Tytuł oryginału: Interlude

Projekt okładki: Izabella Marcinowska

Redakcja: Ita Turowicz

Redaktor prowadzący: Aleksandra Janecka

Redakcja techniczna: Karolina Bendykowska

Skład wersji elektronicznej: Robert Fritzkowski

Korekta: Sławomira Gibka

Zdjęcie wykorzystane na okładce

© Evan Waish/Arcangel Image

© 2014 by Rupert Smith

All rights reserved.

© for the Polish edition by MUZA SA, Warszawa 2016

© for the Polish translation by Katarzyna Bieńkowska

ISBN 978-83-287-0059-8

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

Warszawa 2016

Wydanie I

FRAGMENT

I
Przedtem

ROZDZIAŁ PIERWSZY
znaczek
Helen

Wszyscy pamiętamy tę scenę na końcu Antraktu (1959), kiedy Laurence Olivier bierze Jayne Mansfield pod rękę, gdy biegną nabrzeżem w Southampton, a za nimi majaczy ogromny kształt „Queen Mary”. On spogląda jej w oczy i mówi: „Och, Rose, kochanie, jak zdołam żyć bez ciebie?”. Ona mruga i łza spływa jej po policzku, mówi (i wszyscy razem): „Było miło, kotku, ale przedstawienie skończone. Kurtyna. Koniec”. Posuwistym krokiem wchodzi na trap, a Olivier z ciężkim sercem wraca do czekających żony i dziecka, podnosząc kołnierz płaszcza. Na statku rozlega się syrena i tłum rzuca się do przodu, żeby machać odpływającym bliskim. Olivier się nie odwraca. Kiedy pochyla się, żeby pocałować córeczkę, sprawia wrażenie, jakby postarzał się o dziesięć lat. Kamera pokazuje teraz „Queen Mary” wypływającą na otwarte wody, a postacie, których losy i miłości śledziliśmy przez półtorej godziny, stają się ledwie punkcikami na ekranie.

„Było miło, kotku, ale przedstawienie skończone. Kurtyna. Koniec”. Te słowa były cytowane, dokładnie lub nie, tyle razy, przez tylu aktorów, dziennikarzy, polityków, drag queens, facetów przebranych za kobiety, pijaków, że znalazły się – razem ze „Szczerze mówiąc, moja droga, nic mnie to nie obchodzi” i „Nie prośmy o księżyc. Mamy gwiazdy”[1] – w pierwszej dziesiątce najbardziej wyświechtanych kwestii filmowych wszech czasów. Nigdy nie mogłam pojąć dlaczego. Nie są szczególnie dowcipne ani eleganckie. W książce (1955), na podstawie której zrealizowano film, zostało to sformułowane lepiej: „Spędziliśmy miłe chwile, kochanie, ale pora spuścić kurtynę. Przedstawienie skończone”. Jednak w sposobie, w jaki mówi to Jayne Mansfield – rzadki przebłysk szczerości w skądinąd raczej frywolnej karierze – i w powolnej wewnętrznej śmierci Oliviera – reakcji na jej słowa, kręconej przy żarliwym akompaniamencie skrzypiec, jest coś takiego, co wynosi tę scenę do kanonu klasyki filmowej. To właśnie ta scena – nieskazitelna jak maska twarz Mansfield, zmącona jedną łzą, Olivier nagle ujawniający swój wiek – legła u podstaw sławy mego dziadka, a zatem również bogactwa mojej rodziny. Bo jestem przekonana, że bez tego filmu powieść, na podstawie której powstał, oraz jej autor, modny swego czasu Edward Barton, zostaliby całkowicie zapomniani.

Ostatnio sporo myślałam o Antrakcie, pewnie dlatego, że mam tyle wolnego czasu. Myślałam o wielu sprawach. Dzieci, oboje, są w szkole, a Richarda coraz częściej nie ma w domu, bo dziwnym trafem przyjmuje wszystkie zlecenia wymagające pracy z dala od Londynu. W ciągu ostatnich kilku miesięcy przypadło nam w udziale mnóstwo scen pożegnania – na dworcach kolejowych, na lotniskach, wszędzie tam, dokąd zabiera go wspaniały świat analizy danych. Za którymś razem spojrzę mu w oczy, mruganiem powstrzymam łzę i powiem: „Było miło, kotku, ale przedstawienie skończone. Kurtyna. Koniec”. Efekt nie będzie aż tak porażający, ponieważ wrócę potem do południowego Londynu i do naszego bliźniaka zawalonego dziecięcymi zabawkami, zamiast popłynąć luksusowym liniowcem przez Atlantyk, a Richard i tak potraktuje to jako żart, ale w głębi serca zastanawiam się, czy po tych wszystkich latach przedstawienie naprawdę nie dobiegło końca. Kurtyna. Koniec. Rozwód. Walka o opiekę nad dziećmi. Tak?

Tego popołudnia rozpaliłam w kominku i usadowiłam się z dzbankiem herbaty, paczką herbatników i nowiutkim DVD z Antraktem, świeżo dostarczonym z magazynu Amazonu, długo wyczekiwanym i wznowionym w samą porę, tak że na pełne konto mego dziadka wpłyną kolejne pieniądze, mimo że nie jest już pewnie w stanie się z tego cieszyć. Przekroczył dziewięćdziesiątkę i kurczowo trzyma się życia w swoim wielkim domu na wsi, nikogo nie widuje, a już zwłaszcza moich rodziców, w tym mego ojca, a swego syna. Właściwie, odkąd byłam nastolatką, nie utrzymywali ze sobą żadnych kontaktów z powodów, których nigdy mi nie wyjaśniono. Zupełnie nagle przestaliśmy odwiedzać dziadka, tuż po tym jak zmarła babcia. Wtedy o to nie pytałam – w wieku trzynastu lat nie zadaje się podobnych pytań, przyjmuje się takie sprawy jako część niepojętych nonsensów dorosłości – a kiedy w ostatnich latach usiłowałam to rozgryźć, żałując, że moje własne dzieci nie poznały nigdy swego sławnego przodka, poradzono mi bez ogródek, żebym lepiej nie budziła licha. Moja rodzina jest dobra w zachowywaniu tajemnic i milczenia.

