Tytuł oryginału

THE DECLINE AND FALL OF THE ROMAN EMPIRE

Wstęp

TADEUSZ ZAWADZKI

Konsultacja i przekład przypisów

HENRYK KATZ

Opracowanie indeksów

HANNA WACHNOWSKA

Wybór ilustracji

ZOFIA SKULIMOWSKA

Projekt graficzny serii

RYSZARD ŚWIĘTOCHOWSKI

Opracowanie okładki i stron tytułowych

TERESA KAWIŃSKA

Copyright for Państwowy Instytut Wydawniczy

Warszawa 1960, 1975, 1995, 2017

Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2017 r.

Wydanie czwarte

Polub PIW na Facebooku

www.fb.com/panstwowyinstytutwydawniczy

Księgarnia internetowa www.piw.pl

Państwowy Instytut Wydawniczy , Warszawa 2017

ul. Foksal 17, 00-372 Warszawa

tel. 22 826 02 01

e-mail: piw@piw.pl

Wydanie czwarte

ISBN 978-83-64822-80-3

Skład wersji elektornicznej:

konwersja.virtualo.pl

Spis ilustracji

ILUSTRACJE JEDNOBARWNE

 1. Katakumby Kom el-Szukafa w Aleksandrii. Główny grobowiec i nisza. I w. n.e.

 2. Ewangelista. Płaskorzeźba starobizantyjska. Stambuł, Muzeum Starożytne.

 3. Chrystus i rybacy. Mozaika z Rawenny, IV w. n.e.

 4. Poddanie się wodza barbarzyńców. Relief z pomnika ku czci Marka Aureliusza wbudowany w łuk Konstantyna w Rzymie. Fragment. 180–190 r.

 5. Legionista dmący w róg. Marmurowy relief nagrobny, ok. 45 r. p.n.e. Madryt, Museo Arquelógico Nationál.

 6. Widok perspektywiczny miasta rzymskiego. Relief marmurowy, II w. n.e. Avezzano, Palazzo Torlonia.

 7. Konstancjusz Chlorus (293–306 r.), ojciec Konstantyna Wielkiego. Berlin, Staatliche Museen. Antikensammlung.

 8. Urzędnik rzymski dający sygnał rozpoczęcia wyścigów cyrkowych. Posąg marmurowy, koniec IV w. n.e. Rzym, Palazzo dei Conservatori.

 9. Tzw. sarkofag św. Heleny, matki Konstantyna Wielkiego, z przedstawieniem jego zwycięstwa nad barbarzyńcami. Czerwony porfir. Rzym, Muzeum Watykańskie.

10. Konstantyn Wielki. Posąg marmurowy. Rzym, Museo Laterano.

11. Konstantyn Wielki i jego rodzina. Portrety na monetach. Berlin, Staatliche Museen. Münzkabinett.

a. zawarcie zgody między cesarzami.

b. Konstantyn jako senator.

c. Konstantyn Wielki.

d. Helena, matka Konstantyna Wielkiego.

e. Konstancjusz Chlorus, ojciec Konstantyna Wielkiego.

f. Fausta, żona Konstantyna Wielkiego.

g. Konstans, syn Konstantyna Wielkiego.

h. Konstancjusz, syn Konstantyna Wielkiego, ze swoimi synami.

i. Konstancjusz z labarum.

12. Personifikacja miast: Rzymu i Konstantynopola. Dyptych z kości słoniowej z ok. 469 r. n.e. Wiedeń, Kunsthistorisches Museum.

13. Bazylika Maksencjusza na Forum Romanum w Rzymie, 307–313 r.

14. Cesarz Justynian na koniu. Złoty medalion. Muzeum w Konstantynopolu.

15. Wczesnochrześcijański sarkofag kamienny z przedstawieniem apostołów. Szkoła raweńska (?), IV w. n.e. Marmur. Muzeum Narodowe w Warszawie.

16. Król perski Szapur biorący w niewolę cesarza Waleriana podczas bitwy. 260 r. n.e. Kamea. Paryż, Bibliothèque Nationale, Cabinet des Médailles.

17. Rzymska stela nagrobna centuriona pretorianów, pocz. III w. n.e. Rzym, Watykan, Galleria Lapidaria.

18. Makieta pałacu Dioklecjana w Splicie, pocz. IV w. n.e.

19. Wnętrze kościoła Mądrości Bożej (Agia Sophia) w Stambule, ufundowanego przez Konstantyna Wielkiego. Później meczet, obecnie Muzeum Agia Sophia.

20. Fragment ruin pałacu cesarskiego w Stambule, XII w. n.e.

21. Rzymianie uwalniają miasto oblężone przez libijskich nomadów. Drewno cyprysowe, ok. 400 r. n.e. Berlin, Kaiser Friedrich Museum.

22. Sarkofag urzędnika administracyjnego, ok. 275 r. n.e. Rzym, Museo Nazionale Romano.

23. Głowa umierającego z tzw. sarkofagu Ludovisi. Rzym, Museo Nazionale delle Terme.

24. Bachus na panterze. Rzeźba z II w. n.e. Muzeum Narodowe w Warszawie.

25. Portret grobowy oficera palmyrskiego – Zabda (syn Ogga). Biały wapień, 100–150 r. Rzeźba znaleziona w grobowcu Zabdy (syna Mekimo) podczas polskich wykopalisk archeologicznych w Palmyrze w 1959 r. Muzeum w Palmyrze.

26. Mieszkaniec Palmyry przy uczcie żałobnej – Zabda (syn Mekimo). Biały wapień, 100–150 r. Portret fundatora z napisem fundacyjnym w języku palmyrskim.

27. Portret kobiecy z okresu panowania Trajana. Rzym, Museo Capitolino.

28. Bogini Fortuna jako opiekunka miasta Tomi. Koniec II, pocz. III w. n.e. Konstanca, Muzeum Archeologiczne.

29. Maska przedstawiająca głowę w hełmie. Brąz. British Museum.

30. Pancerz rzymski.

ILUSTRACJE WIELOBARWNE

 1. Willa rzymska. Mozaika w Tunisie. IV w. n.e. Tunis, Bardo-Museum.

 2. Portret trumienny kobiety z Fajum. Malowidło na drewnie, II–III w. Paryż, Luwr.

 3. Portret trumienny mężczyzny z Fajum. Malowidło na drewnie, III w. n.e. Paryż, Luwr.

 4. Personifikacja Nilu. Tkanina koptyjska, IV w. n.e. Moskwa, Muzeum Sztuk Plastycznych im. A. S. Puszkina.

 5. Powrót z łowów. Mozaika rzymska z willi w Piazza Armerina, III–IV w.

 6. Septymiusz Sewer, Julia Domna i Karakalla. Malowidło na drewnie, ok. 199 r. n.e. Berlin, Staatliche Museen.

 7. Cesarz Maksymian (?). Fragment mozaiki z willi w Piazza Armerina, IV w. n.e.

 8. Marek Aureliusz (167–168 r.). Portret na złotej monecie (aureus). Gabinet Monet i Medali Muzeum Narodowego w Warszawie.

 9. Faustyna Młodsza II (160–165 r.). Portret na złotej monecie (aureus). Gabinet Monet i Medali Muzeum Narodowego w Warszawie.

10. Wiktorynus (265–268 r.). Portret na złotej monecie (aureus). Gabinet Monet i Medali Muzeum Narodowego w Warszawie.

11. Jowian (363–364 r.). Portret na złotej monecie (aureus). Gabinet Monet i Medali Muzeum Narodowego w Warszawie.

Na okładce:

Domniemany wizerunek cesarza Maksymiana. Fragment mozaiki z Piazza Armerina (IV w. n.e.). Złota moneta z wizerunkiem Faustyny Młodszej II (por. il. 9 w spisie ilustracji wielobarwnych).

Rozdział piętnasty

POCHÓD RELIGII CHRZEŚCIJAŃSKIEJ
ORAZ POGLĄDY, OBYCZAJE, STAN LICZEBNY I WARUNKI ŻYCIA PIERWSZYCH CHRZEŚCIJAN

Bezstronne, a przy tym racjonalne zbadanie okoliczności, w jakich postępowało i utrwalało się chrześcijaństwo, można uważać za bardzo istotną część historii Cesarstwa Rzymskiego. Podczas gdy ten wielki organizm państwowy atakowała otwarcie przemoc z zewnątrz, podczas gdy podkopywał go powolny rozkład wewnętrzny, czysta, pokorna religia łagodnie wkradała się w umysły ludzkie i czerpiąc wciąż nowe siły z tego, że ją zwalczano, wzrastała w ciszy i w cieniu, aby ostatecznie wznieść na ruinach Kapitolu tryumfalny proporzec krzyża.

Wpływ chrześcijaństwa nie zamknął się zresztą ani w okresie trwania Cesarstwa Rzymskiego, ani w jego granicach. Po przetoczeniu się trzynastu czy czternastu stuleci religia ta jest nadal powszechnym wyznaniem narodów europejskich, czyli części ludzkości przodującej w sztukach pięknych, w nauce i w rzemiośle wojskowym. Dzięki pracowitości i gorliwości Europejczyków szerzy się po najdalsze wybrzeża Azji i Afryki i za pomocą europejskich kolonii utrwala się mocno od Kanady po Chile, w świecie nieznanym ludziom starożytnym.

Jednakże temu badaniu, jakkolwiek jest ono użyteczne bądź interesujące, towarzyszą dwie szczególne trudności. Po pierwsze: skąpe i niebudzące zaufania materiały historii kościelnej rzadko kiedy pozwalają nam rozproszyć ciemności zakrywające pierwsze stulecie Kościoła. Po drugie: aż nazbyt często bezstronność zmusza nas do odsłaniania wad małodusznych nauczycieli i wyznawców Ewangelii, a wtedy obserwatorowi nieuważnemu może się wydawać, że błędy ich rzucają cień na wyznawaną przez nich wiarę. Jednakże zgorszenie pobożnego chrześcijanina i fałszywy tryumf niewiernego powinny rozwiać się natychmiast, gdy przypomną oni sobie nie tylko  p r z e z   k o g o,  ale również i  k o m u  dane było Objawienie Boże. Teolog może się poświęcić przyjemnemu zadaniu opisywania, jak religia zstępuje z niebios przyobleczona w niebiańską czystość. Bardziej żałosny obowiązek spada na historyka. Musi on bowiem wykrywać nieuniknioną przymieszkę błędu i zepsucia – owe objawy schorzenia, którego religia nabawiła się podczas długiego pobytu na tym padole wśród plemienia istot słabych i zwyrodniałych.

Ciekawość każe nam naturalnie zapytać, jakimi środkami wiara chrześcijańska odniosła tak widoczne zwycięstwo nad już ustanowionymi religiami świata. Możemy na to od razu uzyskać oczywistą, a przy tym i zadowalającą odpowiedź: że stało się to dzięki przekonywającemu świadectwu samej nauki i dzięki rządzącej nią Opatrzności jej wielkiego Twórcy. Ale zważywszy, że prawda i rozum rzadko spotykają się z tak przychylnym przyjęciem na świecie, a mądrość Opatrzności często jako narzędziem raczy się posługiwać namiętnościami serca ludzkiego i ogólnymi warunkami życia ludzkości, przecież wolno nam chyba, aczkolwiek z przystojną pokorą, zapytać w istocie nie o te pierwsze, ale o wtórne przyczyny błyskawicznego rozrostu Kościoła chrześcijańskiego. Być może, okaże się wtedy, że najskuteczniej sprzyjało mu i pomagało pięć następujących przyczyn:

1. Nieugięta i, jeśli możemy użyć tego wyrażenia, pozbawiona wyrozumiałości gorliwość chrześcijan, wprawdzie zaczerpnięta z religii żydowskiej, ale oczyszczona z jej ciasnego, niespołecznego ducha, który, zamiast zachęcać pogan do przyjmowania prawa Mojżeszowego, tylko ich od niego odstraszał.

2. Teoria życia przyszłego, poparta wszelkimi okolicznościami dodatkowymi, mogącymi nadać wagę i skuteczność tej doniosłej prawdzie.

3. Moc czynienia cudów, przypisywana pierwotnemu Kościołowi.

4. Czysta i surowa moralność chrześcijan.

5. Jedność i karność chrześcijańskiej rzeczypospolitej, z której stopniowo powstawało w samym sercu Cesarstwa Rzymskiego niezależne, coraz większe państwo.

I. Opisaliśmy już harmonię religijną świata starożytnego i łatwość, z jaką najbardziej różniące się, nawet wrogie sobie narody przyjmowały bądź przynajmniej szanowały wzajemnie swoje zabobony. Tylko jeden jedyny lud nie chciał się przyłączyć do tego wspólnego obcowania ludzkości. Byli to Żydzi, którzy pod panowaniem asyryjskim i perskim przez wiele wieków prowadzili nędzny żywot jako najbardziej pogardzani niewolnicy tych monarchii¹, aż wreszcie wynurzyli się z cienia za panowania następców Aleksandra i rozmnażając się w zdumiewającym stopniu najpierw na Wschodzie, a potem na Zachodzie, wzbudzili wkrótce ciekawość i zdziwienie innych narodów². Zdawało się, że posępny upór, z jakim obstawali przy swoich szczególnych obrzędach i niespołecznych obyczajach, naznacza ich piętnem, czyniąc z nich jakiś odrębny gatunek ludzi zuchwale wyznających albo słabo ukrywających swoją nieubłaganą nienawiść do reszty ludzkości³. Ani przemoc Antiocha, ani fortele Heroda, ani przykład sąsiednich narodów nie zdołały nigdy nakłonić Żydów do pogodzenia ustanowień Mojżesza z pełną wdzięku mitologią Greków⁴. W myśl zasad tolerancji powszechnej Rzymianie chronili zabobon, którym pogardzali⁵. Kulturalny August raczył wydać rozkaz, aby w Świątyni Jerozolimskiej składano ofiary za jego pomyślność⁶, chociaż nawet najbardziej lichy z potomków Abrahama, oddając taki sam hołd Jowiszowi Kapitolińskiemu, stałby się dla siebie samego i swoich braci przedmiotem zgrozy. Ale umiar zdobywców nie był dostateczny na to, by uciszyć przesądną zazdrość ich poddanych, zatrwożonych i zgorszonych znamionami pogaństwa z natury rzeczy zaczynającymi pojawiać się w rzymskiej prowincji⁷. Szaleńcza próba Kaliguli, gdy chciał w Świątyni Jerozolimskiej ustawić swój posąg, rozbiła się o jednogłośny sprzeciw ludu, który odczuwał mniejszy strach przed śmiercią niż przed takim bałwochwalczym zbezczeszczeniem⁸. Przywiązanie Żydów do Zakonu Mojżeszowego było równe ich wstrętowi do religii cudzoziemskich. Prąd gorliwej pobożności wskutek wtłoczenia w wąski kanał płynął z siłą, a czasem i z furią górskiego potoku.

Owa nieugięta wytrwałość, tak wstrętna czy też tak śmieszna dla świata starożytnego, przyjmuje charakter straszliwszy od chwili, gdy Opatrzność raczyła nam odsłonić tajemnicze dzieje tego narodu wybranego. Ale pełne oddania, a nawet skrupulatności przywiązanie Żydów do religii Mojżeszowej, tak rzucające się w oczy w okresie Drugiej Świątyni, będzie zdumiewać jeszcze bardziej, jeśli się je porówna z upartym niedowiarstwem ich przodków. Gdy w huku piorunów zostało na Synaju zesłane prawo, gdy przypływy oceanu i obroty planet zatrzymały się dla wygody Izraelitów, gdy natychmiastowym następstwem ich pobożności bądź nieposłuszeństwa były nagrody lub kary doczesne, buntowali się oni stale przeciw widzialnemu majestatowi swego boskiego Króla, umieszczali w przybytku Jehowy bożków innych narodów i brali za wzór wszelkie fantastyczne obrzędy, jakie tylko praktykowano w namiotach Arabów czy w miastach Fenicji⁹. Wiara ich dopiero w miarę zasłużonego słabnięcia opieki Niebios nad tym niewdzięcznym plemieniem stawała się proporcjonalnie mocniejsza i czystsza. Współcześni Mojżesza i Jozuego oglądali najbardziej zdumiewające cuda z niedbałą obojętnością. A przecież później pod naporem wszelakich nieszczęść właśnie wiara w owe cuda chroniła Żydów od powszechnego zarażenia się bałwochwalstwem, chyba więc, wbrew wszystkim znanym zasadom umysłu ludzkiego, ten szczególny naród z większą siłą i gotowością uznawał tradycje swoich odległych przodków niż świadectwo własnych zmysłów¹⁰.

Religia żydowska, doskonale nadając się do obrony, nigdy nie miała na celu podboju i według wszelkiego prawdopodobieństwa liczba prozelitów nigdy nie była dużo wyższa od liczby odstępców. Obietnica Boża i nakaz wyróżniającego obrzezania spłynęły pierwotnie tylko na jedną rodzinę. Gdy potomstwo Abrahama rozmnożyło się jako piasek nadmorski, Bóstwo, z ust którego Żydzi otrzymali system praw i obrzędów, ogłosiło się właściwym i jak gdyby narodowym Bogiem Izraela i z jak najbardziej zazdrosną troską oddzieliło swój wybrany lud od reszty ludzkości. Podbojowi Ziemi Kanaan towarzyszyło tyle cudownych i tyle krwawych wydarzeń, że pomiędzy zwycięskimi Żydami a ich wszystkimi sąsiadami wzniósł się raz na zawsze mur nieprzejednanej wrogości. Dostali oni rozkaz wytępienia niektórych z najbardziej bałwochwalczych plemion, przy czym rzadko kiedy wypełnianie woli bożej ulegało zwłoce wskutek słabości człowieczej. Nie wolno im było zawierać żadnych związków małżeńskich ani sojuszów z innymi narodowościami; zakaz przyjmowania obcych do społeczności żydowskiej, w pewnych przypadkach wieczysty, prawie zawsze sięgał do trzeciego, do siódmego, a nawet dziesiątego pokolenia. W przepisach Zakonu Mojżeszowego nigdy nie było mowy o obowiązku głoszenia wiary Mojżeszowej poganom ani też sami Żydzi nigdy nie przejawiali skłonności do narzucenia go sobie jako zobowiązania dobrowolnego.

Przyjmując na swoje łono nowych obywateli, ten niespołeczny naród powodował się raczej samolubną próżnością właściwą Grekom niż polityką wspaniałomyślności prowadzoną przez Rzym. Potomkom Abrahama pochlebiał pogląd, że tylko oni jedni są dziedzicami Przymierza z Bogiem, drżeli więc, by nie zmniejszyła się wartość ich dziedzictwa, jeśli zaczną je zbyt łatwo dzielić z przybyszami z całej ziemi. Szersza znajomość świata powiększyła wprawdzie ich wiedzę, ale nie wyleczyła ich z przesądów, toteż Bóg Izraela zawdzięczał wszelkich nowych czcicieli nie tyle czynnej gorliwości własnych misjonarzy, ile kapryśnym upodobaniom politeizmu¹¹. Wydaje się, że religia Mojżeszowa została ustanowiona zarówno dla jednego jedynego narodu, jak i dla jednego jedynego wyodrębnionego kraju, i gdyby ściśle stosowano się do rozkazu, aby każdy mężczyzna trzy razy na rok stawiał się przed Jehową w Świątyni Jerozolimskiej, rozprzestrzenienie się kiedykolwiek poza ciasne granice Ziemi Obiecanej byłoby dla Żydów niemożliwością¹². W istocie przeszkoda ta przestała istnieć wskutek zburzenia Świątyni Jerozolimskiej, ale wraz ze Świątynią uległa zagładzie najważniejsza część religii żydowskiej, chociaż poganie, których długo zastanawiały dziwne wieści o pustym przybytku¹³, gubili się w domysłach, co może być przedmiotem i narzędziami kultu tak zupełnie pozbawionego świątyń i ołtarzy, kapłanów i ofiar. A przecież w stanie upadku Żydzi, nadal podkreślając swoje wzniosłe i wyłączne przywileje, stronili od społeczeństwa cudzoziemców, zamiast starać się o jego względy. Nadal z nieugiętą surowością obstawali przy tych przepisach swego prawa, których przestrzeganie jeszcze leżało w ich mocy. Szczególnie żydowskie rozróżnienia dni i pokarmów wraz z całą mnogością najrozmaitszych, tak błahych, jak uciążliwych, obrzędów budziły w innych narodach, mających zwyczaje i przesądy zupełnie odmienne, niesmak i obrzydzenie. Już sam bolesny, a nawet niebezpieczny obrzęd obrzezania wystarczał, żeby chętnego prozelitę odepchnąć od drzwi synagogi¹⁴.

W takich okolicznościach ofiarowało się światu chrześcijaństwo uzbrojone w siłę Zakonu Mojżeszowego, a zarazem wyzwolone z jego kajdan. I w tym nowym systemie, równie usilnie jak w starym, wpajano, że jest tylko jeden Bóg i tylko jedna prawdziwa religia, którą należy gorliwie wyznawać; a przecież bez względu na to, co zostało teraz objawione ludziom w związku z naturą i zamysłami Najwyższej Istoty, wszystko tu zmierzało do powiększania czci ogółu dla tej tajemniczej nauki. Chrześcijaństwo nie tylko uznało boską powagę Mojżesza i proroków, ale nawet ustanowiło ją jako najmocniejszą swoją podwalinę. Już od początku świata nieprzerwany ciąg przepowiedni zwiastował i przygotowywał długo oczekiwane przybycie Mesjasza, przedstawianego – zgodnie z pospolitymi pojęciami Żydów – częściej pod postacią Króla i Zdobywcy niż pod postacią Proroka, Męczennika i Syna Bożego. Jego ofiara pokutna jednocześnie dopełniała i znosiła niedoskonałe ofiary Świątyni. Nakazane obrzędy, będące tylko nagromadzeniem figur i symboli, zastąpił teraz czysty kult duchowy, jednaki dla wszystkich klimatów i dla ludzi wszelkiego stanu. Wtajemniczenie przez krew zostało zastąpione mniej bolesnym wtajemniczeniem przez wodę. Obietnicę łaski bożej zamiast stronniczo ograniczać do potomstwa Abrahama, przedkładano teraz powszechnie każdemu: wolnemu człowiekowi i niewolnikowi, Grekowi i barbarzyńcy, Żydowi i poganinowi. Chociaż wszelkie przywileje mogące wznieść prozelitę z ziemi do Niebios, powiększyć jego pobożność, zapewnić mu szczęście czy choćby zadowolić tę utajoną pychę, która pod pozorem pobożności wkradła się w serce ludzkie, pozostawały nadal wyłącznym uprawnieniem członków Kościoła chrześcijańskiego, to jednak całą ludzkość dopuszczano, a nawet zachęcano do przyjęcia tego chlubnego wyróżnienia, nie tylko zaofiarowanego jako łaska, ale i narzuconego jako zobowiązanie. Najświętszy obowiązek nakazywał nowo nawróconemu rozpowszechniać wśród przyjaciół i krewnych nieocenione błogosławieństwo, które na niego spłynęło, oraz przestrzegać ich, że odrzucenie tego błogosławieństwa zostałoby surowo ukarane jako zbrodniczy bunt przeciw woli przychylnego, ale wszechmocnego Bóstwa.

Wyzwolenie Kościoła z więzów Synagogi trwało jednak dość długo i napotykało pewne trudności. Nawróceni Żydzi, uznając Jezusa za Mesjasza przepowiedzianego przez ich dawne wyrocznie, czcili Go jako proroczego nauczyciela religii i cnoty, ale uparcie praktykowali przy tym obrzędy swoich przodków i pragnęli je narzucać poganom coraz liczniej wstępującym w szeregi wiernych. Jak się zdaje, ci judaizujący chrześcijanie z pewną dozą prawdopodobieństwa wywodzili swoje argumenty z boskiego pochodzenia prawa Mojżeszowego i z niezmiennej doskonałości jego wielkiego Twórcy. Twierdzili, że gdyby Istota, niezmiennie taka sama przez całą wieczność, postanowiła znieść owe uświęcone obrzędy, które mają na celu wyodrębnienie narodu wybranego, to przecież ich zniesienie odbyłoby się nie mniej wyraźnie i uroczyście niż ogłoszenie ich po raz pierwszy; i że w owych dawnych oświadczeniach, zamiast przewidywać bądź zapowiadać trwałość religii Mojżeszowej, przedstawiano by tę religię jako system chwilowy, mający przetrwać tylko do przybycia Mesjasza, który pouczy ludzkość o doskonalszym sposobie wiary i kultu¹⁵; i wreszcie, że sam Mesjasz wraz ze swymi uczniami, którzy z nim obcowali na ziemi, zamiast upoważniać swoim przykładem do najbardziej drobiazgowego przestrzegania prawa Mojżeszowego¹⁶, obwieściłby światu zniesienie owych bezużytecznych i przestarzałych obrzędów, nie dopuszczając do tego, by chrześcijaństwo przez tyle lat pozostawało w cieniu sekt Kościoła żydowskiego. Takie to, zdaje się, były argumenty wysuwane w obronie sprawy Zakonu Mojżeszowego, ale nasi uczeni teologowie dostarczyli w swej pilności aż za dużo wykładni dwuznacznego języka Starego Testamentu i dwuznacznego postępowania apostolskich nauczycieli. Raczej należało stopniowo rozwijać naukę Ewangelii, a wyroki potępiające, tak sprzeczne ze skłonnościami i przesądami wierzących Żydów, wydawać możliwie najostrożniej i najdelikatniej.

Żywego dowodu na konieczność zachowania tych środków ostrożności oraz na głębokie wyrycie się religii żydowskiej w umysłach jej sekciarzy dostarczają dzieje Kościoła jerozolimskiego. Wszyscy z pierwszych piętnastu biskupów Jerozolimy byli obrzezanymi Żydami, a rzesze wiernych pod ich pasterską pieczą jednoczyły z nauką Chrystusa prawo Mojżeszowe¹⁷. Zupełnie naturalne, że za regułę prawowierności uznawano pierwotną tradycję Kościoła, który został założony zaledwie w czterdzieści dni po śmierci Chrystusa i prawie przez tyleż lat pozostawał pod bezpośrednim nadzorem jego apostoła¹⁸. Odległe kościoły bardzo często odwoływały się do autorytetu swego czcigodnego rodziciela i wspierały go w kłopotach hojnymi datkami. Gdy jednak w wielkich miastach Cesarstwa: w Antiochii, w Aleksandrii, w Efezie, w Koryncie i w Rzymie, rozrosły się społeczeństwa liczne i bogate, szacunek, jaki Jerozolima wzbudzała we wszystkich koloniach chrześcijańskich, niepostrzeżenie zmalał. Nawróceni Żydzi czy też, jak ich później nazywano, Nazarejczycy, którzy położyli podwaliny pod ten Kościół, wkrótce stwierdzili, że zalewają ich coraz liczniejsze rzesze zaciągające się pod sztandar Chrystusa po odrzuceniu wszelakich religii wielobóstwa. Wreszcie doszło do tego, że ci nawróceni poganie, zrzuciwszy za aprobatą swego szczególnego apostoła, świętego Pawła, nieznośne brzemię obrzędów Mojżeszowych, odmówili swoim skrupulatniejszym braciom takiej tolerancji, o jaką przedtem kornie prosili dla własnych praktyk. Nazarejczycy bardzo dotkliwie odczuli zburzenie Świątyni i miasta i zniesienie publicznych praktyk religijnych Żydów, ponieważ w swoich obyczajach, aczkolwiek nie w wierze, zachowywali ścisły związek z bezbożnymi rodakami, których nieszczęścia poganie kładli na karb pogardy bogów, a chrześcijanie słuszniej przypisywali gniewowi Najwyższego Bóstwa. Z ruin Jerozolimy Nazarejczycy wycofali się do miasteczka Pella za Jordanem, gdzie w samotności i w cieniu ten starożytny Kościół wegetował ospale przez lat ponad sześćdziesiąt¹⁹. Pocieszali się tam częstym jeszcze pobożnym odwiedzaniem  Ś w i ę t e g o   M i a s t a  i nadzieją, że kiedyś powrócą na stałe do tej siedziby, którą kochać i czcić nauczyła ich zarówno natura, jak i religia. Ale w końcu, za panowania Hadriana, rozpaczliwy fanatyzm Żydów dopełnił miary ich nieszczęść, i Rzymianie, doprowadzeni do ostateczności raz po raz wybuchającymi buntami, niezwykle rygorystycznie wykorzystali swoje prawa zwycięzców. Cesarz założył na górze Syjon nowe miasto pod nazwą  A e l i a   C a p i t o l i n a ²⁰ i nadał mu przywileje kolonii. Grożąc najsurowszymi karami wszelkim Żydom, jacy by śmieli zbliżyć się do jego murów, powołał czujny garnizon w sile rzymskiej kohorty celem wzmocnienia tego zakazu. Nazarejczycy mogli tylko w jeden sposób uniknąć powszechnej proskrypcji i światłość prawdy spotęgował w tym wypadku wzgląd na korzyści doczesne. Na swego biskupa wybrali Marka, duchownego z pogańskiego rodu, najprawdopodobniej pochodzącego z Italii bądź którejś z prowincji łacińskich. Za jego namową najznaczniejsza część tej kongregacji odrzekła się prawa Mojżeszowego, którego przestrzegała z takim uporem przez lat z górą sto. Za cenę poświęcenia swoich zwyczajów i przesądów Nazarejczycy kupili sobie wolny wstęp do kolonii Hadriana i jeszcze mocniej spoili unię z Kościołem katolickim²¹.

