Crouch End, Londyn

Butelka wina. Rodzinna paka nachos i słoik pikantnej salsy. Obok paczka papierosów (wiem, wiem). Deszcz bębniący o szyby. I książka.

Czy może być coś piękniejszego?

Morderstwa w Somerset były dziewiątym tomem lubianej i popularnej na całym świecie serii o Atticusie Pündzie. Gdy otworzyłam tę powieść po raz pierwszy, w ów deszczowy, sierpniowy wieczór, była ledwie wydrukiem komputerowym, ja zaś miałam ją zredagować przed publikacją. Przede wszystkim jednak zamierzałam się nią cieszyć. Pamiętam, że gdy wróciłam do domu, poszłam od razu do kuchni, wybrałam z lodówki parę rzeczy i położyłam na tacy. Rozebrałam się i zostawiłam ubranie na podłodze – mieszkanie i tak przypominało wysypisko. Wzięłam prysznic, wytarłam się i włożyłam ogromny T-shirt z myszą Maisie, który dostałam od kogoś podczas targów książki w Bolonii. Było zbyt wcześnie, by kłaść się do łóżka, ale rzuciłam się na zmiętą pościel, niesprzątniętą po ostatniej nocy. Nie zawsze tak żyję, ale chłopak nie zaglądał do mnie od sześciu tygodni i w tej samotności świadomie obniżyłam loty. W bałaganie jest coś pocieszającego, szczególnie gdy nie ma nikogo, kto mógłby się nań skarżyć.

Prawdę mówiąc, nie cierpię tego słowa. Chłopak. Zwłaszcza gdy odnosi się do pięćdziesięciodwuletniego faceta po dwóch rozwodach. Kłopot w tym, że angielszczyzna nie daje nam wielkiego wyboru w tej materii. Andreas nie był przecież moim partnerem. Nie widywaliśmy się na tyle regularnie, by tak o sobie mówić. Zatem mój kochanek? Moja druga połówka? Nigdy nie lubiłam tych określeń, choć z różnych powodów. Pochodził z Krety. Uczył klasycznej greki w Westminster School i wynajmował mieszkanie w Maida Vale, niezbyt daleko ode mnie. Zastanawialiśmy się kiedyś, czy nie zamieszkać razem, ale zwyciężyła obawa, że to zabije nasz związek. To dlatego, choć miałam całą szafę jego ubrań, często się zdarzało, że nie miałam Andreasa. I właśnie tak było tym razem. Poleciał na wakacje do domu, do bliskich: rodziców, owdowiałej babki, dwóch nastoletnich synów i brata byłej żony. Wszyscy mieszkali pod jednym dachem, w jednym z owych skomplikowanych układów, które Grecy najwyraźniej sobie upodobali. Wiedziałam, że wraca we wtorek, dzień przed rozpoczęciem roku szkolnego; mieliśmy się zobaczyć dopiero w następny weekend.

Byłam więc sama w moim mieszkaniu w Crouch End, rozciągniętym ponad piwnicami i parterem wiktoriańskiego domu przy Clifton Road, mniej więcej kwadrans spacerem od stacji metra Highgate. Przypuszczalnie była to jedyna sensowna inwestycja w moim życiu. Lubiłam to mieszkanie. Było zaciszne i wygodne; miałam nawet ogródek do spółki z choreografem z parteru, wiecznie nieobecnym. Naturalnie wraz ze mną zamieszkał tam mój przerośnięty księgozbiór – przepełnione półki, wszystkie, co do jednej, uginały się pod ciężarem książek i książek leżących na książkach. Mniejszą sypialnię zamieniłam w gabinet, ale nawet nie próbowałam pracować w domu. Częściej urzędował tam Andreas – jeśli akurat był przy mnie.

Otworzyłam wino. Zdjęłam zakrętkę z salsy. Zapaliłam papierosa. I zaczęłam czytać książkę, tak jak ty w tej chwili. Zanim jednak zaczniesz na dobre, jestem ci winna ostrzeżenie.

Ta książka odmieniła moje życie.

Z pewnością czytałeś już takie deklaracje. Z zażenowaniem przyznaję, że sama umieściłam podobną na okładce pierwszej powieści, którą opracowałam, a był to bardzo przeciętny thriller rozgrywający się w czasie drugiej wojny światowej. Nie pamiętam nawet, czyje to były słowa, ale jedno jest pewne: tamta książka odmieniłaby czyjeś życie, tylko gdyby spadła mu na głowę. Zatem czy można wierzyć w prawdziwość takich szumnych zapowiedzi? Pamiętam, że jako dziewczynka pochłaniałam twórczość sióstr Brontë i uwielbiałam ich świat: melodramatyczny, pełen dzikich pejzaży i klimatu gotyckiego romansu. Można powiedzieć, że to Jane Eyre zawdzięczałam pracę w branży wydawniczej, w czym zresztą czai się pewna ironia, zważywszy na to, co się wydarzyło. Istnieje całe mnóstwo książek, które wywarły na mnie głębokie wrażenie: choćby Nie opuszczaj mnie Ishiguro czy Pokuta McEwana. Ponoć za sprawą fenomenu Harry’ego Pottera mnóstwo dzieci zapragnęło pójść do szkół z internatem. Historia uczy, że książki miewają ogromny wpływ na ludzkie postawy. Kochanek Lady Chatterley to oczywisty przykład, podobnie jak Rok 1984. Nie jestem jednak pewna, czy tak naprawdę ma znaczenie, co{: czytamy. Nasze losy toczą się własnym, prostym kursem, który nam wyznaczono. Powieściowa fikcja pozwala nam co najwyżej dostrzec przebłyski alternatywnych scenariuszy. I może dlatego tak ją lubimy.

Jednakże Morderstwa w Somerset naprawdę zmieniły w moim życiu wszystko. Nie mieszkam już w Crouch End. Nie mam już dawnej pracy. Straciłam mnóstwo przyjaciół. Owego wieczoru, gdy sięgnęłam po maszynopis i spojrzałam na pierwszą stronicę, nie miałam pojęcia, jaką podróż rozpoczynam, i prawdę mówiąc, żałuję, że dałam się wciągnąć na pokład. A wszystko przez tego łajdaka Alana Conwaya. Nie lubiłam go od pierwszego wejrzenia, lecz, o dziwo, uwielbiałam jego książki. Bo trzeba ci wiedzieć, że jeśli chodzi o mój gust literacki, to nie ma jak stary, dobry kryminał: te zwroty akcji, te prawdziwe i fałszywe tropy, wreszcie satysfakcja z rozwiązania zagadki, nawet jeśli człowiek ma ochotę kopnąć się w tyłek na myśl o tym, że powinien był wpaść na nie już na początku.