To jednak nie powstrzymuje mnie przed zastanawianiem się, gdy przykładam zapałkę do podartego tekturowego opakowania z Amazonu, które służy mi za podpałkę, co właściwie spowodowało ten wielki niedyskutowalny rozłam w naszej rodzinie. Może ten film mnie oświeci. Może rola Laurence’a Oliviera jako udręczonego dramatopisarza w średnim wieku, który wdaje się w namiętnyacz-z-góry-skazany-na-niepowodzenie romans z o połowę młodszą aktorką, podsunie mi jakąś wskazówkę co do tego casus belli. Postać Dereka Deana, ujmująco grzecznego wziętego pisarza, idealnego męża i ojca, zawsze interpretowano jako autobiograficzną, chociaż sam Edward Barton – ujmująco grzeczny wzięty pisarz, idealny mąż i ojciec – zawsze temu zaprzeczał. Nie było żadnego romansu, upierał się w wywiadach, był wierny żonie. Nie istniała żadna „Rose”. To nie autobiografia, lecz fikcja. Koniec dyskusji, kurtyna, koniec, co jednak bynajmniej nie powstrzymywało innych od zadawania pytań. Przypuszczam, że dziadek Edward doskonale zdawał sobie sprawę z reklamowej wartości domysłów.

Ogień trzaska teraz przyjemnie, zaciągnęłam zasłony i popołudniowy seans filmowy może się rozpocząć. Zrekonstruowany cyfrowo, na dużym płaskim ekranie film ogląda się znacznie lepiej, niż pamiętam z poprzednich razy. Obejrzałam go z rodzicami, kiedy miałam jakieś jedenaście lat – musieli uznać, że jestem już dość duża, by oglądać melodramat o zdradzie małżeńskiej – siedzieliśmy wokół naszego wielkiego rodzinnego telewizora, stojącego na narożnym segmencie z orzechową okleiną obok ozdobionego frędzlami abażura podłogowej lampy. A potem znowu na uniwersytecie, w małym przenośnym telewizorku, w ponurym wynajętym mieszkanku w Birmingham, pewnego popołudnia, kiedy to z moją współlokatorką Annette urwałyśmy się z wykładu na temat Aleksandra Pope’a, żeby w piżamach popijać sikacza z supermarketu. Przez cały czas śmiałyśmy się jak szalone, nabijając się z arystokratycznego akcentu Oliviera, jego wyraźnie farbowanych włosów i tłumionej wyniosłości, a także z entuzjastycznej dykcji i oszałamiającego biustu Mansfield. Na końcu obie trochę szlochałyśmy – pewnie wino tak na nas podziałało – a przy końcowych napisach Annette zwróciła się do mnie z pytaniem: „Na podstawie powieści Edwarda Bartona, zabawne, ciekawe, czy jesteście spokrewnieni?”, a ja odparłam po chwili milczenia: „Prawdę mówiąc, to mój dziadek”. Parsknęła śmiechem, aż wino omal nie trysnęło jej nosem, zanim zdała sobie sprawę, że mówię serio. Rozłam w naszej rodzinie stał się tak głęboki, że nawet nie powiedziałam najlepszej przyjaciółce, iż mój dziadek jest pisarzem.

Wcisnęłam play.

Pierwsza niespodzianka: film jest kolorowy, a ja zapamiętałam go jako czarno-biały. Druga niespodzianka: uświadomiłam sobie, że to film o wielgachnym budżecie, czego oczywistym wyrazem jest wyrafinowana muzyka i pierwsze nocne ujęcia West Endu, skrzące się światła, mgła i kobiety w futrach wysiadające z daimlerów. Trzecia niespodzianka, gdy Olivier/Derek, przystojny i pełen ogłady w stroju wieczorowym, przyjmuje gratulacje na popremierowym przyjęciu: to jest naprawdę dobre. Dialog śmiga gładko, scena przyjęcia to prawdziwa perełka: brylanty, szampan, szminka i kwiaty, to najlepsze, co Anthony Asquith (The Importance of Being Earnest, Z życia VIP-ów) kiedykolwiek wyreżyserował. Minęły ledwie dwie minuty, a ja siedzę przykuta do ekranu, z zapartym tchem, zapomniawszy całkowicie o herbacie i herbatnikach. Nawet Jayne Mansfield, jako cyniczna amerykańska aktorka, która pnie się do sławy, grając w sztukach Dereka, a w ramach podziękowania łamie mu serce, jest świetna. Przyćmiona własnym biustem, ma się rozumieć, a jednak świetna. Aż trudno uwierzyć, że dwa lata później jej kariera była praktycznie skończona, a po kilku kolejnych latach ta piękna tleniona główka została zmiażdżona bądź rozbita, w zależności od tego, komu wierzyć, na drodze wśród bagien Luizjany.

Kariera Edwarda Bartona nie potoczyła się wiele lepiej. W 1959 roku miał na koncie przebój filmowy, szereg poczytnych powieści i świat stał przed nim otworem – ale szybko znów się przed nim zamknął, jak to często bywa. Nie cieszył się sympatią nowej fali na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, do czego zapewne przyczyniła się jego postawa starego tetryka, pojawianie się w rozmaitych talk-show i teleturniejach w tweedowych marynarkach i wiązanych pod szyją apaszkach i wyrażanie pogardy dla państwa opiekuńczego, związków, niezamężnych matek, imigrantów i młodych w ogóle. W roku 1967 Edward Barton wydawał się równie przestarzały jak Noël Coward, kiczowaty relikt minionej epoki, ceniony, jeśli w ogóle, z serdeczną ironią. Pieniądze wciąż wpływały – taka jest potęga telewizji, w której regularnie pokazywano Antrakt – ale w ciągu ostatnich czterdziestu lat mój dziadek stanowił zaledwie przypis do powojennej literatury angielskiej. Nie został jeszcze „odkryty ponownie”.

