarpacia aż po Podole, a natomiast regimenty piechoty w Rzeszowskiem i w Lubelskiem (Rzeszów, Łańcut, Lublin, Zamość) – ugrupowanie to posiadało pewne zalety, bowiem osłaniało wybrane tereny przed atakami sił przeciwnika, pozwalając na dokonanie ewentualnej koncentracji wojska na linii Sanu, to w celu powstrzymania ewentualnych działań zaczepnych Szwedów na ziemiach wschodnich⁵³.

Wbrew opinii dawnej historiografii przemarsze i działania wojsk szwedzkich nie napotykały żadnego zbrojnego oporu ze strony lokalnych wspólnot szlacheckich, m.in. szlachta lubelska, oprócz drobnych incydentów, praktycznie zrezygnowała z jakichkolwiek akcji wobec korpusu generała Maydlla, który po przeprawieniu się przez Wisłę oraz po opanowaniu Kazimierza i Janowca spokojnie pozostawał na tych obszarach aż do początku listopada⁵⁴.

Tymczasem znaczące sukcesy formacji kozackich na prawobrzeżnej Ukrainie spowodowały przyspieszenie działań ze strony wojsk Karola XII, który nie czekając obecnie na połączenie się z korpusem Maydlla podjął decyzję o opanowaniu Rzeszowszczyzny. Zamierzał on przede wszystkim wymusić na miejscowych posesjonatach, zwłaszcza na Lubomirskich, kontrybucję prowiantową oraz finansową, ale również zmusić hetmana koronnego do opowiedzenia się po stronie stronników szwedzkich i rezygnacji z dotychczas prezentowanej postawy neutralnej.

W końcu października wydzielony korpus generała Magnusa Stenbocka (około 2,5 tys. ludzi) znajdował się pod Sędziszowem (Małopolskim), rozpoczynając akcje zbrojne. W pierwszej połowie listopada Lubomirski podjął próbę negocjacji z generałem, jednak rozmowy zarządcy jego włości rzeszowskich zakończyły się porażką i 17 listopada wojska szwedzkie opanowały Rzeszów – natychmiast Szwedzi przystąpili do umacniania zamku oraz fortyfikacji miejskich, ponadto wystosowali listy do magistratu z poleceniem zebrania kontrybucji. W Rzeszowie po raz pierwszy Szwedzi obchodzili uroczyście miesięczną rocznicę bitwy pod Kliszowem, gdy 20 listopada Stenbock zorganizował w mieście festyn z występami teatralnymi i z biesiadami, w których musieli uczestniczyć mieszkańcy miasta⁵⁵.

Działania szwedzkie oznaczały opanowanie całej Rzeszowszczyzny praktycznie bez walki, po czym Stenbock rozpoczął wybieranie kontrybucji o charakterze finansowym i prowiantowym, nie oszczędzając dóbr szlacheckich i magnackich. Dokonywały tego liczące po około 300-500 żołnierzy oddziały wroga, operujące w okolicach Rzeszowa, Głogowa, Łańcuta i Leska. W rezultacie owych działań siły szwedzkie całkowicie zniszczyły lokalne majątki Lubomirskich – Rzeszów, Głogów, Błażowę, Łąkę czy Boguchwałę, a także niezliczone dobra małopolskiej i ruskiej szlachty. 11 grudnia zgrupowanie szwedzkie opanowało Jarosław i po przekroczeniu Sanu znalazło się na terenie województwa ruskiego, organizując tutaj obciążenia prowiantowe i finansowe⁵⁶. Podczas trwającej od 20 października 1702 r. aż do 28 lutego 1703 r. wyprawy kontrybucyjnej ogólną wartość tychże oblicza się na 60 tys. talarów (w monecie) i na 30 tys. talarów (w klejnotach), a ponadto na 15 tys. łokci sukna i innych materiałów oraz na wiele innych zrabowanych „skarbów”⁵⁷.

Sukcesy pułków kozackich na Ukrainie spowodowały, że dowództwo wojsk polskich podjęło w październiku-listopadzie pierwsze kroki organizacyjne w celu stłumienia rewolty kozacko-chłopskiej, gdyż działania wrześniowe zakończyły się zupełnym niepowodzeniem. W końcu października udało się zgromadzić w obozie pod Lwowem zaledwie 800 żołnierzy piechoty z kilkoma działami polowymi oraz 20-30 chorągwi jazdy i hetman polny Sieniawski planował na ich czele wymaszerować na Podole i na Ukrainę. Zdawał on sobie sprawę ze słabości tych jednostek, zaś jego obawy budziła również postawa Lubomirskiego, który nie angażował się w przygotowania wojenne, co wpływało bardzo niekorzystnie aktywność bojową podległych mu oficerów.

Z tego powodu dygnitarze koronni postanowili podjąć energiczniejsze działania, organizując 22 listopada we Lwowie naradę wojenną z udziałem Lubomirskiego, Sieniawskiego, Marcina Kątskiego, Jana Stanisława i Aleksandra Jana Jabłonowskich oraz Janusza Wiśniowieckiego. Zebrani zdecydowali o intensyfikacji przygotowań wojennych przeciw Szwedom i Kozakom, a ponadto o mianowaniu Sieniawskiego dowódcą korpusu interwencyjnego, który wystosował do oficerów uniwersały o koncentracji jednostek komputowych i prywatnych w obozie pod Lwowem lub Brzeżanami⁵⁸.

Tymczasem w końcu listopada armia szwedzka Karola XII dotarła w okolice Sandomierza i 2 grudnia połączyła się w Nawodzicach koło Klimontowa z korpusem Maydlla i z towarzyszącą mu kawalerią Sapiehów, później skierowała się w rejon Gorzyc, organizując obóz wojskowy – kwaterowała tutaj aż do 14 stycznia 1703 r.⁵⁹.

Ocena działań wojsk polskich w drugiej połowie 1702 r. jest jednoznaczna, bowiem ich istota została ściśle podporządkowana koncepcji politycznej władz wojskowych państwa polskiego, a więc utrzymywania stanu neutralności Rzeczypospolitej wobec zagrożenia szwedzkiego, a podejmowania działań obronnych wobec zagrożenia kozackiego. W momencie uchylenia się wojsk saskich Augusta II od podjęcia decydującego starcia zbrojnego z wojskami szwedzkimi Karola XII, siły koronne pozostały osamotnione na polu walki, pozbawione pomocy ze strony oddziałów szlacheckich, a co przy równoczesnym tłumieniu powstania kozackiego pozwalało na prowadzenie tylko drobnych działań zaczepnych przeciw grupom rekwizycyjnym wroga. W walkach tych wyróżnił się generał Michał Brandt, doświadczony dowódca jazdy i dragonii, oraz Jerzy Aleksander Lubomirski, ceniony dowódca kawalerii, chociaż nie byli to dowódcy na miarę Stefana Czarnieckiego czy Jerzego Lubomirskiego.

Natomiast działania kontrybucyjne wojsk szwedzkich posiadały znaczący wpływ na postawę dużej części społeczeństwa szlacheckiego, które nieprzychylnie reagowało na rosnące obciążenia okupanta, wzmacniając popularność stronników Augusta II, a natomiast zmniejszając grono zwolenników Karola XII⁶⁰. W konsekwencji, zdaniem historyka, pod koniec 1702 r. szlachta polska „zaczynała coraz częściej uciekać się do konfederacji, a to oznaczało umacnianie się systemu posandomierskiego”⁶¹.

„PAMIĄTKI KLISZOWSKIE”

W XVII-XVIII w. tereny bitwy pod Kliszowem należały do zamożnej rodziny szlacheckiej Lanckorońskich herbu Zadora. Znanym posesjonatem i gospodarzem dóbr Kliszów, Rębów i Borczyn w I połowie XVIII w. był Jan Lanckoroński, syn Franciszka, cenionego wojskowego i podkomorzego krakowskiego, do którego należały dobra jeszcze przed 1702 r. Wspomniane już majątki, po działach rodzinnych dokonanych w 1754 r., dostały się na własność kolejnego sukcesora – Macieja. Otrzymał on także Motkowice i Kije oraz Kokot, ale wszystkie majątki były znacznie zadłużone na rzecz lokalnych klasztorów i kościołów, w tym tylko Motkowice na kwotę 19 tys. złp, nie licząc oczywiście Kliszowa i Kijów. Akcję oddłużania dóbr podjął w latach 1802-1806 jego syn Antoni i to dzięki jego zapobiegliwości oraz gospodarności dobra zostały zwolnione z płacenia prowizji i czynszów na rzecz wierzycieli, pozwalając na dalszy rozwój ekonomiczny tychże majątków ziemskich⁶².