Tego wszystkiego oczekiwałam, rozpoczynając lekturę. Tylko że Morderstwa w Somerset nie były takie. W najmniejszym stopniu.

Mam nadzieję, że wyraziłam się dostatecznie jasno. W przeciwieństwie do mnie zostałeś uprzedzony.

MORDERSTWA W SOMERSET

Zagadka Atticusa Pünda

Alan Conway

O autorze

Alan Conway urodził się w Ipswich. Wiedzę zdobywał najpierw w Woodbridge School, a potem w University of Leeds, gdzie uzyskał dyplom z literatury angielskiej. W University of East Anglia odbył podyplomowe studia dla dorosłych na kierunku pisarskim. Kolejnych sześć lat przepracował jako nauczyciel. Jego pierwszym sukcesem literackim była wydana w 2007 roku powieść Tropiciel Atticus Pünd, notowana przez dwadzieścia osiem tygodni na liście bestsellerów „Sunday Timesa” i wyróżniona Złotym Sztyletem, nagrodą Stowarzyszenia Autorów Kryminałów przyznawaną za najlepszą książkę roku. Od tamtej pory sprzedano na całym świecie ponad osiemnaście milionów książek o przygodach Atticusa Pünda, przetłumaczonych na trzydzieści pięć języków. W 2012 roku Alan Conway otrzymał Order Imperium Brytyjskiego za osiągnięcia literackie. Ma jedno dziecko z dawnego związku małżeńskiego i mieszka we Framlingham w hrabstwie Suffolk.

Seria o Atticusie Pündzie

Tropiciel Atticus Pünd

Oprawcy nie zaznają spokoju

Atticus Pünd przejmuje sprawę

Noc przyzywa

Atticus Pünd: grudniowa zagadka

Gin i cyjanek

Róże dla Atticusa

Atticus Pünd za granicą

Recenzenci o Atticusie Pündzie

„Wszystko, czego można oczekiwać od brytyjskiego kryminału: styl, inteligencja, nieprzewidywalność”.

„Independent”

„Uważaj, Herculesie Poirot! W mieście pojawił się spryciarz z zagranicy i próbuje wskoczyć w twoje buty”.

„Daily Mail”

„Jestem fanem Atticusa Pünda. Zabiera nas w podróż do złotych czasów kryminału i przypomina, od czego się zaczęło”.

Ian Rankin

„Sherlock Holmes, lord Peter Wimsey, ojciec Brown, Philip Marlowe, Poirot… wybitnych detektywów można policzyć na palcach jednej ręki. Ale zaraz, potrzebny dodatkowy palec dla Atticusa Pünda!”

„Irish Independent”

„Świetnemu kryminałowi potrzeba świetnego detektywa, a Atticus Pünd to godny kandydat do grona najlepszych”.

„Yorkshire Post”

„Niemcy mają nowego ambasadora, a świat zbrodni – najwspanialszego detektywa”.

„Der Tagesspiegel”

„Alan Conway najwyraźniej odnalazł w sobie ducha Agathy Christie. Życzę mu powodzenia! Doskonała książka”.

Robert Harris

„W połowie Grek, w połowie Niemiec, ale zawsze stuprocentowy zwycięzca. Nazwisko? Pünd, Atticus Pünd”.

„Daily Express”

JUŻ WKRÓTCE W PRZEBOJOWYM SERIALU STACJI BBC1!

JEDEN

Smutek

1

23 lipca 1955

Zanosiło się na pogrzeb.

Dwaj grabarze, stary Jeff Weaver i jego syn Adam, wstali o brzasku i teraz wszystko było już gotowe: grób miał właściwe proporcje, a piach leżał w schludnych stertach po obu stronach. Kościół pod wezwaniem Świętego Botolfa w Saxby-on-Avon nigdy nie wyglądał piękniej niż teraz, gdy poranne słońce rozświetlało witraże. Wzniesiono go w XII wieku, lecz oczywiście przez stulecia wielokrotnie był przebudowywany. Nową mogiłę wykopano po wschodniej stronie, opodal ruin starego prezbiterium, od dawna porośniętych bujną trawą, gdzie spod zburzonych łuków pięły się ku niebu stokrotki i dmuchawce.

Wioska była, jak zawsze, cicha, a jej uliczki puste. Mleczarz wykonał już swoją robotę i odjechał, pobrzękując butelkami w skrzynkach na pace furgonetki. Jak to zwykle w sobotę, nikt inny nie wybierał się do pracy, a i dla mieszkańców okolicznych domów było jeszcze zbyt wcześnie, by zajmować się weekendowymi obowiązkami. Miejscowy sklepik otwierał podwoje dopiero od dziewiątej, za to z sąsiedniej piekarni dolatywał już aromat świeżo upieczonego chleba. Wkrótce mieli się zjawić pierwsi klienci, ci sami, którzy po śniadaniu zamierzali dołączyć do zgodnego chóru kosiarek do trawy. Był lipiec, czas wzmożonej pracy dla zapalonych ogrodników z Saxby-on-Avon. Do Święta Plonów pozostał ledwie miesiąc i przycinanie krzewów różanych oraz mierzenie kabaczków trwało już w najlepsze. O trzynastej trzydzieści miał się odbyć mecz krykieta na jednym z miejscowych boisk. Zapowiedziano przyjazd chłodni z lodami, dzieci zaproszono do zabawy, a zmotoryzowanych gości spoza wioski – na piknik. Herbaciarnia miała pracować pełną parą. Ot, idealne, letnie popołudnie w sielskiej Anglii.