Wydaje się to dziwne, zważywszy, jak dobry jest ten film, miły dla oka niczym piękny mebel, dobrze zakomponowane zdjęcie, perfekcyjny angielski ogród. Historia rozwija się oszczędnie i precyzyjnie, nie ma zbędnych kwestii ani niezaplanowanych efektów. W ciągu pięciu minut znajdujemy się w samym środku wspaniałego życia Dereka Deana – widzimy jego piękny dom, piękną żonę i dziecko – życie tak idealne, szczęśliwe i promienne, że aż się prosi, by je roztrzaskać na tysiąc kawałeczków. A potem nadchodzi wojna, a wraz z nią zniewalająca Rose Morgan, przebojowa blondwłosa gwiazdeczka, która wypatruje swojej wielkiej szansy. Romans rozwija się zgodnie z przewidywalnym schematem, Derek naraża na szwank karierę i małżeństwo, by zaspokoić jej ambicje i własną namiętność, a potem, kiedy Rose dostaje już, czego chciała, i gotowa jest wrócić do Ameryki jako wielka gwiazda, on rzuca jej się do stóp. „Wiem, że mnie nigdy nie pokochasz – mówi pijany w jej garderobie, gdzie ona pudruje sobie twarz. – Wiem, że jestem dla ciebie niczym, cieniem jedynie, który znika, gdy zapalają się światła. Grałaś na mnie jak na skrzypcach i powinienem się wstydzić, ale nie dbam o to. Pozwól mi jechać ze sobą”. Olivier, blady i spocony, z włosami wpadającymi w oczy, gra tę scenę dojmująco dobrze; przez chwilę wygląda zupełnie jak Heathcliff z Wichrowych wzgórz, na miejscu Jayne Mansfield bałabym się o swoją śliczną szyjkę. Ale ona nawet nie mrugnie umalowanym okiem. „Wracaj do żony i dziecka, Derek – mówi, nie odrywając wzroku od lustra. – Muszę pracować”. Kończy pudrować nosek, otula się peniuarem zdobionym puchem z ogona marabuta i wychodzi, zostawiając Dereka – autora sztuki, która uczyniła ją gwiazdą – samego w jej garderobie, wpatrującego się w lustro, w otoczeniu telegramów i kwiatów.

„Grałaś na mnie jak na skrzypcach”. To kolejna kwestia, którą ludzie znają i czasami wygłaszają, siląc się na arystokratyczny angielski akcent. Większość z nich pewnie nie zdaje sobie sprawy z jej pochodzenia. Pora, żeby je poznali.

Kiedy „Queen Mary” wypływa na wody Atlantyku, muzyka narasta, a na ekranie przesuwają się końcowe napisy, jestem a) zalana łzami i b) zdeterminowana przywrócić Edwardowi Bartonowi sławę jako jednego z wielkich żyjących powojennych angielskich powieściopisarzy. Oczywiście mam ku temu solidne ekonomiczne powody: nie znam szczegółów testamentu dziadka, ale część pieniędzy z pewnością przypadnie memu ojcu jako jednemu z dwojga dzieci Edwarda, a ja, jako jedyne dziecko, w stosownym czasie odziedziczę większość majątku rodziców. Jednak to nie nastąpi prędko: ojciec nie ma nawet sześćdziesiątki, może pożyć jeszcze i trzydzieści lat, a do tej pory wszystkie pieniądze mogą pójść na opiekę i podatki. Jak każda matka chciałabym zapewnić godny byt moim dzieciom, ale – przerażająca myśl – one mogą mieć już własne dzieci, zanim pozostałości majątku Edwarda Bartona trafią w moje ręce. Więc nie – moje zainteresowanie literacką renomą dziadka nie wynika głównie z pobudek finansowych. Nikt nie może mnie oskarżyć o wyrachowanie. Po prostu uważam, że jeśli ma się w rodzinie zapoznanego geniusza, trzeba coś z tym zrobić.

Tylko co? Na początek raz jeszcze przeczytać jego dzieła: napisał garść powieści, których nakład w większości jest wyczerpany. Poprosić rodziców o informacje. Umówić się na spotkanie z samym Edwardem, o ile wciąż ma wszystkie klepki. Dowiedzieć się, czy ta „Rose” nie istniała jednak naprawdę; może teraz, kiedy babcia od dawna spoczywa w grobie, byłby gotów wyznać prawdę. A potem, jeśli to wszystko uda się poskładać w całość – co? Napisać książkę? No cóż, zawsze o tym marzyłam. Zamierzałam wręcz, ale przyszło małżeństwo, potem dzieci, i siedem lat, w ciągu których dni zlewały się ze sobą w nieustającym korowodzie karmienia, sprzątania, kąpania, zmywania, robienia zakupów, gotowania i – jeśli to w ogóle było możliwe – spania. Nie pozostawało zbyt wiele czasu na pisanie czy myślenie, czy jakiekolwiek inne sprawy, które kiedyś tyle dla mnie znaczyły, jak choćby seks. Jeśli chodzi o ilość seksu, jaki uprawialiśmy z Richardem w ciągu ostatnich pięciu lat, równie dobrze mogłabym być singielką.

Pora coś zmienić. Dzieci w szkole, mąż poza domem, trzeba korzystać z okazji, a czyż może być większe wyzwanie niż zgłębienie wielkiej tajemnicy ciążącej nad moją rodziną – ujawnienie prawdy, przywrócenie dziadkowi sławy, a niejako mimochodem zapewnienie finansowej przyszłości moim dzieciom i wnukom. Nagle wydało mi się to pilne. Wyłączyłam telewizor i popędziłam na górę. Wysoko na jednej z półek stał stary egzemplarz Antraktu w miękkiej oprawie, podpisany i podarowany mi przez dziadka, kiedy byłam zdecydowanie zbyt mała, żeby go czytać, nieotwierany przez dziesięciolecia.

To właśnie tam, na tych rzadko odkurzanych półkach, rozpoczął się mój projekt.