Spośród nazewnictwa okolicznych miejscowości nawiązujących do batalii pod Kliszowem niewątpliwie należy Czarniawa (Czerniawą) czyli rozlewiska i błonie usytuowane nad rzeką Nidą po lewej stronie lokalnej drogi biegnącej z Kliszowa do Motkowic. Ich nazwa pochodzi od „czerniących się” tutaj wojsk, zgromadzonych na wspomnianym obszarze przed bitwą, ale spotkamy także wersję wiążącą nazwę ze sczerniałymi trupami saskich żołnierzy, które nie pogrzebane dość długo leżały w ciekach wodnych. Następnym przykładem takiej nazwy jest Trupieniec – łąki i pola usytuowane po prawej stronie miejscowej drogi biegnącej z Kliszowa do Umianowic, gdzie jeszcze w końcu XIX w. odnajdywano prochy i kości zabitych żołnierzy uczestników bitwy pod Kliszowem. Chociaż nie znamy ich przydziału do określonych armii, to wydaje się pewnym twierdzenie że byli to żołnierze sascy. Natomiast w 1946 r. na polach wsi Piestrzejewice i Rawałowice, przez przypadek, odkopano szkielet żołnierza szwedzkiego, o czym świadczyły resztki karabinu skałkowego charakterystycznego dla uzbrojenia piechoty Karola XII – wśród lokalnej ludności jeszcze dzisiaj krąży z tego powodu legenda, iż właśnie ten szwedzki piechur został zabity podczas potyczki z miejscowymi chłopami w 1702 r.

Natomiast tzw. kopce szwedzkie „Pod Borkiem” są ulokowane w okolicach wsi Kije, tuż pod lasem, w kierunku lokalnej drogi biegnącej na Pińczów. W 1872 r. widział je nieznany nam korespondent „Kuriera Warszawskiego”, wraz krzyżem z granitu, który został „zębem czasu strzaskany”. Te trzy ziemne kopce kryły ciała pochowanych tutaj żołnierzy szwedzkich – bez wątpienia poległych w starciu pod Kliszowem⁶³. W drugiej połowie XIX w. w miejscowości Gartatowice istniał obszerny kurhan ziemny, który według podań miejscowej ludności został niegdyś usypany przez Szwedów w formie punktu obserwacyjnego. W maju 1881 r. kurhan skopano, lecz odnaleziono jedynie spróchniałą i zniszczoną trumnę z nieznanym szkieletem i gliniany wazonik⁶⁴. Czynności tych dokonano po ukazaniu się w Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego w 1880 r. informacji o wysokiej mogile, usytuowanej we wsi, gdzie znajdowały się prochy i kości pochowanych żołnierzy – uczestników bitwy kliszowskiej⁶⁵. Zagadkę stanowiła natomiast mogiła usytuowana w Rębowie, którą początkowo ozdabiała kamienna figura, która w XIX w. była znacznie zniszczona. W mogile rębowskiej, zgodnie z miejscową tradycją, mieli być pochowani polegli w batalii kliszowskiej wyżsi oficerowie szwedzcy, również Fryderyk IV książę holsztyński, szwagier Karola XII, trafiony polską kulą armatnią i umieszczony w szopie koło miejscowego lasku, gdzie wkrótce zmarł. Jego zwłoki przewieziono do Pińczowa i umieszczono w miejscowym zamku, zaś następnie do Szlezwiku, stolicy księstwa Holsztynu, gdzie pochowano w miejscowej katedrze⁶⁶.

Również miejscowe zabytki posiadają swoje legendy związane z bitwą pod Kliszowem, a wśród nich na pierwszym miejscu należy wymienić nieistniejący już dwór Lanckorońskich w Kliszowie, który znajdował się na zachodnim skraju obecnych zabudowań wiejskich. W 1874 r. Lanckorońscy jednak sprzedali dwór, zaś nowi właściciele go zrujnowali i rozebrali, a w końcu XIX w. znajdował się już w stanie szczątkowym. Pozostałe belki modrzewiowe były wówczas dobrym materiałem do palenia w miejscowych piecach, z kolei zachowane papiery i dokumenty „chłopstwo potargało”, nadto przepadły drobne przedmioty codziennego użytku, a ostatecznie teren pod budynkiem zaorano i posadzono tutaj drzewa owocowe⁶⁷.

Z dworem kliszowskim wiązała się także legenda, mówiąca że w dniach 17-19 lipca 1702 r. przebywało w nim trzech monarchów – August II, Karol XII oraz przyszły polski monarcha Stanisław Leszczyński. 17 lipca w dworze mieszkał Wettin wraz z najbliższym otoczeniem, lokując tutaj swoje bagaże, ponieważ w pobliżu znajdował się obóz wojsk saskich. Zapewne tego samego dnia albo następnego król Polski wydał tutaj uroczystą biesiadę, poprzedzającą starcie pod Kliszowem. Natomiast 20 lipca, po zwycięstwie nad Sasami i Polakami, w dworze znajdowała się główna kwatera Karola XII, zaś jego pobyt również uświetnił bankiet na cześć zwycięskiego króla szwedzkiego, jednak obecność w Kliszowie Stanisława Leszczyńskiego należy już tylko do legendy. Dodajmy, iż ta sama plotka wiązała pobyt trzech europejskich monarchów z wiejską chatą we wsi Kije, o czym wspominał autor odpowiedniego hasła w Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego zamieszczonym w 1883 r.⁶⁸.

Inna legenda wiązała się ze stołem pochodzącym z dworu kliszowskiego, który jako cenną pamiątkę historyczną Lanckorońscy umieścili w swym pałacu w Motkowicach. W pierwszej połowie XIX w. zakupił go Tomasz Zieliński (1802-1858), ceniony kolekcjoner i naczelnik powiatu kieleckiego, opisując go w taki sposób: „stolik dębowy, ordynaryjny, kształt ma charakter XVII wieku. Nogi wyginane, snadź były na zielono malowane”. Ten historyczny stół nie zachował się jednak do naszych czasów, gdyż po śmierci Zielińskiego w 1858 r. jego kolekcja została rozproszona przez sukcesorów, wspomniany zabytek przepadł natomiast w nieznanych okolicznościach⁶⁹.

Następne pamiątki kliszowskie wiążą się z kościołem w Kijach, gdzie według legendy księża posiadali dwa ornaty uszyte ze sztandarów wojsk saskich, ofiarowanych przez Karola XII miejscowemu proboszczowi zaraz po wygranym starciu pod Kliszowem. Inna wersja głosiła, że były to sztandary wojsk saskich, jednak pochodzące z czasów konfederacji dzikowskiej z 1734 r., a zdobyte przez polskich konfederatów podczas walk z Sasami. Przed 1880 r. w kościele w Kijach istniał portret (trumienny) namalowany na blasze, z herbem i z literami „S.M.G.C.K.D.” oraz „1702 occisus”, a który według miejscowych podań miał być portretem Fryderyka IV holsztyńskiego. W opinii dawnych regionalistów był to saski generał Marwitz (Marschewitz) zabity w batalii kliszowskiej, chociaż wydaje się że był to raczej towarzysz jazdy koronnej poległy podczas szarży husarskiej. Początkowo wizerunek znajdował się w samym kościele, ale już w końcu XIX w. z powodu znacznego zniszczenia przeniesiono go na plebanię⁷⁰.

Przyjrzyjmy się jeszcze pamiątkom, które w znanej literaturze historycznej uzyskały miano „skarbów szwedzkich”. Część z nich wiązano z Kliszowem, a miejscowe legendy przekazały wiadomości na temat pozostawionych na polu walki przez Augusta II i jego otoczenie bagaży i „skarbów”. Mówiły one o ich zakopaniu pod kamienną figurą św. Jana Nepomucena w lasku kliszowskim albo też o umieszczonych w kufrze i zakopanych pod starą lipą albo pod trzema sosnami we wsi Borek. Wiosną 1917 r. w Kijach pojawiło się kilku nieznanych Szwedów, którzy dysponowali mapami tego terenu i robili wycieczki w okolice Kliszowa i Korytnicy. Dotarli do zabudowań Kliszowa, zamierzając kupić jeden z większych budynków dworskich, na którym był napis łaciński, potwierdzający fakt obecności tutaj króla Karola XII w 1702 r. Ksiądz Stanisław Skurczyński zapisał, iż Szwedzi kupili budynek, gdyż został on wówczas rozebrany. Nadto szukali oni owych „skarbów”, a w tym korony, kapelusza i kasy królewskiej Augusta II, które chyba odnaleźli, ponieważ po odkopaniu „sklepionej piwniczki” zabrali z niej nieznane przedmioty i wyjechali ostatecznie w kierunku Pińczowa.

Ksiądz Stanisław Skurczyński odkrył na wydmach przy drodze do Borczyna i drugi skarb w postaci monet polskich z czasów Zygmunta III, ale w znacznej części został on rozgrabiony przez miejscową ludność. Duchowny napisał, że ów skarb był oznaczony na jednej z sosen umieszczoną na niej kapliczką, lecz w międzyczasie drzewo ścięto, a kapliczkę przeniesiono w inne miejsce, toteż Szwedzi mimo że posiadali dokładne mapy nie odnaleźli wspomnianego „skarbu”⁷¹.