Ale jeszcze nie teraz. W tej chwili wydawało się, że cała miejscowość wstrzymuje oddech, w milczeniu pełnym szacunku czekając na trumnę, która właśnie opuszczała Bath. Załadowano ją do karawanu w asyście pięciu mężczyzn i kobiety, starannie unikających patrzenia sobie wzajemnie w oczy. Czterej dżentelmeni byli zawodowcami z powszechnie szanowanego przedsiębiorstwa pogrzebowego Lanner & Crane. Firma powstała jeszcze w czasach wiktoriańskich, choć zajmowała się wówczas głównie ciesielką i robotami budowlanymi. Konstruowanie trumien i usługi grabarskie stanowiły niejako uboczną działalność, lecz przewrotnym zrządzeniem losu właśnie ona okazała się najbardziej żywotna. Lanner & Crane nie budowali już domów, lecz ich nazwiska, uwiecznione w nazwie firmy, stały się synonimem godnego pochówku. Tego dnia jednak była to godność klasy ekonomicznej. Podstawiono starszy model karawanu; nie było mowy o zaprzęgu czarnych koni i wymyślnych wieńcach. Sama trumna, choć porządnie wykończona, powstała niewątpliwie z drewna drugiego gatunku. Na prostej tabliczce, raczej posrebrzanej niż srebrnej, umieszczono nazwisko zmarłej oraz dwie kluczowe daty:

Mary Elizabeth Blakiston

5 kwietnia 1887–15 lipca 1955

Jej życie, choć zahaczyło o dwa stulecia, nie było tak długie, jak mogłoby się wydawać, i dobiegło końca w dość gwałtowny sposób. Koszty pochówku przewyższały zasiłek pogrzebowy, na szczęście ubezpieczyciel miał pokryć różnicę. Zmarła zapewne byłaby zadowolona, widząc, że ceremonia przebiega zgodnie z jej życzeniem.

Karawan wyruszył w ośmiomilową podróż dokładnie o czasie: gdy minutowa wskazówka minęła połowę drogi między dziewiątą a dziesiątą. Nawet sunąc w stosownie spokojnym tempie, kondukt musiał dotrzeć do kościoła o wyznaczonej porze – jeżeli firma Lanner & Crane używała jakiegoś sloganu reklamowego, zapewne brzmiał on: „Nigdy się nie spóźniamy”. Dwoje żałobników towarzyszących trumnie być może nie zwracało na to uwagi, ale wiejski pejzaż wzdłuż drogi nigdy nie prezentował się zacniej: pola na łagodnym stoku ciągnęły się aż po brzeg rzeki Avon, pocięte niewysokimi, krzemiennymi murkami.

Na cmentarzu przy kościele pod wezwaniem Świętego Botolfa dwaj grabarze przyglądali się swemu dziełu. Wiele można powiedzieć o pogrzebie – że to głębokie przeżycie, czas refleksji, filozoficzne doświadczenie – lecz niepodobna odmówić racji Jeffowi Weaverowi, który wsparłszy się o łopatę, wyjął papierosa i mnąc go brudnymi paluchami, zwrócił się do swego syna:

– Skoro już trzeba umierać, to trudno o piękniejszy dzień.

2

Siedząc przy kuchennym stole na plebanii, wielebny Robin Osborne dokonywał ostatnich poprawek w swym kazaniu. Leżało przed nim sześć stron maszynopisu z mnóstwem odręcznie nagryzmolonych dopisków. Zastanawiał się, czy nie przesadził z długością. Ostatnio kilku parafian złożyło skargi w sprawie jego zbyt rozwlekłych wystąpień; nawet biskup okazywał zniecierpliwienie podczas niedzielnej mszy w Zielone Świątki. Teraz jednak okoliczności były inne. Pani Blakiston mieszkała w tej wiosce przez całe życie. Wszyscy ją znali. Z pewnością byli więc gotowi poświęcić pół godziny – a może i czterdzieści minut – swego cennego czasu na pożegnanie z nią.

Kuchnia była przestronnym i przyjaznym miejscem, pełnym łagodnego ciepła o każdej porze roku dzięki pokaźnej kuchence z piecykiem marki AGA. Na haczykach wisiały garnki i rondle, a półki wypełniały słoiki ze świeżymi ziołami i suszonymi grzybami, które Osborne’owie sami zbierali. Na piętrze starczyło miejsca na dwie sypialnie, przytulne dzięki puchatym dywanom i poduszkom w ręcznie haftowanych poszewkach. Świetliki w dachu stanowiły nowość, do której długo trzeba było przekonywać kościelne władze. Największą zaletą plebanii było jednak jej położenie – na samym końcu wioski, z widokiem na las znany wśród miejscowych jako Dingle Dell. Na jego skraju rozciągała się łąka, każdej wiosny usiana dziko rosnącym kwieciem, same zaś drzewa – w większości dęby i wiązy – skutecznie zasłaniały teren posiadłości zwanej Pye Hall: jezioro, zadbane trawniki oraz samą rezydencję. Każdego ranka Robin Osborne mógł do woli sycić oczy tym pięknym widokiem. Niekiedy powtarzał sobie w duchu, że dane mu jest żyć w bajce.

Plebania nie od razu stała się dla nich przytulną przystanią. Gdy przejęli dom i parafię po sędziwym pastorze Montagu, była typowym gniazdem starca, wilgotnym i nieprzyjaznym. Magiczna przemiana była dziełem Henrietty – to ona odważnie wyrzuciła wszystkie meble, które uznała za zbyt szpetne albo niewygodne. To ona buszowała po sklepach ze starzyzną w całym Wiltshire i Avon, by znaleźć im godne zastępstwo. Jej energia nigdy nie przestawała Robina zadziwiać. Prawdę mówiąc, zdumiony był już wtedy, gdy zgodziła się zostać żoną pastora. Gdy przyjechali do Saxby-on-Avon, rzuciła się w wir pracy z entuzjazmem, który błyskawicznie zaskarbił jej sympatię miejscowych. Kościół, naturalnie, wymagał jeszcze sporych nakładów: ogrzewanie działało wedle własnego uznania, a dach znowu zaczął przeciekać. Jednakże wspólnota wiernych była wystarczająco silna i prężna, by spełnić oczekiwania biskupa, a wielu spośród parafian Osborne’owie uważali już za przyjaciół. Nie wyobrażali sobie życia w innej okolicy.