Ledwie zdążyłam zdmuchnąć kurz z wierzchu książki, gdy przyjechała Annette z dziećmi. W tym tygodniu to ona odbiera dzieciaki ze szkoły, co oznacza filiżankę herbaty i pogawędkę, podczas gdy jej dwójka i moja dwójka będą przewalać się przed telewizorem. „Och, pani Bainbridge jest taka upierdliwa – mówi Annette, nawiązując do naszej rozmowy z piątku u niej w domu, kiedy to ja odbierałam dzieci. – Mam wrażenie, że umniejsza wszystko, co Holly robi”. – Holly to jej siedmiolatka. – „Według mnie jest oczywiste, że to bardzo zdolna dziewczynka, a gdyby słuchać tego, co wygaduje pani Bainbridge, można by pomyśleć, że jest, no wiesz – zniżyła głos do szeptu – niedorozwinięta czy coś takiego. To nie do przyjęcia. Zamierzam poruszyć tę kwestię na następnym zebraniu”. Wyłączyłam się, nalałam herbatę i pokroiłam ciasto. Minęła chwila. Nagle usłyszałam, jak Annette pyta:

– A Richard? Jak się miewa Richard?

– Dobrze. W każdym razie miewał się dobrze, kiedy ostatnio się widzieliśmy.

Uniosła brwi.

– Co chcesz przez to powiedzieć? – Węszyła skandal, niczym pies trop lisa.

– Nie ma go przez cały tydzień, a kiedy jest w domu, interesują go tylko dzieci.

– Wszystko w porządku… między wami, prawda? Między tobą i Richardem?

– Oczywiście, że tak. – Przerwa. – Ale…

– Co?

– Pewnie dopadł nas ten kryzys, wieszczony po siedmiu latach małżeństwa.

Nie spodobało jej się to i znów zmarszczyła brwi. Gdyby Annette mogła o tym decydować, zdrada małżeńska byłaby karana przez ukamienowanie; czasem zastanawiam się, czy nie jest w tajemnicy muzułmanką.

– Nie bądź niemądra – powiedziała.

– Wiem, wiem. Kocham Richarda.

– Jasne, że tak.

– I kocham dzieci.

– Właśnie.

– Ale czy nie zastanawiasz się czasem… – Sądząc po jej minie, jasne było, że Annette nigdy się nie zastanawiała i nie pochwala tego u innych. Zmiana tematu. – Myślę o tym, żeby zapisać się na kurs, teraz kiedy Lucy chodzi już do szkoły.

– Jaki kurs? – spytała podejrzliwym tonem.

– Kreatywnego pisania.

– Po co?

Bo jestem śmiertelnie znudzona.

– Bo zawsze chciałam pisać.

– Jak my wszyscy – skwitowała Annette – swego czasu.

Tak jakby pisanie było tym samym co miłosne malinki i kolczyki w języku i najlepiej o tym zapomnieć po dwudziestym trzecim roku życia.

– Jest taki kurs w Milton College. Dwie godziny w każdy wtorek. Zaczyna się w przyszłym tygodniu.

– Czemu nie zapiszesz się na coś praktycznego, jak gotowanie albo krawiectwo?

– To może być fajne. Poznam nowych ludzi.

– Mówiłaś o tym Richardowi?

Nie mówiłam, ale odparłam:

– Oczywiście, uważa, że to świetny pomysł.

– Mam nadzieję, że wiesz, co robisz.

Poszła po Holly i Poppy – roślinne imiona były modne podczas ciąż Annette[2] – zostawiając mnie z poczuciem, jakbym właśnie przyznała się do romansu.

– Pozdrów ode mnie Richarda – rzuciła znacząco przy wyjściu, prowadząc dziewczynki przed sobą.

Dołączyłam do Bena i Lucy przed telewizorem, zastanawiając się, czy przypadkiem podejrzliwość Annette nie była jednak uzasadniona.

Milton College, jak było do przewidzenia, mieścił się w podupadłym budynku – ściany pokryte kurzem i pajęczynami, parkiet w holu niemal czarny od brudu. Od wejścia uderzał człowieka zapach kredy i środków dezynfekujących. Sądząc po osobach kręcących się przy tablicach ogłoszeń, nie nawiążę tu nowych przyjaźni – sami szukający pracy, renciści, obłąkani i smutni. W całym budynku panowała atmosfera wypełnionej najlepszymi intencjami beznadziei. Omal nie zawróciłam na pięcie i nie pojechałam do domu.

W klasie było nas dziesięcioro, czekaliśmy, aż pojawi się nauczyciel, siedząc jak najdalej jedno od drugiego. Może w ciągu nadchodzących tygodni połączy nas jakaś więź, ale na razie miałam przygnębiające przeczucie, że ten mój nieśmiały kroczek w poszukiwaniu wolności i samorealizacji jest z góry skazany na niepowodzenie. Annette ma rację, myślałam, przyszłość to niekończący się szereg popołudni spędzanych to w jej domu, to w moim, podczas gdy dzieci rosną, a rozmowy pozostają takie same, zmieniają się jedynie nazwiska nauczycieli.

I wtedy do sali wszedł on. Harry Ross. Broszurka informacyjna nie przygotowała mnie na jego czarne kędzierzawe włosy, opaleniznę, jasnoniebieskie oczy i dżinsową koszulę rozpiętą pod szyją. Przysiadł na brzegu biurka, od jego mocnych ud odzianych w dżinsy dzieliło mnie ledwie ćwierć metra. Cały w dżinsie, coś okropnego, odezwał się małostkowy głosik w mojej głowie, ale szybko został uciszony; ten strój pasował do niego.

„Witam wszystkich – powiedział głębokim głosem o żartobliwym tonie i londyńskim akcencie, być może udawanym. – Jestem Harry i w ciągu najbliższych kilku tygodni poznamy się bliżej”. Uśmiechnął się – równe białe zęby między pełnymi różowymi wargami, obramowanymi krótkim ciemnym zarostem – a cała klasa uśmiechnęła się wraz z nim. Temperatura na sali zdawała się rosnąć. Osiem spośród nas było kobietami, a z dwóch mężczyzn jeden sprawiał wrażenie, jakby też nie był odporny na wdzięki naszego nauczyciela. Drugi był tu przede wszystkim ze względu na możliwość ciepłego schronienia.

– Nie będę wprawiał was w zakłopotanie, pytając, kim jesteście, dlaczego tu przyszliście i jakie macie nadzieje względem tego kursu, bla, bla, bla. – Podniósł teczkę formatu A4. – Mam wam rozdać całą masę formularzy, w których musicie zaznaczyć całą masę rubryczek. – Teraz w jego głosie dał się słyszeć jakby irlandzki zaśpiew. – Ale to może poczekać. Jesteśmy tu, żeby rozmawiać o pisaniu.