Kolejne „skarby szwedzkie” związano z Pińczowem, gdzie 20 lipca dotarł tutaj Karol XII ze swymi oficerami, a także z wojskami, zapasami prowiantu, amunicji oraz z rannymi w bitwie kliszowskiej. Umieszczono ich w lazarecie w zamku Myszkowskich, gdzie ulokowano równie bogate łupy wojenne zdobyte na Sasach i Polakach. Część z nich, natychmiast po wyjeździe Karola XII do Krakowa, przetransportowano do Szwecji, jednak według miejscowej legendy część pozostawiono w piwnicach zamkowych. Plotki te były upowszechnione do tego stopnia, iż w końcu XVIII w. margrabina Katarzyna Myszkowska – Wielopolska kazała zburzyć owe budynki „niby dla szukania ukrytych w nim skarbów”⁷². Publicysta „Lwowianina” w 1838 r. pisał, że miejscowa ludność utrzymywała jeszcze legendę o diable-Szwedzie, który niegdyś zamieszkiwał w ruinach i „ogonem zamek wywrócił”⁷³.

Warto tutaj dodać, iż w XIX w. wśród miejscowej ludności krążyło wiele legend i opowieści na temat duchów żołnierzy szwedzkich i saskich (niemieckich), wałęsających się po okolicy, a których wieśniacy utożsamiali z diabłami oraz czartami, przypisując im także nadzwyczajne właściwości oraz oskarżając ich o złe uczynki i nieurodzaje⁷⁴.

Wykopaliska archeologiczne odnajdywano na terenie bitwy już w połowie XIX w., a były to m.in. kule armatnie, rapiery i pałasze, nawet kompletna zbroja (kirasjerska) wyorana w 1870 r., nie mówiąc o nożach czy ostrogach, a jeden z egzemplarzy XVII w. ostrogi zachował się w kolekcji Tomasza Zielińskiego. Rozlewiska czy trzęsawiska nad Nidą były tymi miejscami, gdzie „przechowało się” najwięcej zabytków broni, uzbrojenia i oporządzenia, a zwłaszcza wojsk saskich. W zbiorach prywatnych zachowały się obecnie ciekawe zabytki pochodzące z pobojowiska kliszowskiego, m.in. napierśnik husarski, munsztuk oraz strzemię żołnierzy szwedzkich czy półfuntowe kule armatnie, a natomiast w zbiorach Muzeum Regionalnego w Szydłowie – zbroja towarzysza husarskiego oraz napierśnik pocztowego husarii pochodzące z pól batalii kliszowskiej. Wiele cennych znalezisk z pola bitwy przepadło jednak w minionych latach, chociaż jeszcze dzisiaj w okolicy Kliszowa usłyszymy wieści o zatopionych w Nidzie i jej rozlewiskach wozach i działach saskich, które nadal oczekują na zainteresowanie naszych archeologów i historyków⁷⁵.

Szczególną zdobycz wojsk szwedzkich w bitwie pod Kliszowem stanowiły polskie i saskie działa, następnie wywiezione do Szwecji, a znane nam dzięki rzetelnym studiom Tadeusza M. Nowaka. Zdaniem tegoż badacza, świadczy o tym specjalny napis wyryty na tych zabytkach przez Szwedów⁷⁶. Wśród tych polskich wymienimy – osiem ćwierćkartaun kalibru 122 mm, odlanych około 1640 r. w Warszawie w ludwisarni Timów, z tarczami herbowymi dynastii Wazów i ze scenami mitologicznymi, podobną oktawę kalibru 96 mm oraz „małe działko” kalibru 93 mm odlane w 1654 r. w Warszawie⁷⁷. Szwedzi zdobyli również „harmaty” saskie, wyprodukowane w elektoracie jeszcze w latach 80- i 90-tych XVII w., które można obecnie oglądać w zbiorach szwedzkiego Muzeum Wojska⁷⁸.

W zbiorach sztokholmskiego Muzeum Wojska znajdują się zdobyte przez żołnierzy Karola XII chorągwie (kornety) regimentów kawalerii i dragonii króla Augusta II, a więc jednostek saskich i polsko-saskich. Wspomniana kolekcja zawiera 28 egzemplarzy kornetów, ponadto 2 oryginalne drzewca do tychże znaków, przy czym znaczna część tych pierwszych jest bardzo zniszczona i pobrudzona, z wieloma ubytkami. Kwadratowe kornety kawalerii czy dragonii posiadały granatowe tła z wyhaftowanymi (złotymi nićmi) koronami i herbami Wettinów (na awersie), natomiast po drugiej stronie (na rewersie) znajdowały się wizerunki orłów i herbów Rzeczypospolitej. Większość tychże znaków była przechowywana w pałacu królewskim w Sztokholmie i dopiero w drugiej połowie XIX w. przekazano je do magazynów stołecznego Muzeum Wojska.

Równie interesującą „pamiątką kliszowską” jest okazały i zdobiony namiot turecki zdobyty przez wojska królewskie Jana III Sobieskiego w bitwie pod Wiedniem 12 września 1683 r., a pochodzący z najbliższego otoczenia Kara Mustafy paszy. Już w 1697 r. był używany przez następnego polskiego monarchę Augusta II, który zabrał go na kampanię letnią 1702 r. Po przegranej batalii kliszowskiej, z pozostałymi saskimi bagażami, dostał się w ręce żołnierzy szwedzkich, zaś w końcowych latach XIX w. umieszczono go w zbiorach sztokholmskiego Muzeum Wojska. Z tym namiotem tureckim wiąże się kolejna legenda – a mianowicie po bitwie Karol XII zaproponował przeciwnikowi wymianę dwóch jeńców szwedzkich za zwrot zastawy stołowej Augusta II i królewskiego namiotu oraz za uwolnienie kilkunastu saskich kobiet. Według szwedzkich druków propagandowych w rzeczywistości była to grupa około 500 kobiet, „wytwornych dam”, z małymi dziećmi, które były bardzo przyjaźnie traktowane przez Szwedów i wcale nie zamierzały wracać do Sasów. Wymiany dokonano, lecz z powodu zamiłowania szwedzkiego króla do egzotycznych zdobyczy wojennych namiot turecki nadal pozostał w obozie wojskowym, później znajdował się w sztokholmskim pałacu królewskim i dopiero w 1898 r. monarcha szwedzki Oskar II ofiarował go do zbiorów muzealnych⁷⁹.

Po batalii kliszowskiej pozostały również okoliczne i satyryczne wierszyki, a zwłaszcza dotyczące przegranych –

[August II] „wziął niezgorszą chłostę pod Kijami

Gdy battaliją stracił, bijąc się ze Szwedami”.

„[Polacy] woleli swój grzbiet uchylić pod Kije,

Niżeli kruszyć o Szwedów kopije”⁸⁰.

Na zakończenie należy przypomnieć, że w 2002 r. w trzechsetną rocznicę bitwy kliszowskiej, staraniem lokalnych władz samorządowych oraz miłośników historii regionalnej, odbyły się uroczystości związane z odsłonięciem obelisku pamiątkowego w Kliszowie. Towarzyszyła im interesująca konferencja popularno-naukowa, z jubileuszową wystawą „Szwedzi nad Nidą”, a wszystkie materiały konferencyjne znalazły miejsce w licznych jubileuszowych publikacjach. Podczas uroczystości homilię wygłosił ksiądz Józef Kudasiewicz, a przemówienia zaproszeni goście – Pani Maren Klinger konsul generalny Niemiec i Pan Janusz Kahl honorowy konsul Danii, ale także licznie przybyli przedstawiciele miejscowych władz samorządowych. Pokaz sprawności krajowych grup rekonstrukcyjnych zakończył owe uroczystości jubileuszowe pod Kliszowem.

  1 B. Czart., nr 525, s. 218.

  2 B. Czart., nr 196, s. 386.

  3 Tamże, s. 385.

  4 J.Wimmer, Wojsko Rzeczypospolitej..., s. 223.

  5 Plan obozu szwedzkiego pod Pińczowem – KA, Stockholm, Stora Nordiska Kriget, sygn. 425 nr 10/178.

  6 „Wiadomość z Radomia o wojsku szwedzkim i jego marszu”, 20 VII 1702, B. Czart., nr 196, s. 397-398.

  7 K.Jarochowski, op. cit., s. 90-91.

  8 J.Wimmer, Wojsko Rzeczypospolitej..., s. 224-225.

  9 A.Górny, K.Piwarski, Kraków w czasie drugiego najazdu Szwedów na Polskę (1702-1709), Kraków 1932, s. 41nn.

  10 H. Lubomirski do prymasa, Nowy Korczyn 22 VII 1702, B. Czart., nr 196, s. 399-401.

  11 H. Lubomirski do M. Kątskiego, Połaniec 25 VII 1702, tamże, s. 417-418.

  12 K. Tarło do M. Kątskiego, Połaniec 25 VII 1702, tamże, s. 359-360.

  13 F. Włoszkiewicz do S. A. Szczuki, Warszawa 27 VII 1702, AGAD, APP, nr 163a, t. 31, s. 134-136.

  14 Prymas do H. Lubomirskiego, Skierniewice 27 VII 1702, B. Czart., nr 196, s. 419-423.

  15 R.Kawecki, Michał Radziejowski…, s.183-184.

  16 Prymas do S. A. Szczuki, Skierniewice 31 VII 1702. AGAD, APP, nr 163, t. III, s. 405-409.

  17 Prymas do chorążego rawskiego, Skierniewice 1 VIII 1702, B. Czart., nr 525, s. 77-78.

  18 K.Jarochowski, op. cit., s. 100-101.

  19 J. K. Szczuka do S. A. Szczuki, Marszewo 5 VIII 1702, AGAD, APP, nr 163a, t. 31, s. 800-S02.

  20 J. Strutyński do S. A. Szczuki, Mędrzechów [pocz. VIII] 1702, tamże, nr 162, t. II, s. 255-258.

  21 W. Dłuski do S. A. Szczuki, Chorzelów 11 VIII 1702, tamże, nr 163a, t. 31, s. 87-91.

  22 Tamże, 8. 90.

  23 B. Czart., nr 525, s. 84.

  24 H. Lubomirski do S. A. Szczuki, Górki 12 VIII 1702, AGAD, APP, nr 163a, t. 31, s. 830-831.

  25 H. Lubomirski do S. A. Szczuki, [bm.], 15 VIII 1702, tamże, s. 1196-1198.

  26 „Z obozu spod Sandomierza 17 augusti” [1702], B. Czart., nr 526, s. 19.