Gdy górze Syjon przywrócono nazwę i zaszczyty Kościoła jerozolimskiego, poślednią resztę Nazarejczyków, którzy nie chcieli towarzyszyć swemu łacińskiemu biskupowi, pomówiono o zbrodnię herezji i schizmy. Nadal zachowując dawną siedzibę w Pelli, rozproszyli się po wsiach w pobliżu Damaszku i utworzyli niewielki Kościół w mieście Beroea czy też, jak się ono nazywa obecnie, w Aleppo w Syrii²². Miano Nazarejczyków zaczęto uważać za zbyt zaszczytne dla tych ochrzczonych Żydów, wkrótce więc z racji ich rzekomego ubóstwa umysłowego, jak i opłakanych warunków materialnych obdarzono ich pogardliwym epitetem „ebionici”*²³. Już w kilka lat po przywróceniu Kościoła w Jerozolimie stało się sprawą wątpliwą i sporną, czy człowiek, który szczerze za Mesjasza uznaje Jezusa, ale który przy tym nadal przestrzega przepisów Zakonu Mojżeszowego, może mieć nadzieję na zbawienie. Humanitarne usposobienie Justyna Męczennika skłoniło go do udzielenia na to pytanie odpowiedzi twierdzącej; ośmielił się on, aczkolwiek bardzo oględnie i raczej niepewnie, orzec, że taki chrześcijanin mógłby mieć nadzieję na zbawienie, gdyby zadowolił się praktykowaniem obrzędów Mojżeszowych, nie usiłując podkreślać ich konieczności bądź ogólnego z nich pożytku. Justyn jednak, gdy przyciśnięto go do muru, żądając, by wypowiedział się, jaki pogląd ma na to Kościół, wyznał, że wśród prawowiernych chrześcijan wielu jest takich, którzy nie tylko odbierają swoim judaizującym braciom nadzieję zbawienia, ale nawet odmawiają im prawa do wszelkiej wymiany wzajemnych usług przyjaźni, gościnności i życia towarzyskiego²⁴. Jak się można było spodziewać, pogląd bardziej rygorystyczny przeważył nad poglądem łagodniejszym i uczniów Mojżesza oddzieliła od uczniów Chrystusa nieprzekraczalna bariera. Nieszczęśni ebionici, odrzuceni przez jedną religię jako odstępcy, a przez drugą jako heretycy, musieli przyjąć jakiś charakter bardziej zdecydowany, i w rezultacie sekta ta, chociaż pewne jej ślady można znaleźć jeszcze nawet w IV wieku, rozpłynęła się niepostrzeżenie czy to w Kościele, czy w Synagodze²⁵.

Podczas gdy Kościół prawowierny zachowywał złoty środek pomiędzy nadmiernym poszanowaniem a niestosowną pogardą dla prawa Mojżeszowego, rozmaici heretycy odchylali się w jednakowym stopniu, ale w biegunowo przeciwnym kierunku ku krańcom błędu i przesady. Z uznanej prawdy religii żydowskiej ebionici wyciągnęli wniosek, że religia ta nigdy nie zostanie zniesiona. Z jej rzekomych niedoskonałości gnostycy równie pochopnie wyciągnęli wniosek, że wcale nie ustanowiła jej mądrość Bóstwa. Umysłom sceptycznym aż nazbyt łatwo nasuwają się pewne zastrzeżenia co do powagi Mojżesza i proroków, chociaż może tylko dlatego, że nie znamy zamierzchłych czasów starożytnych oraz nie potrafimy wytworzyć sobie właściwego sądu o ekonomii bożej. Takich to właśnie zastrzeżeń skwapliwie się chwytała czcza wiedza gnostyków²⁶, tak samo uparcie i kłótliwie je wyrażając. Na ogół przeciwni rozkoszom zmysłowym, ci heretycy potępiali wielożeństwo patriarchów, miłostki Dawida i seraj Salomona. Podbój Ziemi Kanaan i wytępienie nic niepodejrzewających krajowców trudno im było pogodzić z powszechnymi pojęciami sprawiedliwości i człowieczeństwa. Ale gdy sobie przypomnieli krwawą listę morderstw, straceń i rzezi, plamiących prawie każdą kartę kronik żydowskich, uznali, że barbarzyńcy Palestyny własnym sprzymierzeńcom bądź rodakom nie okazywali więcej współczucia, niż go przejawili wobec swoich bałwochwalczych wrogów²⁷.

Przechodząc od zwolenników prawa Mojżeszowego do samego prawa, gnostycy twierdzili, że niemożliwością jest, aby religia, która polega na składaniu krwawych ofiar i przestrzeganiu błahych obrzędów i której wszystkie nagrody i kary są natury cielesnej i doczesnej, mogła natchnąć umiłowaniem cnoty bądź powstrzymać gwałtowność namiętności. Sposób, w jaki Mojżesz przedstawiał stworzenie i upadek człowieka, wyszydzali bluźnierczo gnostycy, nie mając cierpliwości słuchać o odpoczynku Bóstwa po sześciu dniach trudu, o żebrze Adama, o ogrodzie rajskim, o drzewach życia i wiadomości złego i dobrego, o przemawiającym wężu, zakazanym owocu i o potępieniu całego rodzaju ludzkiego za grzech pierworodny pierwszych rodziców²⁸. Bóg Izraela w ich bezbożnych oczach był istotą ulegającą namiętności i błądzącą, kapryśną w swoich łaskach, a nieubłaganą w urazach, nikczemnie zazdrosną o zabobonnie oddawaną jej cześć i ograniczającą swoją stronniczą opatrzność tylko do jednego jedynego narodu i do tego przemijającego życia. W takiej postaci nie mogli gnostycy znaleźć żadnej z cech mądrego i wszechmocnego Ojca wszechświata²⁹. Przyznawali, że religia Żydów jest nieco mniej zbrodnicza od bałwochwalstwa pogan, ale ich podstawowa doktryna głosiła, że Chrystus, którego wielbili jako pierwszą i najjaśniejszą emanację Bóstwa, zjawił się na ziemi po to, by wybawić ludzkość od jej dotychczasowych rozmaitych błędów i odsłonić  n o w y  system prawdy i doskonałości. Najbardziej uczeni ojcowie Kościoła przez jakąś szczególną łaskawość przyjęli nieroztropnie sofistykę gnostyków. Uznając, że sens dosłowny jest sprzeczny z wszelkimi zasadami zarówno wiary, jak i rozumu, poczytywali się za bezpiecznych i nietykalnych za gęstą zasłoną alegorii, którą starannie rozciągnęli nad każdym czułym miejscem przepisów Mojżeszowych³⁰.

Nieraz się słyszy uwagę, nie tyle zgodną z prawdą, ile pomysłową, że do czasu panowania Trajana czy też Hadriana w ciągu stu może lat od śmierci Chrystusa nie pokalała dziewiczej czystości Kościoła żadna schizma ani herezja³¹. O wiele trafniej możemy tu zauważyć, że w tym okresie pozwalano uczniom Mesjasza na znacznie większą swobodę wierzeń i praktyk religijnych niż w wiekach następnych. W miarę jak warunki dopuszczenia do społeczności chrześcijańskiej niepostrzeżenie się zaostrzały, władza duchowa dominującego stronnictwa przybierała na surowości; zaczęto wzywać najczcigodniejszych popleczników do wyrzekania się poglądów osobistych, co niejednokrotnie prowokowało ich tylko do podkreślania swoich mylnych zasad tym goręcej i w rezultacie do jawnego wznoszenia sztandaru buntu przeciwko jedności Kościoła. Gnostycy, wyróżniając się jako najkulturalniejsi, najbardziej uczeni i najbogatsi wśród chrześcijan, tę swoją ogólną nazwę, wyrażającą wyższość ich wiedzy, przyjęli sami przez pychę albo też otrzymali ją w znaczeniu ironicznym od zawistnych przeciwników. Wszyscy prawie bez wyjątku wywodzili się z pogan, a główni założyciele ich sekty byli, jak się zdaje, obywatelami Syrii bądź Egiptu, gdzie ciepły klimat usposabia zarówno umysł, jak i ciało do pobożności ospałej i kontemplacyjnej. Gnostycy stopili z wiarą Chrystusową wiele wzniosłych, ale niejasnych twierdzeń zaczerpniętych z filozofii Wschodu i nawet z religii Zoroastra na temat wieczności materii, istnienia dwóch zasad i tajemnej hierarchii świata niewidzialnego³². Zapuściwszy się w tę olbrzymią otchłań, zdawali się na przewodnictwo zbłąkanej wyobraźni, a ponieważ ścieżki błędu są różne i nieskończone, niepostrzeżenie podzielili się na przeszło pięćdziesiąt sekt³³, z których chyba najsłynniejsze były sekty: bazylidianów, walentynianów, marcjonitów i – w jeszcze późniejszym okresie – manichejczyków. Każda z tych sekt mogła się chełpić własnymi biskupami i rzeszami wiernych, własnymi teologami i męczennikami³⁴, przy czym zamiast czterech Ewangelii przyjętych przez Kościół owi heretycy stworzyli sami mnóstwo opowieści, przystosowując w nich czyny i kazania Chrystusa i jego apostołów do poszczególnych swoich dogmatów³⁵. Powodzenie odnieśli błyskawiczne, a ich wpływy były bardzo rozległe³⁶. Ogarnęli Azję Mniejszą i Egipt, umocnili swą pozycję w Rzymie i czasami przenikali do prowincji zachodnich. Po większej części rozplenili się w II wieku, kwitli w ciągu wieku III, aż wyginęli w wieku IV i V, gdy powstawały inne, głośniejsze wówczas spory religijne i wzrastał wpływ władz państwowych na wewnętrzne sprawy Kościoła. Chociaż stale zakłócali spokój i często hańbili miano religii, przyczyniali się raczej do posuwania naprzód niż do opóźniania pochodu chrześcijaństwa. Nawróceni poganie, których najsilniejsze sprzeciwy i przesądy były skierowane przeciwko Zakonowi Mojżeszowemu, znajdowali miejsce w wielu społecznościach chrześcijańskich, niewymagających od ich nieoświeconych umysłów tego, by wierzyli w jakiekolwiek objawienia poprzednie. Wiara ich niepostrzeżenie umacniała się i powiększała, więc Kościół ostatecznie odniósł korzyść z tych zwycięstw nad najbardziej uporczywymi wrogami³⁷.

Ale bez względu na dzielące prawowiernych, ebionitów i gnostyków różnice poglądów na temat boskości prawa Mojżeszowego bądź stopnia, w jakim ono obowiązywało, wszystkich ich jednakowo ożywiała taka sama zazdrosna gorliwość i taka sama odraza do bałwochwalstwa, jakimi przedtem spośród innych narodów świata starożytnego wyróżniali się Żydzi. Filozof, który uważał system wielobóstwa za wytwór ludzkiego oszustwa i błędu, mógł ukrywać pod maską pobożności uśmiech pogardy bez obawy, że tym szyderstwem bądź tą ugodową postawą narazi się na niechęć jakichkolwiek niewidzialnych czy też, jak sądził, urojonych mocy. Ale dla pierwszych chrześcijan ustanowione religie pogańskie miały aspekt znacznie wstrętniejszy i groźniejszy. Zarówno w Kościele, jak i wśród heretyków powszechnie panował pogląd, że twórcami, opiekunami i przedmiotami bałwochwalstwa są demony³⁸. Tym buntowniczym duchom, niegdyś pozbawionym godności aniołów i strąconym w otchłań piekieł, jeszcze było wolno błąkać się po ziemi, dręczyć ciała grzesznych ludzi i zwodzić ich umysły. Demony wkrótce odkryły i zaczęły nadużywać wrodzoną skłonność serca ludzkiego do pobożności, po czym przebiegle odciągając ludzkość od jej Twórcy, którego wielbiła, przywłaszczyły sobie miejsce i honory należne Najwyższemu Bóstwu. Pomyślnymi wynikami złośliwych knowań zaspokajały swoją próżność i żądzę zemsty zarazem, a ponadto czerpały jedyną pociechę, na jaką jeszcze były wrażliwe – nadzieję wciągnięcia gatunku ludzkiego w swoje nieszczęście i współudział w winie. Głoszono jako dogmat albo przynajmniej sobie wyobrażano, że demony podzieliły się między sobą najważniejszymi rolami bóstw pogańskich, jeden z nich przybrał imię i atrybuty Jowisza, drugi Eskulapa, trzeci Wenery, czwarty może Apollina³⁹, i że dzięki swemu długiemu doświadczeniu i nieziemskiej naturze potrafiły one owe role odgrywać z dostateczną biegłością i dostojeństwem. Czaiły się w świątyniach, ustanawiały święta i ofiary, wymyślały przypowieści, głosiły proroctwa i często wolno im było czynić cuda. Chrześcijanie, którzy z taką gotowością potrafili wszelkie zjawiska nadprzyrodzone tłumaczyć wdaniem się złych duchów, skłaniali się, i to nawet bardzo chętnie, do uznawania najcudaczniejszych wymysłów mitologii pogańskiej. Ale tym chrześcijańskim wierzeniom towarzyszyła groza. Nawet najbardziej błahą oznakę szacunku dla kultu narodowego chrześcijanin uważał za hołd oddany bezpośrednio demonowi i za akt buntu przeciwko majestatowi Boga.

W następstwie tego poglądu pierwszym, ale i bardzo trudnym obowiązkiem chrześcijanina stało się zachowywanie czystości wiary nieskalanej bałwochwalstwem. Religia pogańska nie była jakąś jedną, opartą na spekulacji umysłowej nauką wykładaną w szkołach bądź głoszoną w świątyniach. Niezliczoność bóstw i obrzędów wielobóstwa ściśle się przeplatała z wszelkimi okolicznościami spraw powszednich i przyjemności w życiu zarówno prywatnym, jak i publicznym, wydawało się więc niemożliwe uniknąć tego całego ceremoniału, nie wyrzekając się jednocześnie obcowania z ludźmi oraz wszystkich obowiązków i rozrywek życia społecznego⁴⁰. Doniosłe sprawy pokoju i wojny wymagały zawsze uroczystego składania ofiar, w którym przewodniczyć lub uczestniczyć musiał i wielkorządca, i senator, i żołnierz⁴¹. Zasadniczym elementem radosnej pobożności pogan były widowiska publiczne, przy czym darem dla bogów, rzekomo najwdzięczniejszym, były igrzyska, jakimi lud z władcą na czele obchodził poszczególne święta⁴². Chrześcijanin, z nabożną grozą unikając obrzydliwości cyrku i teatru, stwierdzał, że zewsząd osaczają go piekielne sidła, gdy tylko jego przyjaciele przy wzajemnych życzeniach szczęścia na biesiadzie wylewali krople wina z pucharów na ziemię z inwokacją do bóstw gościnności⁴³. Gdy pannę młodą, opierającą się z dobrze udawaną niechęcią, prowadzono w weselnym przepychu na próg nowego mieszkania⁴⁴, albo gdy powoli ku stosowi pogrzebowemu posuwał się smutny orszak zmarłego⁴⁵, chrześcijanin, choćby go to najbardziej dotyczyło, musiał opuszczać najdroższe mu osoby, by nie ściągnąć na siebie winy łączącej się z tymi bezbożnymi obrzędami.

Wszelką sztukę i wszelkie rzemiosło mające cokolwiek wspólnego z rzeźbieniem bądź ozdabianiem posągów bóstw kaziła plama bałwochwalstwa⁴⁶. Surowe było to orzeczenie, jako że na niedolę wiekuistą skazywało lwią część społeczności zatrudnionej w wolnych zawodach i w rzemiośle. Rzucając okiem na liczne ślady czasów starożytnych, zauważymy, że oprócz podobizn samych bogów oraz świętych narzędzi ich kultu najbogatszą ozdobą domów, stroju i mebli pogan były wytworne kształty i przyjemne sceny mitologiczne uświęcone wyobraźnią Greków⁴⁷. Z tego samego nieczystego źródła wypływać miały sztuki takie, jak muzyka, malarstwo, retoryka i poezja.

Zgodnie z określeniem Ojców Kościoła Muzy wraz z Apollinem były organami ducha Piekieł, Homer i Wergiliusz byli najwybitniejszymi z jego sług, a piękna mitologia przenikająca i ożywiająca twory ich talentu miała na celu sławienie demonów. Nawet język potoczny Grecji i Rzymu obfitował w dobrze wszystkim znane, a przecież bezbożne wyrażenia, które nieroztropny chrześcijanin mógłby nazbyt nieostrożnie wypowiadać albo nazbyt spokojnie słyszeć⁴⁸.

Niebezpieczne pokusy co krok czające się z ukrycia, by zaskoczyć niebacznego wiernego, rzucały się na niego ze zdwojoną gwałtownością w dni uroczystych świąt. Tak przebiegle te święta były wymyślone i rozłożone na przestrzeni roku, że zabobon przybierał zawsze pozory przyjemności, a często i cnoty⁴⁹. Niektóre z największych świąt obrządku rzymskiego ustanowiono po to, by rozpoczynać nowe Kalendy Stycznia życzeniami powszechnego i osobistego szczęścia, folgować sobie w nabożnym wspominaniu zmarłych i żywych, utwierdzać nietykalne granice własności, witać powracającą wiosnę i ożywcze moce płodności, uwieczniać dwie pamiętne ery Rzymu: założenie miasta i założenie Rzeczypospolitej, oraz przywracać pierwotną równość wszystkich ludzi powszechną swobodą w roztętnione dni Saturnaliów. O odrazie chrześcijan do takich bezbożnych obrzędów dać może pewne pojęcie ich skrupulatna wrażliwość przejawiana przy okazjach znacznie mniej zatrważających. W dniach powszechnego świętowania obyczaj nakazywał starożytnym ozdabiać drzwi swoich domów lampami i gałęziami wawrzynu oraz przystrajać głowy w wieńce z kwiatów. Może by i było można tolerować te niewinne a wykwintne praktyki po prostu jako jedno z ustanowień państwowych, ale pech chciał, że tymi drzwiami opiekowały się domowe bóstwa, że ten wawrzyn poświęcano kochankowi Dafne i że kwietne wieńce, jakkolwiek często noszono je na znak radości lub żałoby, niegdyś służyły zabobonowi. Trwożni chrześcijanie, którzy dali się nakłonić do postąpienia w myśl krajowego zwyczaju i rozkazów wielkorządcy, cierpieli, ogarnięci najbardziej ponurymi obawami wskutek wyrzutów własnego sumienia, nagany Kościoła i groźby pomsty bożej⁵⁰.

Tak się przejawiała ochocza gorliwość, jakiej wymagano dla ochrony czystości Ewangelii przed zakażonym tchnieniem bałwochwalstwa, i chociaż sami wyznawcy religii państwowej przestrzegali praktykowania swoich zabobonnych obrzędów publicznych i prywatnych raczej z nawyku, w myśl tradycji, a więc niedbale, za każdym razem dawało to chrześcijanom sposobność do manifestowania sprzeciwu. Dzięki tym częstym protestom wiara ich stale się umacniała i, w miarę jak wzrastała ich gorliwość, z coraz większym zapałem i powodzeniem toczyli świętą wojnę, którą wypowiedzieli cesarstwu demonów.

Pisma Cycerona⁵¹ przedstawiają w najżywszych barwach niewiedzę, błędy i niepewność filozofów starożytnych co do nieśmiertelności duszy. Gdy pragną oni uzbroić swoich uczniów w coś, co by pozwalało nie bać się śmierci, wpajają im jako oczywiste, aczkolwiek żałosne, twierdzenie, że spadający na nas cios ostatecznej zagłady jest uwolnieniem od nieszczęść życia i że ci, którzy przestają istnieć, nie mogą już cierpieć. A przecież w Grecji i w Rzymie było kilku mędrców mających o naturze ludzkiej pojęcie bardziej wzniosłe i pod pewnymi względami słuszniejsze, chociaż trzeba wyznać, że na wyżynach tych dociekań ich rozum często dawał się prowadzić wyobraźni, a wyobraźnia szła za podszeptem próżności. Rozkoszując się zasięgiem swoich władz umysłowych, z najgłębszą dociekliwością i z poważnym trudem ćwicząc rozmaite zdolności pamięci, wyobraźni i sądu, rozmyślając o pragnieniu sławy mającej ich przenieść w wieki przyszłe daleko poza granice śmierci i grobu, bynajmniej nie mieli oni chęci utożsamiać się ze zwierzętami polnymi i przypuszczać, że istota, dla której godności żywili jak najszczerszy podziw, może być ograniczona do jakiegoś jednego miejsca na ziemi i do niewielu lat istnienia. Z tym korzystnym nastawieniem wezwali na pomoc wiedzę, a raczej język metafizyki. I wkrótce potem odkryli, że skoro żadna z właściwości materii nie da się zastosować do działania umysłu, dusza ludzka musi być substancją różną od ciała – czystą, prostą, nieulegającą śmierci i w znacznie wyższym stopniu zdolną do cnotliwości i odczuwania szczęścia dopiero po uwolnieniu się ze swego cielesnego więzienia.

Z tych zwodniczych a szlachetnych zasad filozofowie, którzy kroczyli śladami Platona, wyciągnęli wniosek wielce pochopny. Zaczęli bowiem głosić nie tylko przyszłą nieśmiertelność duszy ludzkiej, ale i jej wieczne istnienie w przeszłości, aż nazbyt się skłaniając do uważania jej za cząstkę nieskończonego samoistnego ducha przenikającego i podtrzymującego wszechświat⁵². Doktryna w ten sposób wysunięta poza zasięg zmysłów i doświadczenie ludzkości mogła uprzyjemniać wolne chwile człowiekowi usposobionemu refleksyjnie; mogła też czasami w ciszy osamotnienia rzucić promień pociechy przygnębionej cnocie, ale nie dość silne wrażenie, jakie zrobiła w szkołach filozoficznych, wkrótce zatarło się pod naporem spraw życia czynnego. Wiadomości, które mamy o wybitnych jednostkach odnoszących sukcesy w wieku Cycerona i pierwszych cezarów, o ich czynach i pobudkach, są dostateczne na to, by nas upewnić, że ich postępkami w tym życiu nigdy nie kierowało żadne poważne przekonanie o nagrodach bądź karach życia przyszłego. W sądzie i w senacie rzymskim najzdolniejsi krasomówcy nie obawiali się, że obrażą uczucia słuchaczy, wykazując im, że ta teoria jest poglądem czczym i niedorzecznym, odrzucanym przez każdego człowieka o starannym wykształceniu i szerokim umyśle⁵³.

Skoro więc najszczytniejsze próby filozofii nie wychodzą poza słabe sformułowanie pragnienia nadziei, a już w najlepszym wypadku prawdopodobieństwa życia przyszłego, to poza Objawieniem Bożym nie ma nic, co by dało pewność, że istnieje niewidzialna kraina przyjmująca dusze ludzkie po ich rozdzieleniu się z ciałem, ani nic, co by określało tę krainę dokładniej. Niemniej wolno nam przecież dostrzec w religiach ludowych Grecji i Rzymu parę nieodłącznych wad, które sprawiały, że te religie zupełnie nie mogły sprostać tak uciążliwemu zadaniu.

1. Ogólny system pogańskiej mitologii nie opierał się na żadnych dowodach konkretnych, toteż najmędrsi wśród pogan już dawno przestali uznawać jego uzurpowaną powagę.

2. Opisanie krain piekielnych pozostawiono fantazji malarzy i poetów, którzy je zaludnili licznymi widmami i potworami rozdzielającymi swoje nagrody i kary z tak niewielką dozą słuszności, że najbliższa sercu ludzkiemu uroczysta prawda zanikła w hańbiącej i niedorzecznej mieszaninie najbardziej szalonych wymysłów⁵⁴.

3. Doktryna życia przyszłego dla pobożnych politeistów Grecji i Rzymu raczej nie stanowiła podstawowego artykułu wiary. Opatrzność bogów, czuwająca nie tyle nad poszczególnymi jednostkami, ile nad całymi społecznościami, przejawiała się głównie na widzialnej scenie świata doczesnego. Prośbami składanymi na ołtarzach Jowisza czy Apollina ich czciciele wyrażali pragnienie szczęścia w tym życiu, a zarazem swoją niewiedzę bądź też obojętność wobec życia przyszłego⁵⁵.

Usilniej i z większym powodzeniem wpajano prawdę o nieśmiertelności duszy w Indiach, Asyrii, w Egipcie i w Galii, gdzie tę różnicę, skoro jej nie możemy przypisać wyższej wiedzy barbarzyńców, musimy sobie tłumaczyć wpływami panującego stanu kapłańskiego, który wykorzystując pobudki cnoty, uczynił z nich narzędzie ambicji⁵⁶.

Z natury rzeczy moglibyśmy się spodziewać, że zasada nieśmiertelności duszy została w najjaśniejszych słowach objawiona wybranemu ludowi Palestyńczyków i że można ją było bezpiecznie powierzyć dziedzicznemu kapłaństwu Aarona. Wypada nam tylko podziwiać tajemnicze zrządzenie Opatrzności⁵⁷, gdy odkrywamy, że jednak doktryna nieśmiertelności duszy została w Zakonie Mojżeszowym zupełnie pominięta; prorocy czynili o niej tylko bardzo niejasne wzmianki i w ciągu całego okresu pomiędzy niewolą egipską a niewolą babilońską nadzieje, jak również i obawy Żydów ograniczały się do wąskiego zakresu życia doczesnego⁵⁸. Gdy już Cyrus pozwolił wygnanemu narodowi wrócić na ziemię obiecaną i gdy Ezdrasz przywrócił starożytne kroniki religii żydowskiej, w Jerozolimie niepostrzeżenie powstały dwie słynne sekty: saduceuszów i faryzeuszów⁵⁹. Saduceusze, dobrani z bogatszych i wybitniejszych stanów społecznych, uznawali prawo Mojżeszowe w znaczeniu dosłownym i pobożnie odrzucali nieśmiertelność duszy jako pogląd nieznajdujący potwierdzenia w Biblii, którą szanowali jako jedyne prawidło swej wiary. Faryzeusze natomiast, do powagi Pisma dodając powagę tradycji, przyjęli pod nazwą podań kilka spekulatywnych twierdzeń zaczerpniętych z filozofii bądź religii Wschodu. Wśród tych nowych artykułów wiary była teoria o przeznaczeniu, czyli predestynacji, o istnieniu aniołów i duchów oraz o nagrodach i karach życia przyszłego, a ponieważ faryzeusze surowością obyczajów przyciągnęli do swego stronnictwa ogół Żydów, nieśmiertelność duszy stała się za panowania władców i arcykapłanów z dynastii Hasmonejczyków poglądem przeważającym. Żydzi przy swoim usposobieniu nie potrafili się zadowolić takim zimnym i beznamiętnym przyzwoleniem, jakie mogłoby wystarczyć umysłowi politeisty; natychmiast więc po uznaniu pojęcia życia przyszłego przyswoili je sobie z całą gorliwością będącą cechą charakterystyczną tego narodu. Jednakże ich gorliwość nie przydała tu ani żadnych dowodów, ani nawet prawdopodobieństwa i nadal konieczne było, aby ta teoria życia i nieśmiertelności, którą podyktowała natura, zaaprobował rozum i przyjął zabobon, uzyskała moc prawdy bożej, potwierdzoną przez powagę i przykład Chrystusa.

Nic dziwnego, że gdy ludzkości przedłożono obietnicę szczęścia wiekuistego pod warunkiem przejścia na wiarę chrześcijańską i przestrzegania przykazań Ewangelii, wielkie rzesze wyznawców wszelkich innych religii ze wszystkich stanów społecznych w każdej prowincji Cesarstwa Rzymskiego przyjęły tak korzystną propozycję. Chrześcijan starożytnych cechowała pogarda wobec życia doczesnego i niewzruszona pewność nieśmiertelności, o których wątpliwa i niedoskonała wiara czasów obecnych nie może nam dać nawet w przybliżeniu dostatecznego pojęcia.