Wyposażył to słowo w całą tęsknotę i frustrację, jakie sprowadziły nas do tej nędznej salki w ponury październikowy poranek. Pisanie. Szansa na wyrażenie siebie, ucieczkę przed sobą, na wydobycie żyły złota spod gruzów codziennego życia. Jeśli ktokolwiek mógł na nią natrafić, to tylko Harry Ross. Przynajmniej dziewięcioro potencjalnych autorów właśnie obsadziło go w głównej romantycznej roli. Dziesiąty był półprzytomny i wtulony w kaloryfer.

Przez czterdzieści minut wpatrywaliśmy się w niego jak urzeczeni. Przeczytał kilka swoich ulubionych kawałków, które – jak się zdawało – były również naszymi ulubionymi: autorstwa Thomasa Hardy’ego, Virginii Woolf, Marian Keyes (żeby pokazać, że nie jest snobem). Zanim przyszła pora przerwy na kawę, mógł nas już urabiać do woli. Byliśmy rozświergotani, stojąc w kolejce po brunatny, smakujący spalenizną napój ze stołówki. Och, ten fragment z Tess! Przykładaliśmy dłonie do piersi. Och, Virginia Woolf, nie czytałam jej od czasu studiów, zawsze ją uwielbiałam. Och, zawsze miałam poczucie winy, czytając Marian Keyes, ale odkąd pojawiły się dzieci…

– Jesteś Helen Barton.

Jestem jedną z tych nowoczesnych kobiet, jak powiada moja matka, które nie przyjęły nazwiska męża.

– Tak.

Położył mi dłoń na ramieniu i poprowadził w stronę jednego ze stolików.

– Wnuczka słynnego Edwarda?

Usiedliśmy na prostych plastikowych krzesłach.

– Skąd, u licha, możesz to wiedzieć?

– Przeczucie. – Uśmiechnął się; bruzdy pojawiły się w najbardziej atrakcyjnych miejscach. – Poza tym z torby wystaje ci egzemplarz Antraktu.

– Co za detektyw.

– Jaki on jest?

– Dziadek? Stary. Miły. Jak to dziadek.

– Dobrze go znasz?

– Niespecjalnie. Wiedzie samotnicze życie.

– Nie widujesz go.

– Nie. Ale powinnam.

– Jasne, że tak! – Wrócił chłopak ze wschodniego Londynu. – To jeden z wielkich!

– Naprawdę tak uważasz?

– Nie jest modny, ale – przeczesał palcami lśniące kędziory – kogo obchodzi moda? Dobra książka to dobra książka, i tyle.

– Staroświecki, mieszczański, przestarzały. Tak pisali krytycy.

– A co ci krytycy wiedzą? – Słowo „krytycy” wymówił z pogardą. – Twój dziadek to pisarz dla pisarzy.

Rozpoznałam sygnał.

– Czyli jesteś pisarzem?

– Oczywiście. – Rozejrzał się po stołówce. – Dzięki temu płacę rachunki.

– Wydałeś coś?

Twarz mu spochmurniała i zaczął przesuwać parę ziarenek cukru po laminowanym blacie stołu.

– Moja agentka właśnie coś rozsyła. Nie sądzę, by któryś z tych kretynów poznał się na mojej prozie. Nie jest to, szczerze mówiąc, łatwa lektura.

Już miałam spytać, o czym jest jego proza, ale powstrzymałam się w ostatniej chwili. Zamiast tego zerknęłam na zegarek – przerwa dobiegła końca – i powiedziałam:

– No to powodzenia.

Wróciliśmy do klasy i przez pozostałe pół godziny ślęczeliśmy nad różnymi typami powieści, które moglibyśmy spróbować napisać – powieść z tezą, Bildungsroman, określenia, jakich nie słyszałam od czasu studiów. Pod koniec zajęć ukończyłam już (w myślach) dramatyczny opis życia wewnętrznego kobiety udręczonej tyranią macierzyństwa, a pierwszy rozdział zamierzałam włożyć za tydzień w duże opalone dłonie Harry’ego.

– Pamiętajcie – rzucił na pożegnanie – zmuście czytelników do wysiłku. Nie dawajcie im tego, czego się spodziewają. Podważcie ich oczekiwania.

Nic dziwnego, że jeszcze nic nie wydał – a przecież te ciemne kędziory i przenikliwe niebieskie oczy wyglądałyby doskonale na obwolucie.

W ciągu najbliższego tygodnia zadawałam sobie wiele trudu, żeby wszystko postrzegać w kategoriach literackich. Obieranie warzyw stało się metaforą – zdejmowanie zewnętrznych warstw, żeby ujawnić prawdę – choć nie bardzo wiedziałam, jaka prawda kryje się w marchewce, która przez dwa tygodnie poniewierała się na dnie pojemnika z warzywami w lodówce. Cebule wydawały się bardziej ekscytujące – zdejmujesz kolejne warstwy i co ci zostaje? Nic. Może to sam proces obierania był „prawdą”, jakiej szukałam? Harry’emu by się to spodobało. Zmarnowałam sporą ilość cebuli i wyszedł mi niesmaczny gulasz, ale uznałam, że to niewielka cena za olśnienie.

Gdy tak obierałam, kroiłam i mieszałam, odkurzałam i wycierałam, ładowałam i wyładowywałam rzeczy z pralki czy zmywarki, prasowałam, składałam i robiłam zakupy, zaczęłam myśleć, że moje życie – chociaż na pozór nudne do głębi – z literackiego punktu widzenia jawi się jako całkiem interesujące. Zamężna kobieta bez reszty pochłonięta wychowywaniem dzieci, jej życie wewnętrzne wprawdzie jest przytłumione, lecz niczym podziemna rzeka gotowe wybuchnąć strumieniem – tak, to świetne, rzeka, strumień – świadomości. Znudzona gospodyni domowa, punkt wyjścia tylu powieści, począwszy od Pani Bovary. Cóż za ogromny potencjał. Wielkie dzieło było tuż-tuż. Nie mogłam się już doczekać, kiedy to wszystko przeleję na papier.