„Była częścią tej wioski. Choć zebraliśmy się dziś, by opłakiwać jej odejście, powinniśmy pamiętać o tym, co po sobie zostawiła. Dzięki Mary Saxby-on-Avon było lepszym miejscem do życia dla nas wszystkich. To ona w każdą niedzielę ustawiała w tym kościele kwiaty. To ona odwiedzała staruszków tu i w Ashton House, witała gości w Pye Hall oraz prowadziła zbiórki pieniędzy na rzecz Królewskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków. Jej niezrównane ciasta były atrakcją każdego wiejskiego festynu i przyznam, że niejeden raz i na mnie czekała na zakrystii słodka niespodzianka od Mary: ciasteczka z migdałami albo kawałek biszkoptu królowej Wiktorii”.

Osborne przywołał w pamięci obraz kobiety, która większość życia przepracowała jako gospodyni w Pye Hall. Drobna, ciemnowłosa, energiczna, wiecznie zabiegana, jakby prowadziła jakąś osobistą krucjatę. Zauważył, że są to głównie wspomnienia uchwycone w półdystansie, bo w gruncie rzeczy niewiele czasu spędzili razem czy choćby w jednym pomieszczeniu. Najwyżej raz lub dwa spotkali się na gruncie towarzyskim, nie więcej. Mieszkańcy Saxby-on-Avon nie kierowali się snobizmem, ale świadomość klasowa nie była im obca, zatem pastor wydawał im się odpowiednim dodatkiem do praktycznie każdego towarzystwa, ale osoba, która w gruncie rzeczy była przecież tylko sprzątaczką – niekoniecznie. Kto wie, być może sama Mary miała świadomość tego faktu. W kościele siadała zwykle w ostatniej ławce. Cechowała ją jakaś uległość, gdy swoim zwyczajem upierała się, by komuś pomóc – jakby służenie innym było jej powinnością.

A może sprawa była w istocie prostsza? Wspominając zmarłą i przyglądając się szkicowi kazania, wielebny Osborne pomyślał nagle: wścibska. Może nie było to do końca uczciwe wobec niej i z pewnością otwarcie nie nazwałby tak Mary, ale w głębi duszy czuł, że sporo jest prawdy w tym jednym słowie. Była jedną z tych osób, które nazbyt chętnie wtykają nos w nie swoje sprawy i czują naglącą potrzebę utrzymywania kontaktu ze wszystkimi znajomymi, bez względu na stopień zażyłości. Może dlatego jakimś cudem zjawiała się zawsze tam, gdzie była potrzebna. Kłopot z Mary Blakiston polegał na tym, że zjawiała się i tam, gdzie potrzebna nie była.

Wielebny Osborne przypomniał sobie, że nie więcej niż dwa tygodnie wcześniej zaskoczył ją właśnie tu, w tej izbie. Był wtedy zły na siebie – należało przewidzieć, że tak się to skończy. Wszak Henrietta od dawna miała do niego pretensje, że zostawia otwarte frontowe drzwi, jakby plebania była ledwie przedłużeniem kościoła, a nie ich prywatnym domem. Trzeba było jej usłuchać. Mary weszła tu nieproszona, a gdy ją zobaczył, zamarła, trzymając w dłoni buteleczkę zielonego płynu, niczym średniowieczny talizman przeciwko demonom. „Dzień dobry, pastorze! Słyszałam, że macie tu problem z osami, więc przyniosłam trochę olejku miętowego. Powinien pomóc; moja matka twierdziła, że to najlepszy sposób!” Istotnie, na plebanii zadomowiły się osy, ale jakim cudem dowiedziała się o nich Mary Blakiston? Wielebny Osborne nie wspominał o sprawie nikomu poza Henriettą, a ona z pewnością nie plotkowałaby na ten temat. Cóż, w małej społeczności, takiej jak Saxby-on-Avon, było to normalną sprawą. Tu wszyscy, niepojętym sposobem, wiedzieli wszystko o wszystkich. Mówiło się, że wystarczy kichnąć w kąpieli, by zjawił się ktoś z chusteczką.

Widząc ją nieproszoną we własnym domu, Osborne właściwie nie był pewien, czy powinien być wdzięczny, czy poirytowany. W końcu rzucił kilka słów podziękowania, lecz jednocześnie zerknął na kuchenny stół. To, czego szukał wzrokiem, leżało pośród rozrzuconych papierów. Ile czasu spędziła tu sama? Czy zauważyła? Naturalnie nie wspomniała o tym ani słowem, a on nie ośmielił się spytać. Wyprosił ją najszybciej, jak się dało – i w zasadzie od tamtej chwili już się nie widzieli. Potem pojechał z Henriettą na krótki urlop i wtedy Mary uległa wypadkowi. Wrócili w samą porę, by ją pogrzebać.

Podniósł głowę, usłyszawszy kroki: w kuchni zjawiła się jego żona. Właśnie wyszła z wanny; miała na sobie gruby płaszcz kąpielowy. Dobiegała pięćdziesiątki, ale wciąż była bardzo atrakcyjną kobietą: miała długie, kasztanowe włosy oraz figurę, którą w katalogach mody nazywano „pełną”. Henrietta pochodziła z innego świata: była najmłodszą córką zamożnego rolnika, posiadacza tysiąca akrów ziemi w West Sussex, mimo to, gdy tylko spotkała Robina w Londynie – a było to podczas wykładu w Wigmore Hall – oboje poczuli niezwykłą wspólnotę dusz. Wzięli ślub bez zgody jej rodziców i od tamtej pory trwali w małżeńskiej bliskości. Żałowali tylko jednego: że Bóg nie obdarzył ich potomstwem; lecz skoro taka była Jego wola, pogodzili się z nią. Byli szczęśliwi we dwoje.

– Myślałam, że już skończyłeś – powiedziała Henrietta, sięgnąwszy do spiżarni po masło i miód. Ukroiła sobie kromkę chleba.

– Dodaję tylko parę zdań.

– Na twoim miejscu, Robinie, nie przedłużałabym zbytnio tej mowy. W końcu mamy sobotę; wszyscy będą chcieli jak najszybciej rozejść się do swoich spraw.

– Po nabożeństwie spotykamy się w Queen’s Arms. O jedenastej.

– To miłe. – Postawiła na stole talerz ze śniadaniem i opadła na krzesło. – Sir Magnus raczył odpowiedzieć na twój list?

– Nie. Ale jestem pewny, że przyjdzie.

– Jakoś mu niespieszno. – Henrietta nachyliła się nad jedną z kartek. – Tego nie możesz powiedzieć.

– Czego?