W pierwotnym Kościele działanie samej prawdy potężnie wzmacniał pogląd, który, jakkolwiek może zasługiwać na szacunek z racji swej użyteczności i starożytności, zgoła nie znalazł potwierdzenia w życiu. Otóż powszechnie wierzono, że lada chwila nastąpi koniec świata i zapanuje Królestwo Niebieskie. Już apostołowie przepowiadali rychłe nadejście tego cudownego wydarzenia; podanie o tym zachowali ich najwcześniejsi uczniowie i każdy, kto rozumiał kazania Chrystusa w sensie dosłownym, musiał się spodziewać, że Syn Człowieczy po raz drugi przybędzie w chwale wśród obłoków, jeszcze zanim całkowicie wygaśnie pokolenie, które oglądało Jego skromny stan na ziemi i które mogło jeszcze być świadkiem nieszczęść Żydów pod panowaniem Wespazjana czy Hadriana.

Przetoczenie się siedemnastu stuleci poucza nas, że tajemniczego języka proroctw i objawień nie należy rozumieć zanadto dosłownie, dopóki jednak dla mądrych celów danym było owemu błędowi utrzymywać się w Kościele, był on w skutkach jak najbardziej zbawienny, jeśli chodzi o wiarę i obyczaje chrześcijan. Żyli oni bowiem w straszliwym oczekiwaniu chwili, gdy cała kula ziemska wraz ze wszystkimi najrozmaitszymi plemionami ludzkości zadrży w posadach na pojawienie się swego Boskiego Sędziego⁶⁰.

Z drugim przyjściem Chrystusa na ziemię ściśle łączyła się popularna starożytna teoria tysiąclecia. Ponieważ dzieło stworzenia zostało dopełnione w ciągu sześciu dni, jego trwałość w doczesnym stanie w myśl przepowiedni przypisywanej prorokowi Eliaszowi obliczano na sześć tysięcy lat⁶¹. Na podstawie tej samej analogii wnioskowano, że po tak długim okresie znoju i sporów, już zbliżającym się ku końcowi⁶², nastąpi radosny szabas tysiącletni, kiedy to Chrystus z tryumfalną świtą świętych i wybranych, którzy albo uniknęli śmierci, albo w cudowny sposób ożyli na nowo, będzie panował na ziemi aż do czasu wyznaczonego na ostatnie i powszechne zmartwychwstanie. Tak miła wiernym była ta nadzieja, że bardzo szybko zaczęto sobie wyobrażać  N o w ą   J e r o z o l i m ę,  stolicę owego Królestwa Błogości, przyozdobioną we wszelkie najweselsze barwy fantazji. Wydawało się, że szczęście polegające tylko na rozkoszy czysto duchowej byłoby zbyt wyrafinowane dla mieszkańców tego Królestwa, którzy mieli jeszcze zachować ludzką naturę i zmysły. Raj z przyjemnościami życia pasterskiego już nie odpowiadał wysokim wymaganiom społeczeństwa za czasów Cesarstwa Rzymskiego. Wymyślono więc miasto ze złota i drogich kamieni, którego pełna dobrej woli, szczęśliwa ludność, po zniesieniu wszelkich zazdrosnych praw wyłącznej własności⁶³, miała bez żadnych ograniczeń cieszyć się samorodnymi plonami przyległych obszarów, w sposób nadprzyrodzony obfitujących w zboże i wina. Pewność takiego tysiąclecia starannie wpajali swojej społeczności kolejni Ojcowie Kościoła, poczynając od Justyna Męczennika⁶⁴ i Ireneusza, którzy jeszcze obcowali z bezpośrednimi uczniami apostołów, a skończywszy na Laktancjuszu – wychowawcy syna Konstantyna⁶⁵. Wydaje się, że pogląd ten, chociaż nie przyjął się powszechnie, długo panował wśród wyznawców prawowiernych; i chyba tak dobrze był dostosowany do pragnień i lęków ludzkości, że musiał w bardzo dużym stopniu przyczynić się do rozwoju chrześcijaństwa. Gdy jednak budowla Kościoła była już prawie na ukończeniu, tę chwilową podporę odsunięto na bok. Naukę o panowaniu Chrystusa na ziemi, traktowaną zrazu jako głęboką alegorię, zaczęto stopniowo uważać za pogląd wątpliwy i bezużyteczny, aż wreszcie ją odrzucono jako niedorzeczny wymysł herezji i fanatyzmu⁶⁶. Tajemnicze proroctwo, które dziś jeszcze stanowi część uświęconego kanonu, ale które uznano za sprzyjające temu obalonemu poglądowi, z ledwością unika potępienia Kościoła⁶⁷.

Podczas gdy uczniów Chrystusa czekała obiecana szczęśliwość i chwała królestwa doczesnego, nad światem niewiernych wisiała groźba najstraszliwszych nieszczęść. Wznoszenie Nowej Jerozolimy miało się posuwać równocześnie z burzeniem mistycznego Babilonu, a dopóki cesarze panujący przed Konstantynem obstawali przy wyznawaniu bałwochwalstwa, nazwę Babilonu stosowano do miasta Rzymu i do Cesarstwa Rzymskiego. Czekał już w pogotowiu regularny zastęp wszelkich plag moralnych i fizycznych, jakie tylko mogą nękać kwitnący naród, a więc niezgoda wewnętrzna i najazd najsroższych barbarzyńców z nieznanych obszarów północnych, zaraza i głód, komety i zaćmienia słońca, trzęsienia ziemi i powodzie⁶⁸. Wszystko to jednak miało być zaledwie przygotowaniem, licznymi zatrważającymi znakami zapowiadającymi zbliżanie się wielkiej katastrofy Rzymu, kiedy to kraj Scypionów i Cezarów spłonie w pożodze z niebios, a miasto siedmiu pagórków ze swymi pałacami, świątyniami i tukami tryumfalnymi zapadnie się w ogromne jezioro ognia i siarki. Rzymska próżność wszelako mogła jeszcze czerpać pewną pociechę z tego, że okres trwania Cesarstwa miał być zarazem okresem trwania samego świata, który, już raz pochłonięty przez żywioł wody, teraz był skazany na drugą błyskawiczną zagładę w żywiole ognia. Wiara chrześcijan w ten pożar powszechny bardzo szczęśliwie zbiegała się z tradycją Wschodu, z filozofią stoików i z analogiami zaczerpniętymi z przyrody; nawet kraj, z pobudek religijnych wybrany na początkową i główną widownię owego pożaru, jak najlepiej się do tego celu nadawał z racji swego położenia geograficznego i warunków naturalnych – głębokich grot, złóż siarki i licznych wulkanów, wśród których Etna, Wezuwiusz i Lipari są okazami bardzo niedoskonałymi. Najspokojniejszy, najbardziej nieustraszony sceptyk nie mógł nie przyznać, że zagłada obecnego systemu świata przez ogień jest sama przez się wyjątkowo prawdopodobna. Chrześcijanin, opierając swą wiarę nie tyle na zawodnych argumentach rozumu, ile na powadze, tradycji i wykładni Pisma Świętego, spodziewał się takiej zagłady z grozą i ufnością jako wydarzenia nieuniknionego i bardzo już bliskiego, a ponieważ stale był tą uroczystą ideą przejęty, w każdej klęsce zdarzającej się Cesarstwu widział niezawodny objaw agonii świata⁶⁹.

W obecnych czasach wydaje się, że potępienie najmędrszych i najcnotliwszych pogan tylko z powodu ich nieznajomości prawdy bożej albo niewiary obraża zarówno rozum, jak i człowieczeństwo⁷⁰. Ale pierwotny Kościół, którego wiara była konsystencji znacznie silniejszej, bez wahania wydawał lwią część ludzkości na wieczyste tortury. Może pozwalano sobie żywić pewne miłosierne nadzieje co do Sokratesa i paru innych mędrców starożytności, którzy, zanim zabłysła światłość Ewangelii, radzili się światłości rozumu⁷¹. Jednomyślnie jednak podkreślano, że nikt, kto od chwili przyjścia na świat Chrystusa bądź Jego śmierci nadal uparcie obstaje przy kulcie demonów, ani nie zasługuje na przebaczenie ze strony rozdrażnionej sprawiedliwości Bóstwa, ani spodziewać się go nie może. Te sztywne poglądy, nieznane przedtem w świecie starożytnym, wlały, jak się zdaje, ducha zawziętości w system miłości i harmonii. Z powodu różnicy wyznawanej wiary często rozrywano więzy krwi i przyjaźni; i chrześcijanie, stwierdzając, że na tym świecie są uciskani przez władzę pogańską, dawali się czasem ponosić rozżaleniu i duchowej pysze i ulegali pokusie lubowania się perspektywą swego przyszłego tryumfu.

„Lubicie widowiska! – wykrzykuje surowy Tertulian. – Spodziewajcie się największego ze wszystkich widowisk... ostatecznego i wieczystego sądu wszechświata! Ależ będę podziwiać, ależ śmiać się będę, radować i wywyższać, gdy ujrzę, jak tylu pysznych monarchów i wymyślonych bogów jęczy w najniższej otchłani ciemności; jak tylu dostojników, którzy prześladowali imię Pana, roztapia się w ogniach sroższych niż ogień kiedykolwiek przez nich rozniecany przeciwko chrześcijanom; jak tylu mądrych filozofów przypieka się wraz ze swymi uczniami w czerwonych, gorących płomieniach; jak tylu słynnych poetów dygocze przed sądem nie Minosa, ale Chrystusa; jak tylu tragików wyraża cierpienia własne jeszcze bardziej melodyjnie niż te, które odtwarzali; jak tylu tancerzy...!”.

Tu jednak humanitarny czytelnik pozwoli, że zaciągnę zasłonę na resztę opisu Piekieł, w którym ten gorliwy Afrykanin ciągnie dalej długi szereg najrozmaitszych konceptów wymyślnych i bezlitosnych⁷².

Niewątpliwie wielu z pierwszych chrześcijan miało usposobienie bardziej nacechowane pokorą i miłosierdziem ich wyznania. Wielu szczerze współczuło przyjaciołom i rodakom będącym w takim niebezpieczeństwie i, okazując jak najdalej posuniętą życzliwą gorliwość, chciało ich ocalić od zagrażającej zagłady. Beztroski politeista, nagle osaczony przez nieznane mu dotąd i niespodziewane strachy, przed którymi żadnej pewnej ochrony nie mogli mu udzielić ani jego kapłani, ani jego filozofowie, często ulegał przerażeniu i dawał się pokonać groźbą mąk wieczystych. Obawy mogły się przyczynić do postępu jego wiary i rozumu; i jeśli już raz skłonił się do przypuszczenia, że religia chrześcijańska może być prawdą, nietrudno go było przekonać, że jest to najpewniejsze i najroztropniejsze stronnictwo, do jakiego mógłby przystąpić.

Nadprzyrodzone dary, nawet w życiu doczesnym przypisywane chrześcijanom i wynoszące ich ponad całą resztę ludzkości, musiały w wyniku nieść pociechę im samym i bardzo często przyczyniać się do przekonywania niewiernych. Oprócz cudów okolicznościowych, nieraz wynikłych z bezpośredniego wtrącania się Bóstwa, kiedy to dla dobra religii zawieszało ono prawa natury, Kościół chrześcijański od czasu apostołów i ich pierwszych uczniów⁷³ przypisuje sobie nieprzerwaną ciągłość mocy cudotwórczych, dar mówienia różnymi językami, jasnowidzenia i prorokowania, wypędzania demonów, uleczania chorych i wskrzeszania zmarłych. Znajomość języków obcych niejednokrotnie w cudowny sposób udzielała się nagle współczesnym Ireneusza, chociaż sam Ireneusz, głosząc Ewangelię mieszkańcom Galii⁷⁴, musiał się borykać z trudnościami barbarzyńskiego narzecza. Boskie natchnienie, spływające w formie widzeń czy to na jawie, czy we śnie, zostało określone jako łaska bardzo hojnie udzielana wiernym ze wszystkich stanów społecznych, tak samo kobietom jak starcom, tak samo chłopcom jak biskupom. Gdy ich pobożne umysły były już dostatecznie przygotowane modlitwami, postem i nocnym czuwaniem do przyjęcia tej niezwykłej pobudki, tracili przytomność i w ekstazie wygłaszali to, co tchnął w nich Duch Święty, będąc po prostu Jego instrumentami, tak jak flet jest instrumentem tego, kto wygrywa na nim melodię⁷⁵. Możemy tu dodać, że takie widzenia miały przeważnie na celu odsłonięcie przyszłości Kościoła bądź pokierowanie jego istniejącym zarządem. Wypędzanie demonów z ciał tych nieszczęsnych osób, które demonom wolno było dręczyć, uważano za znakomity, chociaż raczej powszedni tryumf religii, przy czym starożytni apologeci twierdzili raz po raz, że jest to najbardziej przekonywające świadectwo prawdy chrześcijaństwa. Straszliwy ten obrzęd odbywał się zazwyczaj publicznie w obecności wielkiej liczby widzów i gdy egzorcysta biegłością swą lub mocą uwalniał delikwenta, wszyscy słyszeli, jak demon się przyznaje, że jest jednym z bajecznych bogów starożytności, którzy bezbożnie przywłaszczyli sobie uwielbienie ze strony ludzi⁷⁶. Natomiast cudowne leczenie najbardziej zastarzałych czy nawet nadprzyrodzonych chorób nie może już budzić żadnego zdziwienia, jeśli sobie przypomnimy, że w czasach Ireneusza, przy końcu II w., nawet wskrzeszania zmarłych bynajmniej nie uważano za wypadek niezwykły. Cudu tego w razie konieczności dokonywano często, uciekając się do wielkich postów i wspólnych błagań wiernych miejscowego Kościoła. Osoby wskutek ich modłów cudownie wskrzeszone żyły potem wśród nich jeszcze przez długie lata⁷⁷. W tym okresie, gdy wiara chrześcijańska mogła się chwalić tyloma cudownymi zwycięstwami nad śmiercią, chyba trudno znaleźć wytłumaczenie dla sceptycyzmu filozofów, którzy jeszcze odrzucali szyderczo doktrynę zmartwychwstania.

Pewien Grek szlachetnego rodu oparł na tej doniosłej podstawie wszystkie swe argumenty przeciwko chrześcijaństwu, przyrzekając Teofilowi, biskupowi Antiochii, że natychmiast przyjmie religię Chrystusową, jeśli będzie miał satysfakcję ujrzenia choćby jednej jedynej osoby rzeczywiście zmartwychpowstałej. Godnym uwagi jest fakt, że ten najwyższy duchowny pierwszego Kościoła wschodniego, jakkolwiek bardzo mu zależało na nawróceniu przyjaciela, uznał za stosowne odrzucić jego słuszne i uzasadnione wyzwanie⁷⁸.

Cuda pierwotnego Kościoła po uzyskaniu sankcji wieków zostały ostatnio zaatakowane w bardzo swobodnej i pomysłowej rozprawie⁷⁹, która, chociaż ze strony ogółu spotkała się z przyjęciem jak najbardziej przychylnym, wśród teologów zarówno naszego, jak i innych Kościołów protestanckich Europy wywołała, zdaje się, powszechne zgorszenie⁸⁰. Na nasze odmienne poglądy w tej sprawie znacznie bardziej od wszelkich określonych argumentów wpływają dawno w nas zakorzenione nawyki badań i rozmyślań, a zwłaszcza dowody w takiej mierze, w jakiej przyzwyczailiśmy się ich wymagać w odniesieniu do cudownych wydarzeń.

Obowiązek historyka nie wzywa go do wygłaszania sądu osobistego w tym delikatnym a doniosłym sporze, ale nie powinien on ukrywać faktu, że bardzo trudno jest przyjąć teorię mogącą pogodzić stanowisko religii ze stanowiskiem rozumu, po czym, stosując tę teorię w sposób należyty, określić dokładnie granicę szczęśliwego okresu cudów, z wyłączeniem wszelkiego błędu i oszustwa, któremu przypisać może byśmy byli skłonni dar tej mocy nadprzyrodzonej. Ponieważ od czasów pierwszego z Ojców Kościoła aż do czasów ostatniego z papieży szereg biskupów, świętych, męczenników i cudów przesuwa się bezustannie, a postęp zabobonu był stopniowy i prawie niedostrzegalny, nie wiemy, w którym z poszczególnych ogniw przerwać łańcuch tradycji. Każde stulecie przynosi świadectwo cudownych wyróżniających je wydarzeń i każde z tych świadectw wydaje się nam nie mniej ważkie i godne szacunku niż świadectwo pokoleń poprzednich, co wreszcie doprowadza nas nieznacznie do oskarżania się o brak konsekwencji, jeśli czcigodnemu Bedzie w wieku VIII czy świętemu Bernardowi w wieku XII odmówimy takiego samego zaufania, jakim obdarzyliśmy tak hojnie Justyna bądź Ireneusza w wieku II⁸¹. Jeśli miarą prawdziwości któregokolwiek z tamtych cudów ma być jego widoczna użyteczność i stosowność, to przecież każdy wiek miał niewiernych do przekonania, heretyków do pognębienia i bałwochwalcze narody do nawrócenia; można więc zawsze wynaleźć pobudki dostatecznie uzasadniające fakt interwencji Niebios. A jednak, skoro już każdy wyznawca Objawienia jest przekonany o prawdzie, a każdy rozsądny człowiek o ustaniu mocy cudotwórczych, jest rzeczą oczywistą, że musiał być  p e w i e n   o k r e s,  w którym te moce zostały Kościołowi chrześcijańskiemu bądź nagle, bądź stopniowo odebrane. Bez względu na to, w jakim okresie to wydarzenie umieścimy: w czasach śmierci apostołów, nawrócenia Cesarstwa Rzymskiego czy wygaśnięcia herezji ariańskiej⁸², jednakowo słusznym zdziwieniem napełni nas fakt, że ówcześni chrześcijanie wcale tego nie odczuli. Utraciwszy bowiem swoją moc cudotwórczą, nadal rościli sobie do niej pretensje. Rolę wiary odgrywała łatwowierność; pozwalano, aby fanatyzm przemawiał językiem natchnienia, i skutki przypadku albo umyślnie zaaranżowanych okoliczności przypisywano przyczynom nadprzyrodzonym. Doświadczenie z prawdziwymi cudami w ostatnich czasach powinno było pouczyć świat chrześcijański o ścieżkach Opatrzności i przyzwyczaić oko (jeśli wolno nam użyć tego wysoce niestosownego wyrażenia) do stylu boskiego Artysty. Gdyby najzręczniejszy malarz Włoch współczesnych pozwolił sobie ozdobić swoje słabe naśladownictwo nazwiskiem Rafaela czy Correggia, to przecież bardzo szybko by wykryto i z oburzeniem odrzucono jego bezczelne fałszerstwo.

Bez względu na to, jakie zdanie można mieć o cudach pierwotnego Kościoła od czasów apostolskich, trzeba przyznać, że uległość, z jaką w te cuda wierzono w sposób tak widoczny w wieku II i III, przypadkiem okazała się dla sprawy religii w pewnej mierze korzystna. W obecnych czasach na dnie nawet najpobożniejszych refleksji czai się ukryty mimowolny sceptycyzm. Człowiek dzisiejszy na tyle wierzy w prawdy nadprzyrodzone z czynną gotowością, na ile zimno i biernie się na nie zgadza. Nasz rozum, a już przynajmniej nasza wyobraźnia, z dawnego nawyku uznając i szanując niezmienny ład natury, nie ma dostatecznego przygotowania na to, aby wytrzymać widzialne oddziaływanie Bóstwa. Ale w pierwszych wiekach chrześcijaństwa człowiek zajmował pozycję zupełnie inną. Często się zdarzało, że najciekawsi bądź najbardziej łatwowierni z pogan wstępowali do społeczeństwa chrześcijańskiego, dając się przekonać tym, że głosiło ono rzeczywistość swoich mocy cudotwórczych. Pierwsi chrześcijanie, których nawyk zaprawiał do przyjmowania z wiarą wydarzeń nadzwyczajnych, wciąż stąpali po gruncie mistycznym. Doznawali uczucia, czy też sobie wyobrażali, że ze wszystkich stron są nieustannie osaczani przez demony i że pociechy mają szukać w wizjach, nauki – w proroctwach, zdumiewającego wybawienia od niebezpiecznych chorób i samej śmierci w błagalnych modłach Kościoła. Wiara w prawdziwe albo wymyślone cuda, których, w swoim własnym mniemaniu, byli przedmiotami, narzędziami bądź świadkami, bardzo szczęśliwie skłaniała ich do przyjmowania równie łatwo, ale znacznie słuszniej prawdziwych cudów ewangelicznych; w ten więc sposób cuda, nieprzekraczające miary ich własnego doświadczenia, dawały im najżywsze przekonanie o działaniu sił tajemnych, które uznawali za niepojęte i niemieszczące się w granicach ich zrozumienia. To właśnie owo głębokie wyrycie się prawd nadprzyrodzonych w umyśle jest tak bardzo sławione pod mianem wiary; określa się ten stan umysłu jako najpewniejszą rękojmię łaski bożej i przyszłej szczęśliwości, zalecając go jako pierwszą i, być może, jedyną cnotę chrześcijańską. Zgodnie bowiem z twierdzeniem bardziej rygorystycznych teologów cnoty moralne, które tak samo dobrze mogą wykazywać niewierni, są pozbawione wszelkiej wartości i skuteczności w dziele naszego rozgrzeszenia.

Jednakże pierwotny chrześcijanin manifestował swoją wiarę cnotami, przy czym bardzo słusznie przypuszczano, że wiara boża, oświecając bądź też podbijając rozum, musi zarazem oczyszczać serce i kierować czynami wiernego. Pierwsi apologeci chrześcijaństwa, którzy bronią niewinności swoich braci, jak również i pisarze późniejszego okresu, którzy sławią świętość swoich przodków, w najżywszych barwach odmalowują naprawę obyczajów w świecie dzięki głoszeniu Ewangelii. Ponieważ zamiarem moim jest zwrócić uwagę tylko na takie pobudki ludzkie, jakim dane było sekundować wpływowi Objawienia, nadmienię mimochodem o dwóch spośród nich, z natury rzeczy mogących sprawiać, że żywoty pierwszych chrześcijan odznaczały się znacznie większą czystością i surowością obyczajów niż żywoty współczesnych im pogan oraz chrześcijan czasów późniejszych; pierwsza z tych pobudek to żal za grzechy popełnione w przeszłości, a druga to chwalebne pragnienie utrzymania dobrej sławy chrześcijańskiego społeczeństwa.

Istnieje taki, podsunięty przez niewiedzę albo złośliwość niewiary, starodawny zarzut, że chrześcijanie zwabiali do swego stronnictwa najokropniejszych zbrodniarzy, którzy, doznawszy wyrzutów sumienia, z łatwością dawali się nakłonić do zmycia wodą chrztu swojej dawniejszej winy, za jaką przebaczenia odmawiano im w świątyniach bogów. Ale ten zarzut, gdy się go oczyści z wszelkich przeinaczeń, przynosi Kościołowi tyleż zaszczytu, ile mu przyniósł korzyści, przyczyniając się do jego rozwoju⁸³. Zwolennicy chrześcijaństwa mogą bez rumieńca wstydu przyznać, że niejeden z najwybitniejszych świętych przed chrztem był grzesznikiem. Osoby, które na tym świecie poszły, aczkolwiek w sposób niedoskonały, za nakazem dobrej woli i stosowności, czerpały z poczucia własnej cnoty takie spokojne zadowolenie, że znacznie mniej były podatne na nagłe wzruszenia wynikłe ze wstydu, żalu i strachu, a będące źródłem tylu cudownych nawróceń. Głosiciele Ewangelii, biorąc przykład ze swego boskiego Mistrza, nie pogardzali rzeszami ludzi – zwłaszcza kobiet – gnębionych świadomością, a bardzo często i skutkami swych występków. Nawróceni, wynurzywszy się z odmętów grzechu i zabobonu w blask wspaniałej nadziei nieśmiertelności, postanawiali poświęcić się życiu nie tylko w cnocie, ale i w pokucie. Pragnęli osiągnąć doskonałość i to stawało się naczelną namiętnością ich dusz; a przecież dobrze wiadomo, że podczas gdy rozum z zimnym umiarkowaniem przyjmuje złoty środek, nasze namiętności gwałtownie, błyskawicznie przenoszą nas poprzez przestrzeń dzielącą najbardziej sobie przeciwne krańce.

Nowo nawróceni, gdy już ich przyjęto w szeregi wiernych i dopuszczono do sakramentów Kościoła, znajdowali jeszcze jeden hamulec, który ich powstrzymywał od popadania w dawną nieprawość – hamulec natury wprawdzie mniej duchowej, ale bardzo niewinnej i godnej szacunku. Każde określone społeczeństwo po oderwaniu się od wielkiej zbiorowości narodu czy religii, do której przedtem należało, staje się natychmiast przedmiotem zarówno powszechnej, jak i indywidualnej obserwacji. Im mniejsze jest to społeczeństwo liczebnie, tym bardziej na jego charakter wpływać mogą cnoty i wady składających się na nie osób; każdy więc jego członek powinien z jak najczujniejszą uwagą baczyć na zachowanie własne i swoich braci, ponieważ tak samo, jak musi się spodziewać ewentualnego ściągnięcia na siebie cząstki wspólnej hańby, może mieć również nadzieję na to, że cieszyć się będzie udziałem we wspólnej dobrej sławie. Chrześcijanie Bitynii, postawieni przed sądem Pliniusza Młodszego, zapewnili tego prokonsula, że dalecy są od zajmowania się jakimikolwiek bezprawnymi spiskami i że związali się uroczystym zobowiązaniem, które im nie pozwala popełniać żadnych przestępstw zamącających prywatny bądź publiczny spokój społeczeństwa, takich jak kradzież, grabież, cudzołóstwo, krzywoprzysięstwo i oszustwo⁸⁴. Prawie w sto lat później Tertulian z niekłamaną dumą mógł się chwalić, że bardzo niewielu chrześcijan poniosło śmierć z ręki kata z innych powodów niż wiara, którą wyznawali⁸⁵. Tryb życia, jakie wiedli w powadze i odosobnieniu, przeciwstawiając się wesołemu zbytkowi owych czasów, zapewniał im czystość, wstrzemięźliwość, oszczędność i wszelkie z rozwagi wypływające obywatelskie cnoty. W pracy, którą większość z nich wykonywała w jakimś rzemiośle bądź zawodzie, wypadało im jak najściślejszą prawością i najuczciwszym postępowaniem usuwać podejrzenia, które aż nazbyt często profani są skłonni żywić przeciwko zewnętrznym objawom świątobliwości. Pogarda świata ćwiczyła ich w nawykach pokory, łagodności serca i cierpliwości. Im bardziej ich prześladowano, tym ściślej trzymali się razem. Miłosierdzie i bezgraniczne zaufanie, jakie nawzajem sobie okazywali, nie uchodziło uwagi niewiernych i aż nazbyt często było nadużywane przez ich przewrotnych przyjaciół⁸⁶.

Okolicznością bardzo zaszczytną, jeśli chodzi o moralność pierwszych chrześcijan, jest to, że nawet ich winy, a raczej błędy, wypływały z nadmiaru cnoty. Biskupi i doktorowie Kościoła, których świadectwo potwierdza wyznania, zasady, a nawet obyczaje ich współczesnych i których powaga mogła mieć na nich wpływ, badali Pismo Święte nie tyle biegle, ile pobożnie, często przyjmując w sensie najdosłowniejszym owe sztywne przepisy Chrystusa i apostołów, do których późniejsi komentatorzy roztropnie zastosowali swobodniejszy i bardziej metaforyczny sposób wykładni. W swojej ambicji wynoszenia doskonałości Ewangelii ponad mądrość filozofii gorliwi Ojcowie Kościoła doprowadzili obowiązki samoumartwiania, czystości i cierpliwości do szczytu ledwie możliwego do osiągnięcia, a jeszcze mniej do utrzymania w naszym obecnym stanie słabości i zepsucia. Nauka tak niezwykła i wzniosła musiała sama przez się zdobywać sobie uwielbienie ludu, nie nadawała się jednak do tego, aby głosowali za nią świeccy filozofowie z rzędu tych, co w przeżywaniu tego przemijającego istnienia rządzą się tylko uczuciami natury i interesami społeczeństwa⁸⁷.