Może odziedziczyłam choć krztynę talentu dziadka: przyszedł mi do głowy frazes, że talent często objawia się co drugie pokolenie. Helen Barton, wnuczka Edwarda, wielkiego powojennego powieściopisarza. Cóż za świetny temat dla artykułów w czasopismach. Cóż za przydatne nawiązanie dla agentów i wydawców.

Richard wciąż poza domem, dzieci w łóżkach, telewizor wyłączony. Wyciągam się na kanapie, nakrywam kocem, w zasięgu ręki stawiam kieliszek wina i otwieram Antrakt.

„Dla mojej ukochanej wnuczki Helen – głosi dedykacja wpisana niebieskim atramentem, który rozlewa się nieco na tanim, chłonnym papierze strony tytułowej – od Edwarda Bartona”. Nie „od dziadka”. Bez daty, a ja nie pamiętam, kiedy dostałam tę książkę; zawsze gdzieś była na półkach. Przeglądałam ją jako nastolatka, ale to wszystko. Pora się przekonać, co czyni mego dziadka jednym z wielkich.

Po raz pierwszy wydane w Wielkiej Brytanii w 1955;

Niniejsze wydanie z roku 1959, wznowione w 1960 (dwukrotnie), 1961, 1962 (dwukrotnie).

© Edward Barton 1955

Papier jest pożółkły przy brzegach, klej wysechł i popękał. Książka pachnie stęchlizną i kurzem, charakterystyczna woń bibliotek i antykwariatów. Proszę, niech mi się spodoba ta lektura. Proszę, niech to nie będzie rozczarowanie.

Na stronie poprzedzającej rozdział pierwszy widnieje motto, cztery linijki wiersza, którego sobie nie przypominam.

Co się z nią stało? Noc zimna,

Zgubna dla róż i lilii,

A dusze giną wśród świateł

Barwnego Piccadilly.

James Elroy Flecker, Ballada o Camden Town

James Elroy Flecker: muszę sprawdzić go jutro w wyszukiwarce. Ale cytat świetny. Bardzo nastrojowy. Ciarki przechodzą mi po krzyżu, zupełnie jakbym cofnęła się w czasie do West Endu pełnego smogu i elektrycznych świateł, dziwek z papierosami skupionych wokół pomnika Erosa, mężczyzn w miękkich filcowych kapeluszach.

Już mam przewrócić kartkę, ale nagle zamieram. Co się z nią stało? Co się z kim stało? Z nią – tajemniczą Rose. Rose: oczywiście, i ona tu jest – „dla róż i lilii”, the rose and lily. Wskazówki pojawiają się już na pierwszej stronie, muszę zachować czujność, być nie tylko czytelnikiem, ale także detektywem. „A dusze giną wśród świateł barwnego Piccadilly”. Mowa o jakiejś tragedii.

Wstrząsa mną dreszcz, podciągam wyżej koc, owijam się nim ciasno. Zwilżam językiem środkowy palec prawej ręki i przewracam kartkę.

ROZDZIAŁ DRUGI
znaczek
Antrakt
(Bond i Lock,
Londyn 1955)

Nie powiedziałbym, że w wieku osiemnastu lat opuściłem dom, raczej, że to dom opuścił mnie. Uczucia rodziców, nigdy nieokazywane spontanicznie ani chętnie, w okresie mojego dorastania wycofywały się niczym morze podczas odpływu, aż osiedliśmy w cichym domu, skrępowani w swojej obecności. Ja wychodziłem do szkoły, ojciec do pracy, matka zostawała, a wieczorami także każdy rozchodził się w inną stronę – ja do swego pokoju, ojciec do gabinetu, a matka do tego, co wciąż nazywała salonem. I tam czekaliśmy, aż będziemy mogli udać się na spoczynek. Kiedy myślę o tamtym okresie, przede wszystkim słyszę powolne tykanie zegara.

Sekundnik doprowadził mnie wreszcie do osiemnastych urodzin i poważnej rozmowy przy śniadaniu, a przy tej okazji ojciec wyraził zainteresowanie moją przyszłością, co zdarzało się bardzo rzadko.

– Wkrótce ukończysz szkołę, Derek.

– Tak, ojcze.

– Będziesz, oczywiście, chciał studiować na uniwersytecie.

– Tak, ojcze.

– Czy wybrałeś już college? – Ojciec był absolwentem Cambridge i spodziewał się, że pójdę w jego ślady. Najlepiej gdybym wybrał Caius College, scenerię jego świetlanej przedwojennej młodości, zanim jeszcze nastąpił długi, powolny korowód rozczarowań, składający się na jego dorosłe życie.

– Tak, ojcze.

– Ach tak? – Rozbił czubek swojego jajka na miękko. – Cóż za niespodzianka.

Zapchałem sobie usta grzanką.

– A czy wolno spytać – odezwał się ojciec, zbierając maleńkie odłamki skorupki jajka ze swojej łyżeczki – kogo zaszczyciłeś swoim wyborem?

Przełknąłem.

– University College…

– Oxford? – Twarz mu spochmurniała. – Cóż, muszę powiedzieć…

– Londyn.

Matce wyrwało się chlipnięcie i przyłożyła róg serwetki do pobladłych ust. Ojciec wolno, metodycznie przełożył żółtko swego jajka na cienki trójkąt grzanki, po czym – zadowolony, że powierzchnia została równo pokryta – odłożył łyżeczkę.

– Londyn?

– Tak, ojcze.

– Można by sądzić – powiedział – że winieneś zasięgnąć mojej rady, zanim postanowisz zmarnować swoje wykształcenie w… gdzież to ma być?

– University College.

– Otóż to. – Wziął nóż i widelec, z geometryczną precyzją odkroił kawałek grzanki i uniósł go do ust.

– To dobry college.

Przeżuł, przełknął i upił łyk herbaty.

– Pewnie nie każdy jest materiałem na studenta uniwersytetu.

– To jest uniwersytet. Uniwersytet Londyński.

– Rozumiem, że w Cambridge cię nie przyjęli.

– Nie składałem papierów do Cambridge.

– Ach. – Kolejny trójkąt grzanki, kolejny łyk herbaty. – Za radą dyrektora szkoły zapewne.

– Nie.

– Więc dlaczego?