– „Była duszą każdego towarzystwa”.

– Dlaczego nie?

– Dlatego, że nią nie była. Szczerze mówiąc, zawsze uważałam ją za raczej sztywną i skrytą. Wcale nie było łatwo z nią rozmawiać.

– Wydała mi się raczej towarzyska, gdy odwiedziła nas w ostatnie święta.

– Przyłączyła się do kolędujących, jeśli to masz na myśli. Ale tak naprawdę trudno było odgadnąć, co się dzieje w jej głowie. Muszę powiedzieć, że niezbyt ją lubiłam.

– Nie powinnaś tak o niej mówić, Hen. Zwłaszcza dziś.

– A to dlaczego? Oto istota pogrzebów: są przesiąknięte hipokryzją. Wszyscy powtarzają, jakim to wspaniałym człowiekiem był zmarły, jakim uprzejmym i jakim szczodrym, choć w głębi serca wiedzą, że to po prostu nieprawda. Nigdy nie lubiłam Mary Blakiston i nie zamierzam wychwalać jej teraz, gdy udało jej się nieszczęśliwie spaść ze schodów i skręcić kark.

– Trochę to nieżyczliwe z twojej strony.

– Jestem zwyczajnie uczciwa, Robby. I wiem, że ty myślisz podobnie, nawet jeśli próbujesz przekonać sam siebie, że jest inaczej. Ale nie martw się; obiecuję, że nie narobię ci wstydu przy żałobnikach – dodała, krzywiąc się ponuro. – O, tak. Mam wystarczająco smętną minę?

– Nie powinnaś się już szykować?

– Wszystko przygotowane, czeka na piętrze. Czarna sukienka, czarny kapelusz, czarne perły. – Henrietta westchnęła ciężko. – Nie chcę być ubrana w czerń, gdy umrę. To taki ponury kolor. Obiecaj mi, że zostanę pogrzebana w różowej kiecce, z bukietem begonii w dłoniach.

– Nie umrzesz. W każdym razie nieprędko. A teraz zmykaj na górę, ubierz się.

– Dobrze już, dobrze, tyranie!

Gdy pochyliła się nad nim, poczuł na karku dotyk jej miękkich, ciepłych piersi. Cmoknęła go w policzek i uciekła, zostawiwszy śniadanie na stole. Robin Osborne uśmiechnął się do siebie i wrócił do pracy. Może ma rację? Może rzeczywiście powinien wyciąć stronę albo i dwie. Znowu pochylił się nad tekstem.

„Mary Blakiston nie miała łatwego życia. Wkrótce po tym, jak przybyła do Saxby-on-Avon, doświadczyła osobistej tragedii i łatwo mogła załamać się pod jej brzemieniem. Wybrała jednak walkę. Taką miała naturę: zawsze gotowa wziąć się za bary z życiem i nigdy nie ulec – aż do dziś. Gdy złożymy ją w grobie obok syna, którego tak bardzo kochała i w tak tragicznych okolicznościach utraciła, niech przyniesie nam pocieszenie myśl o tym, że teraz nareszcie są razem”.

Robin Osborne przeczytał ten akapit dwukrotnie. Znowu miał ją przed oczami: stała tu, w tej kuchni, tuż obok stołu.

„Słyszałam, że macie tu problem z osami”.

Czy je widziała? Skąd wiedziała?

Słońce musiało akurat schować się za chmurą, bo na twarzy duchownego pojawił się nagle cień. Wielebny Osborne podarł kartkę na strzępy i cisnął je do kosza na śmieci.

3

Tego dnia doktor Emilia Redwing obudziła się wcześnie. Przez godzinę leżała w łóżku, próbując wmówić sobie, że zdoła jeszcze zasnąć, a potem wstała, włożyła podomkę i zaparzyła filiżankę herbaty. Od tamtej pory siedziała w kuchni, spoglądając na słońce wznoszące się z wolna nad jej ogródkiem i dalej, na ruiny zamku Saxby, trzynastowiecznej budowli fascynującej setki historyków-amatorów i budzącej znacznie mniejszy entuzjazm wśród tych mieszkańców wioski, którym popołudniami skutecznie zasłaniała słońce. Właśnie minęło pół do dziewiątej. Gazeciarz powinien był już się zjawić. Doktor Redwing spojrzała na leżące przed nią kartoteki pacjentów. Przez pewien czas nawet przeglądała ich zawartość, głównie po to, by nie myśleć o czekającym ją dniu. Zwykle jej gabinet był otwarty w sobotnie poranki, lecz tym razem nie – z powodu pogrzebu. Niezła okazja, pomyślała, by nadgonić papierkową robotę.

W wiosce takiej jak Saxby-on-Avon właściwie nie zdarzały się ciężkie przypadki. Tym, co naprawdę dokuczało większości mieszkańców, była starość, na którą doktor Redwing niewiele mogła poradzić. Wodząc znużonym wzrokiem po kartach pacjentów, przypominała sobie dolegliwości, z którymi ostatnio się do niej zwracali. Panna Dotterel, pomoc w miejscowym sklepiku, po tygodniu leżenia w łóżku pomału wychodziła z odry. Dziewięcioletni Billy Weaver miał za sobą ciężki atak kokluszu. Jego dziadek, Jeff Weaver, cierpiał na artretyzm, ale w tym przypadku choroba trwała od lat i zmian nie było – ani na gorsze, ani na lepsze. Johnny Whitehead skaleczył się w rękę. Henrietta Osborne, żona pastora, nastąpiła na mały krzew wilczej jagody – Atropa belladonna – i wywiązał się z tego problem ze stopą. Doktor Redwing zaleciła jej tydzień leżenia i obfitość płynów. I to było wszystko – wydawało się, że ciepłe lato dobrze służy zdrowiu mieszkańców wioski.

Niestety, nie wszystkich. Zdarzył się przecież zgon.

Doktor Redwing odsunęła na bok kartoteki i stanęła przy kuchence, by zająć się przygotowaniem śniadania dla siebie i męża. Słyszała już odgłos kroków Arthura na piętrze, a potem bębnienie wody o dno wanny i irytujący chlupot. Rury w ich domu miały co najmniej pięćdziesiąt lat i skarżyły się głośno na swój los za każdym razem, gdy zmuszano je do pracy, ale przynajmniej działały. Tak czy inaczej, Arthur miał się zjawić lada chwila. Pokroiła chleb na grzanki, napełniła rondel wodą i postawiła na kuchence, po czym wyłożyła na stół płatki kukurydziane i mleko wyjęte z lodówki.