  27 J.Wimmer, Wojsko Rzeczypospolitej..., s. 227.

  28 Plan obozu saskiego według współczesnej ryciny znajdującej się w Muzeum Wojskowym w Dreźnie, zob. G. Piltz, August der Starke, Berlin 1990, s. 106.

  29 Materiały do zjazdu sandomierskiego w licznych odpisach w Bibliotece Czartoryskich (nr 196, 526) oraz w wielu innych zasobach archiwalnych i bibliotecznych.

  30 Korespondencję przejął 8 VIII 1702 Józef Potocki w zdobytym Pińczowie, J.Staszewski, op. cit., s. 358.

  31 K.Jarochowski, op. cit., s. 104; J.Staszewski, Feliks Aleksander Lipski, PSB, t. XVII, s. 418-420.

  32 J.Poraziński, Sejm lubelski…, s. 33.

  33 H. Olszewski, Doktryny prawno-ustrojowe czasów saskich 1697-1740, Warszawa 1961, s. 71.

  34 Tamże, s. 70.

  35 K.Jarochowski, op. cit., s. 110.

  36 J.Poraziński, op. cit., s. 34.

  37 Tamże.

  38 J.Wimmer, Wojsko Rzeczypospolitej..., s. 228-229.

  39 M.Markiewicz, Rady senatorskie Augusta II…, s.21.

  40 A.Link-Lenczowski, Rzeczpospolita na rozdrożu 1696-1736, Kraków 1994, s.18.

  41 A.Skrzypietz, Królewscy synowie…, s.396.

  42 J.Poraziński, Epiphania Poloniae…, s.14-16.

  43 J.Burdowicz-Nowicki, Piotr I, August II…, s.280.

  44 M.Wagner, Walki polsko-kozackie na prawobrzeżnej Ukrainie w latach 1702-1704, „SMHW”, t.XL,2003, s.133-146.

  45 Dzieje Piotrkowa Trybunalskiego, red. B.Baranowski, Łódź 1989, s.148-149.

  46 Tamże, s.149.

  47 List z Piotrkowa 6 X 1702, B.Czart. nr 1676 k.125-126.

  48 Doniesienia z Piotrkowa 2 X 1702, B.Czart. nr 196 s.649.

  49 Pewna relacya spod Żarnowca 16 X 1702, tamże, s.679-680.

  50 Z.Anusik, Karol XII…, s.101-103.

  51 J.Poraziński, Epiphania Poloniae…, s.19-21.

  52 Dyspozycja H.Lubomirskiego, Kamień 27 X 1702, B.Czart., nr 2656, s.215-246.

  53 J.Wimmer, Wojsko Rzeczypospolitej…, s.156.

  54 „Copia pewnego listu z obozu szwedzkiego” 4 XI 1702, B.Czart., nr 196, s.262-263; zob. G.Hyczko, Działania wojenne…, s.80-81.

  55 Z.Łakociński, Magnus Stenbock…, s.19.

  56 „Wiadomości ze Lwowa” 27 XII 1702, B.Czart., nr 527, s.120-121.

  57 J.Nieć, Rzeszowskie za Sasów, Rzeszów 1938, s.43-47; Z.Łakociński, Magnus Stenbock..., s.46-66.

  58 Rada senatu, Lwów 22 XI 1702, B.Czart., nr 196, s.263-265.

  59 J.Wimmer, Wojsko Rzeczypospolitej…, s.235.

  60 J.Motylewicz, Obciążenia wojskowe w czasie wielkiej wojny północnej i ich wpływ na przemiany społeczne i etniczne w miastach ziemi przemyskiej, [w:] Rzeczpospolita w dobie wielkiej wojny północnej, s.225-338; J.Półćwiartek, Ziemie czerwonoruskie czasów wielkiej wojny północnej – charakter rozkładu gospodarczego i głębokich zmian społecznych, tamże, s.263-278.

  61 J.Poraziński, Sejm lubelski…, s.38.

  62 S.Cynarski, Dzieje rodu Lanckorońskich z Brzezia od XIV do XVIII wieku, Warszawa-Kraków 1996, s.195-226.

  63 NN, Pińczów, 1872, nr 212, s.5-7.

  64 Korespondencja w sprawie archeologii przedhistorycznej, Przegląd Bibliograficzno-Archeologiczny, t.1, 1881, nr 10, s.5-7.

  65 SGKP, t.II,1880, s.496.

  66 A. Dziubiński, Pamiątki bitwy kliszowskiej, [w:] Wielkie wydarzenia militarne na Ponidziu, Pińczów 2002, s.22-23.

  67 M.Offmański, Zniszczone pamiątki, Biesiada Literacka, t.53,1902, nr 18, s.7.

  68 SGKP, t.IV,1883, s.59-60.

  69 Zob. I.Jakimowicz, Tomasz Zieliński (1802-1858). Kolekcjoner i mecenas, Warszawa 1973.

  70 J.Wiśniewski, Historyczny opis kościołów…, s.111-112.

  71 S.Skurczyński, Archeolog na probostwie, Pamiętnik Kielecki, t.4, Kielce 1947, s.11-15.

  72 J.Wiśniewski, Historyczny opis kościołów…, s.234-239.

  73 NN, Pińczów, Lwowianin, t.3,1838, s.7.

  74 W.Siarkowski, Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, Kraków 1880, s.13-15.

  75 A.Dziubiński, Pamiątki bitwy kliszowskiej, [w:] Wielkie wydarzenia militarne na Ponidziu, Pińczów 2002, s.26.

  76 T.Nowak, Polska technika wojenna XVI-XVIII w., Warszawa 1970, s.191 przyp.223.

  77 Ibidem, s.194-209 tab.8.

  78 S.Kobielski, Broń polska. Broń palna, Wrocław 1975, s.56.

  79 Z.Żygulski jr, Czarna legenda szwedzkich trofeów, [w:] Stosunki polsko-szwedzkie, Warszawa 2001, s.56-63.

  80 W.Siarkowski, op.cit., s.25-27.

ZAKOŃCZENIE

Znakomity historyk czasów saskich Józef Andrzej Gierowski podsumował batalię kliszowską następującymi słowami: „Bitwa pod Kliszowem nie rozstrzygnęła losów wojny. Pozwoliła jednak Szwedom na trwałe usadowienie się w Rzeczypospolitej i systematyczną, polityczną i militarną realizację zasadniczego celu Karola XII, jakim było usunięcie z tronu polskiego Augusta II”. Dokonywało się to kosztem dramatycznie niszczonego przez okupację kraju i głębokiej demoralizacji szlacheckiej społeczności”¹. Wyrażona ocena bardzo trafnie oddaje syntetyczne znaczenie tegoż wydarzenia i jednocześnie wskazuje na konsekwencje polityczne oraz wojskowe starcia zbrojnego pod Kliszowem.

Znakomity badacz historii nowożytnej Emanuel Rostworowski napisał przed laty: „Typowym obrazem życia wojskowego w XVII wieku był biwak, gdzie przy ogniskach gromadzili się zaciężni żołnierze przemierzający Europę w poszukiwaniu zatrudniającej ich wojny. Dla żołnierza XVIII wieku typowe było życie garnizonowe, koszary i plac musztry”². W taki dość lapidarny sposób historyk wyłożył zmiany zachodzące w organizacji ówczesnych wojsk: przejście od systemu zaciężnego do armii narodowych, od ochotniczego werbunku do poboru rekruta. Istotne zmiany zachodziły w uzbrojeniu żołnierzy – główna dotyczyła zwiększonego wykorzystania ognia piechoty, która uzbrojona w nowoczesne karabiny skałkowe z bagnetami stała się pierwszoplanową bronią w bitwach. Kawaleria powoli ustępowała jej pola, natomiast artyleria opuściła bezpieczne mury twierdz towarzysząc piechocie w zmaganiach zbrojnych. Wszystkie zmiany wymagały od żołnierzy wysokiego stopnia wyszkolenia i zgrania jednostek wojskowych. W Europie zaczynała święcić triumfy taktyka linearna oparta na dyscyplinie i karności oraz na regulaminach wojskowych.