– Ponieważ chcę jechać do Londynu. Chcę być w centrum wydarzeń, a nie tkwić gdzieś na odludziu.

– Często słyszy się takie hasła z ust osób, którym nie udało się tam dostać.

– Cambridge nie stanowi centrum wszechświata.

Matka zadzwoniła po służącą. W jej obecności dalsze spory były niemożliwe. Ojciec wstał, wytarł ręce i złożył serwetkę.

– Może, w tych okolicznościach, tak będzie najlepiej. Nie jesteś silny, Derek.

Weszła służąca.

– Możesz sprzątnąć ze stołu, Margaret.

– Tak, proszę pani.

Ojciec wyszedł z pokoju; za dwie minuty wyruszy piechotą na dworzec, w jednej ręce trzymając złożony parasol, w drugiej teczkę, w meloniku na głowie bez względu na pogodę wsiądzie do pociągu jadącego do Marylebone, dalej metrem dotrze do City i zasiądzie przy swoim biurku. Codziennie to samo przez dwadzieścia lat, a potem z powrotem do domu, w odwrotnej kolejności. Codzienny porządek dnia absolwenta Cambridge.

Nie jesteś silny, Derek. Słyszałem te słowa każdego dnia, co roku, odkąd po ataku polio we wczesnym dzieciństwie miałem słabszą lewą nogę i „delikatną” pierś. Doskonała wymówka, żeby trzymać mnie z dala od innych dzieci i brutalnych zabaw, by pakować mnie do łóżka przy pierwszych objawach przeziębienia. Byłem sam. Miałem jedynie książki do towarzystwa. Bez rodzeństwa. Matka także była „delikatna”; uznano, że drugie dziecko mogłoby ją zabić. Dorastałem w atmosferze choroby, w stanie chronicznego niedomagania, i już samo to sprawiło, że marzyłem o brutalnej intensywności wielkomiejskiego życia, o tym, by zamienić ciszę i zaciągnięte zasłony na zgiełk i opary Londynu.

Marzyłem o tym, by zacząć żyć pełnią życia.

Moje życie stanowiło przedłużającą się ciszę przed podniesieniem kurtyny, zbyt długo wstrzymywany oddech, preludium. Nic się nie działo, czy też niczemu nie pozwalano się zdarzyć. Podczas gdy Europa zmagała się z wojną i rewolucją, gdy wszędzie wokół zdarzały się strajki, dokonywały wybory, masakry i morderstwa, ja stałem z boku, w najlepszym razie łącząc się za pośrednictwem nagłówków gazet i audycji radiowych, książek i filmów ze światem przyczyn i skutków, miłości i nienawiści, krwi i kości. Byłem wiecznym widzem, obserwatorem i podczas gdy nawet moi szkolni koledzy z prowincjonalnego podlondyńskiego miasteczka miewali takie przygody jak złamana ręka czy złamane serce, ja tylko patrzyłem z zazdrością i czekałem na swoją kolej.

I teraz moja kolej wreszcie nadeszła.

W październiku opuszczę dom, zamieniając wygody wielkiej podmiejskiej willi na mały, przypominający celę pokoik w Bloomsbury, z piecykiem gazowym, wąskim metalowym łóżkiem, chwiejącym się, poplamionym atramentem biurkiem i twardym drewnianym krzesłem. Kurtyna, która wreszcie się podniesie, odsłoni te właśnie proste dekoracje i rozpocznie się pierwszy akt.

Pokój znajdował się na szczycie walącego się domu przy Torrington Place, którego fantazyjną fasadę z czerwonej cegły pokrywały rozmaite esy-floresy i ostre wklęsło-wypukłe łuki, świadczące o lepszej przeszłości. Na czterech piętrach stłoczono dwanaście pokoi, które stawały się coraz mniejsze, im wyżej człowiek wdrapywał się po skrzypiących schodach. Właścicielka mieszkała w suterenie, skąd dolatywał nieustający zapach gotowanego boczku, i pojawiała się niezawodnie, ilekroć otwierały się drzwi frontowe. Była niską, krągłą Irlandką, bujne siwe włosy upinała w wymyślne koki, a grube wełniane spódnice zakrywała spłowiałym niebieskim fartuchem. W domu chodziły słuchy, że ma tam na dole męża, a może nawet dziecko czy wnuka, ale nikt ich nigdy nie widział, istnieli jedynie w legendzie przekazywanej z jednego pokolenia lokatorów na kolejne, i za każdym razem ubarwianej, aż ta pachnąca boczkiem suterena stała się bajkową krainą, na której temat – jak na temat niebios – można jedynie snuć domysły.

Większość lokatorów pani Flanagan to byli studenci, sami chłopcy. Największy pokój, na pierwszym piętrze od frontu – ten z wykuszowym oknem i wspaniałym widokiem na zadrzewioną Torrington Place – był zarezerwowany dla doktorantów; obecny beneficjent, wysoki, chudy, przygarbiony mężczyzna o wątłych wąsikach, mieszkał tam od trzech lat, pracując nad doktoratem na temat czternastowiecznego życia klasztornego i żyjąc jeszcze skromniej od mnichów, o których pisał. Parzył sobie niezliczone czajniczki herbaty na gazowym palniku w holu, używając każdą garść fusów po trzy razy i susząc je na gazecie w swoim pokoju, taki był biedny. Jego długie zęby, przywodzące na myśl kamienie nagrobne, były brązowe od taniny, a wąsiki pożółkłe od cienkich jak zapałki papierosów, które skręcał, ilekroć pozwalały mu na to fundusze. Pewnego ranka zobaczyłem, jak myje się w umywalce wspólnej dla wszystkich łazienki; wyglądał jak szkielet, bladoszara skóra ledwie kryła żebra i łopatki.