Arthur i Emilia Redwingowie byli małżeństwem od trzydziestu lat. Uważała, że są szczęśliwą i spełnioną parą, nawet jeśli nie wszystkie sprawy ułożyły się po ich myśli. Uwierała ją przede wszystkim sprawa Sebastiana, ich jedynego syna, który właśnie skończył dwadzieścia cztery lata i mieszkał w Londynie, wśród przyjaciół-bitników. Jak to się stało, że sprawił im tak gorzki zawód? I kiedy właściwie zwrócił się przeciwko nim? Żadne z rodziców od miesięcy nie miało odeń żadnych wieści; nie byli nawet pewni, czy ich syn jeszcze żyje. Co się zaś tyczy samego Arthura, to zaczynał dorosłe życie jako architekt, zresztą całkiem dobry. Królewski Instytut Brytyjskich Architektów przyznał mu nawet Sloane Medallion za projekt, który wykonał na zakończenie studiów. Wkrótce potem przyłożył rękę do stworzenia paru gmachów wznoszonych w dobie gorączki inwestycyjnej krótko po wojnie. Jednakże jego prawdziwą miłością było malarstwo – specjalizował się w portretach olejnych – i dlatego od dziesięciu lat nie parał się już architekturą. Został artystą, przy pełnym poparciu Emilii.

Jedno z jego dzieł wisiało na ścianie w kuchni, obok walijskiego kredensu. Doktor Redwing spojrzała na swój portret, namalowany przed dziesięcioma laty, i uśmiechnęła się, jak zawsze, wspominając owe niekończące się chwile nieruchomego milczenia, gdy pozowała w otoczeniu dziko rosnących kwiatów. Jej mąż nigdy się nie odzywał podczas pracy. Odbyli bodaj tuzin sesji podczas długiego, upalnego lata. Jakimś sposobem Arthur zdołał uchwycić ową gorączkę, drżenie powietrza późnym popołudniem, nawet woń łąki. Miała wtedy na sobie długą sukienkę i słomkowy kapelusz – żartowała, że wygląda jak żeńska odmiana van Gogha – i niewykluczone, że było coś z klimatu owego artysty w soczystych barwach farb i niespokojnych uderzeniach Arthurowego pędzla. Emilia wiedziała, że nie jest piękną kobietą. Rysy jej twarzy były zbyt surowe, ramiona zbyt szerokie, a ciemne włosy zbyt męskie. W jej sposobie bycia było coś ze stylu nauczycielki, a może raczej guwernantki. Ludzie uważali ją z reguły za nieco zbyt oficjalną. Arthur jednak potrafił odnaleźć w niej piękno. Gdyby ten portret zawisł w jednej z londyńskich galerii, nikt nie przeszedłby obok niego obojętnie.

Tak się jednak nie stało. Obraz wisiał na kuchennej ścianie, żadna bowiem z londyńskich galerii nie była zainteresowana Arthurem i jego twórczością. Emilia nie mogła tego pojąć. Swego czasu wybrali się razem na letnią wystawę w Akademii Królewskiej, żeby obejrzeć prace Jamesa Gunna i sir Alfreda Munningsa. Trafili też na kontrowersyjny portret królowej autorstwa Simona Elwesa. Wszystkie te dzieła prezentowały się jednak dość przeciętnie, wręcz skromnie w porównaniu z obrazami jej męża. Czy naprawdę nikt prócz żony nie potrafił dostrzec niewątpliwego geniuszu Arthura Redwinga?

Ostrożnie włożyła do rondla trzy jajka – dwa dla niego, jedno dla siebie. Ostatnie pękło w kontakcie z wrzątkiem i widok ten przypomniał Emilii o nieszczęściu Mary Blakiston: o jej czaszce rozłupanej w nieszczęśliwym wypadku. Skojarzenie było nieuniknione i wywołało w niej dreszcz, choć nie bardzo rozumiała, dlaczego tak się przejmuje. W końcu nie były to pierwsze zwłoki, z którymi miała do czynienia. Pracując w Londynie w okresie najcięższych niemieckich nalotów, codziennie opatrywała żołnierzy z potwornymi obrażeniami. Co więc różniło ten przypadek od innych?

Być może to, że były sobie dość bliskie. Doprawdy niewiele miały wspólnego jako lekarka i gospodyni, a przecież, wbrew prawdopodobieństwu, zostały przyjaciółkami. Zaczęło się od tego, że pani Blakiston trafiła do doktor Redwing jako pacjentka: przez ponad miesiąc cierpiała z powodu półpaśca, a jej stoicki spokój i zdrowy rozsądek wywarły na lekarce jak najlepsze wrażenie. Z czasem stała się dla Emilii także powierniczką, co oczywiście nie oznaczało, że uzyskała dostęp do tajemnic innych pacjentów. Kiedy jednak doktor Redwing napotykała jakiś problem, zawsze mogła liczyć na wsparcie Mary, która jak nikt inny potrafiła słuchać i udzielać całkiem sensownych rad.

I nagle ich znajomość dobiegła końca: rankiem jakich wiele, ledwie tydzień temu, gdy do gabinetu zatelefonował Brent, ogrodnik zatrudniony w Pye Hall.

– Może pani tu przyjechać, doktor Redwing? Chodzi o panią Blakiston. Leży u podnóża schodów, tu, w rezydencji. Zdaje się, że spadła.

– Rusza się?

– Chyba nie.

– Jest pan przy niej?

– Nie mogę wejść do środka. Wszystkie drzwi zamknięte.