Nawet w najbardziej cnotliwych i tolerancyjnych usposobieniach możemy wyróżnić dwie bardzo naturalne skłonności: umiłowanie przyjemności i umiłowanie działania. Umiłowanie przyjemności, jeśli je wysubtelniają sztuki piękne i uczoność, jeśli je zdobią uroki życia towarzyskiego i kontrolują słuszne względy na oszczędność, zdrowie i dobrą sławę, jest w ogromnej mierze źródłem szczęścia, jakie można odczuwać w życiu osobistym. Umiłowanie działania to czynnik znacznie silniejszy, a zarazem bardziej niepewny. Często prowadzi ono do pychy i mściwości, chociaż, kierowane dobrą wolą i poczuciem stosowności, może zrodzić wszelkie cnoty; i jeśli tym cnotom towarzyszą równe im talenty, ta rodzina, a nawet całe państwo czy cesarstwo może swoje bezpieczeństwo i pomyślność zawdzięczać nieustraszonej odwadze jednostki. Możemy więc przypisać umiłowaniu przyjemności większość cech miłych, a umiłowaniu działania większość cech użytecznych i godnych szacunku. Wydawałoby się, że usposobienie jednoczące w sobie i harmonizujące oba te umiłowania jest najdoskonalszym wzorem natury ludzkiej; natomiast usposobienie, któremu brak, być może, jednego i drugiego, pozbawione wrażliwości i bezczynne, zostanie przez ludzkość za wspólną zgodą odrzucone jako całkowicie niezdolne do wyświadczania jakiegokolwiek dobra jednostce bądź jakichkolwiek dobrodziejstw publicznych światu. Ale to nie dla tego świata pierwsi chrześcijanie pragnęli uczynić się przyjemnymi bądź użytecznymi.

Nabywanie wiedzy, ćwiczenie naszego rozumu czy wyobraźni i miłe, swobodne rozmowy mogą być uprzyjemnieniem wolnego czasu dla umysłów niczym nieskrępowanych. Rozrywki te jednak były czymś, co surowi Ojcowie Kościoła odrzucali ze wstrętem albo też przyjmowali z najwyższą ostrożnością, ponieważ wszelaką wiedzą, która nie służyła zbawieniu, gardzili, a wszelką lekkość w rozmowie uważali za nadużywanie daru mowy. W życiu doczesnym ciało jest tak nierozerwalnie związane z duszą, że chyba w naszym interesie leży niewinne i umiarkowane zakosztowanie przyjemności, na jakie ciało – ten wierny towarzysz duszy – jest wrażliwe. Zupełnie inaczej jednak rozumowali nasi pobożni przodkowie; nadaremnie pragnąc naśladować doskonałość aniołów, pogardzali bądź też udawali, że pogardzają, wszelką przyjemnością ziemską i cielesną⁸⁸. Niektóre z naszych zmysłów są dla nas wręcz konieczne do zachowania życia, inne do wyżywienia, a jeszcze inne do nabycia wykształcenia, niemożliwością więc było odrzucić posługiwanie się nimi. Ale już sam przedsmak przyjemności zmysłowej piętnowano jako początek nadużywania zmysłów. Znieczulonego na wszystko kandydata do nieba uczono nie tylko opierać się przyziemnym pokusom smaku lub powonienia, ale nawet zatykać uszy na świecką harmonię dźwięków i patrzeć obojętnie na najdoskonalsze dzieła sztuki ludzkiej. Wesoły strój, wspaniałe domy i wytworne sprzęty rzekomo jednoczyły w sobie podwójną winę pychy i zmysłowości: dla chrześcijanina, który był pewny swoich grzechów, a niepewny swego zbawienia, stosowniejszy był wygląd prosty i ascetyczny. Ojcowie Kościoła posuwają drobiazgowość w ganieniu zbytku do najmniejszych szczegółów⁸⁹; spośród rozmaitych przedmiotów ich pobożnego oburzenia możemy tu wymienić: sztuczne włosy, odzież we wszystkich barwach z wyjątkiem białej, instrumenty muzyczne, naczynia ze złota i srebra, puchowe poduszki (ponieważ Jakub sypiał z głową na kamieniu), biały chleb, zagraniczne wina, powitania publiczne, ciepłe kąpiele oraz zwyczaj golenia brody, który, jak się wyraził Tertulian, jest kłamem zadawanym naszym twarzom i bezbożnym wysiłkiem poprawiania dzieł Twórcy⁹⁰. Gdy chrześcijaństwo zaczęło się rozpowszechniać wśród bogatych i ogładzonych, przestrzeganie tych szczególnych przepisów, tak jakby to było i w obecnych czasach, pozostawiono nielicznym, wyjątkowo pragnącym wznioślejszej świątobliwości. Zawsze jednak niższym stanom społecznym jest równie łatwo, jak miło rościć sobie prawo do zasługi płynącej z pogardzania owym przepychem i przyjemnościami, które los umieszcza poza ich zasięgiem. Na straży cnoty pierwszych chrześcijan, tak samo jak na straży cnoty pierwszych Rzymian, bardzo często stało ubóstwo połączone z ciemnotą.

Z tej samej zasady, to jest wstrętu do wszelkich radości życia mogących zadowalać zmysłową, a poniżać duchową naturę człowieka, wypływała bezwzględna surowość Ojców Kościoła w stosunku do wszystkiego, co się odnosiło do obcowania dwojga płci. Ulubionym ich argumentem było zdanie, że gdyby Adam zachował posłuszeństwo wobec Twórcy, to żyłby wiecznie w stanie dziewiczej czystości, a raj mógłby się był zaludnić plemieniem niewinnych, nieśmiertelnych istot powstałych w jakiś nieszkodliwy sposób zapylania⁹¹. Wstępowanie w związki małżeńskie zostało upadłemu potomstwu Adama dozwolone tylko jako konieczny środek utrzymania gatunku ludzkiego oraz hamulec, aczkolwiek niedoskonały, nałożony na wrodzoną człowiekowi rozwiązłość żądzy. Wahanie prawowiernych kazuistów w tym interesującym przedmiocie zdradza rozterkę ludzi niechętnych do zaaprobowania instytucji, którą zmuszeni byli tolerować⁹². Wyliczenie tutaj cudacznych przepisów, jakimi niezmiernie szczegółowo wysłali oni łoże małżeńskie, wywołałoby uśmiech u młodych i rumieniec u czystych duchem. Uważali jednomyślnie, że dla celów natury i społeczeństwa zupełnie wystarcza pierwsze i jedyne małżeństwo w życiu. Związek zmysłowy wysubtelniono na podobieństwo mistycznej jedności Chrystusa z Kościołem i uznano za nierozerwalny zarówno przez rozwód, jak i przez śmierć. Ponowne wstępowanie w związki małżeńskie piętnowano mianem legalnego cudzołóstwa, przy czym osoby winne takiego gorszącego wykroczenia przeciwko czystości chrześcijańskiej bardzo szybko pozbawiano zaszczytów, a nawet wykluczano z łona Kościoła⁹³. Ponieważ żądzę uważano za występek, a małżeństwo za tolerowaną z konieczności ułomność, logicznie z tychże samych zasad wynikało, że najbliższy boskiej doskonałości jest stan celibatu. Rzym starożytny z najwyższym trudem utrzymywał instytucję sześciu westalek⁹⁴, ale w pierwotnym Kościele mnóstwo było osób płci obojga, poświęcających się życiu w wiecznej czystości⁹⁵. Z tych tylko nieliczni, do których możemy zaliczyć uczonego Orygenesa, osądzili, że najroztropniej jest rozbroić kusiciela⁹⁶. Niektórzy zupełnie nie byli wrażliwi na pokusy ciała, inni znów zwalczali te pokusy zwycięsko. Gardząc sromotną ucieczką, dziewice ciepłego klimatu afrykańskiego potykały się z wrogiem w walce wręcz; pozwalały księżom i diakonom dzielić ze sobą łoże i wśród płomieni chlubiły się swoją niepokalaną czystością. Ale znieważona natura dochodziła czasami swoich praw, więc ten nowy gatunek męczeństwa wprowadził do Kościoła tylko nowe zgorszenie⁹⁷. Wielu jednak wśród chrześcijańskich ascetów (nazwę tę otrzymali z powodu swoich bolesnych ćwiczeń), odznaczając się mniejszą próżnością, osiągało prawdopodobnie rezultaty pomyślniejsze. Utratę rozkoszy zmysłowej równoważyła i wynagradzała duchowa duma. Nawet rzesze pogańskie skłonne były mierzyć wartość tej ofiary miarą jej oczywistej trudności, a Ojcowie Kościoła ku chwale tych właśnie czystych oblubieńców Chrystusa wylewali wzburzone potoki swojej wymowy⁹⁸. Są to najwcześniejsze ślady zasad i instytucji klasztornych, które w późniejszym czasie miały przeciwważyć wszystkie dotychczasowe zasługi chrześcijaństwa⁹⁹.

Nie mniej niż przyjemnościom tego świata chrześcijanie byli przeciwni sprawom życia publicznego. Nie umieli pogodzić obrony osób, praw osobistych i mienia z cierpliwą nauką nakazującą nieograniczone wybaczanie doznanych krzywd i dopraszanie się o nowe zniewagi. Prostotę ich obrażał zwyczaj szafowania przysięgami, przepych władzy urzędowej i perturbacje życia publicznego. Poczciwi w swoim nieoświeceniu nie mogli się przekonać do tego, by przelewanie krwi bliźnich czy to mieczem sprawiedliwości, czy to mieczem wojny było przy jakiejkolwiek okazji zgodne z prawem, choćby nawet przestępcze bądź wrogie usiłowania tych bliźnich zagrażały pokojowi i bezpieczeństwu całej społeczności¹⁰⁰. Przyjęli do wiadomości, że przedtem, gdy nie było prawa tak doskonałego, władzę w ustroju żydowskim za zgodą Niebios sprawowali natchnieni prorocy i królowie-pomazańcy. Czuli i przyznawali, że takie instytucje mogą być konieczne w porządku świata doczesnego, i chętnie poddawali się władzy swoich pogańskich wielkorządców. Ale wpajając sobie zasady biernego posłuszeństwa, odmawiali wzięcia jakiegokolwiek czynnego udziału w administracji państwowej Cesarstwa i w jego obronie zbrojnej. Dopuszczali może pewną pobłażliwość w stosunku do osób, które parały się takimi gwałtownymi i krwawymi zajęciami przed swoim nawróceniem¹⁰¹, ale niemożliwością było, aby chrześcijanin mógł zostać żołnierzem, dostojnikiem państwowym bądź władcą, nie wyrzekając się tym samym obowiązku bardziej uświęconego¹⁰². Ten mający pozory opieszałości czy nawet występny brak względów na dobro publiczne narażał ich na wzgardę i wyrzuty pogan, którzy bardzo często zapytywali: „Jakiż by musiał być los Cesarstwa zewsząd napadanego przez barbarzyńców, gdyby wszyscy przyjęli małoduszne poglądy tej nowej sekty?”¹⁰³. Na to obelżywe pytanie apologeci chrześcijańscy dawali odpowiedzi niejasne i dwuznaczne, ponieważ nie chcieli odsłonić tajemnej przyczyny swojej pewności siebie: a mianowicie oczekiwania, że zanim cała ludzkość się nawróci, nie będzie już ani wojen, ani rządu, ani Cesarstwa Rzymskiego, ani w ogóle świata. Można zauważyć również i na tym przykładzie, że sytuacja, w jakiej się znajdowali pierwsi chrześcijanie, bardzo szczęśliwie zbiegała się z ich skrupułami religijnymi i że ich wstręt do życia czynnego pomagał im raczej wykręcać się od służby państwowej i wojskowej, niż pozbawiać się zaszczytów, jakie w służbach tych zdobyć by mogli.

Ale charakter ludzki, jakkolwiek by go uszlachetniał bądź dławił jakiś chwilowy zapał, powraca stopniowo do swego właściwego, naturalnego stanu i na nowo ulega namiętnościom, najbardziej, jak się zdaje, przystosowanym do jego doczesnych warunków. Pierwsi chrześcijanie zgoła nie interesowali się sprawami i przyjemnościami tego świata, ale umiłowanie działania, którego nigdy nie zdołali wygasić w sobie całkowicie, wkrótce znów ożyło, znajdując nowe ujście w rządzeniu Kościołem. Wyodrębnione społeczeństwo atakujące państwową religię Cesarstwa musiało przyjąć jakąś zdecydowaną formę polityki wewnętrznej i wyznaczyć dostateczną liczbę swoich przedstawicieli, poruczając im nie tylko funkcje duchowe, ale nawet i doczesne kierownictwo nad społecznością chrześcijańską. Troska o bezpieczeństwo tej społeczności, o jej honor i wzrost liczebny zaczęła w umysłach tych duchownych, nawet najpobożniejszych, budzić ducha patriotyzmu takiego, jaki przedtem odczuwali wobec Rzeczypospolitej pierwsi Rzymianie, a czasem i równą rzymskiej obojętność w stosowaniu wszelkich możliwych środków mogących doprowadzić do osiągnięcia tak pożądanego celu.

Ambicję podnoszenia siebie samych albo swoich przyjaciół do zaszczytów i urzędów kościelnych ukrywali pod maską świątobliwości, udając, że mają chwalebny zamiar poświęcić dla dobra powszechnego zarówno uzyskaną władzę, jak i szacunek u ludu, o które tylko w tym celu obowiązek chrześcijański każe im zabiegać. Wykonując swoje funkcje, byli często powoływani do wykrywania herezji bądź podstępów fakcji, do przeciwstawienia się planom przewrotnych braci i piętnowania ich zasłużoną hańbą, jak również i do wypędzania ich z łona społeczeństwa, którego spokój i szczęście usiłowali zamącić. Kościelni wielkorządcy chrześcijan potrafili łączyć w sobie mądrość węża z niewinnością synogarlicy, tylko że o ile ta pierwsza cecha pod wpływem nawyków rządzenia coraz bardziej się wysubtelniała, o tyle ta druga ulegała niepostrzegalnemu zepsuciu. W Kościele, tak samo jak w życiu świeckim, osoby zajmujące jakiekolwiek stanowiska publiczne nabierają znaczenia dzięki swojej wymowie i stanowczości, znajomości ludzi i zręczności w załatwianiu spraw. Dostojnicy kościelni, ukrywając przed innymi, a może nawet i przed sobą, tajemne pobudki swego postępowania, aż nazbyt często ulegali na nowo wszelkim burzliwym namiętnościom życia czynnego, zaprawionym jeszcze dodatkową szczyptą zajadłości i uporu, które w nich rodziła mocno wpojona gorliwość duchowa.

Rządy nad Kościołem często bywają przedmiotem jak również i celem sporów religijnych. Wrogo do siebie nastawieni adwersarze z Rzymu, Paryża, Oksfordu i Genewy jednakowo walczą o sprowadzenie pierwotnego wzoru apostolskiego¹⁰⁴ do poszczególnych wymagań własnej polityki. Nieliczni, którzy prowadzą te badania bardziej otwarcie i bezstronnie, są zdania¹⁰⁵, że apostołowie nie chcieli się zajmować ustawodawstwem i woleli raczej znosić pewne stronnicze obmowy i rozdział w łonie Kościoła, niż chrześcijanom przyszłej ery odmówić swobody w zmienianiu formy rządów kościelnych w zależności od wymogów czasu i zmieniających się warunków. System polityki przyjętej za zgodą apostołów na użytek pierwszego stulecia można odnaleźć w obyczajach Jerozolimy, Efezu czy Koryntu. Społeczeństwa chrześcijańskie, powstałe w miastach Cesarstwa Rzymskiego, jednoczyła tylko więź wiary i miłości. Podstawą ich ustroju wewnętrznego była niezależność i równość. Brak karności i uczoności ludzkiej wynagradzała dorywcza pomoc  p r o r o k ó w ¹⁰⁶, powoływanych do tej funkcji bez względu na wiek, płeć i zdolności wrodzone; dawali oni szeroki upust natchnieniu Ducha przed zgromadzeniem wiernych za każdym razem, gdy poczuli impuls boży. Jednakże często ci proroczy nauczyciele nadużywali swoich nadzwyczajnych darów bądź też używali ich niewłaściwie. Objawiali je w nieodpowiedniej porze, zarozumiale zakłócając nabożeństwa, zgromadzenia, i w rezultacie przez pychę czy źle pojętą gorliwość wprowadzili, zwłaszcza do Kościoła Apostolskiego w Koryncie, wiele żałosnych zaburzeń¹⁰⁷. Skoro więc instytucja proroków stała się bezużyteczna, a nawet szkodliwa, pozbawiono ich siły oddziaływania, a urzędy zniesiono. Publiczne funkcje religijne zaczęto powierzać wyłącznie ustanowionym przez Kościół kapłanom:  b i s k u p o m   i   p r e z b i t e r o m,  przy czym te dwa miana określały na początku ten sam urząd i stan. Miano prezbitera, czyli starszego duchownego, wyrażało sędziwy wiek, a raczej powagę i mądrość danego kapłana. Tytuł biskupa oznaczał, że dany kapłan sprawuje nadzór nad wiarą i obyczajami chrześcijan powierzonych jego pasterskiej pieczy. Każdą posłuszną grupę wiernych, zależnie od ich liczby, prowadziła mniejsza lub większa liczba  b i s k u p i c h   p r e z b i t e r ó w,  sprawując jednakową nad nimi władzę i udzielając im jednolitych rad¹⁰⁸.

Ale nawet najdoskonalsza równość w korzystaniu z wolności potrzebuje kierującej ręki jakiegoś wyższego dostojnika i bardzo rychło porządek obrad publicznych wymaga wprowadzenia urzędu przewodniczącego, obdarzonego przynajmniej władzą zasięgania opinii zgromadzenia i wykonywania jego postanowień. Wzgląd na spokój publiczny, tak często zakłócany przez odbywające się co rok bądź zależnie od okoliczności wybory, skłonił pierwszych chrześcijan do ustanowienia zaszczytnego urzędu dożywotniego, na który wybierali jednego spośród najmędrszych i najbardziej świątobliwych prezbiterów, aby wykonywał aż do śmierci obowiązki ich kościelnego wielkorządcy.

W tych to właśnie okolicznościach tytuł biskupa zaczął się wznosić ponad skromne miano prezbitera i podczas gdy to miano pozostało dla członków każdego chrześcijańskiego senatu wyróżnieniem najzwyklejszym, tytuł biskupa zastosowano do godności nowego ich przewodniczącego¹⁰⁹. Korzyści płynące z tej biskupiej formy rządu, wprowadzonej, zdaje się, jeszcze przed końcem pierwszego stulecia¹¹⁰, były tak widoczne i tak doniosłe zarówno dla przyszłej wielkości chrześcijaństwa, jak i dla jego ówczesnego spokoju, że wszystkie chrześcijańskie społeczności rozsiane już po całym Cesarstwie przyjęły ją bez zwłoki. Bardzo wcześnie uzyskała ona sankcję starożytności¹¹¹ i po dziś dzień wciąż jeszcze jest szanowana przez najpotężniejsze Kościoły i Wschodu, i Zachodu jako ustanowienie pierwotne, a nawet boże¹¹². Nie ma potrzeby tu nadmieniać, że pierwsi z pobożnych, pokornych prezbiterów, których zaszczycono tytułem biskupów, na pewno nie mieli i nawet by nie chcieli mieć tej władzy i przepychu, jakie teraz opromieniają tiarę biskupa rzymskiego albo mitrę niemieckiego prałata. Możemy jednak w paru słowach określić wąskie granice pierwotnego zasięgu ich jurysdykcji głównie o duchowym, chociaż w niektórych wypadkach i doczesnym charakterze¹¹³. Biskup udzielał sakramentów, pilnował karności Kościoła, nadzorował obrzędy religijne, które niepostrzeżenie stawały się coraz liczniejsze i rozmaitsze, wyświęcał kapłanów i wyznaczał im funkcje, zarządzał funduszami publicznymi i wreszcie rozstrzygał wszystkie takie spory, jakich wierni nie chcieli wysuwać przed sądem sędziego-bałwochwalcy. Przez pewien krótki czas sprawował tę władzę w myśl rad kolegium prezbiterów i za zgodą i aprobatą zgromadzenia chrześcijan. Biskupów na samym początku uważano jedynie za pierwszych między równymi, pełniących zaszczytną funkcję służebną wobec wolnego ludu. Natychmiast gdy tron biskupa opróżniał się z powodu jego śmierci, wybierano spośród prezbiterów nowego przewodniczącego drogą powszechnego głosowania całej rzeszy wiernych, z których każdy czuł się wtedy obdarzony charakterem uświęconym i kapłańskim¹¹⁴.

Taki był ten łagodny ustrój równości, którym rządzili się chrześcijanie przez lat z górą sto po śmierci apostołów. Każda społeczność chrześcijańska sama w sobie tworzyła odrębną i niezależną rzeczpospolitą i chociaż nawet najbardziej oddalone z tych małych państewek utrzymywały ze sobą przyjacielską wymianę listów i deputacji, to jednak świat chrześcijański nie był połączony jeszcze żadną władzą najwyższą ani wspólnym zgromadzeniem ustawodawczym. Dopiero w miarę jak szeregi wiernych stopniowo się powiększały, zaczęto odkrywać korzyści, jakie mogłyby płynąć ze ściślejszego zjednoczenia wspólnych interesów i zamierzeń. U schyłku wieku II Kościoły Grecji i Azji Mniejszej, zapożyczając wzór rady przedstawicielskiej, jak słusznie można przypuszczać, ze słynnych przykładów ojczystego kraju, to jest Amfiktionii, Ligi Achajskiej bądź też zgromadzeń miast jońskich, wprowadziły użyteczną instytucję synodów prowincjalnych. Wkrótce potem stało się zwyczajem, a nawet prawem to, że biskupi niezależnych Kościołów w wyznaczonym czasie na wiosnę i na jesieni spotykali się w stolicy prowincji. W debatach pomagali im swoimi radami nieliczni najwybitniejsi prezbiterzy, przy czym do umiaru skłaniała ich obecność przysłuchującej się rzeszy wiernych¹¹⁵. Ich dekrety, zwane kanonami, regulowały wszystkie ważniejsze spory w sprawach wiary i karności; było rzeczą naturalną wierzyć, że na to zjednoczone zgromadzenie delegatów chrześcijańskiego ludu spływa hojnie natchnienie Ducha Świętego. Instytucja synodów była tak dobrze przystosowana do ambicji osobistych i interesów publicznych, że już w okresie paru lat przyjęto ją w całym Cesarstwie. Ustaliła się regularna wymiana poglądów pomiędzy synodami poszczególnych prowincji, które porozumiewały się ze sobą i aprobowały wzajemnie swoje posunięcia; tak to więc Kościół katolicki uzyskał wkrótce formę i siłę wielkiej rzeczypospolitej federalnej¹¹⁶.

W miarę jak poszczególne Kościoły wskutek wprowadzenia synodów niepostrzeżenie traciły władzę ustawodawczą, biskupi dzięki swemu sojuszowi zdobywali sobie coraz większy udział w sprawowaniu arbitralnej władzy wykonawczej i od pierwszej chwili, gdy w poczuciu wspólnoty interesów związali się ze sobą, mieli już możność ze zjednoczoną energią zaatakować pierwotne uprawnienia swego duchowieństwa i ludu. Wyżsi duchowni w wieku III stopniowo zmienili język napomnienia na język rozkazu, posiali ziarno przyszłych uzurpacji i pokryli niedobór własnych sił i rozumu biblijnymi alegoriami i deklamatorską retoryką. Wychwalali jedność i moc Kościoła reprezentowanego przez  w ł a d z ę   b i s k u p i ą,  której równą i niepodzielną cząstką cieszył się każdy biskup¹¹⁷. Często powtarzano, że władcy i dostojnicy państwowi mogą się chełpić doczesnym roszczeniem do przemijającego panowania, ale tylko władza biskupia pochodząca od Boga rozciąga się na ten świat i na tamten. Biskupi byli namiestnikami Chrystusa, następcami apostołów i mistycznymi zastępcami arcykapłana Zakonu Mojżeszowego. Wyłącznie oni mieli przywilej nadawania sakry kapłańskiej, co zaczęło już zagrażać wolności wyborów zarówno kościelnych, jak i ludowych; i jeśli w sprawach administracji Kościoła jeszcze się kierowali zdaniem kapłanów bądź skłonnościami ludu, to nie omieszkali przy tym jak najstaranniej podkreślać swojej zasługi płynącej z takiego dobrowolnego zstąpienia z wyżyn. Wprawdzie uznawali, że władza najwyższa należy do zgromadzenia ich braci, ale każdy z nich w zarządzaniu własną diecezją wymagał od swojej  o w c z a r n i  takiego samego ślepego posłuszeństwa, jakiego pasterz wymaga od owiec – jak gdyby ta ulubiona metafora była słuszna w sensie dosłownym i pasterz był istotą wyższą niż jego owieczki¹¹⁸. Narzucanie tego posłuszeństwa było jednak połączone z pewnymi wysiłkami po jednej i z pewnym oporem po drugiej stronie. W wielu miejscowościach niższe duchowieństwo, ożywione gorliwością bądź mające na widoku własne cele, podtrzymywało demokratyczne zasady ustroju kościelnego swoją gorącą opozycją. Ale ów patriotyzm uzyskał tylko haniebne miano fakcji i schizmy, a sprawa biskupia nadal odnosiła zwycięstwo za zwycięstwem, zawdzięczając błyskawiczne postępy trudom wielu energicznych prałatów, którzy tak jak Cyprian z Kartaginy potrafili pogodzić kunszt najbardziej żądnego władzy męża stanu z cnotami chrześcijańskimi, na pozór możliwymi jedynie u świętego i męczennika¹¹⁹.

Te same przyczyny, które zrazu zburzyły równość wśród prezbiterów, spowodowały, że i wśród biskupów wyłoniło się z czasem zwierzchnictwo stopnia, a stąd i wyższość jurysdykcji. Podczas każdego wiosennego i jesiennego synodu prowincjalnego wyraźnie w tym zgromadzeniu dawała się odczuwać różnica wartości osobistych i reputacji, w wyniku czego całą rzeszą rządziły dzięki swej mądrości i wymowie nieliczne najwybitniejsze jednostki. Ale porządek obrad publicznych wymagał jakiegoś rozróżnienia bardziej regularnego, a mniej wzbudzającego zawiść; ustanowiono więc, że przewodniczącymi poszczególnych synodów będą dożywotnio biskupi ze stolic danych prowincji. Sprawiło to, że ci ambitni duchowni, wkrótce uzyskując wzniosłe tytuły metropolitów i prymasów, zaczęli przygotowywać się skrycie do rozciągnięcia takiej samej władzy nad braćmi-biskupami, jaką jeszcze tak niedawno biskupi objęli nad kolegiami prezbiterów¹²⁰. Nie upłynęło wiele czasu, gdy współzawodnictwo w sięganiu po władzę najwyższą zapanowało wśród samych metropolitów. Każdy z nich popisywał się w słowach jak najbardziej pompatycznych odmalowywaniem doczesnych honorów i zalet podległego sobie miasta, wychwalał liczebność i zamożność chrześcijan będących przedmiotem jego pasterskiej pieczy, wychwalał świętych i męczenników, którzy wśród nich powstali, oraz czystość, w jakiej zachowywali oni tradycję wiary przekazaną przez szereg prawowiernych biskupów bezpośrednio od apostoła bądź ucznia apostolskiego, któremu założenie danego Kościoła przypisywano¹²¹. Z wszelkich powodów natury zarówno państwowej, jak i kościelnej łatwo było przewidzieć, że Rzym, siłą rzeczy cieszący się szacunkiem wszystkich prowincji, zacznie sobie rościć pretensję i do ich posłuszeństwa.

Społeczeństwo wiernych w Rzymie pozostawało w odpowiednim stosunku liczebnym do ogólnej liczby mieszkańców tej stolicy Cesarstwa; Kościół Rzymu był więc największy i najliczniejszy, a przy tym, jeśli chodzi o Zachód, najstarszy ze wszystkich instytucji chrześcijańskich, z których wiele otrzymało swoją religię dzięki nabożnym trudom misjonarzy rzymskich. Podczas gdy największą chlubą Antiochii, Efezu czy Koryntu był  j e d e n  apostolski założyciel Kościoła, brzegi Tybru mogły rzekomo szczycić się kazaniami i męczeństwem dwóch najwybitniejszych apostołów¹²²; bardzo więc roztropnie biskupi Rzymu rościli sobie prawo do wszelkich przywilejów, jakie przypisywano osobie bądź urzędowi świętego Piotra¹²³. Biskupi Italii i prowincji skłonni byli przyznawać im pierwszeństwo stanu i obcowania (dokładnie tak to wyrażali) w arystokracji chrześcijańskiej¹²⁴. Ale władzę monarchiczną odrzucano ze wstrętem, toteż ambitny duch Rzymu spotkał się ze strony narodów Azji Mniejszej i Afryki z silniejszym oporem przeciwko swemu panowaniu duchowemu, niż doznawał go przedtem, sięgając po panowanie doczesne. Cyprian, patriota sprawujący nad Kościołem Kartaginy i synodami prowincjalnymi władzę jak najbardziej absolutną, przeciwstawił się ambicji biskupa rzymskiego z całą stanowczością i powodzeniem, przebiegle łącząc sprawę własną ze sprawą biskupów wschodnich i, jak Hannibal, wyszukując sobie nowych sprzymierzeńców w sercu Azji Mniejszej¹²⁵. Jeśli ta wojna punicka toczyła się bez rozlewu krwi, to działo się to nie tyle dzięki umiarkowaniu, ile dzięki słabości wojujących ze sobą duchownych. Jedyną ich bronią były wymysły i klątwy, którymi podczas tego sporu obrzucali się nawzajem z jednakową furią i pobożnością. Katolików współczesnych trapi twarda konieczność zganienia czy to papieża, czy świętego i męczennika, za każdym razem gdy trzeba podawać szczegóły owych polemik, w których szermierze religii folgowali namiętnościom chyba stosowniejszym w senacie albo obozie wojskowym niż w Kościele¹²⁶.

Z postępu władzy kościelnej zrodziło się nieznane przedtem Grekom i Rzymianom pamiętne rozróżnienie stanu świeckiego i stanu duchownego¹²⁷. Pierwsze z tych określeń obejmowało całą zbiorowość chrześcijańskiego ludu, drugie, zgodnie ze swoim znaczeniem, stosowało się do garstki wybranych, wyodrębnionej do pełnienia służby religijnej, do tego słynnego stanu, który dostarcza najdonioślejszych, chociaż nie zawsze najbardziej budujących tematów w historii nowożytnej. Wzajemna wrogość duchownych zamącała czasem spokój niemowlęcego Kościoła, ale ich gorliwość i energia jednoczyły się we wspólnej sprawie, a umiłowanie władzy, które (pod najbardziej przebiegłymi pozorami) mogło się wkradać w serca biskupów i męczenników, stanowiło dla nich pobudkę do powiększania liczby poddanych i rozszerzania granic cesarstwa chrześcijańskiego. Pozbawieni wszelkich sił doczesnych, przez długi czas raczej zniechęcani i uciskani niż wspomagani przez dostojników państwowych, zdołali oni pomimo to uzyskać na użytek własny w granicach swojej społeczności dwa najbardziej skuteczne narzędzia rządu: możność dawania nagród i możność stosowania kar, to pierwsze zaczerpnąwszy z nabożnej szczodrobliwości wiernych, a drugie z ich bojaźni bożej.

I. Kościół pierwotny przyjął na krótki czas wspólnotę dóbr, która niegdyś tak przyjemnie zabarwiała wyobraźnię Platona¹²⁸ i która w pewnym stopniu przetrwała w surowej sekcie esseńczyków¹²⁹. Zapał pierwszych prozelitów skłaniał ich do tego, że sprzedawali własność doczesną, stanowiącą przedmiot ich pogardy, i składali uzyskane za to sumy u stóp apostołów, zadowalając się tylko cząstką otrzymaną z powszechnego równego ich podziału¹³⁰. Postęp religii chrześcijańskiej rozluźnił jednak i stopniowo zniósł tę szlachetną instytucję, która w rękach mniej czystych niż ręce apostołów aż nazbyt szybko uległa zepsuciu, nadużywana przez powracające samolubstwo natury ludzkiej; nowym chrześcijanom pozwolono zatrzymywać w posiadaniu ojcowiznę, przyjmować zapisy i spadki i powiększać własność prywatną wszelkimi prawem dozwolonymi sposobami handlu i pracowitości. Kapłani Ewangelii przyjmowali zamiast ofiary całkowitej jej umiarkowaną część; podczas odbywających się co tydzień bądź co miesiąc zebrań każdy wierny, zależnie od wymogów chwili oraz stopnia swego bogactwa i swojej pobożności, dawał dobrowolną ofiarę na fundusz publiczny¹³¹. Nie odrzucano niczego, choćby to był datek najbardziej znikomy, starannie jednak wpajano wiernym, że jeśli chodzi o dziesięcinę, prawo Mojżeszowe nadal obowiązuje z nakazu Bożego i że skoro Żydzi w mniej doskonałym systemie karności mieli rozkaz oddawania dziesiątej części wszystkiego, co posiadali, to uczniom Chrystusa przecież przystoi wyróżniać się większą szczodrością¹³² i uzyskiwać pewną zasługę dzięki rezygnowaniu z nadmiaru skarbów, które wraz z całym światem muszą tak już rychło ulec unicestwieniu¹³³. Prawie nie trzeba tu zaznaczać, że tak niepewne i płynne dochody poszczególnych Kościołów musiały się różnić w zależności od stanu majątkowego wiernych, bądź to rozproszonych po zapadłych wioskach, bądź skupionych w wielkich miastach Cesarstwa. Za czasów cesarza Decjusza wśród dostojników państwowych panowała opinia, że chrześcijanie Rzymu posiadają bardzo znaczne bogactwa, że do kultu religijnego używają naczyń ze srebra i złota i że wielu spośród nowo nawróconych sprzedało swoją ziemię i domy, aby powiększyć majątek publiczny sekty kosztem swoich, zaiste, nieszczęsnych dzieci, które zostają żebrakami tylko dlatego, że ich rodzice byli świętymi¹³⁴. Do podejrzeń osób postronnych i wrogów powinniśmy się odnosić nieufnie, w tym wypadku jednak wydają się one słuszne prawdopodobnie dzięki dwóm następującym okolicznościom, jedynym, o których nam wiadomo w tym zakresie i na podstawie których możemy określić jakiekolwiek dokładniejsze sumy dochodów Kościoła bądź wytworzyć sobie o tych dochodach choć w przybliżeniu jasne pojęcie.

Prawie w tym samym czasie biskup Kartaginy na swój nagły apel do miłosierdzia wiernych, by wykupić braci z Numidii, uprowadzonych w niewolę przez barbarzyńców pustyni¹³⁵, zebrał od społeczeństwa nie tak bogatego jak społeczeństwo Rzymu sumę stu tysięcy sestercji (ponad osiemset pięćdziesiąt funtów szterlingów).

Mniej więcej na sto lat przed panowaniem Decjusza Kościół rzymski otrzymał w jednej tylko darowiźnie sumę dwustu tysięcy sestercji od jakiegoś obcego przybysza z Pontu, który zamierzał osiedlić się w stolicy¹³⁶.

Te ofiary składano przeważnie w pieniądzach; zresztą społeczeństwo chrześcijan ani nie pragnęło, ani nie mogło obciążać się zanadto majątkami ziemskimi. Kilka praw bowiem ustanowionych w tym samym celu, w jakim ustanowione zostały nasze statuty o dobrach martwej ręki, zastrzegało, że żadnej nieruchomości nie można ani dawać, ani zostawiać w spadku jakiemukolwiek ciału zbiorowemu bez specjalnego przywileju bądź szczególnego pozwolenia cesarza albo senatu¹³⁷, rzadko przecież skłonnych do udzielania go na rzecz sekty, która była przedmiotem najpierw ich pogardy, a w końcu obaw i zazdrości. Wiadomo nam jednak o pewnej sprawie z czasów panowania Aleksandra Sewera, świadczącej o tym, że nieraz omijano albo zawieszano ten zakaz i że chrześcijanom wolno było rościć sobie pretensje do ziemi i posiadać ją w obrębie samego Rzymu¹³⁸. Postęp chrześcijaństwa i zamęt w administracji Cesarstwa przyczyniły się do złagodzenia surowości tych praw i już u schyłku III wieku wiele dużych majątków ziemskich przekazano bogatym kościołom Rzymu, Mediolanu, Kartaginy, Antiochii, Aleksandrii i innych wielkich miast w Italii i w prowincjach rzymskich.

Majątkiem Kościoła naturalnie zarządzał biskup; jego to pieczy powierzano bez żadnych rachunków i kontroli zasoby publiczne. Ponieważ prezbiterzy byli ograniczeni do swoich funkcji duchowych, zawiadywaniem dochodami kościelnymi i rozdzielaniem ich zajmował się niższy i bardziej podległy stan diakonów¹³⁹. Jeśli możemy wierzyć zapalczywym deklamacjom Cypriana, to aż nazbyt wielu z jego afrykańskich braci-biskupów, sprawując swój urząd, naruszało wszelkie przykazania nie tylko doskonałości ewangelicznej, ale nawet i cnoty moralnej. Niektórzy niewierni rządcy trwonili bogactwa Kościoła na przyjemności zmysłowe, inni znów przewrotnie je obracali na cele prywatnego zysku, na oszukańcze zakupy i drapieżną lichwę¹⁴⁰. Ale dopóki datki ludu chrześcijańskiego były dobrowolne i nieprzymuszone, nadużywanie jego zaufania nie mogło się zdarzać za często i na ogół użytek czyniony z jego szczodrych darów przynosił chlubę religijnemu społeczeństwu. Pewną część tych dochodów w granicach przyzwoitości zachowywano na utrzymanie biskupa i jego duchowieństwa, dostateczną sumę przeznaczano na wydatki związane z kultem publicznym, którego bardzo miłą część stanowiły uczty miłości, tak zwane agapae. Cała reszta była uświęconą ojcowizną ubogich. Według uznania biskupa rozdzielano ją na utrzymanie wdów, sierot, kalek, chorych i starców danej społeczności, na wspomaganie przybyszów i pielgrzymów, jak również na niesienie ulgi w nieszczęściu więźniom i jeńcom, zwłaszcza gdy powodem ich cierpień było niezłomne oddanie religii¹⁴¹. Hojnie okazywane sobie nawzajem miłosierdzie jednoczyło nawet najbardziej odległe prowincje, przy czym mniejszym kongregacjom ochoczo pomagali zasiłkami zamożniejsi bracia¹⁴². Taka instytucja, uwzględniająca bardziej nieszczęścia swoich podopiecznych niż ich zasługi, odegrała w postępie chrześcijaństwa rolę bardzo istotną. Poganie, którzy się kierowali poczuciem człowieczeństwa, chociaż z nauki nowej sekty szydzili, przecież uznawali jej dobroczynność¹⁴³. Perspektywa natychmiastowej ulgi w strapieniach i opieki w przyszłości zwabiała na gościnne łono Kościoła wiele nieszczęśliwych osób wydanych przez niedbalstwo świata na pastwę niedostatku, chorób i samotnej starości. Mamy również pewną podstawę do tego, by wierzyć, że Kościół przygarniał liczne niemowlęta, zgodnie z nieludzkim zwyczajem owych czasów porzucane przez rodziców, ocalał je od śmierci, chrzcił, wychowywał i utrzymywał dzięki pobożności chrześcijan i na koszt skarbu publicznego¹⁴⁴.

II. Każde społeczeństwo ma niewątpliwe prawo do tego, by ze swojej wspólnoty i płynących z niej korzyści wykluczać tych członków, którzy odrzucają albo naruszają przepisy ustanowione za powszechną zgodą. Wykonując tę władzę, Kościół chrześcijański potępiał publicznie przede wszystkim haniebnych grzeszników, zwłaszcza winnych morderstwa, oszustwa albo wszeteczeństwa, jak również twórców i zwolenników każdej herezji, potępionej przez sąd biskupi, oraz tych nieszczęsnych, którzy czy to dobrowolnie, czy pod przymusem splamili się po chrzcie jakimkolwiek aktem kultu bałwochwalczego. Następstwa klątwy kościelnej były zarówno duchowej, jak i doczesnej natury. Wyklętego chrześcijanina pozbawiano wszelkiego udziału w ofiarach wiernych. Zrywano z nim więzy przyjaźni tak osobistej, jak i religijnej; nieustannie dawano mu odczuć, że stał się bezecnym przedmiotem odrazy i dla tych, których najbardziej poważał, i dla tych, którzy przedtem najtkliwiej go kochali. I o tyle, o ile wykluczenie z szacownej społeczności mogło na nim wycisnąć piętno hańby, wzbudzał obawy i podejrzenia wśród ogółu unikających go ludzi. Położenie takich nieszczęsnych wygnańców samo przez się było bardzo bolesne i żałosne, ale jak to się zazwyczaj dzieje, lęk, który przy tym odczuwali, znacznie przewyższał ich cierpienia. Pomni na to, że dobrodziejstwa wspólnoty chrześcijańskiej są dobrodziejstwami życia wiecznego, nie mogli odsunąć od siebie straszliwego przekonania, że to właśnie tym kościelnym wielkorządcom, przez których zostali potępieni, Bóstwo poruczyło klucze piekieł i raju. Co prawda, heretycy, znajdując oparcie w świadomości własnych zamierzeń i w pochlebnej nadziei, że tylko oni jedni odkryli prawdziwą ścieżkę zbawienia, usiłowali w swoich odrębnych zgromadzeniach odzyskać owe doczesne, jak również i duchowe pociechy, jakich już nie czerpali z wielkiego społeczeństwa wiernych. Na ogół jednak wszyscy ci, którzy ulegli, jakkolwiek niechętnie, mocom występku albo bałwochwalstwa, dotkliwie odczuwali swój upadek i gorąco pragnęli, aby im przywrócono dobrodziejstwa wspólnoty chrześcijańskiej.

Jeśli chodzi o traktowanie tych skruszonych, to w Kościele pierwotnym panowały dwie wręcz przeciwne sobie opinie: jedna opowiadająca się za sprawiedliwością, druga za łaską. Bardziej rygorystyczni i nieugięci kazuiści odmawiali każdemu z nich bez wyjątku i raz na zawsze nawet najpośledniejszego miejsca w zhańbionej przez nich bądź porzuconej świątobliwej społeczności i pozostawiając ich na pastwę wyrzutów sumienia, dopuszczali tylko słaby promyczek nadziei, że żal za grzechy przez całe życie i w godzinie śmierci może ewentualnie zostać przez Najwyższą Istotę przyjęty¹⁴⁵. Najczystsze i najbardziej szacunku godne Kościoły chrześcijańskie miały zarówno w teorii, jak i w praktyce łagodniejszy pogląd na tę sprawę¹⁴⁶. Wrota pojednania z Kościołem i Niebiosami rzadko kiedy były zamknięte przed powracającym pokutnikiem, ale ustanowiono przy tym surową formę dyscypliny, która służąc do zmazania jego przestępstw, mogła zarazem potężnie odstraszać widzów od pójścia za jego przykładem.

Pokutnik upokorzony spowiedzią publiczną, wychudzony przez posty i odziany w wór pokutny, leżał rozciągnięty na ziemi u drzwi kościoła, ze łzami błagając o wybaczenie mu przewinień i upraszając o modlitwy wiernych¹⁴⁷. Jeśli dopuścił się jakiegoś szczególnie wstrętnego przestępstwa, to nawet długich lat pokuty nie uznawano za wystarczające zadośćuczynienie boskiej sprawiedliwości i tylko powoli, boleśnie, krok za krokiem grzesznik, heretyk czy odstępca mógł powrócić na łono Kościoła. W odniesieniu jednak do pewnych przestępców, którzy popełnili jakąś niezwykle wielką zbrodnię, a zwłaszcza do penitentów, którzy popadając w dawne grzechy, nadużyli łaskawości doznanej ze strony swoich kościelnych zwierzchników, zachowywano wyrok klątwy wieczystej. Wykonanie przepisów chrześcijańskiej dyscypliny różniło się w zależności od uznania danego biskupa biorącego pod uwagę okoliczności bądź liczbę winnych. Chociaż sobory, jeden w Ancyrze w Galacji, drugi w Illiberis w Hiszpanii, odbyły się mniej więcej w tym samym czasie, to jednak ustanowione na nich, po dziś dzień istniejące prawa kanoniczne zdają się tchnąć duchem zupełnie innym. Galata, który, przyjąwszy chrzest, składał raz po raz ofiary bałwanom, mógł uzyskać przebaczenie po pokucie siedmioletniej, przy czym, jeśli dopuszczając się tego przewinienia zwiódł innych, aby poszli za jego przykładem, to do okresu jego wygnania z łona Kościoła dodawano tylko trzy lata. Natomiast nieszczęsny Hiszpan za to samo był pozbawiony wszelkiej nadziei pojednania się z Kościołem i rozgrzeszenia nawet na łożu śmierci; w dodatku jego bałwochwalstwo figurowało jako pierwsze na liście siedemnastu innych przestępstw, podlegających nie mniej okropnej karze. Możemy tu z nich wymienić niemożliwą do odpokutowania winę obmowy biskupa, prezbitera czy choćby diakona¹⁴⁸.

Odpowiednio przejawiana hojność przy rozsądnym udzielaniu nagród i surowość przy wymierzaniu kar w myśl zasad sprawiedliwości i polityki stanowiły  l u d z k ą  siłę Kościoła. Biskupi, których ojcowska piecza rozciągała się na rządzenie tym i tamtym światem, uświadamiali sobie doniosłość tych przywilejów. Pokrywając żądzę władzy pozorami umiłowania ładu, byli zazdrośni o każdego rywala w utrzymywaniu dyscypliny tak koniecznej dla uniknięcia dezercji owych żołnierzy z dnia na dzień coraz liczniej zaciągających się pod sztandar Krzyża. Z despotycznych deklamacji Cypriana moglibyśmy wyciągnąć oczywisty wniosek, że nauka o klątwie i pokucie to najistotniejsza część religii i że dla uczniów Chrystusa znacznie mniejszym niebezpieczeństwem było zaniedbywanie obowiązków moralnych niż lekceważenie napomnień i powagi biskupów. Chwilami mogłoby się wydawać, że słuchamy głosu Mojżesza, gdy rozkazywał on ziemi rozewrzeć się i pochłonąć w ogniu buntownicze plemię odmawiające posłuszeństwa kapłaństwu Aarona; a chwilami moglibyśmy przypuszczać, że słyszymy, jak rzymski konsul, głosząc majestat Rzeczypospolitej, oświadcza, iż z całą nieugiętą stanowczością będzie wzmacniał surowość praw. „Jeśli takie przekroczenia uchodzą bezkarnie (tymi słowami biskup Kartaginy strofuje innego biskupa za łagodność), jeśli takie przekroczenia uchodzą bezkarnie, to nadszedł kres  m o c y   b i s k u p ó w ¹⁴⁹, kres ich szczytnej duchowej władzy nad Kościołem, kres samego chrześcijaństwa”. Cyprian już przedtem wyrzekł się owych zaszczytów świata doczesnego, jakich prawdopodobnie i tak by nie uzyskał, ale możność takiego absolutnego rządzenia sumieniami i umysłami rzeszy wiernych, jakkolwiek światu nieznana bądź otoczona przez świat pogardą, jest dla pychy serca ludzkiego źródłem prawdziwszego ukontentowania niż posiadanie najbardziej despotycznej władzy narzuconej niechętnemu ludowi przez podbój zbrojny.

W toku tego doniosłego, choć może nudnego dociekania usiłowałem przedstawić przyczyny wtórne, które tak skutecznie dopomogły prawdzie religii chrześcijańskiej. Jeśli wśród tych przyczyn wykrywamy jakieś sztuczne upiększenia, okoliczności przypadkowe bądź domieszkę błędu namiętności, to przecież nie powinno nas dziwić, że na ludzkość najsilniej działają pobudki dostosowane do jej niedoskonałej natury. Właśnie te przyczyny: ślepa na wszystko inne gorliwość, nadzieja na przeniesienie się bezpośrednio w inny świat, roszczenie prawa do cudów, życie w surowej cnocie i ustrój pierwotnego Kościoła, pomogły chrześcijaństwu rozpowszechnić się z tak wielkim powodzeniem w Cesarstwie Rzymskim. Pierwszej z tych przyczyn chrześcijanie zawdzięczali swoje niepokonane męstwo gardzące poddaniem się wrogowi, którego postanowili zwyciężyć. Trzy następne przyczyny dostarczyły temu męstwu najstraszliwszą broń. I wreszcie ostatnia jednoczyła ich, kierowała ich bronią i nadawała ich wysiłkom ową nieprzepartą przewagę, jaką nawet mała gromadka wyszkolonych, nieustraszonych ochotników posiada nad niekarną rzeszą, nieświadomą swego celu i obojętną na wynik wojny.

W rozmaitych religiach wielobóstwa może tylko jedynie wędrowni fanatycy egipscy i syryjscy, odwołując się do łatwowiernej zabobonności pospólstwa, byli stanem kapłańskim¹⁵⁰ czerpiącym utrzymanie i powagę wyłącznie ze swego kapłańskiego charakteru i dlatego głęboko przejętym osobistą troską o bezpieczeństwo i pomyślność opiekuńczych bóstw. W Rzymie, jak i w prowincjach, sługami wielobóstwa zostawali przeważnie bardzo bogaci ludzie szlachetnego rodu, którzy otrzymywali pieczę nad słynną świątynią bądź nad publicznym składaniem ofiar jako zaszczytne wyróżnienie, przy czym bardzo często urządzali święte igrzyska ¹⁵¹ na koszt własny, i którzy odprawiali zgodne z prawem i obyczajem swego kraju starodawne obrzędy z zimną obojętnością. Pochłonięci zwykłymi życiowymi czynnościami, rzadko kiedy przejawiali gorliwość i pobożność wynikające z zainteresowań bądź nawyków o charakterze kościelnym. Ograniczeni w swoich funkcjach do poszczególnych świątyń i miast, nie pozostawali ze sobą w żadnym wspólnym związku karności czy rządów. Uznając jedynie najwyższą jurysdykcję senatu oraz kolegium arcykapłanów i cesarza, ci dostojnicy państwowi całkowicie się zadowalali łatwym zadaniem utrzymywania powszechnego kultu w pokoju i dostojeństwie. Zauważyliśmy już, jak rozmaite, jak rozchwiane i niepewne były poglądy religijne politeistów. Zdawali się oni prawie bez żadnej kontroli na działanie własnej zabobonnej wyobraźni. Zarówno cel, jak i stopień ich pobożności zależały od przypadkowych warunków ich życia i położenia, i dopóki oddawali cześć kolejno tysiącu bóstw, raczej nie było możliwe, by w stosunku do któregokolwiek z tych bogów serca ich były podatne na jakąś szczególnie szczerą i żywą namiętność.

Chrześcijaństwo pojawiło się na świecie w chwili, gdy już nawet te słabe i niedoskonałe wrażenia wywierane przez wielobóstwo utraciły wiele ze swojej pierwotnej mocy. Rozum ludzki, który, jeśli musi zdawać się tylko na własne siły, nie jest zdolny do przeniknięcia tajemnic wiary, już odniósł łatwy tryumf nad głupotą pogaństwa; toteż Tertulian i Laktancjusz, zadając sobie trud ukazania fałszu i cudaczności wielobóstwa, mogą po prostu przepisywać krasomówcze popisy Cycerona albo dowcipy Lukiana. Zaraza płynąca ze sceptycyzmu owych pism rozszerzyła się daleko poza krąg ich czytelników. Moda niewiary udzielała się od filozofa człowiekowi pochłoniętemu używaniem życia bądź interesami, od patrycjusza plebejuszowi i od pana niewolnikowi domowemu, który, usługując przy stole, skwapliwie się przysłuchiwał swobodnej rozmowie. Podczas uroczystości publicznych filozoficznie nastawiony człowiek udawał, że traktuje instytucje religijne swego kraju przyzwoicie i z szacunkiem, ale przez cienką niezdarną maskę przezierała tajemna pogarda; nawet i lud po odkryciu, że ci, których się przyzwyczaił poważać ze względu na ich stan społeczny bądź rozum, odrzucają i wyszydzają jego bóstwa, zaczął doznawać wątpliwości i niepokoju wobec prawd nauki przyjmowanej przedtem ze ślepą wiarą. Zmierzch starożytnego zabobonu naraził bardzo wiele osób na niebezpieczeństwo bolesnego zwątpienia. Sceptycyzm i stan zawieszenia może stanowić rozrywkę dla nielicznych badawczych umysłów. Ale rzeszom uprawianie zabobonu jest tak miłe, że gdy pod jakimś nakazem się z niego ockną, długo jeszcze żałują swojej przyjemnej wizji. Umiłowanie rzeczy nadprzyrodzonych, ciekawość przyszłych wydarzeń i silny popęd do rozciągania nadziei i lęków poza granice świata widzialnego – oto główne przyczyny, które sprzyjały przyjęciu się wielobóstwa. Gmin tak koniecznie musi w coś wierzyć, że jeśli jakikolwiek system mitologiczny upada, według wszelkiego prawdopodobieństwa miejsce jego zajmuje inny zabobon. Do opuszczonych świątyń Jowisza i Apollina może by więc wkrótce wkroczyły jakieś bóstwa świeższej daty i modniejszego pokroju, gdyby nie to, że w decydującej chwili interweniowała mądrość Opatrzności, ukazując światu prawdziwe Objawienie, mające wszelkie dane do przekonania rozumu i wzbudzenia jego szacunku, a zarazem przyobleczone we wszystko, co mogło przyciągnąć ciekawość, podziw i cześć ludu. Zważywszy na rzeczywiste nastroje ludu, który do swoich sztucznych przesądów odnosił się już prawie obojętnie, a przecież był skłonny do jakiegoś pobożnego przywiązania w takim samym stopniu, w jakim go pragnął – każdy inny znacznie mniej godny przedmiot kultu wystarczyłby na to, by zapełnić puste miejsce w sercach i zaspokoić potrzebę gorliwości. Ci, którzy mają chęć myśl tę szerzej rozwinąć, może zamiast dziwić się szybkiemu pochodowi chrześcijaństwa, bardziej będą zdumieni tym, że nie rozpowszechniało się ono jeszcze szybciej i szerzej.

Z całą stosownością, jak i zgodnie z prawdą, zauważyliśmy już, że podbojom chrześcijaństwa utorowały drogę podboje Rzymu. W rozdziale drugim niniejszego dzieła usiłowaliśmy wyjaśnić, jak doszło do tego, że najbardziej oświecone prowincje Europy, Azji i Afryki zjednoczyły się pod panowaniem jednego władcy i stopniowo związały się najściślejszymi więzami praw, obyczajów i języka. Żydzi Palestyny, którzy tęsknie wyczekiwali na wyzwoliciela doczesnego, zgotowali cudom boskiego Proroka przyjęcie tak zimne, że nie było konieczności ogłaszania czy przynajmniej zachowania którejkolwiek ewangelii w języku hebrajskim¹⁵². Autentyczne opowieści o czynach Chrystusa spisano po grecku daleko od Jerozolimy już w czasie, gdy liczba nawróconych pogan była niezmiernie wysoka¹⁵³. Po przetłumaczeniu tych opowieści na łacinę stały się one natychmiast idealnie zrozumiałe dla wszystkich rzymskich poddanych z wyjątkiem tylko chłopów Syrii i Egiptu, dla których dobra dokonano później przekładu na ich języki. Trakty publiczne zbudowane na użytek legionów otworzyły misjonarzom chrześcijańskim łatwą drogę z Damaszku do Koryntu i z Italii na krańce Hiszpanii czy Brytanii, przy czym ci duchowi zdobywcy nie napotykali żadnej z przeszkód zazwyczaj opóźniających bądź uniemożliwiających wprowadzenie religii cudzoziemskiej do odległego kraju. Mamy jak najkonkretniejsze powody, aby wierzyć, że jeszcze przed panowaniem Dioklecjana i Konstantyna wiarę Chrystusową głoszono w każdej prowincji i we wszystkich wielkich miastach Cesarstwa, ale wszelkie dane co do założenia poszczególnych kongregacji, jak również liczby wiernych, które się na nie składały, i ich ilościowego stosunku do rzesz niewierzących pogrążone są obecnie w mrokach albo przeinaczone przez fantazję i retorykę. Niemniej przystąpimy teraz do zrelacjonowania tych niepewnych okoliczności, o jakich nam wiadomo w związku z rozpowszechnieniem się chrześcijaństwa w Azji Mniejszej, w Grecji, w Egipcie, w Italii i na Zachodzie, przy czym nie będziemy tu pomijać żadnych, czy to prawdziwych, czy wymyślonych, jego osiągnięć poza granicami Cesarstwa Rzymskiego.

Bogate prowincje rozciągające się od Eufratu do Morza Jońskiego były główną widownią gorliwości i pobożności świętego Pawła, apostoła pogan. Ziarna Ewangelii rozrzucone przez niego na tej urodzajnej glebie wydały obfite plony dzięki wielkiemu staraniu, z jakim je uprawiali jego uczniowie, i zdawałoby się, że przez dwa pierwsze stulecia w tych granicach zamykała się najznaczniejsza zbiorowość chrześcijan. Wśród społeczeństw założonych w Syrii najdawniejsze i najznakomitsze były społeczeństwa Damaszku, Borei, czyli Aleppo, oraz Antiochii. Proroczy wstęp do Apokalipsy opisuje i unieśmiertelnia siedem Kościołów Azji Mniejszej: w Efezie, w Smyrnie, w Pergamonie, w Tiatirze¹⁵⁴, w Sardes, w Laodycei i w Filadelfii; Kościoły te rychło już miały swoje kolonie w całym tym gęsto zaludnionym kraju. Wyspy Cypr i Kreta oraz prowincje Tracja i Macedonia zgotowały nowej religii przychylne przyjęcie już w bardzo wczesnym okresie i wkrótce założono republiki chrześcijańskie w miastach: Korynt, Sparta i Ateny¹⁵⁵. Kościoły greckie i azjatyckie istniały od tak dawna, że miały czas się rozwinąć i pomnożyć liczbę wiernych – nawet roje gnostyków i innych heretyków służą tylko za dowód, w jakim kwitnącym stanie był tam Kościół prawowierny, ponieważ miano heretyków stosuje się zawsze do mniej licznego stronnictwa.

Do tych świadectw wewnętrznych możemy dodać wyznania, skargi i obawy samych pogan. Z pism Lukiana, filozofa prowadzącego studia nad ludzkością i przedstawiającego w barwach jak najżywszych jej obyczaje, możemy się dowiedzieć, że w Poncie, jego ojczyźnie, za panowania Kommodusa pełno było epikurejczyków i  c h r z e ś c i j a n ¹⁵⁶. W osiemdziesiąt lat po śmierci Chrystusa¹⁵⁷ humanitarny Pliniusz Młodszy ubolewa nad ogromem zła, które na próżno usiłuje wykorzenić. W swoim bardzo interesującym liście do cesarza Trajana stwierdza on, że w świątyniach nie ma prawie nikogo, że uświęcone ofiary z trudnością znajdują nabywców i że zabobon nie tylko zaraził miasta, ale rozszerzył się nawet na wsie i cały obszar Pontu i Bitynii¹⁵⁸.

Nie zapuszczając się w drobiazgowe rozpatrywanie wypowiedzi i motywów pisarzy, którzy wysławiali bądź opłakiwali postępy chrześcijaństwa na Wschodzie, można ogólnie zauważyć, że żaden z nich nie pozostawił nam jakiejkolwiek podstawy do słusznej oceny prawdziwej liczby wiernych w tych prowincjach. Na szczęście jednak zachowały się pewne dane rzucające światło chyba jaśniejsze na ten ciemny, a przecież ciekawy przedmiot. Za panowania Teodozjusza, gdy chrześcijaństwo przez lat już z górą sześćdziesiąt cieszyło się słonecznym blaskiem łaski cesarskiej, starożytny znakomity Kościół Antiochii liczył sto tysięcy wiernych, z czego trzy tysiące utrzymywano z datków publicznych¹⁵⁹. Wspaniałość i dostojeństwo Królowej Wschodu, niezaprzeczalnie wielka liczba mieszkańców Cezarei, Seleucji i Aleksandrii i liczba dwustu pięćdziesięciu tysięcy osób, które zginęły wskutek trzęsienia ziemi w Antiochii za czasów Justyna Starszego¹⁶⁰, stanowią przekonywające dowody na to, że ogólna liczba jej mieszkańców wynosiła co najmniej pół miliona i że chrześcijanie, jakkolwiek dzięki swojej gorliwości i władzy mnożyli własne szeregi, nie przekraczali liczebnie jednej piątej ludności tego wielkiego miasta. Jakże inną proporcję musimy przyjąć, porównując z Kościołem tryumfującym Kościół prześladowany, ze Wschodem Zachód, z gęsto zaludnionymi miastami zapadłe wsie i wreszcie z okolicami, gdzie wierni najdawniej przyjęli miano chrześcijan, kraje nawrócone od niedawna! Nie da się jednak ukryć, że w innym ustępie swoich pism Jan Złotousty, któremu tę użyteczną informację zawdzięczamy, oblicza, że rzesza wiernych była tam jeszcze liczniejsza niż rzesza Żydów i pogan¹⁶¹. Ale tę pozorną trudność można rozwiązać w sposób oczywisty i z łatwością. Ten wymowny kaznodzieja przeprowadza porównanie pomiędzy państwowym ustrojem Antiochii a jej ustrojem kościelnym, pomiędzy listą chrześcijan, którzy już osiągnęli Niebiosa przez chrzest, a listą obywateli uprawnionych do korzystania z publicznej szczodrobliwości. Pierwsza z tych list obejmowała niewolników, obcych przybyszów i niemowlęta, podczas gdy z drugiej byli oni wykluczeni.

Rozgałęzione stosunki handlowe Aleksandrii w połączeniu z jej niedużą odległością od Palestyny umożliwiały łatwy dostęp nowej religii. Najpierw przyjęli ją bardzo liczni terapeuci, czyli esseńczycy znad jeziora Marea – sekta żydowska bardzo już słabnąca w swoim poszanowaniu dla obrzędów Mojżeszowych. Surowe życie esseńczyków, ich posty i ekskomuniki, wspólnota dóbr, umiłowanie celibatu, gorliwość w męczeństwie i wreszcie żar, aczkolwiek nie czystość ich wiary, już przedtem nam posłużyły do żywego zobrazowania pierwotnej karności¹⁶². Jak się zdaje, to właśnie w szkole aleksandryjskiej teologia chrześcijańska przyjęła metodyczną naukową formę i Hadrian, odwiedzając Egipt, zastał Kościół, złożony z Żydów i Greków, o znaczeniu już dostatecznym, by przyciągnąć uwagę tego wnikliwego władcy¹⁶³. Rozwój chrześcijaństwa w Egipcie ograniczał się jednak przez długi czas tylko do jednego miasta, które samo w sobie było kolonią cudzoziemską, i jedynymi wyższymi duchownymi Kościoła egipskiego aż do schyłku wieku II byli poprzednicy Demetriusza. Dopiero Demetriusz własnoręcznie wyświęcił trzech biskupów, których liczba, powiększona przez jego następcę, Heraklasa¹⁶⁴, wzrosła następnie do dwudziestu. Ogół krajowców, lud odznaczający się posępną nieugiętością usposobienia¹⁶⁵, traktował nową naukę chłodno i z odrazą; i jeszcze za czasów Orygenesa rzadko kiedy można było spotkać Egipcjanina, który przezwyciężył wczesne przesądy swego kraju i cześć dla świętych zwierząt¹⁶⁶. W istocie dopiero wtedy, gdy chrześcijaństwo wstąpiło na tron, gorliwość tych barbarzyńców poszła natychmiast za nakazem panującego impulsu; miasta egipskie zapełniły się biskupami, a Pustynia Tebaidzka zaroiła się od pustelników.

Rzym przyjmował na swe szerokie łono bezustannie napływający strumień cudzoziemców i prowincjuszy. Ktokolwiek miał tajemnice dziwne bądź wstrętne, ktokolwiek był splamiony jakąś winą bądź podejrzany, ten mógł mieć nadzieję, że wymknie się czujności prawa w cieniach i zakamarkach tej olbrzymiej stolicy. W zlewisku tak rozmaitych narodów każdy nauczyciel, czy to prawdy, czy fałszu, każdy założyciel stowarzyszenia, czy to cnotliwego, czy przestępczego, mógł z łatwością mnożyć szeregi swoich uczniów bądź wspólników. Tacyt przedstawia chrześcijan Rzymu w momencie prześladowań Nerona jako bardzo już liczną rzeszę¹⁶⁷, przy czym język tego wielkiego historyka prawie nie różni się od stylu Liwiusza opisującego wprowadzenie i skasowanie obrzędów na cześć Bachusa. Gdy bachanalie pobudziły surowość senatu, również się obawiano, że w owe wstrętem napawające misteria została wtajemniczona bardzo duża rzesza, stanowiąca jak gdyby  n a r ó d   w   n a r o d z i e.  Staranniejsze śledztwo wkrótce jednak wykazało, że liczba tych przestępców nie przekracza siedmiu tysięcy (zważywszy, że stanowili oni przedmiot sądu publicznego, było to, co prawda, dostatecznie zatrważające)¹⁶⁸. Właśnie z taką samą bezstronną pobłażliwością powinniśmy interpretować zarówno niejasne wyrażenia Tacyta, jak i dawniejszy opis Pliniusza, gdy przesadnie przedstawiają oni tłumy omamionych fanatyków, którzy porzucili przyjęty kult bogów. Kościół Rzymu był bez wątpienia pierwszym i najludniejszym Kościołem w Cesarstwie. Jesteśmy w posiadaniu autentycznych zapisków, stwierdzających stan religii w tym mieście około połowy wieku III po trzydziestoośmioletnim okresie pokoju. Duchowieństwo rzymskiego Kościoła w owym czasie składało się z biskupa, czterdziestu sześciu prezbiterów, siedmiu diakonów, tyluż subdiakonów, czterdziestu dwóch akolitów oraz pięćdziesięciu lektorów, egzorcystów i ostiariuszy. Liczba wdów, chorych i ubogich utrzymywanych z ofiar wiernych dochodziła do tysiąca pięciuset¹⁶⁹. Na podstawie rozumowania, jak również analogii z Antiochią, możemy zaryzykować oszacowanie liczby chrześcijan Rzymu z grubsza na pięćdziesiąt tysięcy. Ogólnej liczby mieszkańców tej wielkiej stolicy nie da się określić dokładnie, ale nawet z najskromniejszych obliczeń nie wypadnie nam mniej niż milion, którego może dwunastą część stanowili chrześcijanie¹⁷⁰.

Wydaje się, że mieszkańcy prowincji zachodnich czerpali wiedzę o chrześcijaństwie z tego samego źródła, które przedtem rozlało wśród nich mowę, poglądy i obyczaje Rzymu. I w tym znacznie donioślejszym przypadku Afryka, podobnie jak Galia, stopniowo upodobniła się do stolicy. A przecież pomimo licznych sprzyjających okoliczności, które mogły misjonarzy rzymskich zachęcać do odwiedzania łacińskich prowincji, wiele czasu upłynęło, zanim przebyli oni morze albo Alpy¹⁷¹; nie wykrywamy też w tych wielkich krajach żadnych niezbitych śladów czy to wiary, czy prześladowania, sięgających w przeszłość dalej niż do panowania Antoninów¹⁷². Powolność pochodu Ewangelii w zimnym klimacie Galii była krańcowym przeciwieństwem skwapliwości, z jaką przyjmowano, jak się zdaje, Ewangelię na rozpalonych piaskach Afryki. Chrześcijanie afrykańscy wkrótce utworzyli jeden z głównych członów pierwotnego Kościoła. Wprowadzony do tej prowincji zwyczaj mianowania biskupów dla miast nawet najmniej znacznych i bardzo często dla najbardziej niepozornych wiosek przyczynił się do pomnożenia przepychu i znaczenia ich religijnych społeczności, które w ciągu wieku III ożywiała gorliwość Tertuliana, prowadziła umiejętność Cypriana i przyozdabiało krasomówstwo Laktancjusza. Jeśli jednak dla kontrastu zwrócimy wzrok ku Galii, będziemy musieli zadowolić się odkryciem, że w czasach Marka Aureliusza z dynastii Antoninów istniały tam tylko słabe, połączone kongregacje w Lugdunum (Lyon) i w Wiennie; i jesteśmy pewni, że jeszcze za panowania Decjusza tylko w niewielu miastach: Arles, Narbonne, Tuluzie, Limoges, Clermont, Tours i w Paryżu, dzięki pobożności nielicznych chrześcijan utrzymywały się jakieś rozproszone Kościoły¹⁷³. Milczenie, zaiste, może świadczyć o dużej pobożności, ale ponieważ rzadko kiedy idzie w parze z gorliwością, stan chrześcijaństwa w tych prowincjach, które zamieniły język celtycki na łacinę, jest dla nas oczywisty i godny ubolewania, skoro na przestrzeni trzech pierwszych stuleci nie zrodziły one ani jednego pisarza kościelnego. Z Galii, roszczącej sobie słuszną pretensję do przodowania w uczoności i powadze wszystkim innym krajom po tej stronie Alp, światłość Ewangelii rozchodziła się jeszcze słabiej na odległe prowincje: Hiszpanię i Brytanię; a przecież, jeśli możemy wierzyć gwałtownym zapewnieniom Tertuliana, to już w czasie gdy bronił on chrześcijaństwa wobec dostojników państwowych cesarza Sewera¹⁷⁴, na te prowincje padły pierwsze promienie wiary. Ale spowite w mrok, niedoskonałe początki Kościołów zachodnich w Europie zostały zapisane tak niedbale, że chcąc zrelacjonować czas i sposób ich założenia, musielibyśmy milczenie starożytności uzupełnić owymi legendami, które znacznie później w posępnym lenistwie klasztorów dyktowała mnichom chciwość albo zabobonność¹⁷⁵. Z tych świątobliwych legend może tylko jedna, o apostole świętym Jakubie, zasługuje na wymienienie, a i to z powodu swojej szczególnej przesady. Ze spokojnego rybaka znad jeziora Genezaret święty Jakub został przeobrażony w walecznego rycerza, który na czele hiszpańskiej konnicy nacierał na Maurów. Najpoważniejsi historycy wysławiali jego czyny, potęgę jego głosiła cudowna świątynia w Compostela, przy czym miecz stanu wojskowego, wspomagany przez grozę inkwizycji, wystarczał na to, by usunąć wszelkie sprzeciwy bluźnierczego krytycyzmu¹⁷⁶.

Pochód chrześcijaństwa nie ograniczył się do Cesarstwa Rzymskiego i zgodnie z twierdzeniem ojców pierwotnego Kościoła, którzy tłumaczyli fakty proroctwami, nowa religia w ciągu stu lat od śmierci swego boskiego Twórcy nawiedziła już każdą część kuli ziemskiej.

„Nie istnieje (powiada Justyn Męczennik) żaden lud, czy to grecki, czy barbarzyński, czy jakiekolwiek inne ludzkie plemię – bez względu na to, jakim mianem bądź obyczajami może się odznaczać, jak nieoświecone być może w sztukach czy w rolnictwie, bez względu na to, czy mieszka pod namiotami, czy wędruje w krytych wozach – w którym by nie zanoszono modłów w imię ukrzyżowanego Jezusa do Ojca i Stworzyciela Wszechrzeczy”¹⁷⁷.

Jednakże tę wspaniałą przesadę, nawet obecnie trudną do pogodzenia z rzeczywistym stanem ludzkości, można uważać tylko za porywczy wybryk pobożnego, ale lekkomyślnego pisarza, który wierzył w istnienie tego, czego sobie życzył. Ale ani ufność, ani życzenia Ojców Kościoła nie mogą zmienić prawdy historii. Nadal nie ulega wątpliwości fakt, że barbarzyńcy Scytii i Germanii, którzy później mieli obalić monarchię rzymską, byli pogrążeni w mrokach pogaństwa i że nawet wysiłki w kierunku nawrócenia Iberii, Armenii czy Etiopii spełzały na niczym, dopóki berło nie dostało się w ręce cesarza prawowiernego¹⁷⁸. Do tego czasu, zaiste, tylko wskutek zmiennych kolei wojny i handlu mogła się szerzyć niedoskonała znajomość Ewangelii wśród plemion Kaledonii¹⁷⁹ i nad brzegami Renu, Dunaju i Eufratu¹⁸⁰. Wprawdzie leżące za Eufratem miasto Edessa wyróżniło się wczesnym, niezłomnym przyjęciem wiary Chrystusowej¹⁸¹ i łatwo było zasady chrześcijaństwa wprowadzić stamtąd do miast greckich i syryjskich, posłusznych następcom Artakserksesa, ale nie wydaje się, by wywarły one jakieś głębsze wrażenie na umysłach Persów, których system religijny dzięki trudom karnego stanu kapłańskiego został wzniesiony o wiele kunsztowniej i z większą spoistością niż niepewna mitologia Grecji i Rzymu¹⁸².

Po tym bezstronnym, chociaż niedoskonałym rzucie oka na pochód chrześcijaństwa mogłoby się może wydawać rzeczą prawdopodobną, że z jednej strony obawa, a z drugiej pobożność powiększały liczbę prozelitów w niezmiernie wysokim stopniu. Zgodnie jednak z wiarogodnym świadectwem Orygenesa¹⁸³ liczba wiernych była proporcjonalnie bardzo nieznaczna w porównaniu z rzeszami świata niewiernego; ale ponieważ nie mamy tu żadnych wyraźnych wiadomości, nie możemy określić i nawet trudno nam się domyślić, jak rzeczywiście wyglądała liczebność pierwszych chrześcijan. Wszelako nawet najbardziej przychylne obliczenia, jakich można by dokonać na podstawie przykładów Antiochii i Rzymu, nie pozwolą nam sobie wyobrazić, żeby przed doniosłym nawróceniem się Konstantyna pod sztandar Krzyża zaciągnęło się więcej niż jedna dwudziesta poddanych Cesarstwa. Zastępy chrześcijan robiły wrażenie liczniejszych, niż w istocie były, dzięki swym obyczajom: wierze, gorliwości i jedności; i te same przyczyny, które później spowodowały ich pomnożenie, na razie sprawiały, że ich ówczesna siła stawała się coraz widoczniejsza i bardziej groźna.

Taki już jest ustrój społeczeństwa, że podczas gdy nieliczni wyróżniają się bogactwami, zaszczytami i wiedzą, ogół ludu skazany jest na życie w cieniu, na ciemnotę i ubóstwo. Religia chrześcijańska, zwracając się do całej ludzkości, siłą rzeczy musiała więc zbierać znacznie więcej prozelitów z niższych aniżeli z wyższych stanów społecznych. Wykorzystano tę niewinną i naturalną okoliczność, aby przeobrazić ją w bardzo obrzydliwy zarzut, jak się zdaje, mniej usilnie zbijany przez apologetów niż wysuwany przez przeciwników wiary. Twierdzono mianowicie, że nowa sekta chrześcijan składa się niemal całkowicie z mętów pospólstwa, z chłopów i wyrobników, z wyrostków i kobiet, z żebraków i niewolników, przy czym tym ostatnim w sporadycznych wypadkach udaje się wprowadzać misjonarzy do bogatszych szlachetnych rodzin swoich panów. Niepozorni nauczyciele chrześcijaństwa (takie zarzuty wysuwała złośliwość i niewiara) byli w tym samym stopniu niemowami publicznie, w jakim wymowni i dogmatyczni stawali się prywatnie. Przez ostrożność unikając niebezpiecznego spotkania z filozofami, mieszali się z nieokrzesanym, niepiśmiennym tłumem i podstępnie wpajali swoją naukę w umysły tych, którzy z racji swego wieku, płci bądź wychowania najbardziej byli skłonni do przejęcia się zabobonnymi strachami¹⁸⁴.

Ten niekorzystny obraz, chociaż niepozbawiony pewnych cech nikłego podobieństwa, zdradza swoim ciemnym kolorytem i wykrzywieniem rysów to, że go nakreślił ołówek wroga. W miarę jak pokorna wiara Chrystusowa rozpowszechniała się na świecie, przyjmowały ją również i osoby o pewnym znaczeniu z powodu darów przyrodzonych bądź majątku. Arystydes, który wystosował wymowną apologię do cesarza Hadriana, był ateńskim filozofem¹⁸⁵. Justyn Męczennik szukał boskiej wiedzy w szkołach Zenona, Arystotelesa, Pitagorasa i Platona, zanim szczęśliwie zagadnął go jakiś starzec, a raczej anioł, zwracając jego uwagę na studiowanie żydowskich proroków¹⁸⁶. Klemens z Aleksandrii był bardzo oczytany w pismach greckich, a Tertulian w łacińskich. Juliusz Afrykanin i Orygenes posiedli znaczną cząstkę uczoności swoich czasów; a chociaż styl Cypriana bardzo się różni od stylu Laktancjusza, nieomal sami moglibyśmy się domyślić, że obaj ci pisarze publicznie nauczali retoryki. W końcu zaczęto wśród chrześcijan studiować i filozofię, co jednak nie zawsze miało skutki najbardziej zbawienne, wiedza bowiem była rodzicielką równie często herezji jak pobożności i poniższy opis dotyczący zwolenników Artemona da się jednakowo słusznie zastosować do różnych sekt, które stawiały opór następcom apostołów:

„Odważają się oni zmieniać Pismo Święte, porzucać starożytne prawidła wiary i wytwarzać sobie poglądy w myśl przebiegłych przepisów logiki. Wiedzę kościelną zaniedbują na rzecz studiowania geometrii i zajęci pomiarami ziemi tracą z oczu Niebiosa. Euklidesa stale mają w rękach. Arystotelesa i Teofrasta czynią przedmiotem swego podziwu i niezwykły szacunek wyrażają dla dzieł Galena. Popełniając błędy, mające swe źródło w nadużywaniu sztuk i nauk niewiernych, psują prostotę Ewangelii wyrafinowaniem ludzkiego rozumu”¹⁸⁷.

Nie można też zgodnie z prawdą twierdzić, że wyznawanie chrześcijaństwa nigdy się nie łączyło z wyższym stanem społecznym i majątkiem. Przed sądem Pliniusza postawiono kilku rzymskich obywateli, po czym rychło się on przekonał, że i w Bitynii religię przodków porzuciło bardzo wiele osób  k a ż d e g o   s t a n u ¹⁸⁸. Jego bezsporne świadectwo może w tym wypadku zasługiwać na więcej wiary niż zuchwałe wyzwanie Tertuliana, który odwołując się zarówno do obaw, jak i do człowieczeństwa prokonsula afrykańskiego, zapewnia, że prokonsul, jeśli nie zaniecha swoich okrutnych zamiarów, będzie musiał Kartaginę zdziesiątkować, a wśród winnych znajdzie wiele osób własnego stanu: senatorów i matrony szlachetnego rodu oraz przyjaciół bądź krewnych swoich najbliższych przyjaciół¹⁸⁹. Okazuje się jednak, że mniej więcej w czterdzieści lat później cesarz Walerian dał się przekonać o prawdziwości tego twierdzenia, skoro w jednym ze swoich rozporządzeń najwyraźniej przewiduje, że do sekty chrześcijańskiej należą rzymscy rycerze i wysoko postawione damy¹⁹⁰. Kościół, nieustannie powiększając swoją wspaniałość zewnętrzną, tracił czystość wewnętrzną, toteż za czasów Dioklecjana w pałacu cesarskim, w sądach i nawet w wojsku kryło się wielu chrześcijan usiłujących interesy życia przyszłego pogodzić z interesami doczesności.

A przecież te wyjątki są albo zbyt nieliczne, albo zbyt świeżej daty na to, by obalić całkowicie zarzut ciemnoty i obskurantyzmu, tak wyniośle wysuwany przeciwko pierwszym prozelitom chrześcijaństwa. Zamiast wykorzystywać w ich obronie wytwory fantazji wieków późniejszych, roztropniej zrobimy, przeistaczając tę sposobność do zgorszenia w przedmiot służący ku zbudowaniu. Gdy się poważnie zastanowimy, dojdziemy do wniosku, że przecież sami apostołowie zostali przez Opatrzność wybrani spośród rybaków Galilei i że im skromniejsze były warunki doczesne pierwszych chrześcijan, tym więcej powodów znajdujemy do tego, by podziwiać ich zasługi i osiągnięcia. Wypada nam z całą sumiennością przypomnieć, że Królestwo Niebieskie zostało obiecane ubogim duchem i że umysły udręczone nieszczęściami i pogardą ze strony ludzkości radośnie słuchają bożej obietnicy przyszłego szczęścia, podczas gdy ulubieńcy fortuny, wręcz przeciwnie, zadowalają się posiadaniem tego świata, a mądrzy nadużywają wyższości swego rozumu i wiedzy w wątpliwościach i sporach.

Stoimy wobec potrzeby pamiętania o tym, jeśli mamy się pocieszyć po utracie pewnych znakomitych postaci, które w naszych oczach mogłyby się wydawać jak najbardziej godne przebywania obecnie w Niebiosach. Imiona Seneki, Pliniusza Starszego i Pliniusza Młodszego, Tacyta, Plutarcha, Galena, niewolnika Epikteta i cesarza Marka Aureliusza są ozdobą czasów, w których ci ludzie rozwijali swe talenty, i podnoszą godność natury ludzkiej. Opromienili oni chwałą stanowiska, jakie zajmowali czy to w czynnym, czy w kontemplacyjnym życiu; doskonałość ich rozumu jeszcze bardziej się podniosła dzięki studiom, filozofia oczyściła ich umysły od przesądów pospolitego zabobonu, dni im mijały na dążeniu do prawdy i uprawianiu cnoty. A przecież wszyscy ci mędrcy (jest to przedmiotem tak samo zdziwienia jak troski) przeoczali albo wręcz odrzucali doskonałości systemu chrześcijańskiego. W ich milczeniu bądź w ich wypowiedziach przejawia się pogarda dla wzrastającej sekty, za ich czasów już znanej w Cesarstwie Rzymskim. Jeśli zniżali się do uczynienia wzmianki o chrześcijanach, opisywali ich jako upartych, przewrotnych fanatyków, którzy wymagają bezwarunkowej uległości wobec swojej tajemniczej nauki, ale nie umieją się zdobyć na żaden argument mogący pozyskać zainteresowanie ludzi rozsądnych i uczonych¹⁹¹.

Jest rzeczą co najmniej wątpliwą, czy którykolwiek z tych filozofów czytał apologie raz po raz ogłaszane przez pierwszych chrześcijan w imieniu własnym i ich nauki, ale należy ubolewać nad tym, że takiej sprawy nie bronili rzecznicy zdolniejsi, chociaż, wykazując cudaczność wielobóstwa, nie szczędzą oni swady i dowcipu. Popisując się niewinnością i cierpieniami swych braci, wzbudzają w nas współczucie. Gdy jednak zabierają się do przedstawienia boskiego zaczątku chrześcijaństwa, kładą o wiele silniejszy nacisk na przepowiednie, które zwiastowały pojawienie się Mesjasza, niż na cuda, które mu towarzyszyły. Ich ulubiona argumentacja mogła służyć ku zbudowaniu chrześcijanina bądź do nawrócenia Żyda, skoro i ten pierwszy, i drugi uznaje powagę owych proroctw i z nabożnym szacunkiem powinien badać ich znaczenie i ich wypełnienie. Ów sposób perswazji traci jednak wiele ze swojej wagi i wpływu, gdy się go kieruje do tych, którzy ani nie rozumieją, ani nie respektują Zakonu Mojżeszowego i proroczego stylu¹⁹². Najgłębsze znaczenie wyroczni hebrajskich ulatnia się w niezdarnych rękach Justyna i następnych apologetów, przyobleczone w jakieś zamierzchłe figury, wymuszone koncepty i zimne alegorie; nawet ich autentyczność musiała wydawać się podejrzana nieoświeconemu poganinowi, gdy jako równowartość prawdziwego natchnienia Niebios narzucono całą mieszaninę pobożnych fałszerstw pod imionami Orfeusza, Hermesa i Sybill¹⁹³. A już przyjęcie oszustwa i sofistyki przez tych apologetów Objawienia aż nazbyt często nam przypomina nieroztropne postępowanie owych poetów, którzy swoich  n i e m o ż l i w y c h   d o   z r a n i e n i a  bohaterów obciążają bezużytecznym ciężarem niewygodnej a kruchej zbroi.

Czym jednak usprawiedliwimy ospałą nieuwagę pogańskiego świata filozoficznego wobec dowodów, które ręka Opatrzności przedstawiała nie rozumom, ale zmysłom? W czasach Chrystusa, Jego apostołów i ich pierwszych uczniów głoszoną przez nich naukę potwierdzały niezliczone cuda. Kulawi zaczynali chodzić, ślepcy widzieć, chorzy odzyskiwali zdrowie, umarli zmartwychwstawali, wypędzane demony opuszczały swoje siedliska, prawa natury niejednokrotnie były dla dobra Kościoła zawieszane.

Ale mędrcy Grecji i Rzymu odwracali się od tych straszliwych widowisk i nadal zajęci sprawami życia codziennego i swymi studiami zdawali się nic a nic nie wiedzieć o jakichkolwiek zmianach w moralnych i faktycznych rządach świata. Podczas panowania Tyberiusza całą ziemię¹⁹⁴, a już przynajmniej jedną słynną prowincję Cesarstwa Rzymskiego¹⁹⁵, zaległa nadprzyrodzona, trzy godziny trwająca ciemność. Jednakże nawet to cudowne wydarzenie, chociaż powinno było rozniecić zdumienie, ciekawość i pobożność ludzkości, przeszło w owym wieku wiedzy i historii niezauważone¹⁹⁶. Stało się to za życia Seneki i Pliniusza Starszego, którzy musieli doświadczyć bezpośrednich skutków tego cudu bądź otrzymać o nim wiadomości najwcześniejsze. Obaj ci filozofowie z wielkim nakładem pracy zapisali w swoich dziełach wszystkie wielkie fenomeny natury, trzęsienia ziemi, meteory, komety i zaćmienia, jakie tylko ich niezmordowana ciekawość zdołała zebrać¹⁹⁷. A przecież i jeden, i drugi pominął milczeniem największy fenomen, jakiego oko śmiertelne było świadkiem od stworzenia kuli ziemskiej. Pliniusz poświęca cały osobny rozdział¹⁹⁸ zaćmieniom słońca o nadzwyczajnym charakterze i niezwykle długim trwaniu, ale zadowala się tylko opisaniem szczególnej wadliwości światła dziennego po zamordowaniu Cezara, kiedy to przez większą część roku orbita słońca wyglądała blado i pozbawiona była blasku. Tę porę półmroku, której z pewnością nie można porównywać z nadprzyrodzoną ciemnością w czasie Męki Pańskiej, już przedtem zresztą wsławiło wielu poetów¹⁹⁹ i historyków owego pamiętnego stulecia²⁰⁰.

PRZYPISY

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

¹ „Dum Assyrios penes, Medosque, et Persas Oriens fuit, despectissima pars servientium”. Tacyt, Dzieje, t. 8. Herodot, który zwiedzał Azję znajdującą się pod panowaniem ostatniego z wymienionych imperiów, wspomina mimochodem Syryjczyków palestyńskich, którzy – według własnego wyznania – przejęli z Egiptu obrzęd obrzezania. Zob. II, 104.

² Diodor Sycylijczyk XL [Ekloga 1, t. II, wyd. Wesselinga]; Kasjusz Dion, XXXVII [16]; Tacyt, Dzieje, t. 1–9; Justyn Męczennik, XXXVI, 2, 3.

³ Tradidit arcano quaecunque volumine Moses:

Non monstrare vias eadem nisi sacra colenti,

Quaesitum ad fontem solos deducere verpos. [Juwenalis, Satyra XIV, 102].

Prawo takie w dosłownym brzmieniu nie jest zawarte w Księgach Mojżeszowych. Lecz mądry, ludzki Majmonides otwarcie uczy, że jeśli bałwochwalca wpadnie do wody, Żyd nie powinien ocalać go przed nagłą śmiercią [Basnage, Histoire des Juifs, V, 24].

⁴ Jedna z sekt żydowskich, pozwalająca sobie od czasu do czasu na pewien konformizm, wywodziła od Heroda, którego przykładowi i powadze ulegała, przyjętą od niego nazwę herodianów. Liczebność jej była tak nieznaczna, a żywot tak krótki, że Józef Flawiusz nie uznał herodian za godnych wzmianki. Zob. Prideaux, Connection, t. II.

⁵ Cycero, Pro Flacco, 28.

⁶ Filon z Aleksandrii, De legatione ad Caium. August pozostawił fundację w celu uwiecznienia tych ofiar, niemniej pochwalał niedbałość swego wnuka Gajusa w stosunku do świątyni w Jerozolimie. Por. Swetoniusz w rozdziale o Auguście, 93 – z przypisami Casaubona.

⁷ Por. w szczególności Józef Flawiusz, Starożytności żydowskie, XVII, 6, XVIII, 3; oraz Dzieje wojny żydowskiej, I, 33 i II, 9.

⁸ „Iussi a Caio Cesare, effigiem eius in templo locare, arma potius sumpsere”, Tacyt, Dzieje, V, 9. Filon z Aleksandrii i Józef Flawiusz dają bardzo szczegółowy, a jednocześnie bardzo ozdobny opis tej sprawy, która wprawiła gubernatora Syrii w stan skrajnego zakłopotania. Gdy po raz pierwszy wspominano o tej bałwochwalczej propozycji, król Agryppa zemdlał i odzyskał przytomność dopiero na trzeci dzień.

⁹ Niech nam wolno będzie zaznaczyć, że Milton zawarł listę syryjskich i arabskich bóstw w stu trzydziestu pięknych wierszach, stanowiących wyciąg z dwóch dużych i uczonych syntagmatów, które Selden napisał na ten nieznany temat.

¹⁰ „Dokądże jeszcze ten lud będzie Mi uwłaczał? Dokądże wierzyć Mi nie będzie mimo znaków [...]?” (Księga Liczb, XIV, 11). [cyt. za: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Warszawa: Wyd. Pallotinum, 1980]. Byłoby rzeczą łatwą, choć niezbyt stosowną, znaleźć usprawiedliwienie dla tej skargi Boga na podstawie całej relacji Mojżeszowej historii.

¹¹ Wszystko, co dotyczy żydowskich prozelitów, zostało bardzo dobrze omówione w dziele Basnage’a, V, 6, 7.

¹² Por. Księga Wyjścia, XXXIV, 23; Deuteronomium, XVI, 16; komentatorzy i bardzo rozumna uwaga [u Mosheima] w General History of the Church, t. I.

¹³ Gdy Pompejusz, korzystając z prawa zwycięzcy lub nadużywając go, wszedł do sanktuarium Świątyni, zauważono ze zdumieniem: ,,Nulla intus Deum effigie, vacuam sedem et inania arcana”. Tacyt, Dzieje, V, 9. W odniesieniu do Żydów istniało popularne powiedzenie: Nil praeter nubes et coeli numen adorant.

¹⁴ Drugi rodzaj obrzezania stosowano w przypadku samarytańskiego czy też egipskiego prozelity. Ponura obojętność talmudystów w sprawie nawracania obcych jest omówiona przez Basnage’a, V, 6.

¹⁵ Te argumenty były wysuwane z dużą pomysłowością przez Żyda Orobio i zostały odparte równie pomysłowo i śmiało przez chrześcijanina Limborcha. Por. Amica collatio (nazwa dobrze zasłużona), czyli sprawozdanie z ich dysputy.

¹⁶ „Jesus — — — circumcisus erat; cibis utebatur iudaicis; vestitu simili; purgatos scabie miitebat ad sacerdotes; Paschata et alios dies festos religiose observabat; si quos sanavit sabbatho, ostendit non tantum ex lege, sed et ex receptis sententiis, talia opera sabbatho non interdicta”. Grotius, De veritate religionis Christianae, V, 7. Nieco dalej (12) rozwodzi się nad łaskawością apostołów.

¹⁷ „Paene omnes Christum Deum sub legis observatione credebant”. Sulpicjusz Sewer, II, 31. Zob. Euzebiusz, Hist. eccl., IV, 5.

¹⁸ Mosheim, De rebus Christianis ante Constantinum Magnum. W tym mistrzowskim dziele, które jeszcze będę często cytował, daje on znacznie pełniejszy opis położenia pierwotnego Kościoła, aniżeli danym mu było to uczynić w swojej Historii Powszechnej.

¹⁹ Euzebiusz, ibid., III, 5; Le Clerc, Hist. eccl. W okresie tej czasowej nieobecności biskup i Kościół w Pelli zachowali miano jerozolimskiego. Podobnie rzymscy papieże rezydowali przez lat siedemdziesiąt w Awinionie, a patriarchowie aleksandryjscy od dawna przenieśli swą siedzibę do Kairu.

²⁰ Kasjusz Dion, LXIX [12]. Wygnanie ludu żydowskiego z Jerozolimy poświadcza Ariston z Pelli (apud Euseb., IV, 6), a wzmiankuje o nim kilku pisarzy kościelnych, choć niektórzy z nich zbyt pośpiesznie rozciągnęli ten zakaz na cały obszar Palestyny.

²¹ Euzebiusz, IV, 6; Sulpicjusz Sewer, II, 31. Porównując ze sobą ich niezadowalające teksty, Mosheim potrafił przedstawić w sposób bardzo jasny okoliczności i motywy tego przewrotu.

²² Wydaje się, że Le Clerc (Hist. eccl.) zebrał z pism Euzebiusza, Hieronima, Epifaniusza i innych autorów najważniejsze szczegóły dotyczące nazarejczyków i ebionitów. Ze względu na charakter swoich poglądów podzielili się rychło na dwie sekty: jedną – o surowych zasadach, i drugą – łagodniejszą. Istnieją powody, by mniemać, że rodzina Jezusa Chrystusa należała do tego drugiego, bardziej umiarkowanego stronnictwa.

²³ Niektórym autorom podobało się wymyślić Ebiona, twórcę sekty, który od swego imienia nadał jej nazwę. Ale możemy śmielej polegać na uczonym Euzebiuszu aniżeli na pochopnym Tertulianie czy łatwowiernym Epifaniuszu. Według Le Clerca hebrajskie słowo „ e b i o n i m ” odpowiadało łacińskiemu „ p a u p e r e s ”. Zob. Hist. eccl.

²⁴ Por. bardzo interesujący dialog pomiędzy Justynem Męczennikiem a Żydem Tryfonem. Ich spotkanie odbyło się w Efezie za panowania Antonina Piusa, w dwadzieścia lat po powrocie Kościoła z Pelli do Jerozolimy. W sprawie tej daty por. Tillemont, Mémoires ecclésiastiques, t. II.

²⁵ Ze wszystkich wyznań chrześcijańskich wyznanie abisyńskie jest jedyne, które wciąż uznaje obrzędy religii mojżeszowej (Geddes, Church History of Aethiopia; Dissertations de La Grand sur la relation du P. Lobo). Eunuch królowej Kandes może wywołać pewne wątpliwości. Niektórzy jednak pisarze zapewniają nas (Sokrates, I, 19; Sodzomen, II, 24; Ludolphus, s. 281), że Etiopczycy zostali nawróceni dopiero w IV w. Będzie więc rozsądną rzeczą przypuszczać, że święcili oni dzień sobotni, przestrzegali zakazów dotyczących mięsa – wzorem Żydów, którzy już bardzo wcześnie zamieszkiwali oba brzegi Morza Czerwonego. Rytuał obrzezania był praktykowany w Etiopii od najdawniejszych czasów ze względu na zdrowie i czystość, jak to wydają się tłumaczyć Recherches philosophiques sur les Américains, t. II.

²⁶ Beausobre, Histoire du manichéisme, I, 3, zreferował te zastrzeżenia, w szczególności w ujęciu Faustusa, przeciwnika Augustyna, z bezstronnością godną prawdziwego uczonego.

²⁷ „Apud ipsos fides obstinata, misericordia in promptu: adversus omnes alios hostile odium”. Tacyt, Dzieje, V. Trzeba przyznać, że Tacyt patrzył na Żydów zbyt łaskawym okiem. Zapoznanie się z dziełem Józefa winno było unicestwić tę opinię.

²⁸ Dr Burnet (Archaelogia, II, 7) omówił pierwsze rozdziały Księgi Rodzaju z nazbyt dużym sarkazmem i swobodą.

²⁹ Bardziej umiarkowani gnostycy patrzyli na Jehowę, Stwórcę, jako na Istotę o naturze pośredniej między Bogiem a Demonem. Inni utożsamiali go z zasadą zła. Por. część dotyczącą II wieku w Historii Powszechnej Mosheima, relacjonującą treściwie, lecz bardzo wyraźnie dziwne opinie, jakie głoszono w tej sprawie.

³⁰ Beausobre, op. cit., I, 4. Orygenes i św. Augustyn znajdowali się wśród wyznawców koncepcji alegorycznej.

³¹ Hegezyp, apud Euseb., III, 32; IV, 22; Klemens z Aleksandrii, Stromata, VII, 17.

³² Mosheim omawia wnikliwie i jasno gnostyków drugiego i trzeciego stulecia; Le Clerc jest nudny, lecz dokładny; Beausobre prawie zawsze ich broni. Należy się obawiać, że ojcowie pierwotnego Kościoła występują bardzo często w roli oszczerców.

³³ Por. katalogi Ireneusza i Epifaniusza. Należy wziąć pod uwagę, że ci pisarze byli skłonni pomnażać liczbę sekt, które przeciwstawiały się  j e d n o ś c i  Kościoła.

³⁴ Euzebiusz, IV, 15; Sodzomen, II, 32. Por. Bayle, hasło  „M a r c i o n”,  jest to interesujący szczegół dysputy na ten temat. Wydawałoby się, że niektórzy gnostycy (bazylidianie) unikali, a nawet odmawiali zaszczytu męczeństwa; powody, które podawali, były dość szczególne i zawiłej treści. Zob. Mosheim.

³⁵ Por. wielce godny uwagi ustęp u Orygenesa (Proem. ad Lucam). Ten niestrudzony pisarz, który strawił życie na studiowaniu Biblii, w swej wierze o jej autentyczności polega na natchnionym autorytecie Kościoła. Jest rzeczą niemożliwą do przyjęcia, aby gnostycy uznawali Ewangelię w jej obecnej formie, gdyż wiele ustępów (w szczególności o zmartwychwstaniu Chrystusa) godzi bezpośrednio, a mogłoby się wydawać – nawet celowo, w ich umiłowane zasady. Jest więc rzeczą nieco dziwną, że św. Ignacy (List do Smyrneńczyków, Patres Apostolici, wyd. Coteliera, t. II) wolał przekazać luźne i wątpliwe podanie, zamiast przytoczyć pewne świadectwo ewangelistów.

³⁶ „Faciunt favos et vespae; faciunt ecclesias et Marcionitae” – oto mocne słowa Tertuliana, które zmuszony jestem przytoczyć z pamięci. [Adversus Marcionem, IV, 5]. Za czasów Epifaniusza (Adversus haereses) marcjonici byli bardzo liczni w Italii, Syrii, Egipcie, Arabii i Persji.

³⁷ Augustyn jest pamiętnym przykładem tego stopniowego przechodzenia od rozumu do wiary. Należał on przez kilka lat do sekty manichejskiej.

³⁸ Owa powszechność poglądów w pierwotnym Kościele jest jasno przedstawiona przez Justyna Męczennika (Apologia I, 25), Atenagorasa (Legatio pro Christianis, 22 i n.) i Laktancjusza (Divinarum institutionum libri VII, II, 14–19).

³⁹ Tertulian (Apologetyk, 23) utrzymuje, że nawet demony wyznawały swe winy, ilekroć były trapione przez chrześcijańskich egzorcystów.

⁴⁰ Tertulian napisał traktat niezwykle surowo rozprawiający się z bałwochwalstwem oraz przestrzegający braci przed nieustannym niebezpieczeństwem popadnięcia w ten grzech. „Recogita silvam, et quantae, latitant spinae”. De corona militis, 10.

⁴¹ Obrady rzymskiego senatu zawsze odbywały się w świątyni lub uświęconym miejscu (Aulus Geliusz, XIV, 7); przed ich rozpoczęciem każdy z senatorów wylewał nieco wina i olejów kadzidlanych na ołtarz. Swetoniusz, Boski August, 35.

⁴² Zob. Tertulian, De spectaculis. Ten surowy reformator nie wykazuje więcej zrozumienia dla tragedii Eurypidesa niż dla walki gladiatorów; w szczególności gniewa go strój aktorów, którzy używając wysokich bucików, bezbożnie pragnęli podwyższyć swój wzrost (23).

⁴³ O starożytnej praktyce kończenia wszelkiej rozrywki libacjami wspominają niemal wszyscy klasycy. Sokrates i Seneka, w ostatnich chwilach swego życia, uczynili szlachetny użytek z tego zwyczaju. „Postremo stagnum calidae aquae introiit, respergens proximos servorum, addita voce, libare se liquorem illит iovi Liberatori”. Tacyt, Roczniki, XV, 64.

⁴⁴ Por. wytworny, lecz bałwochwalczy hymn Katullusa z okazji zaślubin Manliusza i Julii: „O Hymen, Hymenaee, Io! Quis huic Deo compararier ausit?”.

⁴⁵ Dokładny opis starożytnych pogrzebów (jak Misenusa i Pallasa) daje Wergiliusz, a równie dokładnie popiera go przykładami jego komentator Serwiusz. Sam stos był ołtarzem, płomienie były podsycane krwią ofiar, a wszyscy obecni byli polewani rytualną wodą.

⁴⁶ Tertulian, De idololatria, 11.

⁴⁷ Por. wszystkie części L’Antiquité Montfaucona. Nawet rewersy greckich i rzymskich monet miały często bałwochwalczy charakter. W tych sprawach wszelako skrupuły chrześcijanina były głuszone silniejszą namiętnością.

⁴⁸ Tertulian, De idololatria, 20–22. Jeśli pogański przyjaciel (np. z okazji kichnięcia) użył normalnego życzenia „niech cię Jupiter błogosławi”, obowiązkiem chrześcijanina było zaprotestować przeciw boskości Jupitera.

⁴⁹ Zob. najmisterniej wypracowane, lecz niedoskonałe dzieło Owidiusza, Fasti. Ukończył on ledwie opis sześciu miesięcy roku. Kompilacja Makrobiusza nosi tytuł Saturnalia, lecz tylko skromna część pierwszej księgi odpowiada bodaj w małym stopniu tytułowi.

⁵⁰ Tertulian stworzył apologię lub raczej panegiryk na cześć chrześcijańskiego żołnierza, który, odrzuciwszy wieniec laurowy, naraził siebie i swych braci na dotkliwe niebezpieczeństwo. Z wymienienia  c e s a r z y  (Sewera i Karakalli) wnioskować można niezależnie od tego, co o tym sądzi pan de Tillemont (w Mémoires ecclésiastiques, t. III): że Tertulian napisał swą rozprawę De corona na długo przedtem, nim popadł w błąd montanistów.

⁵¹ W szczególności I księga Rozmów tuskulańskich, O starości i Sen Scypiona, pisane pięknym językiem, zawierają wszystko, co grecka filozofia lub rzymski rozsądek mogłyby powiedzieć na ten niejasny, lecz ważny temat.

⁵² Doktryna preegzystencji dusz ludzkich, przynajmniej na tyle, na ile zgodna jest ona z religią, była przyjmowana przez wielu ojców greckich i łacińskich. Zob. Beausobre, VI, 4.

⁵³ Zob. Cycero, Pro Cluent, w rozdz. 61. Cezar u Salustiusza, De bell Catilin., 51. Juwenalis, Satyra II, 149.

Esse aliquid manes, et subterranea regna,

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Nec pueri credunt, nisi qui nondum aere lavantur.

⁵⁴ Ks. XI Odysei daje posępny i nieskładny opis cieni piekielnych. Pindar i Wergiliusz upiększyli ten obraz, lecz także ci poeci, choć bardziej poprawni od swego wielkiego wzoru, winni są poważnych sprzeczności w swych opisach. Por. Bayle, Responses aux questions d’un Provincial, III, 22.

⁵⁵ Por. list XVI księgi I [Listów] Horacego; Satyra XIII Juwenalisa; Satyra II Persjusza. Te popularne dyskursy odzwierciedlają uczucia i język ludu.

⁵⁶ Jeśli ograniczymy się do Galów, zauważymy, że zwykli oni powierzać nie tylko swe życie, lecz i pieniądze opiece tamtego świata. „Vetus ille mos Gallorum occurrit quos, memoria proditum est, pecunias mutuas, quae his apud inferos redderentur, dare solitos”, powiada Waleriusz Maksymus (II, 6, § 10). Istnienie tego zwyczaju sugeruje jasno Mela (III, 2). Nie potrzeba chyba dodawać, że zyski z handlu znajdowały się w prostym stosunku do kredytu, jaki posiadał dany kupiec, oraz że druidowie czerpali ze swego świętego zawodu pewien rodzaj znaczenia, którego żaden inny stan wymagać dla siebie nie mógł.

⁵⁷ [Warburton] Wielce czcigodny autor dzieła pt. Divine Legation of Moses dopatruje się szczególnego powodu takiego pominięcia, bardzo pomysłowo przypisując winę za nie niewiernym.

⁵⁸ Le Clerc (Prolegomena ad Hist. eccl., sekcja 1, 8). Jego autorytet jest tym poważniejszy, że napisał on uczony i rozsądny komentarz do ksiąg Starego Testamentu.

⁵⁹ Józef Flawiusz, Starożytności żydowskie, XIII, 10; Dzieje wojny żydowskiej, II, 8 [§ 2]. Jeśli zastosujemy najbardziej oczywistą interpretację jego słów, to wyniknie z niej, że saduceusze uznawali jedynie Pięcioksiąg. Lecz niektórzy nowsi badacze pragnęli dodać Księgi Proroków do ich kanonu wiary, przypuszczając, że zadowalali się odrzucaniem podań faryzeuszy. Dr Jortin omawia tę sprawę w swych Remarks on Ecclesiastical History, II.

⁶⁰ Wyraz temu oczekiwaniu daje św. Mateusz (24), a także św. Paweł w swym pierwszym Liście do Tessalończyków. Erazm usuwa trudności za pomocą alegorii i metafory, a uczony Grotius posuwa się do insynuacji, że zezwolono na to nabożne okłamywanie ludzi dla mądrych celów.

⁶¹ Zob. Burnet, Sacred Theory, III, 5. Podanie to występuje już u autora listu Barnabasza, który pisał w pierwszym wieku i – jak się wydaje – był pół-Żydem.

⁶² Według obliczeń starego Kościoła Antiochii minęło 6000 lat od stworzenia świata do narodzenia Chrystusa. Tertulian, Laktancjusz i Kościół grecki skrócili ten okres do 5500 lat, a Euzebiusz zadowalał się liczbą 5200. Te obliczenia opierały się na Septuagincie, powszechnie przyjętej w ciągu pierwszych sześciuset lat. Na podstawie Wulgaty i tekstu hebrajskiego autorzy nowocześni, zarówno protestanci, jak i katolicy, woleli przyjąć rachubę około 4000 lat, chociaż studiując świeckie dzieła starożytności, czują się oni nieraz zbyt skrępowani tymi wąskimi granicami czasu.

⁶³ Większość tych wyobrażeń powstała na podstawie błędnie zrozumianych tekstów Izajasza, Daniela i Apokalipsy. Jeden z najprymitywniejszych obrazów znaleźć można u Ireneusza (V, 23), ucznia Papiasa, który widział św. Jana apostoła.

⁶⁴ Por. Justyn, II Dialog z Żydem Tryfonem i Księgę VII Laktancjusza. Nie jest rzeczą konieczną cytować wszystkich ojców w okresie pośrednim, ponieważ nikt nie neguje tego faktu. Niemniej ciekawy czytelnik może sięgnąć po dzieło Daillégo, De usu Patrum, II, 4.

⁶⁵ Świadectwo Justyna, dotyczące jego własnej wiary i wiary jego ortodoksyjnych braci w nadejście Millenium, zostało dane jasno i uroczyście (Dialog z Żydem Tryfonem). Jeśli początek tego ważnego tekstu zawiera jakieś sprzeczności, przypisać je można tak autorowi, jak i jego przepisywaczom.

⁶⁶ Dupin, „Bibliothèque ecclésiastique”, t. I, II; Mosheim; ten drugi uczony duchowny nie wypowiada się jednak całkiem wyraźnie w tej sprawie.

⁶⁷ Na soborze laodycejskim (około roku 360) Apokalipsa została cichaczem usunięta ze świętego kanonu za staraniem azjatyckich Kościołów, do których pierwotnie była adresowana; możemy się też dowiedzieć ze skargi Sulpicjusza Sewera, że orzeczenie to zostało aprobowane przez większość chrześcijan owego czasu. Dla jakich więc przyczyn Apokalipsę tak powszechnie przyjmują obecnie Kościół grecki i rzymski oraz wyznania protestanckie? Można wymienić następujące: 1. Grecy w szóstym stuleciu znaleźli się pod wpływem szalbierza, który przybrał miano Dionizjusza Areopagity. 2. Słuszne przewidywanie, że gramatycy mogą stać się ważniejsi od teologów, skłoniło sobór trydencki do nadania pieczęci nieomylności wszystkim księgom Pisma Świętego, zawartym w łacińskiej Wulgacie, do której Apokalipsa została szczęśliwie włączona (Fra Paolo, Istoria del Concilio Tridentino, II). 3. Korzyść płynąca z faktu, że te proroctwa można było obrócić przeciw Rzymowi, natchnęła protestantów niezwykłym poszanowaniem dla tak pożytecznego sojusznika. Zob. pomysłowe i wykwintne rozważania obecnego biskupa Lichfieldu na ten niezbyt wdzięczny temat.

⁶⁸ Laktancjusz (Divinarum institutionum, VII, 15 i n.) daje posępną wizję przyszłych wydarzeń z dużą werwą i swadą.

⁶⁹ Na ten temat każdy wybredny czytelnik zapozna się z przyjemnością z częścią III dzieła Burneta, Sacred Theory. Filozofia, Pismo Święte i podania zlewają się tam w jeden wspaniały system, a w jego opisie autor wykazuje się siłą fantazji nieustępującą fantazji samego Miltona.

⁷⁰ A jednak mimo różnic języka indywidualnych autorów potępienie to wciąż wchodzi w skład oficjalnej doktryny wszystkich Kościołów chrześcijańskich, a nawet nasz własny Kościół anglikański nie może zaprzeczyć konkluzjom wypływającym z artykułów VII i XVIII. Janseniści, którzy tak pilnie przestudiowali pisma ojców, hołdują temu poglądowi ze szczególną gorliwością, zaś uczony pan de Tillemont nigdy nie przepuszcza ani jednemu cnotliwemu cesarzowi, nie skazując go na potępienie. Zwingli jest przypuszczalnie jedynym przywódcą stronnictwa, który zajął bardziej łagodne stanowisko, lecz dotknął on tym zarówno luteranów, jak i katolików. Zob. Bossuet, Histoire des variations des Églises Protestantes, II, 19–22.

⁷¹ Justyn i Klemens z Aleksandrii przyznają, że niektórzy filozofowie zostali oświeceni przez Logos, lecz mieszają ze sobą podwójny sens tego słowa: jako ludzkiego rozumu i Słowa Bożego.

⁷² Tertulian, De spectaculis, 30. Celem upewnienia się co do wielkości autorytetu, jaki uzyskał gorliwy Afrykanin, wystarczy powołać się na świadectwo Cypriana, doktora i przewodnika wszystkich zachodnich Kościołów (Prudencjusz, Hymn XIII, 100). Ilekroć zabierał się do swych codziennych studiów nad pismami Tertuliana, zwykł mawiać: „Da mihi magistrum” („daj mi mego mistrza”). Hieronim, O sławnych mężach, t. II, 53.

⁷³ Nie bacząc na uniki dr. Middletona, jest rzeczą niemożliwą przeoczyć wyraźne ślady wizji i natchnień u ojców apostołów.

⁷⁴ Ireneusz, Adversus haereses, Proem. Dr Middleton (Free Inquiry) zauważa, że z obrony tego cudu, jako najtrudniejszej, najwcześniej zrezygnowano; odpowiada to jego hipotezie.

⁷⁵ Atenagoras, Legatio; Justyn Męczennik, Cohortatio ad gentes; Tertulian, De praescriptionibus haereticorum, Adversus Marcionem, IV. Te sceny były podobne do proroczych furii, o których Cycero (O naturze bogów, II, 54) wyrażał się z takim brakiem szacunku.

⁷⁶ Tertulian (Apologetyk, 23) rzuca śmiałe wyzwanie pogańskim urzędnikom. Z pierwotnych cudownych obrzędów protestanci przejęli jedynie obrzęd egzorcyzmów.

⁷⁷ Ireneusz, op. cit., II, 56, 57; V, 6. Pan Dodwell (Dissertatio ad Irenaeum, II, 42) dochodzi do wniosku, że wiek drugi bardziej jeszcze obfitował w cuda niż wiek pierwszy.

⁷⁸ Teofil, Trzy księgi do Autolika, I.

⁷⁹ Dr Middleton wydał swój Wstęp w 1747 r., a Free Inquiry w 1749, zaś przed śmiercią, która nastąpiła w roku 1750, przygotował obronę tej książki przeciw atakom licznych przeciwników.

⁸⁰ Uniwersytet Oksfordzki nadawał stopnie naukowe jego przeciwnikom. Z oburzenia wyrażanego przez Mosheima możemy wnioskować o poglądach uczonych luterańskich.

⁸¹ Wydaje się rzeczą godną uwagi, że Bernard z Clairvaux, który opisuje tyle cudów swego przyjaciela, św. Malachiasza, nigdy nie wspomina swych własnych cudów, o których pamięć z kolei została starannie przekazana przez  j e g o  towarzyszy i uczniów. Czy w długiej historii Kościoła znaleźć można choćby jeden przykład świętego, który by twierdził o sobie, że posiada umiejętność czynienia cudów?

⁸² Protestanci najczęściej umieszczają je w czasie nawrócenia Konstantyna. Co rozumniejsi uczeni Kościoła nie chcą uznać cudów wieku czwartego, zaś bardziej łatwowierni nie chcą odrzucić cudów wieku piątego.

⁸³ Zarzuty Celsusa i Juliana, wraz z obroną ojców, zostały bezstronnie przedstawione przez Spanheima w Commentaire sur les Césars de Julien.

⁸⁴ Pliniusz Mł., List X, 97.

⁸⁵ Tertulian, Apologetyk, 44; dodaje on jednak z pewnym wahaniem: „Aut si [et] aliud, iam non Christianus”.

⁸⁶ Filozof Peregrinus (którego życie i śmierć opisał w sposób tak zajmujący Lukian) wykorzystywał przez długi czas łatwowierność i prostotę azjatyckich chrześcijan.

⁸⁷ Por. bardzo rozsądną rozprawę Barbeyraca, La morale des Pères.

⁸⁸ Laktancjusz, Divinarum institutionum, VI, 20–22.

⁸⁹ Por. dzieło Klemensa z Aleksandrii, zatytułowane Wychowawca, które zawiera rudymenta etyki, tak jak ich nauczano w najsłynniejszych szkołach chrześcijańskich.

⁹⁰ Tertulian, De spectaculis, 23; Klemens z Aleksandrii, Wychowawca, III, 8.

⁹¹ Beausobre, Histoire critique du manichéisme, VII, 3. Justyn, Grzegorz z Nyssy, Augustyn i in. silnie przychylali się do tej opinii.

⁹² Niektórzy heretycy-gnostycy byli bardziej konsekwentni, odrzucając całkowicie instytucję małżeństwa.

⁹³ Por. łańcuch tradycji od Justyna Męczennika do Hieronima, Barbeyrac, Morale des Pères, IV, 6–26.

⁹⁴ Por. wielce ciekawą rozprawę o westalkach – w Mémoires de l’Académie des Inscriptions, t. IV. Mimo że te dziewice obdarowywano zaszczytami i nagrodami, było trudno znaleźć dostateczną ich liczbę; także obawa przed straszliwą śmiercią nie stanowiła dostatecznego hamulca dla niewstrzemięźliwości.

⁹⁵ „Cupiditatem procreandi aut unam scimus aut nullam”. Minucjusz Feliks, 31; Justyn, Apologia I; Atenagoras, Legatio, 28; Tertulian, De cultu feminarum, II.

⁹⁶ Euzebiusz, VI, 8. Zanim sława Orygenesa zaczęła wzniecać sprzeciw i prześladowania, ta niezwykła praktyka budziła raczej podziw aniżeli potępienie. Jeśli weźmiemy pod uwagę, że zwykł on głosić alegoryczne pojmowanie Pisma Świętego, wydaje się niefortunne, że właśnie w tej jednej sprawie przyjmował literę Pisma dosłownie.

⁹⁷ Cyprian, Epist., 4; Dodwell, Dissertat. Cyprianic., III. Założyciela zakonu w Fontevrault oskarżono dużo później, że lekkomyślnie próbował wprowadzić coś w rodzaju tej praktyki. Bayle zabawia siebie i czytelników rozważaniami na ten delikatny temat.

⁹⁸ Dupin (Bibliothèque ecclésiastique, t. I) podaje dość szczególną relację z dialogu dziesięciu dziewic, ułożonego przez Metodiusza, biskupa Tyru, i zawierającego przesadną pochwałę dziewictwa.

⁹⁹ Już w drugim wieku asceci publicznie proklamowali swe intencje umartwiania ciała i wstrzymywania się od spożycia mięsa i wina (Mosheim).

¹⁰⁰ Por. Morale des Pères. Te pokojowe zasady zostały wskrzeszone – od czasów Reformacji, przez socynianów, nowoczesnych anabaptystów i kwakrów. Barclay, apologeta religii kwakierskiej, bronił swych braci, powołując się na autorytet pierwotnych chrześcijan.

¹⁰¹ Tertulian, Apologetyk, 21; De idololatria, 17, 18; Orygenes, Contra Celsum, t. I, 33; t. VII, t. VIII.

¹⁰² Tertulian (De corona militis, 11) doradzał w takim wypadku dezercję. Jeśli tego rodzaju rady docierały do powszechnej świadomości, nie mogło to usposabiać przychylnie cesarzy do społeczności chrześcijańskiej.

¹⁰³ Na podstawie opisu, dość wprawdzie okaleczonego, Orygenesa (VIII) stwierdzić można, że jego przeciwnik Celsus przedstawił swe obiekcje z dużą siłą i szczerością.

¹⁰⁴ Partia arystokratyczna we Francji, podobnie jak i w Anglii, podtrzymywała usilnie zasadę boskiego pochodzenia instytucji biskupów. Natomiast kalwińscy prezbiterowie nie znosili zwierzchnika; zaś biskup rzymski nie chciał uznawać innych biskupów za sobie równych. Por. Fra Paolo.

¹⁰⁵ W przedstawieniu hierarchii chrześcijańskiej szedłem przeważnie śladami bezstronnego uczonego i pisarza – Mosheima.

¹⁰⁶ O prorokach pierwotnego Kościoła – por. Mosheim, Dissertationes ad Hist. Eccl., pertinentes, t. II.

¹⁰⁷ Por. listy św. Pawła i Klemensa do Koryntian.

¹⁰⁸ Hooker, Ecclesiastical Policy, VII.

¹⁰⁹ Por. Hieronim, ad Titum, I, i Listy, 146, t. I, oraz wymyślną apologię Blondela, Pro sententia Hieronymi. Opis pierwotnego stanowiska biskupa i prezbiterów Aleksandrii, pióra Hieronima, znajduje swe potwierdzenie u patriarchy Eutychiusza (Annal., t. I), którego świadectwa nie umiałbym odrzucić mimo wszystko, co mu zarzuca uczony Pearson w swych Vindiciae Ignatianae, cz. I, 11.

¹¹⁰ Zob. wstęp do Apokalipsy. Biskupi pod nazwą „aniołów” zostali już ustanowieni w siedmiu miastach Azji. A jednak list Klemensa (prawdopodobnie równie starej daty) nie naprowadza nas na jakiekolwiek ślady tej instytucji w Koryncie lub w Rzymie.

¹¹¹ „Nulla Ecclesia sine Episcopo” – był to jednocześnie fakt i zasada od czasów Tertuliana i Ireneusza.

¹¹² Po przebrnięciu przez trudności pierwszego wieku znajdujemy rządy biskupie ustanowione wszędzie – do czasu gdy obalił je republikański geniusz szwajcarskich i niemieckich reformatorów.

¹¹³ Zob. Mosheim – o pierwszym i drugim wieku. Ignacy (w liście do Smyrneńczyków, rozdz. 8 i n.) lubuje się w wywyższaniu godności biskupiej. Le Clerc (Hist. eccl.) surowo osądza jego postępowanie. Mosheim, stosując ostrzejsze kryteria badawcze, podejrzewa, że nawet mniejsze listy są zafałszowane.

¹¹⁴ „Nonne et Laici sacerdotes sumus?” (Tertulian, De monogamia et de exhortatione castitatis, rozdz. 7). Jako że serce ludzkie zawsze jest takie samo, niektóre uwagi pana Humе’а na temat entuzjazmu (Eseje, t. I.) mogą się stosować nawet do prawdziwego natchnienia.

¹¹⁵ Acta Concil. Carthag, apud Cyprian. W soborze tym brało udział 87 biskupów z prowincji Mauretanii, Numidii i Afryki, a towarzyszyli im niektórzy prezbiterowie i diakoni; „praesente plebis maxima parte”.

¹¹⁶ „Aguntur praeterea per Graecias illas, certis in locis concilia, etc.”. Tertulian, De ieiunio adversus psychicos, 13. Afrykańczyk pisze o tym jako o instytucji nowej i obcego pochodzenia. Stowarzyszenie chrześcijańskich Kościołów ze znajomością rzeczy opisuje Mosheim.

¹¹⁷ Cyprian w swej podziwianej rozprawie De unitate Ecclesiae.

¹¹⁸ Możemy powołać się na cały charakter postępowania Cypriana, na sens jego doktryny i listów. Le Clerc w swym krótkim żywocie Cypriana (Bibliothèque universelle, t. XII) obnażył go z dużą swobodą i precyzją.

¹¹⁹ Jeśli Novatus, Felicissimus i inni, których biskup Kartaginy wygnał ze swego Kościoła i z Afryki, nie byli najnikczemniejszymi potworami, znaczyłoby to, że gorliwość Cypriana brała chyba czasami górę nad umiłowaniem prawdy. Bezstronnie opisuje te niejasne spory Mosheim.

¹²⁰ Mosheim; Dupin, Antiquae Eccl. Disciplin.

¹²¹ Tertulian, polemizując z heretykami w odrębnej rozprawie, bronił praw nabytych, które rościły sobie poszczególne Kościoły apostolskie.

¹²² Wersja o podróży św. Piotra do Rzymu, której wzmianki znaleźć można u większości starożytnych autorów (por. Euzebiusz, II, 25), była utrzymywana przez wszystkich katolików i uznawana przez niektórych protestantów (por. Pearson i Dodwell, De success, episcop. Roman.). Zaatakował ją jednak z niezwykłą siłą Spanheim (Miscellanea sacra, III, 3). Według ojca Hardouina mnisi trzynastego wieku, którzy ułożyli tę Eneidę, przedstawiali świętego Piotra pod alegoryczną postacią bohatera trojańskiego.

¹²³ Jedynie w języku francuskim słynna aluzja do imienia świętego Piotra wypada dobrze: „Tu es Pierre, et sur cette pierr”; wypada to jednak chropawo w języku greckim, łacińskim i in., a jest zupełnie niezrozumiałe w tłumaczeniu na języki germańskie.

¹²⁴ Ireneusz, Adversus haereses, III, 3; Tertulian, Pr. haer., 36; Cyprian, Epist., 27, 55, 71, 75. Le Clerc (Hist. eccl.) i Mosheim trudzą się nad wyjaśnieniem tych tekstów, lecz nieścisły i retoryczny styl ojców wydaje się sprzyjać roszczeniom Rzymu.

¹²⁵ Por. ostra epistoła Firmilianusa, biskupa Cezarei, do Stefana, biskupa Rzymu (apud Cyprianum, Epist. 75).

¹²⁶ W sprawie dysputy na temat ponownego chrztu heretyków – por. listy Cypriana i ks. VII Euzebiusza.

¹²⁷ O genezie tych pojęć – zob. Mosheim i Spanheim, Hist. Eccl. Rozróżnienie clerus i laicus powstało jeszcze przed czasami Tertuliana.

¹²⁸ Obraz wspólnoty zarysowany przez Platona jest doskonalszy od wyobrażeń na ten temat sir Tomasza Моrе’а w jego Utopii. Wspólnota kobiet i dóbr doczesnych wydaje się nieodłącznym składnikiem tego systemu.

¹²⁹ Józef Flawiusz, Starożytności żydowskie, XVIII [1, § 5]; Filon, De vita contemplativa.

¹³⁰ Dzieje Apostolskie, rozdz. 2, 4, 5 – z komentarzem Grotiusa. Mosheim w odrębnej pracy rozprawia się z tą pospolitą opinią, lecz jego argumenty kuleją.

¹³¹ Justyn Męczennik, Apologia I, 89; Tertulian, Apologetyk, 39.

¹³² Ireneusz, Adversus haereses, IV, 26, 34; Orygenes, Num. Нот., 11; Cyprian, De unitate Ecclesiae, II, 34, 35 – z przypisami Coteliera. Konstytucje Apostolskie wprowadzają ten nakaz boski, określając kapłanów jako postawionych ponad królem, tak jak dusza góruje nad ciałem. Wśród artykułów podlegających dziesięcinie wymienione są zboże, wino, oliwa i wełna. Na ten interesujący temat piszą dwaj różni charakterem pisarze: Prideaux w Historii dziesięciu i Fra Paolo w Delle materie beneficiarie.

¹³³ Pogląd, który przeważał około roku tysięcznego, prowadził do tych samych rezultatów. Większość ofiarodawców daje następujące wytłumaczenie swych pobudek: „appropinquante mundi fine”. (Mosheim, General History of the Church, t. I).

¹³⁴ Tum summa сurа est fratribus

(Ut sermo testatur loquax)

Offerre fundis venditis

Sestertiorum millia.

Addicta avorum praedia

Foedis sub auctionibus,

Successor exheres gemit,

Sanctis egens parentibus.

Haec occuluntur abditis

Ecclesiarum in angulis.

Et summa pietas creditur

Nudare dulces liberos.

Prudencjusz, Peri stephanon, Hymn 2 [w. 73 i n.].

Późniejsze postępowanie diakona Wawrzyńca dowodzi tylko, jak dobrze gospodarowano majątkiem rzymskiego Kościoła, który niewątpliwie był bardzo znaczny. Niemniej Fra Paolo (3) wydaje się przesadzać, gdy przypuszcza, że następcy Kommodusa prześladowali chrześcijan z pobudek własnej chciwości lub chciwości swoich prefektów pretoriańskich.

¹³⁵ Cyprian, Epist., 62.

¹³⁶ Tertulian, Pr. haer., 30.

¹³⁷ Dioklecjan wydał reskrypt, stanowiący jedynie nowe sformułowanie starego prawa: „Collegium, si nullo speciali privilegio subnixum sit, haereditatem capere non posse, dubium non est”. Fra Paolo (4) sądzi, że to postanowienie było zaniedbywane od czasów Waleriana.

¹³⁸ HCR [Lampridiusz, Aleksander Sewer, 49]. Chodziło o grunt będący własnością publiczną, o który chrześcijanie spierali się z cechеm rzeźników.

¹³⁹ Konstytucje Apostolskie, II, 35.

¹⁴⁰ Cyprian, De lapsis; Epist., 65. Oskarżenia te zostały potwierdzone przez 19. i 20. kanon soboru w Illiberis.

¹⁴¹ Zob. apologie Justyna, Tertuliana i in.

¹⁴² Bogactwo chrześcijan rzymskich i ich hojność w stosunku do braci w najbardziej odległych miejscach dziękczynnie wysławia Dionizjusz z Koryntu (apud Euseb., IV, 23).

¹⁴³ Lukian, de morte Peregrini, 13. Julian (Epist., 49) wydaje się dotknięty w swych uczuciach faktem, że dobroczynność chrześcijańska służy nie tylko swym własnym, lecz także i pogańskim ubogim.

¹⁴⁴ Takim przynajmniej było chwalebne postępowanie nowszych misjonarzy, którzy zetknęli się z podobnymi okolicznościami. Ponad trzy tysiące noworodków porzuca się rocznie na ulicach Pekinu (Lecomte, Mémoires sur la Chine i Recherches sur les Chinois et les Egyptiens, t. I).

¹⁴⁵ Montaniści i nowacjanie, którzy hołdowali temu poglądowi z największą surowością i uporem, sami w końcu zostali wyklęci jako heretycy; por. uczone i obszerne dzieło Mosheima, Secul., II i III.

¹⁴⁶ Dionysius apud Euseb., IV, 23; Cyprian, De lapsis.

¹⁴⁷ Cave, Primitive Christianity, cz. III, 5. Wielbiciele dawnych czasów żałują zaniku tej publicznej pokuty.

¹⁴⁸ Zob. Dupin, Bibliothèque ecclésiastique, t. II; przedstawia on krótko, lecz w zrozumiały sposób postanowienia tych soborów, które zebrały się w pierwszych chwilach spokoju po prześladowaniach Dioklecjana. Prześladowania te były znacznie słabsze w Hiszpanii aniżeli w Galacji, a ta różnica może w pewnym stopniu tłumaczyć różnice postanowień.

¹⁴⁹ Cyprian, Epist., 59.

¹⁵⁰ Sztuczki, sposoby i grzeszki kapłanów syryjskiej bogini są bardzo dowcipnie opisane przez Apulejusza w ósmej księdze jego Metamorfoz.

¹⁵¹ Taki charakter miał urząd azjarchy; częste wzmianki o nim znajdujemy u Arystydesa, w inskrypcjach etc. Było to stanowisko obsadzone na drodze wyboru i rokrocznie. Tylko najpróżniejsi spośród obywateli mogli pragnąć tego zaszczytu, a tylko najbogatsi mogli podołać wydatkom. Zob. Patres Apostolici [Epist. Eccl. Smyrn. de Martyrio Polycarpi, 12], z jaką obojętnością Filip Azjarcha odnosił się do męczeństwa Polikarpa. Podobnie istniały urzędy bityniarchów, lycjarchów i in.

¹⁵² Nowocześni badacze nie są skłonni uwierzyć w to, co prawie jednomyślnie utrzymują ojcowie, że św. Mateusz ułożył Ewangelię w j. hebrajskim, z której pozostało jedynie greckie tłumaczenie. A jednak odrzucanie tego świadectwa ojców wydaje się niebezpieczne.

¹⁵³ Za panowania Nerona i Domicjana – w Aleksandrii, Antiochii, Rzymie i Efezie. Por. Mill, Prolegomena ad Nov. Testament., oraz obiektywny w treści i obszerny zbiór dr. Lardnera, t. XV.

¹⁵⁴ Alogianie (Epifaniusz, Adversus haereres, 51) zaprzeczali prawdziwości Apokalipsy, ponieważ Kościół w Tiatirze jeszcze wówczas nie istniał. Epifaniusz, uznając ten zarzut, znajduje jednak wyjście z owej trudności za pomocą pomysłowego przypuszczenia, że św. Jan pisał w proroczym nawiedzeniu. Por. Abauzit, Discours sur l’Apocalypse.

¹⁵⁵ Listy św. Ignacego i Dionizjusza z Koryntu (apud Euseb., IV, 23) wymieniają wiele Kościołów w Azji i Grecji. Wydaje się, że Kościół ateński był jednym z najmniej kwitnących.

¹⁵⁶ Lukian, Aleksander, czyli rzekomy prorok, 25. Chrześcijaństwo było chyba rozpowszechnione w Poncie bardzo nierównomiernie, jeśli jeszcze w połowie III w. w rozległej diecezji Neocezarei znalazło się nie więcej niż siedemnastu wiernych. Por. Tillemont, Mémoires ecclésiastiques, t. IV, wg Bazylego i Grzegorza z Nyssy, którzy pochodzili z Kapadocji.

¹⁵⁷ Według starożytnych Jezus Chrystus został ukrzyżowany za konsulatu obu Geminusów w 29 r. naszej ery. Pliniusz został wysłany do Bitynii (wg Pagiego) w 110 roku.

¹⁵⁸ Pliniusz Mł., Listy, X, 97.

¹⁵⁹ Chryzostom, Opera, t. II.

¹⁶⁰ Joannes Malalas, t. II. Wyciąga on te same wnioski w odniesieniu do liczby ludności Antiochii.

¹⁶¹ Chryzostom, t. I. Znajomość tych tekstów, choć nie wniosków z nich wysnutych, zawdzięczam uczonemu dr. Lardnerowi, Credibility of the Gospel History, t. XII.

¹⁶² Basnage, Histoire des Juifs, II, 20–23, zbadał w duchu najskrupulatniejszej krytyki traktat Filona opisujący terapeutów. Udowodniwszy, że traktat ten powstał jeszcze za czasów Augusta, Basnage wykazał – wbrew Euzebiuszowi (II, 17) i całej gromadzie nowoczesnych katolickich autorów – że terapeuci nie byli ani chrześcijanami, ani mnichami. Jest jednak prawdopodobne, że zmienili oni swą nazwę, a zachowując obyczaje, przyjęli jedynie kilka nowych artykułów wiary i stopniowo stali się ojcami egipskich ascetów.

¹⁶³ Por. list Hadriana w HCR [Wopiskus, Saturninus, 1].

¹⁶⁴ W sprawie sukcesji biskupów aleksandryjskich – zob. Historię Renaudota, s. 24 i n. Ten ciekawy fakt został odnotowany w pismach patriarchy Eutychiusza (Annal., t. I), a jego bezpośrednie świadectwo stanowić może wystarczającą odpowiedź na wszystkie zarzuty, które biskup Pearson wysunął w Vindiciae Ignatianae.

¹⁶⁵ Ammianus Marcellinus, XXII, 16.

¹⁶⁶ Orygenes, Contra Celsum, t. I, 52.

¹⁶⁷ „Ingens multitudo” – oto słowa Tacyta, XV, 44.

¹⁶⁸ Liwiusz, XXXIX, 13, 15–17. Nic nie może przewyższyć zgrozy i oburzenia, jakie opanowały senat po wykryciu bachanaliów, których zepsucie opisał, może przesadnie, Liwiusz.

¹⁶⁹ Euzebiusz, VI, 43. Tłumacz łaciński (de Valois) uważał za stosowne zmniejszyć liczbę prezbiterów do 44.

¹⁷⁰ Ów stosunek liczbowy prezbiterów oraz ubogich do reszty ludności został po raz pierwszy obliczony przez Burneta (Travels into Italy, s. 168), a potwierdził jego obliczenia Moyle (t. II, s. 151). Obaj nie znali tekstu Chryzostoma, który przemienia ich domniemania nieomal w fakt.

¹⁷¹ „Serius trans Alpes, religione Dei suscepta”. Sulpicjusz Sewer, II. O Afryce – por. Tertulian, Ad. Scapulam, 3. Istnieje mniemanie, że scyliccy męczennicy byli pierwszymi (Acta Sincera Martyrum Ruinarta). Jeden z przeciwników Apulejusza wydaje się chrześcijaninem, Apologia.

¹⁷² „Tum primum intra Gallias martyria visa”. Sulpicjusz Sewer, ibid. Byli to słynni męczennicy z Lyonu. Zob. Euzebiusz, t. 1; Tillemont, Mémoires ecclésiastiques, t. II. Według donatystów, których twierdzenia milczeniem potwierdza Augustyn, Afryka była ostatnią z prowincji, które przyjęły Ewangelię. Tillemont, t. VI, cz. 1.

¹⁷³ „Rarae in aliquibus civitatibus ecclesiae, paucorum Christianorum devotione, resurgerent”. Acta Sincera Martyrum; Grzegorz z Tours, I, 28; Mosheim. Istnieją powody, by sądzić, że na początku czwartego stulecia późniejsze rozległe diecezje Leodium, Trewiru i Kolonii stanowiły jedno biskupstwo, niedawno powstałe. Por. Tillemont, t. VI, cz. I.

¹⁷⁴ Data Apologii Tertuliana została ustalona przez Mosheima na rok 198.

¹⁷⁵ W piątym wieku było niewiele osób, które chciałyby lub ważyły się wątpić, że Józef z Arymatei założył klasztor w Glastonbury lub że Dionizjusz Areopagita przedkładał Paryż jako miejsce pobytu nad Ateny.

¹⁷⁶ Ta zdumiewająca przemiana dokonała się w dziewiątym wieku. Por. dzieło Mariany (Hist. Hisp., t. I, ks. VII, 13), który w każdym sensie naśladuje Liwiusza; oraz uczciwe badania legendy św. Jakuba w dziele dr. Geddesa, Miscellanies, t. II.

¹⁷⁷ Justyn Męczennik, Dialog z Żydem Tryfonem [117]. Ireneusz, Adversus haereses, I, 10; Tertulian, adv. Jud., 7. Por. Mosheim.

¹⁷⁸ Por. Mosheim – wiek czwarty w jego Historii Kościoła. Wiele okoliczności, choć bardzo niejasnych, towarzyszących nawróceniu Iberii i Armenii, można znaleźć u Mojżesza z Chorene [Hist. Armen.], II, 78–89.

¹⁷⁹ Według Tertuliana wiara chrześcijańska przedostała się do tych części Brytanii, których nie dosięgała siła rzymskiego oręża. Około sto lat później przypisuje się Osjanowi, synowi Fingala, że będąc już bardzo starym człowiekiem, wdał się w dysputę z jednym z cudzoziemskich misjonarzy; dysputa ta została zachowana w poemacie ułożonym w języku celtyckim. Por. rozprawa pana Macphersona, O starożytności Poematów Osjana, 10.

¹⁸⁰ Gotowie, którzy splądrowali Azję za panowania Galiena, uprowadzili z sobą wielką liczbę jeńców; niektórzy z nich byli chrześcijanami i stali się misjonarzami. Por. Tillemont, Mémoires ecclésiastiques, t. IV, 44.

¹⁸¹ Legenda Abgarusa, jakkolwiek fantastyczna, dostarcza rozstrzygającego dowodu, że niewiele lat przed napisaniem przez Euzebiusza jego historii większość mieszkańców Edessy przyjęła chrześcijaństwo. Ich rywale, mieszkańcy Carrae, stali po stronie pogaństwa jeszcze w szóstym stuleciu.

¹⁸² Według Bardesanesa (apud Euseb., Praepar. Evangel.) było nieco chrześcijan w Persji przed końcem drugiego wieku; za czasów Konstantyna (por. jego list do Szapura, Euzeb., Vita Const., IV, 13) utworzyli oni kwitnącą gminę kościelną. Por Beausobre, Histoire critique du manichéisme, t. I, oraz Bibliotheca Orientalis, wyd. Assemani.

¹⁸³ Orygenes, Contra Celsum, VIII, 69.

¹⁸⁴ Minucjusz Feliks [wyd. z 1652 r.] z przypisami Wowerusa; Orygenes, Contra Celsum, III; Julian wg Cyryla, VI, wyd. Spanheim.

¹⁸⁵ Euzeubiusz, Hist. Eccl., IV, 3; Hieronim, Epist., 70, t. I.

¹⁸⁶ Historia ta jest ładnie opowiedziana w Dialogach Justyna. Tillemont (Mém. eccl., t. II), który ją za nim przytacza, jest pewny, że stary człowiek był aniołem w przebraniu.

¹⁸⁷ Euzebiusz, V. 28. Wolno mieć nadzieję, że nikt oprócz heretyków nie dał powodu do skargi Celsusa (Orygenes, 27, 411), iż chrześcijanie wciąż poprawiają i zmieniają teksty swoich Ewangelii.

¹⁸⁸ Pilniusz Mł., Listy, X, 97. „Fuerunt alii similis amentiae, cives Romani... Multi enim omnis aetatis,  o m n i s   o r d i n i s,  untriusque sexus, et iam vocantur in periculum et vocabuntur”.

¹⁸⁹ Tertulian, Ad Scapulam. Lecz nawet w swej retorycznej przesadzie nie wyszedł on poza jedną dziesiątą, szacując liczbę chrześcijan w stosunku do całej ludności Kartaginy.

¹⁹⁰ Cyprian, Epist., 80.

¹⁹¹ Dr Lardner w pierwszym i drugim tomie swego zbioru żydowskich i chrześcijańskich świadectw przytacza m.in. opinie Pliniusza Młodszego, Tacyta, Galiena, Marka Antonina i – być może – Epikteta (jest bowiem wątpliwe, czy ten filozof miał na myśli chrześcijan). Nowa sekta nie została zupełnie zauważona przez Senekę, Pliniusza Starszego i Plutarcha.

¹⁹² Gdyby słynne proroctwo siedemdziesięciu tygodni było skierowane do rzymskiego filozofa, czy nie odpowiedziałby on słowami Cycerona: „Quae tandemista auguratio est, annorum potius quam aut mensium aut dierum?”. De divinatione, II 30. Proszę zauważyć, z jakim brakiem szacunku Lukian (Aleksander, czyli rzekomy prorok, 13) i jego przyjaciel Celsus (apud Origen., VII, 14) wyrażają się o hebrajskich prorokach.

¹⁹³ Filozofowie, którzy kpili z pradawnych przepowiedni Sybilli, łatwo odkryliby żydowskie i chrześcijańskie fałszerstwa, które z takim tryumfem cytowali ojcowie, od Justyna Męczennika do Laktancjusza. Gdy wersety sybilińskie spełniły przeznaczone sobie zadanie, zostały one, podobnie jak doktryna Millenium, odłożone do lamusa. Chrześcijańska Sybilla wyznaczyła – raczej niefortunnie – datę zburzenia Rzymu na rok 195, A.U.C. 948[I].

¹⁹⁴ Ojcowie, tak jak ich rozciąga w szyku bojowym Dom Calmet (Dissertations sur la Bible, t. III, s. 295–308), wydają się pokrywać ciemnościami całą kulę ziemską, a w ich ślady idzie większość nowoczesnych pisarzy.

¹⁹⁵ Origen, ad Matth., 27 i niektórzy nowsi badacze, Beda, Le Clerc, Lardner i in., pragną ograniczyć to zjawisko do Judei.

¹⁹⁶ Głośny tekst Flegona słusznie się już dziś odrzuca. Gdy Terturlian (Apologetyk, 21) zapewnia pogan, że wzmianka o cudzie znajduje się w Arcana vestra (a nie w Archiva), ma on zapewne na myśli wersety sybilińskie, które powtarzają dokładnie słowa Ewangelii.

¹⁹⁷ Seneka Mł., Quaestiones naturales, I, 15; VI, 1; VII, 17; Pliniusz St., II.

¹⁹⁸ Pliniusz St., 30.

¹⁹⁹ Wergiliusz, Georgiki, I, 466; Tibullus, II, 5, 75; Owidiusz, Przemiany, XV, 782; Lukan, Pharsalia, I, 535. Ostatni z tych poetów umieszcza ów cud w okresie przed wybuchem wojny domowej.

²⁰⁰ Zob. List otwarty Marka Antonina w Starożytnościach żydowskich (XIV, 12, §3) Józefa [Flawiusza]; Plutarch, Cezar, 69; Appian, Bellum civile, IV; Kasjusz Dion, XLV [17]; Julius Obsequens, 128, którego mała rozprawa jest wyciągiem o cudach z dzieła Liwiusza.