Jednakże zimno, głód i brud mnie nie przerażały. Nawet wspinaczka po schodach z holu o poluzowanych czarno-białych płytkach na czwarte piętro, gdzie kiedyś musiały znajdować się sypialnie służących, nie była w stanie popsuć mi humoru, chociaż – przy mojej słabej piersi i nodze – ta wspinaczka zdawała mi się czasem bardzo długa. Zmuszony uprawiać ją kilka razy dziennie odkryłem, że noga staje się silniejsza, płuca pojemniejsze, a oddech swobodniejszy. Nabrałem zwyczaju spacerowania po Regent’s Park każdego ranka przed wykładami, zacząłem od krótkiej przechadzki po wewnętrznym kręgu, gdzie ostatnie róże opierały się nadchodzącej zimie, ale później przemierzałem cały obwód zewnętrznego kręgu, witając się z wielbłądami w zoo i czasem przechodząc w wolny trucht. Pierwszy raz w życiu miałem zarumienione policzki i umięśnione kończyny, oczy mi błyszczały, a włosy zdawały się gęstnieć. Wysupłałem garść miedziaków i poszedłem do greckiego fryzjera przy Euston Road, wyłoniłem się stamtąd z włosami lśniącymi od brylantyny, ostrym jak brzytwa przedziałkiem i gładkim jak jedwab karkiem. Nie wyglądałem już ani nie czułem się jak dziecko. Byłem młodym mężczyzną – i widziałem w spojrzeniach koleżanek z uczelni, że ta zmiana została zauważona.

Studiowanie literatury angielskiej w college’u w centrum Londynu w latach międzywojennych – w tym spokojnym antrakcie między dwoma wielkimi aktami destrukcji, które określają nasze stulecie – było, tak to teraz postrzegam, niezmiernie przyjemną formą sybarytyzmu. Bloomsbury wciąż kojarzyło się ze sztuką i literaturą, kusiło swobodą seksualną; dla nas, młodych, ta atmosfera była niczym religia. Zerkaliśmy na arcykapłanów i arcykapłanki – jak stąpają po opadłych liściach na Russell Square i Bedford Square, nędznie odziani, ze wzrokiem pogrążonym w marzeniach i wspomnieniach, niczym palacze opium spoglądający przez mgłę świadomości ku fantastycznym wizjom ponad cegłami i dymami Londynu.

Wij wokół niego w kształt obwodu

Trzy smugi, trwogą zasłoń oczy,

On rosą żył, a mleko toczył,

Z rajskiego toczył je ogrodu[3].

Na zajęciach i seminariach omawialiśmy Chaucera, Szekspira, Miltona, Drydena i Pope’a, Wordswortha, Coleridge’a i Keatsa. W naszych pokojach i w kafejkach wokół Bloomsbury i Fitzrovii czytaliśmy Orwella i Waugha, Maughama, Woolf i Huxleya, a także (chociaż niechętnie przyznawaliśmy się do tego wobec siebie nawzajem) pożeraliśmy każdą nową Agathę Christie, ledwie się ukazała. Analizowaliśmy rzeźby w muzeum, słuchaliśmy poezji deklamowanej w pubach, a co tydzień wybieraliśmy się do kin w Camden Town albo przy Leicester Square na filmy gangsterskie i horrory, na Bette Davis i Charliego Chaplina. Dla nas wszystkich, z wyjątkiem najbogatszych, teatr plasował się poza zasięgiem.

To była pożywna strawa, składniki dorzucaliśmy z młodzieńczą beztroską, czegoś jednak brakowało – soli, pieprzu, tego jednego składnika, który całości nadałby smak. Czytałem o miłości u Chaucera i Szekspira, oglądałem ją odgrywaną na ekranie przez Freda Astaire’a i Gretę Garbo lub na płótnach wiszących w National Gallery. Wiedziałem, jak to wygląda, a nawet, jakie to uczucie – w teorii. Rozmawialiśmy o tym z kolegami przy niekończących się filiżankach herbaty i skromnych posiłkach w zaparowanych kafejkach, podczas spacerów po parku, kiedy to zapewnialiśmy, że nigdy nie ożenimy się dla pieniędzy, za nic nie pozwolimy, by konwenanse stanęły na drodze namiętności, że uważamy się za wolnych od ograniczeń krępujących pokolenie naszych rodziców. Byliśmy nowocześni, a nie wiktoriańscy, i żyliśmy jak Tosca, dla miłości i sztuki. Jednak o praktycznej stronie miłości nie wiedziałem nic. Były dziewczęta, z którymi dzieliliśmy nasze skromne posiłki i z którymi można by ewentualnie trzymać się za rękę w parku. Dziewczęta, które spoglądały na chłopaka w pewien określony sposób, rozchylając wargi w oczekiwaniu na pocałunek, do którego wcale nie dochodziło, dziewczęta, które wzdychały nad poezją i malarstwem, które marzyły o Robercie Donacie i Clarku Gable’u, a być może także o bardziej realnym romansie. Ja jednak nie miałem ani środków, ani chęci do tego, by zapraszać te dziewczęta na randki. Tak więc minął rok, potem długie spokojne letnie wakacje w domu, a ja wciąż nie znałem tej namiętności, która inspirowała poetów. Byłem wolny, owszem, ale co jest warta wolność bez poznania.

Owo poznanie zbliżało się, czaiło w przyszłości, niczym wąż w ogrodzie, a wraz z poznaniem nadchodziła miłość i gorzkie ukłucie żalu, ból wygnania z raju. Było znacznie więcej spraw, o których czytałem, ale których jeszcze nie poznałem – wyrzuty sumienia, zazdrość, cierpki smak zaspokojonej żądzy – to wszystko czekało na mnie, słodkie i cierpkie, radosne i smutne, żeby mnie wreszcie wprowadzić w wiek męski.

Zaczęło się, jak to bywa z takimi sprawami, niepostrzeżenie.

* * *

koniec darmowego fragmentu
zapraszamy do zakupu pełnej wersji

[1] Pierwszy cytat to słowa Clarka Gable’a w filmie Przeminęło z wiatrem (1939), drugi – słowa Bette Davis w Trzech kameliach (1942).

[2] Holly (ang.) – ostrokrzew, poppy – mak.

[3] Samuel Coleridge, Kubla Chan, w przekładzie Jerzego Pietrkiewicza.

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

ul. Marszałkowska 8

00-590 Warszawa

tel. 22 6211775

e-mail: info@muza.com.pl

Dział zamówień: 22 6286360

Księgarnia internetowa: www.muza.com.pl

Wersja elektroniczna: MAGRAF s.c., Bydgoszcz