Ilustrując opinię historyka polskim stosownym przykładem, należy dodać, iż przy XVIII w. „biwaku” gromadzili się natomiast żołnierze, którzy już po zakończeniu działań wojennych powracali do stron rodzinnych, aby gospodarować na roli i uczestniczyć w życiu swojej ziemi lub okolicznego dworu magnackiego. Byli to bowiem głównie żołnierze niezawodowi, stający wprawdzie gromadnie w szeregach do obrony Rzeczypospolitej, ale ciągle nie utożsamiający się z modelem zawodowego wojskowego. Nadal przy XVIII w. „biwaku” zasiadali żołnierze z obowiązującymi ideałami życia szlacheckiego – dobrego gospodarza i chętnego obrońcy kraju. Triumfował system zaciężny, podobnie jak i pamiętająca dawne przewagi militarne ulubiona broń szlachecka – jazda. Zepchnięta do drugiego szeregu piechota wraz z artylerią nie odgrywała poważniejszej roli na polach bitew. Trudno mówić też o stopniu wyszkolenia i taktyce linearnej wojsk koronnych – raczej o upadku ówczesnej polskiej sztuki wojennej. W ogniu szwedzkich karabinów skałkowych w bitwie pod Kliszowem załamała się nie tylko szarża jazdy, ale również „załamała się” dotychczasowa organizacja i taktyka wojsk polskich. Załamały się – koncepcja improwizowanych działań, nieprzemyślane poczynania dowódców, wreszcie nieprzygotowanie szeregów żołnierskich do wymagań nowoczesnego pola walki.

Kilkanaście lat temu znakomity badacz historii wojskowej Mirosław Nagielski podsumował naszą wiedzę na temat upadku staropolskiej sztuki wojennej słusznie podkreślając, iż kryzys wojskowości zaczął się już dużo wcześniej, dodając kilka kolejnych jego przyczyn, m.in. była to mała liczebność armii, słabość struktur dowodzenia i samego wojska, przestarzała taktyka i logistyka, wreszcie opór szlacheckiego wojska i tegoż społeczeństwa wobec upowszechnienia reform wojskowych koniecznych by „dogonić Europę”³. Tymczasem w Europie święciła już triumfy taktyka linearna i zmasowany ogień piechoty, a natomiast Polska pozostała w tyle, z kawaleryjskimi talentami swoich dowódców i tradycyjną taktyką jazdy. Od XVIII w. „placu musztry” dzieliła nas zatem długa droga, symboliczna niejako droga odwrotu wojsk hetmana koronnego z pola przegranej batalii kliszowskiej 19 lipca 1702 r.

  1 J.A.Gierowski, Wielka Historia Polski. Rzeczpospolita w dobie złotej wolności (1648-1763), Kraków 2003, s.255.

  2 E.Rostworowski, Historia powszechna wiek XVIII, Warszawa 1977, s.146.

  3 M.Nagielski, Upadek staropolskiej sztuki wojennej w dobie wielkiej wojny północnej, [w:] Rzeczpospolita w dobie wielkiej wojny północnej, s.38-43.

ANEKSY

1.

Relacya bitwy. Anno 1702. Dnia 19 Julii

Biblioteka Książąt Czartoryskich, Kraków, nr 196, s.393-396.

Stał obóz Króla Jegomości Polskiego i Saskiego około Kliszowa, a sam Król Jmość we dworze. Po jednostanej spokojności po jedenastej prędko przed południem poczęli się Szwedzi ukazywać na górze naprzeciwko dworu pomienionego o ćwierć mile od wojska saskiego między dwoma lasami szykiem postępować. Dano z działa u nas dwa razy odgłos, na który wojska Jo. Królewskiej Mości z infanteriów swych wychodzić i szykować się zaraz przed obozem poczęli sprawnie bardzo szykiem i prędko stanęli, na skrzydłach rajtarye i dragonie, corpus średnie trzymały piechoty z armatą. Sam Król Jegomość przytomny dawał wszędzie ordynansy. Wojsko Polskie koronne, które z milę prawie od wojska saskiego nocowało pod Pińczowem łączyć się z saskim tegoż dnia miało. I gdy już szło do niego jak dano znać o nieprzyjacielu uszykowawszy się przyszło i stanęło na prawym skrzydle wojska saskiego ode wsi Kijów. Szwedzi uważywszy szyk poczęli się zmykać z swoim szykiem ku naszemu prawemu skrzydłu, do których naprzód z harmat saskich nieustanny ogień najrzęsiściej jak być może dawać zaczęto. Prawie już o samej godzinie dwunastej piechoty też saskie poczęły postępować i z harmatami strzelając wzajemnie z dział do siebie, jednak za łaską Boga w naszym wojsku trupa gęstego widzieć nie można było. Najprzód Szwedzi na nasze wojsko polskie zastępować poczęli, z którego do nich z dział dano ognia, a po tym rajtarye polskie i chorągwie usarskie potkały się, ale straciwszy kilkadziesiąt ludzi zbrojnych i walecznych od gęstego ich ognia rejterować się w tył musiały i wkrótce za niemi całe wojsko rejterować się co najrychlej nie mogąc wytrzymać srogiego i rzęsistego ognia nie stało było to znakiem nie bardzo dobrym dla wojska naszego, bo Szwedzi stąd serca i odwagi większej nabrawszy i niejako stronę swoją potężniejszą od naszej widząc, obrócili się tedy na prawe skrzydło saskie, które przewodził generał Fleming¹ i mężnie stawał przeciw nieprzyjacielskiej potędze, na ostatek dwa razy tak ciężko został postrzelony aż go w kolaskę wziąć musiano, gdyż te postrzały były bardzo szkodliwe. W tym zaś razie i kawalerya saska poczęła się mieszać i ustępować, obracając się przecie coraz, bo ich i sam Król Jo. Mość zawracał, ale odważnie następującym Szwedom w żaden sposób oprzeć się nie mogli, na ostatek uchodzić poczęli z placu tył podawszy, Szwedzi zaś i tych nie wiele goniąc z całą siłą uderzyli na piechotę, mężnie się z sobą zwarli, tam można powiedzieć, że żywna dała się widzieć bitwa i tam od broniących się saskich piechot najwięcej piechoty zginęło z saskiej ręki Szwedów osobliwie zaś wielu było na placu officerów natarczywych i Xiąże Olszanyey² krewny Króla szwedzkiego. Szedł wprawdzie z ordynansu Króla Je. Mości Polskiego na posiłek piechotom z całym lewym skrzydłem feldmarszałek Stenau³, ale późno czy dla przeprawy czyli z inszej racyi. Zginęło tymczasem piechot większa część, cztery regimenty tylko z ostatkiem kawaleryi obronną ręką uszło, a Szwedzi pole opanowali i obóz wzięli, armaty i wiele zdobywszy, strata jednak ludzi ledwo nierówna w obu wojskach, oficerów zaś szwedzkich na kilkaset zginęło, bo ich też wiele przy wojsku było, tak ta krwawa bitwa skończyła się we dwóch godzinach. Król Jo. Mość i sascy ludzie rejterowali się ku Pińczowu i wojsko koronne z hetmanami, a potem za samym Pińczowem o milę nocowali, gdzie kto mógł, drudzy na błotach uchodząc uwięźli nazajutrz i Król Jo. Mość z owym wojskiem dalej do Krakowa. Wojsko zaś polskie ku Wiślicy poszli. Pospolite ruszenie kupiące z Nowego Miasta ruszyło się. Sandomierskie województwo pod Błotną Wolą skupiło się i posłali do Króla dając znać o gotowości.

2.

Hieronim Lubomirski do Michała Radziejowskiego, Korczyn 22 VII 1702 r.

Biblioteka Książąt Czartoryskich, Kraków, nr 196, s.399-401.

Teraz stanąwszy tu już z wojskiem życzyłem sobie mieć korzystniejszą materyą pisania mego dokąd Xcej Mci, ale że iniquo fato et pravipito Consilia Króla Jmci w tych terminach stanęły rzeczy, aby mendax fama nie udała opacznie in compedio genui nam relationem tej przegranej Króla Jmci ze Szwedami potrzeby. Stanąwszy pod Pińczowem [wyraz nieczytelny] i obliczywszy się pod obóz Jego Kr. Mci szedłem z wojskiem tą szczególnie intencją abyśmy się byli prezentowali Jego Kr. Mci, a tymczasem dano znać, że wojska szwedzkie następują szykiem na wojsko saskie musiałem tedy non praemedietate nec formato consilio bellico o dyspozycji szyku iść w sukurs Królowi Jmci, gdzie na prawe stanąwszy skrzydło saskie szykiem moim trafiłem oraz na największy ogień szwedzki, na piechoty cząstkami i pułkami i armatą asekurowane, gdzie że się nie godziło przez honor narodowi w oczach niemieckich stadionem deserere i rejterować się uderzyłem się z pułkiem moim i chorągwiami Królewicza Jmci Aleksandra, a pomienionej piechoty, gdzie w gorący ab untrique utarczce zostało na placu piętnastu towarzystwa ze dwiema porucznikami: Jmcią Panem Krosnowskim chorążym podolskim i Jmcią Panem Przerębskim Xięcia Jmci Czartoryskiego, żadne inne pułki nie potykały się i dlatego szkody nie poniosły. W ten czas właśnie rajtarye i dragonie saskie ad conflictum przyszły, ale Szwedzki zaraz po drugim starciu się przełamali Sasów, którzy ad praecipitum udawszy się fugam, pozwolili z siebie otrzymać wiktoryą ze zgubą kilku tysięcy ludzi ad summam trzech tysięcy, tak kawaleryi jako i infanterii rachując. Wojsko zaś nasze, że saskie nie wytrzymało bono ordine rejterowało się, bo Szwedzi nie szli za nami. Piechoty więcej niż kawaleryi zginęło u Sasów i armata wszystka królewska cer sit victori. Miałem i ja armatę swoją in conflictu pod komendą Jmci Pana wojewody krakowskiego⁴, który ją z potrzeby zupełnie wyprowadził, oprócz jednego małego działka, które dla zabicia dwóch koni dyszlowych zostać się na polu musiało. To najbardziej co fine et integra fide W.Xcej Mci wypisuję, aby z opacznych relacji, które pro partialitate augeri zwykły nie raczył desperare de republice, bo wszystko jest in eodem statu cum pax ratowania, szczególnie tylko desideratur, aby Wasza Xca Mć jako najpierwszy nauclerus kierował consilia publica w tej złej toni i mnie informować raczył quid facto opus? a ja cum debita veneratione zdrową radę Waszej Xcej Mci obserwować gotów jestem. Stoję tu z województwem sandomierskim et vicino krakowskie o trzy mile, z któremi znosić się będę odebrawszy informacją Waszej Xcej Mci interpretam agam zdania jego, gdyby rzecz można przedsięwziąć, cogitati oner traktatu jeżeliby był się stantibus rebus practicabilis. Kładę to inter efficacissima media prędkiego Ojczyzny uspokojenia, ale prudential Waszej Xcej Mci wszystko to doskonale ponderabit i nie wątpię że takie propinabit media, które będą mogły pacificare rempublicam, do których i ja z osoby mojej chcąc się stosować. Tym kończę i upewniam, żem jest stateczny i na zawsze będę cum debito et demisso cultor.

3.

Relatia z Krakowa sub data 24 Julii [1702 r.]

Uppsala Universitetsbibliotek, Krigs expeditioner 1700-1718, vol.26, s.2-3

Druk. W.Gruszczyński, Relacje, s.129-130.

Gdy Król Jego Mość Szwedzki dnia 19 Julii według nowego a 9 według starego kalendarza dał batalią Sasom pod Kliszowem mil 10 od Krakowa, bardzo znaczną Victorię otrzymał, bo zginęło saskiej piechoty ośm tysięcy, kawalleryey cztery tysiące, a dwa tysiące kawalleryey poddało się Królowi Jego Mości Szwedzkiemu. Wojsko koronne natarło było na Szwedów, ale zgubiwszy na sześć tysięcy ludzi swoich, a nie mogąc wytrzymać ognia, we bok się rejterowało dawszy pole i czas Szwedom, dobijać Saxonów. Kule, prochy, działa i wszystka ammunitia, namioty, pieniądze, wozy, owo zgoła wszystek obóz Króla Polskiego dostał się Królowi Jego Mości Szwedzkiemu, który zaraz miał się ruszać za Królem Augustem pod Kraków, bo do Krakowa dnia 22 praesentis już w nocy przyjechał nie mając z sobą ludzi nad kilka tysięcy, a z senatorów nikogo nie masz przy Królu, krom jednego wojewody malborskiego⁵. Wojsko koronne bardzo nie jest kontente z hetmanów swoich, że ich dla przysługi królewskiej bez wiadomości Rzeczypospolitej na tę wojnę wprowadzili (…). Tak [ks. Fryderyk] wziąwszy postarzał od dwóch kul wspodni żywot i kawallerya jego także nie długo trzymała, z którą miał dosyć do czynienia, żeby statecznie nieprzyjacielowi nie ustępując dotrzymali. Gdy tedy już Szwedzi niemal całą godzinę z pola zbili prawe skrzydło, zaraz z wielką furyą i potęgą na piechotę saską natarli, która wprawdzie zrazu wielką resistentią uczyniła, ale nie mogąc wytrzymać potędze szwedzkiej, ucieczką się salwować musieli, toż i lewe skrzydło uczynić musiało i tak każdy gdzie kto mógł ucieczką się salwować musiał. Ale siła wojska saskiego w błotnistych miejscach, gdzie się z boku salwować chcieli, potonęło. Tamże i wszystkie wozy, tak królewskie, jako i oficerskie, i cała artylerya ze wszystkim została. Zabitych najdalej rachują na dwadzieścia tysięcy.

4.

[Awizy] Z Warszawy sub data 25 Julij 1702

Uppsala Universitetsbibliotek, Krigs expeditioner 1700-1718, vol.26, s.1-2

Druk. W.Gruszczyński, Relacje, s.128-129.

Gdy wojsko koronne dnia 19 [lipca] rano z dniem z Jego Król. Mością nie daleko Pińczowa się złączyło, zdarzyło się wkrótce wojsko szwedzkie zoczyć. Nie długo potym obie strony z sobą się nacierali, wprawdzie mówiąc, że na miejscu niefortelnym dla Polaków. Tuż Szwedzi na wojsko saskie, a zwłaszcza na prawe skrzydło, tak mocno uderzyli, że ognia z dział i z muszkietów dalej wytrzymać nie mogło, ale się rejterować musiało. Pan Flemming z kawalleryą swoją się rekolligował, ale że przez spodnią część żywota dwiema kulami postrzelony i jego kawallerya nie mogła dalej potędze szwedzkiej wytrzymać i nasiadłość ich znosić, w tył ustąpiła. Co gdy się stało, i prawe skrzydło odtrącone było, wstąpił nieprzyjaciel głębiej z całą mocą swoją i na infanterią saską z swoją potęgą napadł, która mocną resistentią uczyniła, ale i ta musiała na koniec ustąpić i ucieczką się salwować. Toż właśnie i skrzydło lewe lub niechętnie uczynić musiało, które przymuszone była tak potężnie, że musiał każdy kto mógł uciekać i salwować się. Iż wszystkie bagaże królewskie, jako też i oficerskie z całą artylerią w moraście⁶ albo w błocie zatkwiały i była między niemi w samej istności większa confusya niż batalia. Liczba położonych nie jest nader wielką, szacują trupów na dwa tysiące człowieka.

5.

Wiktoryn Kuczyński, Pamiętnik 1668-1737, oprac. J.Maroszek, Białystok 1999, s.30.

A król szwedzki uprzedzając z Warszawy ruszywszy się ku Krakowu stanął pod Kliszowem, mil 9 od Krakowa, któremu KJM z wojskami swemi saskiemi (którego około 20 000 było) naprzeciwko poszedł, któremu partia wojska koronnego w kompucie 4000 w asystencję przyszła. Nareszcie dnia 19 Julii przyszło do bitwy. Wojsko koronne najpierw skoczyło na prawe skrzydło chcąc przerwać szyk, lecz gdy Szwedzi panszrejterami⁷ mocno osadzeni przy pikach ognia gęsto dawać poczęli, odwodem iść musiało. A potym z wojskiem saskim wstępnym bojem długo bijąc się wzięli górę Szwedzi, że wojsko saskie z KJM straciwszy około 6000 żołnierza, obozu swego odstąpić musiało, skąd niemałą otrzymał król szwedzki wiktorią, gdy tak wiele położywszy trupem Sasów obóz cały wziął, działa, amunicje, prochy, prowianty, wozy, konie pozabierał. Jednak król szwedzki był wielce żałosny, gdy w tej okazjej książecia olszackiego⁸, szwagra swego, z działa zabitego postradał.

  1 Jakub Henryk Flemming feldmarszałek saski.

  2 Fryderyk IV ks.holsztyński.

  3 Adam Henryk von Steinau feldmarszałek saski.

  4 Marcin Kątski generał artylerii koronnej.

  5 Jan Jerzy Przebendowski.

  6 Bagna, tereny bagniste.

  7 Tzw. kozły hiszpańskie – drewniane ruchome zapory stawiane przeciw szarżom kawalerii.

  8 Fryderyk IV holsztyński.

BIBLIOGRAFIA

ŹRÓDŁA RĘKOPIŚMIENNE

Archiwum Główne Akt Dawnych, Warszawa

Archiwum Publiczne Potockich nr 56, 162 t. 2, 163 t. 3, 163a t. 29, t.31, t.42, 345

Archiwum Radziwiłłów dz. V, t. 35 nr 1483, t. 169 nr 7804, t. 386 nr 15655

Akta Skarbowo-Wojskowe dz. 82 nr 9

Warszawa Ekonomiczne nr 834, 835, 846, 847.

Archiwum Państwowe, Kraków

Archiwum Krzeszowickie Potockich nr 3365

Archiwum Siedliszowieckie Załuskich nr 20, 21

Zbiór Rusieckich nr 14, 17, 34, 36, 123, 151.

Krigsarkivet, Stockholm

Stora Nordiska Kriget nr 0425:10:146-147, 10:151, 10:154, 10:159-161, 10:163, 10:165-168, 10:177a,b-178; nr 0426:14:14-17,17a; nr 0433:1:4a,b.

Sächsisches Hauptstaatsarchiv, Dresden, Loc. 9317 nr 9 i Loc. 9986 nr 5.

Haus-, Hof- und Staatsarchiv, Wien, Polen I, 1702.

Biblioteka Książąt Czartoryskich, Kraków nr 196, 446, 525, 526, 540, 589, 867, 1618, 1955, 2514, 2516, 2518, 2563, 2589, 2650, 2652, 2656 t. 1-2, 11704 I, 11729 I, 11783 I, R.7080.

Biblioteka Naukowa PAU-PAN, Kraków nr 395.

Biblioteka PAN, Kórnik nr 953.

Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław nr 233, 2023, 3550.

Biblioteka Jagiellońska, Kraków nr 24807 I, 177455 I, 177529 I, 177552 I, 177554 I, 177555 I, 177705 I, 177758 I, 221541 I.

Biblioteka im. Raczyńskich, Poznań nr 207 t. 1-2.

ŹRÓDŁA DRUKOWANE

Adlerfelt Gustav, Karl XII: s krigsföretag 1700-1706, ed. S. Bring, Stockholm 1919.

Adlerfelt Gustav, Leben Karls des Zwolften, König von Schweden, Frankfurt-Leipzig 1740.

Diariusz Sejmu Walnego Warszawskiego 1701-1702, wyd. P.Smolarek, Warszawa 1962.

Gruszczyński Włodzimierz, Relacje z bitwy pod Kliszowem 19 lipca 1702 roku, Acta Sueco-Polonica, nr 4, 1995.

Kuczyński Wiktoryn, Pamiętnik 1668-1737, oprac. J.Maroszek, Białystok 1999.

Lubomirski Hieronim, Informacja i przestroga de statu wojska... (votum na sejmie 1703 r.), wyd. K.Piwarski, „Przegląd Historyczno-Wojskowy”, t. VI, cz.1, 1933.

Lubomirski Hieronim, Ordynacja hetmańska dotycząca taktyki wojsk polskich z początku XVIII wieku, wyd. J.Wojtasik, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, t.VI, cz. I, 1960.

Nordberg Jöran, Histoire de Charles XII Roi de Suede, t. I-II, La Haye 1748.

Ojczyste spominki w pismach do dziejów dawnej Polski, wyd. A.Grabowski, t.1, Kraków 1845.

Otwinowski Anonim, Dzieje Polski pod panowaniem Augusta II od roku 1696-1728, wyd. A.Miłkowski, Kraków 1849.

Rakowski Wawrzyniec, Pamiętniki, wyd. E. Piotrowski, Żytomierz 1860.

Rakowski Wawrzyniec, Pamiętnik wielkiej wojny północnej, oprac. M.Nagielski i M.Wagner, Warszawa 2002.

Starożytności Warszawy, wyd. A. Weynert, s.II, t.VI, Warszawa 1858.

Wisocki-Hochmuth Lars, Dagbok, Karolinska Krigares Dagböcker, ed. A.Qvennerstedt, vol. II, Lund 1902.

Zawisza Krzysztof, Pamiętniki, wyd. J. Bartoszewicz, Warszawa 1862.

OPRACOWANIA

Anusik Zbigniew, Karol XII, Wrocław 2006.

Arteus Gunnar, Szwedzka taktyka walki podczas wielkiej wojny północnej, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, t. XXI, 1978.

Asker Björn, Officerarna och det svenska samhallet 1650-1700, Uppsala 1983.

Bain Robert, Charles XII and the collapse of the Swedish Empire 1682-1719, New York 1980.

Bartoszewicz Julian, Karol XII w Warszawie w 1702 roku, Kraków 1880.

Bengtsson Frans, Karl XII. 1682-1707, Zurich [1939].

Burdowicz-Nowicki Jacek, Piotr I, August II I Rzeczypospolita 1697-1706, Kraków 2010.

Chodźko Leonard, La Pologne, Paris 1842.

Dziubiński Andrzej, Pamiątki bitwy kliszowskiej, [w:] Wielkie wydarzenia militarne na Ponidziu, Pińczów 2002.

Filipczak-Kocur Anna, Propaganda sukcesów szwedzkich w czasie wielkiej wojny północnej w niemieckojęzycznych gazetach ulotnych 1701-1709, [w:] Rzeczpospolita w dobie wielkiej wojny północnej, red. J.Muszyńska, Kielce 2001.

Frost Robert, The Northern Wars 1558-1721. War, State and Society in Northeastern Europe, Harlow 2000.

Gembarzewski Bronisław, Żołnierz polski – ubiór, uzbrojenie i oporządzenie od wieku XI do roku 1960, Warszawa 1960.

Gembarzewski Bronisław, Husarze – ubiór, oporządzenie i uzbrojenie, Warszawa 1939.

Górny Antoni, Piwarski Kazimierz, Kraków w czasie drugiego najazdu Szwedów na Polskę (1702-1709), Kraków 1932.

Grauers Sven, Stosunek szwedzkich i polskich sił zbrojnych podczas wielkiej wojny północnej, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, t. XX, 1976.

Haintz Otto, Klissow 1702, [w:] Der Genius des Feldherrn. 10 Kriegsgeschichtliche Studien, Berlin-Potsdam 1937.

Haintz Otto, Karl XII. König von Schweden, Berlin 1958.

Höglund L.E., Sallnäs A., The Great Northern War 1700-1721. Colours and uniforms, vol.1, Karlstad 2000.

Höglund L.E., Sallnäs A., Bespalov A., The Great Northern War 1700-1721. Colours and uniforms, vol.2, Karlstad 2006.

Hyczko Gustawa, Działania wojenne trzeciej wojny północnej (1700-1721) w województwie lubelskim, „Rocznik Lubelski”, nr 8,1965.

Jakimowicz Irena, Tomasz Zieliński (1802-1868). Kolekcjoner i mecenas, Wrocław 1973.

Jarochowski Kazimierz, Dzieje panowania Augusta II od wstąpienia Karola XII na ziemię polską aż do elekcji Stanisława Leszczyńskiego (1702-1704), Poznań 1864.

Jarochowski Kazimierz, Z czasów saskich spraw wewnętrznych, polityki i wojny, Poznań 1886.

Jonasson Gustav, Karl XII: s polska politik 1702-1703, Stockholm 1968.

Jonasson Gustav, Plany wypraw wojennych Karola XII w latach 1700-1702, „Sobótka”, R. XLVII, nr 1-2, 1992.

Jonasson Gustav, Karl XII und Polen 1700-1707, [w:] Changes in two baltic countries Poland and Sweden in the XVIIIth century, red. E.Cieślak i H.Olszewski, Poznań 1990.

Kawecki Roman, Kardynał Michał Stefan Radziejowski (1645-1705), Opole 2005.

Kobielski Stanisław, Polska broń. Broń palna, Wrocław 1975.

Konarski Kazimierz, Warszawa w czasach saskich, Warszawa 1917.

Konopczyński Władysław, Polska a Szwecja od pokoju oliwskiego do upadku Rzeczypospolitej (1660-1795, Warszawa 1924.

Koroluk Włodzimierz, Polska i Rosja a wojna północna, Warszawa 1954.

Kupisz Dariusz, Wojska powiatowe samorządów Małopolski i Rusi Czerwonej w latach 1572-1717, Lublin 2008.

Lewenhaupt Arvid, Karl XII:s officerare, Stockholm 1977.

Liljegren Bengt, Karol XII. En biografi, Lund 2002.

Link-Lenczowski Andrzej, Rzeczpospolita na rozdrożu 1696-1736, Kraków 1994.

Łakociński Zygmunt, Magnus Stenbock w Polsce. Przyczynek do historii szwedzkich zdobyczy w czasie wojny północnej, Wrocław 1967.

Markiewicz Mariusz, Rady senatorskie Augusta II (1697-1733), Wrocław 1988.

Nagielski Mirosław, Upadek staropolskiej sztuki wojennej w dobie wielkiej wojny północnej, [w:] Rzeczpospolita w dobie wielkiej wojny północnej, Kielce 2001.

Nordensvan Carl, Svenska Armén åren 1700-1709, Stockholm 1916.

Offmański Mieczysław, Zniszczone pamiątki, Biesiada Literacka, t.53, nr 18,1902.

Orzeł i trzy korony. Sąsiedztwo polsko-szwedzkie nad Bałtykiem w epoce nowożytnej XVI-XVIII w., red. K.Połujan, Warszawa 2002.

Panek Agnieszka, Sejmik lubelski w okresie wojny północnej 1702-1716, [w:] Rzeczpospolita w dobie wielkiej wojny północnej, Kielce 2001.

Pielas Jacek, Szlachta sandomierska wobec najważniejszych wydarzeń politycznych pierwszych lat panowania Augusta II (1696-1704), [w:] Rzeczpospolita w dobie wielkiej wojny północnej, Kielce 2001.

Piltz Georg, August der Starke, Berlin 1990.

Piwarski Kazimierz, Kilka uwag o bitwie pod Kliszowem w 1702 r., „Kwartalnik Historyczny”, R. XLIV, 1930, dodatek „Wiadomości Historyczne”.

Piwarski Kazimierz, Hieronim Lubomirski, hetman wielki koronny, Kraków 1929.

Poczet hetmanów Rzeczypospolitej. Hetmani koronni, red. M.Nagielski, Warszawa 2005.

Poraziński Jarosław, Sejm lubelski w 1703 r. i jego miejsce w konfliktach wewnętrznych na początku XVIII wieku, Warszawa 1988.

Poraziński Jarosław, Epiphania Poloniae. Orientacje i postawy polityczne szlachty polskiej w dobie wielkiej wojny północnej, Toruń 1999.

Poraziński Jarosław, Opozycja wielkopolska na początku wojny północnej (1702-1703), Acta Universitatis Nicolai Copernici, Historia XX, z.185, Kraków 1985.

Ronikier Jerzy, Hetman Adam Sieniawski i jego regimentarze, Kraków 1992.

Rzeczpospolita w dobie wielkiej wojny północnej, red. J.Muszyńska, Kielce 2001.

Sarauw Christian, Die Feldzüge Karls XII, Leipzig 1881.

Schirren Carl, Zur Geschichte des Nordischen Krieges, Kiel 1913.

Schuster Oskar, A.F. Francke, Geschichte der Sächsischen Armee, t. I, Leipzig 1885.

Siarkowski Władysław, Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, Kraków 1880.

Sikora Radosław, Z dziejów husarii, Warszawa 2010.

Skrzypietz Aleksandra, Królewscy synowie – Jakub, Aleksander i Konstanty Sobiescy, Katowice 2011.

Skurczyński Stanisław, Archeolog na probostwie, Pamiętnik Kielecki, t.4, Kielce 1947.

Skworoda Paweł, Wojny Rzeczypospolitej Obojga Narodów ze Szwecją, Warszawa 2007.

Staszewski Jacek, O miejsce w Europie. Stosunki Polski i Saksonii z Francją na przełomie XVII i XVIII wieku, Warszawa 1973.

Staszewski Jacek, August II Mocny, Wrocław 1998.

Stefańska Zofia, Katalog zbiorów Muzeum Wojska Polskiego. Wiek XVIII, Warszawa 1960.

Stępkowski Lech, Bitwa pod Kliszowem w opisie krajoznawczym Michała Rawity Witanowskiego, [w:] Wielkie wydarzenia militarne na Ponidziu, Pińczów 2002.

Stok Paweł, Bitwa pod Kliszowem w r. 1702, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, t. VI, cz. II, 1960.

Stosunki polsko-szwedzkie w epoce nowożytnej. Materiały sesji, Warszawa grudzień 1999, red. K.Połujan, Warszawa 2001.

Tessin Georg, Die deutschen Regimenter der Krone Schweden, teil II (Unter Karl XI. und Karl XII, 1660-1718), Köln-Graz 1967.

Thum W., Die Rekrutierung der sachsischen Armee unter August dem Starken (1694-1733), Leipzig 1912.

Um die Polnische Krone. Sachsen und Polen während des Nordischen Kriegs 1700-1721, ed. J.Kalisch und J.Gierowski, Berlin 1962.

W trzechsetną rocznicę bitwy pod Kliszowem, red. K.Słonina i W.Fatyga, Pińczów 2002.

Wagner Marek, Kliszów 1702, Warszawa 1994.

Wagner Marek, Warszawa w dobie wojny północnej 1702-1709, [w:] Z militarnych dziejów Warszawy, red. A.Ajnenkiel, Warszawa 1996.

Wagner Marek, Kawaleria koronna w dobie panowania Jana III Sobieskiego. Lata 1683-1696, [w:] Do szarży marsz, marsz… Studia z dziejów kawalerii, red. A.Smoliński, Toruń 2012.

Wagner Marek, Stanisław Jabłonowski (1634-1702). Polityk i dowódca, t.I-II, Siedlce 1997.

Wagner Marek, Kadra oficerska armii koronnej w drugiej połowie XVII wieku, Toruń 1998.

Wagner Marek, Słownik biograficzny oficerów polskich drugiej połowy XVII wieku, Oświęcim 2013.

Wielkie wydarzenia militarne na Ponidziu – Kliszów 1702. Materiały sesji naukowej 24 lutego 2002 r., red. K.Słonina i L.Stępkowski, Pińczów 2002.

Wimmer Jan, Polskie wojsko i sztuka wojenna w czasie wielkiej wojny północnej, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, t.XXI, 1978.

Wimmer Jan, Wojsko Rzeczypospolitej w dobie wojny północnej (1700-1717), Warszawa 1956.

Wimmer Jan, Wojsko polskie w drugiej połowie XVII wieku, Warszawa 1965.

Wimmer Jan, Polska-Szwecja. Konflikty zbrojne w XVI-XVIII wieku, Oświęcim 2013.

Wiśniewski Jan, Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Pińczowskim, Skalbmierskim i Wiślickim, Marjówka 1927.

Wojny północne w XVI-XVIII wieku, red. B.Dybaś, Toruń 2007.

Wojtasik Janusz, Podhajce 1698, Warszawa 1990.

Wojtasik Janusz, Ostatnia rozprawa zbrojna z Turkami i Tatarami w 1698 r., cz. I-II, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, t. XIII, cz. I-II, 1967.

Zawadzki Konrad, Gazety ulotne polskie i Polski dotyczące XVI-XVIII wieku. Bibliografia, t. 2, 1662-1728, Wrocław 1984.

Żygulski Zdzisław jr, Czarna legenda szwedzkich trofeów, [w:] Stosunki polsko-szwedzkie, Warszawa 2001.

Żygulski Zdzisław jr, Broń w dawnej Polsce na tle uzbrojenia Europy i Bliskiego Wschodu, Warszawa 1975.

WYKAZ SKRÓTÓW

AGAD – Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie

AP – Archiwum Państwowe

APP – Archiwum Publiczne Potockich w AGAD

AR – Archiwum Radziwiłłów w AGAD

ASW – Akta Skarbowo-Wojskowe w AGAD

B.Czart. – Biblioteka Książąt Czartoryskich

B.Jag. – Biblioteka Jagiellońska

B.Ossol. – Biblioteka ZN im. Ossolińskich

B.PAN – Biblioteka PAN

B.PAU-PAN – Biblioteka PAU i PAN

B.Racz. – Biblioteka im. Raczyńskich

cz. – część

druk. – drukowany

dz. – dział

ed. – edytor

HHS – Haus-, Hof- und Staatsarchiv

k. – karta

KA – Krigsarkivet

loc. – locatur

nr – numer

oprac. – opracował

PAN – Polska Akademia Nauk

PAU – Polska Akademia Umiejętności

PSB – Polski Słownik Biograficzny

r. – rok

red. – redakcja

s. – strona

SGKP – Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego…, t.1-15, Warszawa 1880-1914

SHA – Sächsisches Hauptstaatsarchiv

t. – tom lub teczka

vol. – wolumen

WE – Warszawa Ekonomiczne w AGAD

wyd. – wydał

z. – zeszyt

ZR – Zbiór Rusieckich w AP Kraków

SPIS ILUSTRACJI

August II Mocny, obraz Louisa de Silvestre (Wikimedia Commons)

Karol XII, obraz Davida von Kraffta (Wikimedia Commons)

Michał Stefan Radziejowski, autor nieznany (Wikimedia Commons)

Stanisław Antoni Szczuka, autor nieznany (Wikimedia Commons)

Hieronim Augustyn Lubomirski, autor nieznany (Wikimedia Commons)

Adam Sieniawski, autor nieznany (Wikimedia Commons)

Magnus Stenbock, autor nieznany (Wikimedia Commons)

Carl Gustaf Rehnskiöld, autor nieznany (Wikimedia Commons)

Karl Gustav Dückert, autor nieznany (Wikimedia Commons)

Nils Stromberg, autor nieznany (Wikimedia Commons)

Teren bitwy pod Kliszowem – droga z Borczyna na Kliszów. Fot. M. Wagner, 1992 r.

Teren bitwy pod Kliszowem – widok na Kliszów z drogi Wierzbica-Borczyn. Fot. M. Wagner, 1992 r.

Teren bitwy pod Kliszowem – widok z drogi Kliszów-Kokot na dolinę. Fot. M. Wagner, 1992 r.

Teren bitwy pod Kliszowem – widok z Kliszowa w kierunku północnym. Fot. M. Wagner. 1992 r.

SPIS SCHEMATÓW I MAP

Szyk wojsk szwedzkich

Szyk wojsk saskich

Szyk wojsk koronnych

Szyk grupy szarżującej jazdy koronnej

Działania wojenne w Polsce w lutym-wrześniu 1702 roku

Bitwa pod Kliszowem, I faza

Bitwa pod Kliszowem, II faza

Działania wojenne po 19 lipca 1702 r.

MAPY

DZIAŁANIA WOJENNE W POLSCE W LUTYM-WRZEŚNIU 1702 ROKU

BITWA POD KLISZOWEM, I FAZA

BITWA POD KLISZOWEM, II FAZA

DZIAŁANIA WOJENNE PO 19 LIPCA 1702 R.