Brent był mężczyzną po trzydziestce, jeszcze młodym, ale zaniedbanym, o brudnych paznokciach i głęboko obojętnym spojrzeniu. Na co dzień zajmował się trawnikami i rabatami wokół rezydencji, a od czasu do czasu przeganiał z posiadłości przypadkowych przechodniów – tak jak przed laty czynił to jego ojciec. Posiadłość Pye Hall graniczyła z jeziorem, w którym latem chętnie kąpały się dzieciaki z okolicy – lecz nie wtedy, gdy Brent był w pobliżu. Nigdy się nie ożenił; mieszkał samotnie w domu należącym niegdyś do jego rodziców. W wiosce niezbyt go lubiano; miał opinię krętacza. Naprawdę jednak był przede wszystkim prostym, niewykształconym człowiekiem, być może nawet dotkniętym lekkim autyzmem, ale lokalna społeczność miała własne zdanie. W krótkiej rozmowie doktor Redwing ustaliła z nim, że spotkają się przy frontowych drzwiach rezydencji, po czym wrzuciła najpotrzebniejsze drobiazgi do torby lekarskiej i poleciwszy pielęgniarce/recepcjonistce imieniem Joy, by odprawiała z kwitkiem ewentualnych pacjentów, pospieszyła do samochodu.

Rezydencja Pye Hall znajdowała się po drugiej stronie lasku Dingle Dell, o piętnaście minut marszu od gabinetu i o nie więcej niż pięć minut jazdy. Była równie stara jak sama wioska i choć z biegiem czasu stała się mieszaniną rozmaitych stylów architektonicznych, uchodziła za najokazalszą budowlę w okolicy. Początkowo mieścił się w niej klasztor żeński, w XVI wieku zaadaptowany na budynek mieszkalny i od tamtej pory modernizowany co najmniej raz na sto lat. Wreszcie pozostało tylko jedno długie skrzydło zakończone ośmiokątną wieżą, dobudowaną dość późno. Zachowały się też wąskie elżbietańskie okna dzielone szprosami, ale nie brakowało i georgiańskich, i wiktoriańskich dodatków. Całość spowijał bluszcz, jakby w nadziei, że uda się ukryć stylistyczny bałagan. Na tyłach znajdował się dziedziniec z resztkami zabudowań klasztornych; tuż obok wzniesiono stajnię, obecnie pełniącą funkcję garażu.

Największą zaletą rezydencji było jej otoczenie. Każdy, kto minął bramę zwieńczoną dwoma kamiennymi gryfami, jadąc żwirową alejką, mijał stróżówkę – do niedawna mieszkanie Mary Blakiston – i pokonawszy dwa efektowne zakręty, docierał do drzwi frontowych, ukrytych pod gotyckim łukiem. Kwietniki rozmieszczono niczym plamy farb na palecie malarza i otoczono ozdobnymi żywopłotami. W ogrodzie różanym rosło ponoć sto odmian tego kwiatu. Stok wzgórza, opadający łagodnie w stronę jeziora, za którym rozciągał się Dingle Dell, porastał zadbany trawnik. Dojrzały las, wiosną pełen kwitnących dzwonków, w istocie otaczał szerokim łukiem całą posiadłość, skutecznie oddzielając ją od współczesnego świata.

Żwir zachrzęścił pod oponami, gdy doktor Redwing zatrzymała wóz przed wejściem. Czekał na nią wyraźnie zdenerwowany Brent, miętosząc w dłoniach płócienną czapkę. Wysiadła, sięgnęła po torbę lekarską i podeszła do niego.

– Jakieś oznaki życia? – spytała.

– Nie sprawdzałem – mruknął Brent.

Doktor Redwing wzdrygnęła się mimowolnie. Czy on naprawdę nawet nie spróbował pomóc tej nieszczęsnej kobiecie?

Widząc jej spojrzenie, ogrodnik dodał zaraz:

– Przecież mówiłem, że nie mogę wejść do środka.

– Frontowe drzwi zamknięte?

– Tak, proszę pani. Kuchenne też.

– I nie ma pan kluczy?

– Nie, proszę pani. Ja nie wchodzę do domu.

Doktor Redwing pokręciła głową, bezradna i zirytowana. Zanim tu dotarła, Brent mógł przecież coś zrobić – choćby przynieść drabinę i spróbować wejść przez okno na piętrze.

– W jaki sposób zadzwonił pan po mnie, nie wchodząc do domu? – spytała. W gruncie rzeczy nie miało to znaczenia, ale była ciekawa.

– W stajni jest telefon.

– Chodźmy już. Niech pan pokaże, gdzie ona leży.

– Widać przez okno.

Brent miał na myśli okno od frontu, jedno ze stosunkowo niedawno dodanych. Widać było przez nie hol i szerokie schody prowadzące na piętro. Mary Blakiston istotnie leżała na dywanie u ich podnóża, wyciągniętym ramieniem częściowo zasłaniając głowę. Właściwie to jedno spojrzenie wystarczyło doktor Redwing, by stwierdzić, że gospodyni nie żyje. Musiała nieszczęśliwie spaść ze schodów i skręcić sobie kark. Nie poruszała się, rzecz jasna, ale nie tylko to było wskazówką: jej ciało przyjęło bardzo nienaturalną pozycję. Wyglądało jak popsuta lalka; Emilia Redwing dobrze znała takie przypadki z podręczników medycyny.

Tyle podpowiadał jej instynkt, ale wiedziała, że czasem pozory mylą.

– Musimy tam wejść – oznajmiła. – Drzwi pozamykane, ale znajdziemy inną drogę.

– Spróbujmy przez schowek na buty.

– To znaczy?

– Tędy.

Brent poprowadził ją na tyły domu, do kolejnych drzwi – tym razem przeszklonych, ale też zamkniętych. Przez szybkę widać było jednak wyraźnie pęk kluczy tkwiących w zamku po drugiej stronie.

– Czyje to? – spytała.

– Pewnie jej.

Doktor Redwing podjęła decyzję.

– Trzeba wybić szybę.

– Sir Magnus raczej nie będzie zachwycony – wymamrotał Brent.

– Sir Magnus może się zgłosić z pretensjami do mnie, jeśli zechce. A teraz… pan to zrobi, czy mam sama?

Ogrodnik niechętnie podniósł leżący opodal kamień i wybił szybkę, po czym wsunął dłoń do środka i przekręcił klucz. Weszli do rezydencji.

Czekając, aż ugotują się jajka, doktor Redwing wspominała tę scenę sekunda po sekundzie. Obraz utrwalił się w jej pamięci jak fotografia.

Wyszedłszy z przedsionka, znaleźli się w korytarzu wiodącym wprost do głównego holu ze schodami wiodącymi na półpiętro otoczone barierką. Ściany pokryte były boazerią z ciemnego drewna, tu i ówdzie zasłoniętą olejnymi obrazami i trofeami myśliwskimi: łbem jelenia, wielką rybą, szklanymi gablotkami pełnymi wypchanych ptaków. Kompletna zbroja rycerska, z mieczem i tarczą, stała przy drzwiach do salonu. Hol był długi i dość wąski, a drzwi frontowe znajdowały się dokładnie naprzeciwko klatki schodowej. Po jednej stronie umieszczono kamienny kominek, tak wielki, że można było do niego wejść. Po drugiej stały dwa kryte skórą fotele i zabytkowy stolik z telefonem. Podłogę wyłożono kamiennymi płytami, częściowo zakrytymi perskim dywanem. Stopnie także były kamienne, a pośrodku nich leżał bordowy chodnik. Nietrudno było wytłumaczyć przyczynę śmierci Mary Blakiston, jeśli istotnie potknęła się na półpiętrze i stoczyła po schodach. Dywan nie mógł zbytnio złagodzić zderzenia z posadzką.

Niespokojny Brent czekał przy drzwiach, gdy doktor Redwing badała ofiarę wypadku. Ciało nie było jeszcze chłodne, ale pulsu nie wyczuwała. Odgarnęła kosmyk ciemnych włosów z twarzy pani Blakiston, odsłaniając nieruchome oczy wpatrzone w kominek. Delikatnie zamknęła jej powieki. Nie mogła oprzeć się natarczywej myśli, że gospodyni wiecznie dokądś się spieszyła – być może tym razem nadmiar energii kazał jej pospieszyć na spotkanie ze śmiercią.

– Musimy wezwać policję – powiedziała doktor Redwing.

– Co? – zdziwił się Brent. – Ktoś jej coś zrobił?

– Nie. Jasne, że nie. To był wypadek, ale i tak trzeba go zgłosić.

Tak, wypadek. Niepotrzebny był detektyw, by to stwierdzić. Gospodyni odkurzała stopnie. Jaskrawoczerwony hoover, z tej odległości przypominający zabawkę, nadal stał u szczytu schodów, zaparty o tralki balustrady. Jakimś sposobem pani Blakiston zaplątała się w jego przewód, potknęła i spadła ze schodów. W domu nie było nikogo, drzwi zamknięte na klucz. Czy mogło istnieć inne wytłumaczenie?

Nieco ponad tydzień później odgłos kroków dobiegający zza drzwi wyrwał Emilię Redwing z zamyślenia. Jej mąż wszedł do kuchni. Wyjęła jajka z rondla i ostrożnie włożyła je do kieliszków. Z ulgą zauważyła, że Arthur jest gotowy do wyjścia na pogrzeb – była prawie pewna, że zapomni. Włożył ciemny, niedzielny garnitur, ale jak zawsze bez krawata. Na koszuli miał kilka plamek farby, lecz i tego należało się spodziewać. Arthur i farba byli nieodłączną parą.

– Wcześnie wstałaś – zagaił.

– Przepraszam, kochanie. Obudziłam cię?

– Nie, wcale nie. Ale słyszałem, jak schodziłaś. Nie mogłaś spać?

– Chyba za dużo rozmyślałam o pogrzebie.

– Zapowiada się piękny dzień. Mam tylko nadzieję, że ten cholerny pastor nie będzie za długo nudził. Z nimi, klechami, zawsze tak samo: za bardzo kochają brzmienie własnego głosu.

Sięgnął po łyżeczkę i z zapałem uderzył w pierwsze jajko.

Trzask!

Emilia przypomniała sobie rozmowę z Mary, którą odbyły ledwie dwa dni przed pamiętnym telefonem od Brenta. Odkryła wtedy coś niepokojącego i właśnie miała zawiadomić o tym Arthura, gdy nagle, jakby przyniesiona diabelską mocą w najmniej odpowiednim momencie, pojawiła się gospodyni – i to ona jako pierwsza usłyszała o owym odkryciu. Jakimś cudem w ciągu nader pracowitego dnia z gabinetu lekarskiego zniknęła flaszka, której zawartość – gdyby trafiła w niepowołane ręce – mogła okazać się śmiertelnie niebezpieczna. Doktor Redwing nie miała wątpliwości, że ktoś ją wyniósł. Nie wiedziała tylko, co teraz zrobić. Zgłosić policji kradzież? Nie podobało jej się takie rozwiązanie; wcale nie miała ochoty usłyszeć, że jest osobą nierozgarniętą, a przynajmniej mocno nieodpowiedzialną. Dlaczego pozostawiła ambulatorium bez nadzoru? Dlaczego szafka z lekami nie była zamknięta? Dlaczego wcześniej nikt tego nie zauważył?

– Spokojnie, doktor Redwing – powiedziała wtedy Mary. – Proszę zostawić mi tę sprawę choć na dzień lub dwa. Prawdę mówiąc, mam pewne podejrzenia…

Na jej twarzy pojawił się przy tych słowach lekki uśmiech – może nie przebiegły, ale jakby sugerujący, że coś wiedziała albo coś widziała i tylko czekała, aż zostanie poproszona o pomoc.

A teraz nie było jej wśród żywych.

To jednak, naturalnie, był tylko wypadek. Mary Blakiston zapewne nie miała czasu, by porozmawiać z kimkolwiek o zniknięciu trucizny, a nawet jeśli to zrobiła, to przecież nie było możliwe, by ów ktoś przyczynił się do jej śmierci. Potknęła się, spadła ze schodów, to wszystko.

Mimo to, przyglądając się mężowi, który właśnie moczył grzankę w żółtku jajka, Emilia Redwing nie mogła zaprzeczyć, że czuje poważny niepokój.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Tytuł oryginału: Magpie Murders

Copyright © 2016 by Anthony Horowitz

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2016

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Katarzyna Raźniewska

Projekt i opracowanie graficzne okładki: Michał Pawłowski / www.kreskaikropka.pl

Fotografie na okładce

© Simon Marsden / The Marsden Archive, UK / Bridgeman Images / PhotoPower

© Eric Isselee / Shutterstock

fot. na licencji CC BY-SA 2.0 - Flickr.com / Mark Coleman

Wydanie I e-book (opracowane na podstawie wydania książkowego: Morderstwa w Somerset, wyd. I, Poznań 2017)

ISBN 978-83-8062-857-1

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel.: 61 867 81 40, 61 867 47 08

fax: 61 867 37 74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer