Kto nie dąży do rzeczy niemożliwych,

nigdy ich nie osiągnie.

Heraklit z Efezu

I

Dzień chylił się z wolna ku końcowi, jednak ciepłe podmuchy wiosennego wiatru powstrzymywały mnie przed szybkim powrotem do domu. Chciałem się jeszcze nacieszyć widokiem płynącej rzeki i szaloną gonitwą młodych zajęcy, które na plac swych beztroskich zabaw wybrały pobliskie łąki. Po nieokrzesanych paradach zwierzęca gromadka zaczęła skubać łapczywie soczystą trawę, a ja obserwowałem zwierzęta z coraz mniejszą uwagą i niebawem moja jaźń zapadła w głęboki sen. Nagłe przebudzenie tliło się jeszcze zgliszczami nieodgadnionych obrazów i niezrozumiałych snów – rzeką widocznie przepływała niedawno jakaś szalupa. Na wodzie tworzyły się stopniowo zanikające wodne sznury. Kiedy ziewnąłem i przetarłem oczy, dostrzegłem przypatrujące mi się ślepia. Wprawdzie z przybrzeżnych szuwarów wystawała tylko część głowy, jednak domyśliłem się, że musi to być sporej wielkości szczur wodny, który zniknął nagle w gęstej trzcinie. Usłyszałem tylko plusk zmąconej wody. Przeczesując oczyma pobliskie trawy, zauważyłem szkiełko odbijające ostatnie promienie zachodzącego słońca. Nie było to jednak denko od butelki, jak początkowo myślałem, ale soczewka okularowa oprawiona tak, aby można ją było bezpiecznie włożyć do oka. Obejrzałem szkiełko, a następnie położyłem je na dużym kamieniu. Pewnie należało do jakiegoś starszego wędkarza, który oczy miał już nie te, a zamiłowanie wędkarskie nadal silne. Sam nie potrafiłem usiedzieć z wędką nad rzeką. Gdyby chociaż ryba wprawiała w ruch spławik…

Pustka w mojej głowie nie wróżyła nic dobrego. Wprawdzie podczas pisania zawsze na początku się z nią zmagałem, patrząc na pustą kartkę, jednak tym razem nawet nie myślałem o pisaniu. Może potrzebowałem mocniejszych wrażeń, które dałyby mi impuls, pomysł i pragnienie, aby łączyć litery w wyrazy, a z nich tworzyć atramentowe kolonie? „Na wszystko przyjdzie czas” – pomyślałem, usprawiedliwiając tym samym swą twórczą niemoc. Wiedziałem, że przyjdzie w końcu czas i pojawią się wrażenia, nawiedzą mnie zaskakujące myśli. Uczucie głodu twórczego obudziło we mnie niechybnie łaknienie, które łączyło mnie z typowymi pragnieniami człowieczymi. Odzywało się co pewien czas, zamieniając mnie w mruczącego ssaka.

Gdy już wracałem do przytulnej chaty, rozmyślałem o kulinarnych planach na wieczór i propozycji wspólnej wyprawy w dalekie góry rzuconej przez przyjaciół. Towarzystwo doborowe, może poza nową pięknością Romana, która gubiła się w tematach naszych przepełnionych fantazjami dyskusji, a na dodatek obrażała się wciąż z powodu naszych wysublimowanych żartów. Dochodziłem wolno do granic swej osady i pomyślałem, że zamiast włóczyć się po okolicy, powinienem raczej zabrać się za wiosenne porządki. Drzewa wymagały przycięcia, dziury w ogrodzeniu odpowiedniego załatania. Planowałem narąbać kolejną partię drewna do kominka i do podwórkowego rusztu. Ceniłem sobie ład i estetykę wnętrza, ale w gonitwie za ulepszonym, modnym i efektownym, która stała się udziałem wielu znajomych, zajmowałem stanowisko minimalisty. Znając swych kompanów, wiedziałem, że ta pogoń była inicjowana raczej nie przez nich, a przez wybranki ich serca. To one usypiały ich chłopięcą niewinność. Zresztą podczas naszych męskich spotkań budziła się ona w całej okazałości.

Minąwszy bramę swej zagrody, zdecydowałem się zajrzeć do starej stajni, aby zabrać stamtąd wielką torbę podróżną i powoli zacząć szykować się do wyjazdu. Pewnie jak zwykle połowa torby wypełni się książkami, a resztę zajmą traperskie akcesoria, namiot, linki, luneta i pomniejsze drobiazgi. Przez chwilę szamoczę się z zardzewiałym zamkiem starej stajni, która służy obecnie za garaż, chłodnię i drewutnię jednocześnie, a następnie oświetlam wnętrze. W toczonej przez korniki szafie przy tylnej nawie odnajduję dosyć zniszczoną torbę podróżną. Muszę w końcu odrestaurować tę szafę. Czas odcisnął na niej piętno, ale po włożeniu odrobiny pracy zdobione witraże nabrałyby znów dawnego blasku i uroku. Już nawet upatrzyłem na nią miejsce w zakamarku mojej chaty. I oto widzę sieć pajęczą. I znowu mały wyrzut sumienia, kiedy muszę zniszczyć to dzieło utkane przez długonogiego mistrza. Zniszczyć ten intrygujący majstersztyk? „W dzisiejszych czasach nikt nie pozwala już pająkom tworzyć w domostwach, ci mali artyści zostali wygnani na strychy, do szałasów i garaży. Są przeganiani do miejsc, w których nie straszą swoją obecnością i manifestacją wolności” – myślę i obserwuję jednocześnie, jak pająk ucieka po ścianie do wydrążonej jamy. Zostaje misterna pajęczyna, symbol zasadzki, jak i miejsc dawno nieodwiedzanych albo całkiem zapomnianych. To jej struktura była wykorzystywana przez Indian do tworzenia łapaczy snów. Złe sny miały się zatrzymywać w sieci splecionej na środku, zaś te dobre dobroczynnie spływały na śpiącego. Gdyby tak ten wynalazek mógł uporać się też z moimi snami!

Ale pora otrząsnąć się z tej pajęczyny myśli i rozważań! Przyciągnąłem torbę i skierowałem się ku wyjściu. Tuż przy drzwiach stajni moją uwagę przykuła zawieszona na ścianie siatka na motyle. Zawsze przypominała mi poprzedniego właściciela tych włości, niejakiego Filipa. Był rozkojarzonym przyrodnikiem, który w wolnych chwilach oddawał się pasji łapania owadów czy płazów. Jego postać z tą oto siatką, gdy czaił się na motyle, była dla mnie wesołym wspomnieniem dawnych czasów. Jawił mi się teraz ubrany w różowe krótkie spodenki, z których wystawały chude jak patyki, długie nogi. Nosił do tego białe skarpetki, za duże kolorowe klapki, obcisły pulowerek oraz czapkę przypominającą pilotkę – jak postać ze śmiesznej bajki. Brakowało mu jeszcze tylko szalika i różdżki. Kiedy spoglądał na swe żyjątka przez dużą szklaną lupę, widziałem w nim przejęcie i zaangażowanie. Zapewne młody Darwin, patrząc na swe rozmaitości gatunkowe, musiał mieć podobny wyraz twarzy. Filip znalezione okazy zabierał na uczelnię, do pracy naukowej. A przed trzema laty wyjechał do Londynu, gdzie objął lukratywne stanowisko na uniwersytecie przyrodniczym, ja zaś objąłem w posiadanie jego letnią rezydencję. Filip pozostawił znaczną część przedmiotów gospodarstwa domowego i wiele przydatnych w pracy wiejskiej narzędzi. Najbardziej ucieszyła mnie łódź. Uszczelniłem ją mieszanką smoły i specjalnego kitu. Niedługo nadejdzie czas na wodowanie. Łódź, chociaż mała, była ciężka, więc mocowałem ją do samochodu, a droga nad rzekę zabierała wtedy tylko kilka minut. Pływanie po rzece, zwłaszcza po jej mniejszych dopływach, było bardzo przyjemne. Podziwiałem wtedy malownicze widoki, leniwie przesuwające się przed moimi oczami. Najwspanialsze doznania zapewniało jednak wpłynięcie do zatoki, gdzie można było przywitać się z bezkresem morskiego widnokręgu. Jednak w wietrzne dni trzeba było niemało trudu i pewnych umiejętności, by kierować łódką.

Bałagan w starej stajni sprawił, że wróciłem do rzeczywistości, potykając się o jakieś graty. Obiecywałem sobie po raz wtóry wiosenne porządki, właściwe zagospodarowanie obejścia tak, by mieszkało się przyjemnie nie tylko w lecie. Czasu do późnej jesieni było sporo i postanowiłem go właściwie wykorzystać. Rzuciłem krótkie spojrzenie na stare olchowe krzesło. Stanąłem zaskoczony.

– To tutaj cię zostawiłem – powiedziałem do swego wysłużonego telefonu. Liczba nieodebranych połączeń mnie zadziwiła. Wyświetlane numery nic mi jednak nie mówiły i nie miałem chęci na rozmowy z tymi, którzy się za nimi kryli. Wiodłem ostatnimi czasy życie niemalże pustelnicze, które uśpiło potrzebę rozmów i kontaktów z ludźmi.

Wyszedłem za zagrodę, pod starą jabłoń. Jej gęste białe kwiaty były w tym roku wyjątkowo okazałe i dawały dobrą prognozę na obfite owoce. Dużo zależało teraz od tego, czy nastaną wczesnowiosenne przymrozki. Ptaszek ze słomką w dziobie zatrzymał się na gałęzi i oznajmiał gotowość do budowania swej siedziby ze słomy i drobniejszych gałęzi. Pomyślałem z rozbawieniem, że daje mi wyraźnie do zrozumienia, że moje gniazdo też powinno być jeśli nie zbudowane, to przynajmniej naprawione i uporządkowane. Spostrzegłem też, że już zaczęło się wyrzucanie na powierzchnię kopców czarnej ziemi. Wiedziałem, że Filip jeszcze nieraz zatęskni do swej byłej posiadłości. Kariera przeminie, a pragnienie życia z naturą jest zakodowane w naszych genach, tylko wyzwolenie tego pragnienia bywa zazwyczaj zakłócane przez chaos cywilizacyjny.

Oprócz kilku drzewek owocowych i grządek z warzywami nie miałem ani areałów obsianych zbożem pól, ani zwierzyny hodowlanej. Co prawda myśl o koniu, który skubałby teraz trawę i mógł wozić mnie na swym grzbiecie, nieraz mnie nachodziła, ale pozostawiałem ją w fazie kiełkowania. Cykl pracy letniej i zimowego odpoczynku był mi jednak obcy, wyłamywałem się z podstawowych zasad prawdziwej wiejskości i praw matki ziemi. Pisarz pracował niezależnie od pór roku i pogody: jego praca rozgrywała się w umyśle. Paradoksalnie częstokroć im bardziej beztroski wydawał się czas, tym więcej w głowie twórcy kotłowało się przeróżnych przemyśleń i spostrzeżeń. Samo zapisywanie, które wszyscy utożsamiają z pisaniem, było już tylko przelewaniem tych skrystalizowanych myśli na karty papieru czy w pamięć komputera. O tak, do jesieni czeka mnie jeszcze wiele przyjemnych chwil. Mój organizm wysyłał mi komunikat o potrzebie oczyszczenia go z zalegających zaszłości i nagromadzonych błędów.

A może jednak uraczę się jajecznicą? – przerywał moje rozważania głód. Co prawda już wieczór, ale dobra jajecznica na bekonie… Tak, jednak jestem zwierzem. W mojej bardzo słabo zaopatrzonej lodówce kawalera rzadko brakuje napojów, zwłaszcza tych procentowych, natomiast produkty spożywcze mają tendencje do zabawy w chowanego, gdy tylko otwieram drzwiczki. Wtem dostrzegłem między krzewami dzikiej róży jajkowatą głowę i twarz młodego chłopaka. Po chwili skojarzyłem, że to siostrzeniec mojego znajomego Ryszarda. Byli u mnie razem jakieś dwa miesiące temu.

– Gdzie też pan był, jak pana nie było? – wydukał z głupkowatym uśmiechem.

– A gdzie miałem być? Od dziesięciu dni się stąd nie ruszam na krok.

– A ja list przelecony mam dla pana, i to zapewne od lubej. A wujasa nie ma z panem?

– Nie ma. Właśnie zdziwiłem się, że sam tu do mnie zawitałeś.

Chłopak dopiero teraz wyciągnął z uszu małe słuchawki, poprawił czapkę założoną niedbale, z daszkiem skierowanym między ramię a plecy. Jego spodnie były tak szerokie w udach, jakby miały zatrzymać owoce jego potrzeb fizjologicznych.

– Wciągałem właśnie z wujasem żarełko, gdy zapukał listman i gada, czy wujas podejmie się kopsnąć panu te papiery. Mieliśmy zapodać wczoraj do naszej babeczki, więc sczailiśmy, że siedzi pan pewnie tu, na wichurze, to podrzucimy panu te papiery przy okazji. Zakumałem, że wujas wykieprował sam, ale jak dziś nie przyaportował, to ciotka kazała mi spadać. Poza tym przylukałem, że nie zabrał papierów. Hm… w takim razie zacumował gdzieś na molo.

Dłuższą chwilę jeszcze stałem, zanim ukryty między szarymi komórkami tłumacz dokończył swą pracę i mogłem w pełni zrozumieć bełkot, który zaburzał panującą wokół ciszę.

– Na molo? Czyżby wyprawił się gdzieś nad jezioro?

– Widzę, że nie kumamy bazy. Molo to Miejskie Okolicznościowe Libacje Osiedlowe.

– Ach! Tam się wybrał – odpowiedziałem ze śmiechem. – Chodź do chaty, napijemy się czegoś dla ochłody i zjemy coś, bo kiszki mi marsza grają. Przyrządzę jajecznicę.

– Jajecznicę po studencku?

– To znaczy?

– Podchodzi się do lodówki, otwiera drzwi, drapie się chwilę po jajkach, no i zamyka drzwi.

– Nie – będzie konkretna, na boczku.

– Thanks, ale spadam, bo jeszcze ziemi muszę sporo zdeptać. Żółtko w dekiel pucuje. Lato tu, że hej.

– Rzeczywiście, w mieście to jest trudne do zaobserwowania, a źródłem informacji o porach roku jest temperatura. Tutaj można to poznać nawet węchem albo słuchem. Bóg stworzył wieś, a człowiek miasto – podsumowałem.

– Bóg, e tam. Jestem antenistą. Nie mam nic do wichury, ale sam pan kuma, że to dobre dla zgredzików, młody nie miałby tu żadnych prospektów. No to siema. Aha, kiedy stanie pan u nas na dzielni?

Ponownie uważnie przysłuchiwałem się jego słowom, aby móc zrozumieć ten slang i udzielić odpowiedzi.

– Jeszcze nie wiem, wybieram się na małą wyprawę z przyjaciółmi. W razie czego dam Ryszardowi znać. Jeszcze raz ci dziękuję i życzę miłych odwiedzin babci. No i pozdrów waszą zgubę.

– Jo.

Młody „antenista” odszedł pospiesznie za zarośla, za którymi stał zapewne jego samochód. Powinienem raczej powiedzieć: jego bryka albo użyć jeszcze jakiegoś bardziej wymyślnego słowa. Wuj młodzieńca, Ryszard, był jednym z wielu sąsiadów, jakich ma człowiek miastowy, a ma takich, których zna z widzenia, takich, którym mówi „dzień dobry”, i jeszcze takich, z którymi dłużej porozmawia. Ryszard mieszkał dosyć blisko mojego miejskiego mieszkania. Pewnego dnia taszczył do siebie płótno namalowane przez okolicznego malarza. Nawiązaliśmy pogawędkę i okazało się, że ten niepozorny, kulejący jegomość całkiem nieźle zna się na historii malarstwa. Wyraził wielki zachwyt nad moimi słowami o wyprawie łodzią po rzece i wodach w pobliżu mojej przyrzecznej osady. Jak mówił, sam chętnie zabawiłby się w pirata. Tym sposobem spędziliśmy dzień na przejażdżce łodzią. Jak zwykle mogliśmy podziwiać karłowate drzewa tworzące nad mniejszymi rzeczkami soczyście zielony baldachim. Wymienialiśmy się uwagami z obserwacji przyrody, cieszyliśmy oczy widokiem kolorowych ryb. Te piękne, dzikie tereny nie były przecież Niziną Amazonki, więc nieoczekiwane niebezpieczeństwa nam nie groziły. Jedynym zagrożeniem były chyba tylko komary, ale te na szczęście uaktywniały się najbardziej wyłącznie w pochmurne dni. Spotkaliśmy, jak pamiętam, przy postoju na wysepce młode studentki, przed którymi Ryszard przestawał być sobą i kreował swoje wodzirejsko-humorystyczne mowy, oczarowując nimi te syreny, które nagradzały jego słowa salwami śmiechu. Czuł wtedy w sobie młodą krew i zaczesywał łysinę na czubku głowy kosmykami ze skroni. Jakby dla zrekompensowania niedostatków na głowie nosił długie sumiaste wąsy, wiecznie też pokazywał światu uśmiechniętą twarz. Z kuflem piwa wyglądał jak prawdziwy szlachcic podczas uczty. O dziwo, przy swojej żoneczce zawsze zachowywał się raczej bez większej finezji.

Ryszard był jedną z nielicznych osób, które wiedziały o moim pobycie w tej pustelniczej chacie. Ostatnim razem zajechał do mnie właśnie z siostrzeńcem. Podobało mu się tutaj bardzo, ale nie miał nic do gadania, bo był pod pantoflem swojej połowy. Jak się zorientowałem, małżonka pełniła rolę żandarma i pewnie hamowała wyprawy męża za miasto. Ryszard powtarzał często: Bovary albo browary. Miał chyba biedak spokój tylko wtedy, kiedy żona wyjeżdżała do swej rodziny, szła na plotki do znajomej lub na mszę przy niedzieli. Systematyczność uczęszczania na mszę skończyła się jednak, kiedy kobieta nie mogła już zaskoczyć nową kreacją na kościelnym wybiegu. Na szczęście dla Ryszarda wybudowali w okolicy wielką galerię handlową i jego ślubna znów miała się gdzie pokazać i jak większość jej koleżanek miło i kulturalnie spędzić niedzielny czas.

Cała okolica sprawiała wrażenie wiejskiej osady, jednak w rozrzuconych między laskami i zaroślami głównie drewnianych chatach zamieszkiwano tylko w ciepłych miesiącach albo w czasie wakacyjnych wypadów. Sam zresztą tak czyniłem, choć tego roku zjechałem tutaj dużo wcześniej niż dotychczas i miałem zamiar spędzić długie miesiące, z krótkimi przerwami na letnie wycieczki, rodzinne wyjazdy i załatwianie koniecznych obowiązków.

II

Z torbą podróżną w jednej ręce i otrzymanymi od młodziaka listami w drugiej dotarłem do swej chaty. Torbę rzuciłem w kąt, przejrzałem korespondencję. Były tam wyciągi bankowe i inne niepotrzebne druki. Następnie zapoznałem się z ofertą pracy w biurze tłumaczeń. Zapraszali mnie do siebie na rozmowę kwalifikacyjną. Cóż, moje środki finansowe topniały i podjęcie pracy w ciągu najbliższych miesięcy wydawało się nieuniknione. Moją uwagę najmocniej przykuł jednak ostatni list. Przysiadłem na sofie i obejrzałem dokładnie kopertę.

– Krajowy Instytut Literacki? To pewnie jakieś propozycje dotyczące moich debiutanckich opowiadań. Może w końcu ktoś zakumał bazę – powiedziałem do siebie z gestykulacją i intonacją, którą przed chwilą raczył mnie ten nowomodny młokos od Ryszarda. Rozdarłem kopertę i skupiłem się na tekście.

Gratulujemy i informujemy o wygranej w krajowym konkursie na najlepszy debiut roku w kategorii „proza rodzima” organizowanym przez nasz instytut. Oficjalne pismo kierowane do Pana wróciło do nas bez odbioru. Przypominamy jednocześnie, iż zgodnie z regulaminem nr 180/gh konkursu Krajowego Instytutu Literackiego tegoroczny zwycięzca korzysta z wyjazdu na Światowy Zjazd Literatów. Jako że nasz kraj ma prawo uczestnictwa we wszystkich trzech konferencjach zjazdu, jest Pan uprawniony do wzięcia udziału w wykładach w podanych niżej miejscach. Koszty podróży i wszelkie inne związane z wyjazdem pokrywa Światowy Związek Literatów.

Załączamy program poszczególnych konferencji i imprez towarzyszących oraz wszelkie informacje dotyczące wyjazdu. Jednocześnie zawiadamiamy, że jeśli nie skontaktuje się Pan z nami do dnia 17 kwietnia br. bądź nie wyrazi chęci wzięcia udziału w konferencjach, z przywileju tego skorzysta wytypowany pracownik Krajowego Związku Literatów.

Czułem, jak moje ciśnienie podniosło się w parę chwil, i ciężko mi było usiedzieć na miejscu. Wstałem, czytając do końca pismo, przebiegłem wzrokiem po złożonych podpisach i przejrzałem załączone informacje. Plan konferencji w tak odległych miejscach przedstawiał się imponująco. Zdawałem sobie sprawę z tego, że nie będę miał czasu na euforię, tylko czeka mnie wiele pracy i obowiązków. Trzeba było w trybie ekspresowym przemyśleć plan działania. Najpóźniej jutro wieczorem musiałem być w stolicy, aby odebrać zaproszenia i inne dokumenty. Pojutrze rano odlatywał samolot do Lizbony, a dalszych szczegółów nie miałem zamiaru na razie analizować.

Zadzwoniłem do Krajowego Związku Literatów. Jak się szybko zorientowałem, liczyli na moją rezygnację. Już widziałem, jak delegat wytypowany na moje miejsce trzymał kciuki, abym się nie odezwał. Chociaż kto ich tam wie, może dla tych grubszych starszych panów takie wyjazdy nie były czymś pożądanym, tylko naruszały ich leniwy tryb życia. Następnie wykonałem kilka telefonów, odwołując bądź przekładając terminy czy planowane spotkania. Przyjaciół zmartwiłem wieścią, iż nie będę z nimi w górach. Nie opowiedziałem o powodzie zmiany decyzji, lecz postanowiłem opowiedzieć im wszystko po powrocie i osłodzić rozczarowanie podarkami z odległych miejsc.

W końcu postanowiłem zjeść kolację. A więc jajecznica. Jaja rozbijałem dziś mocno i bez wyczucia, że aż drobne odłamki skorup wpadały na patelnię. Jak nigdy zjadłem swój jajeczny posiłek bez pieprzu i soli, automatycznie, bo myślami byłem zupełnie gdzie indziej. Wyjazd nie był krótką wycieczką, tylko jawił się jako dość długa, ekscytująca przygoda. Z programu wynikało, że sporo czasu jest poświęcone wykładom i odczytom, ale wiedziałem dobrze, że program swoje, a życie swoje.

Otworzyłem torbę podróżną. Została niedawno przyniesiona z myślą o wyprawie w niedalekie góry, a wychodzi na to, że będzie mi towarzyszyć w podróży przez kawał świata. Przystąpiłem do układania bagażu, starając się zabrać tylko niezbędne rzeczy: książki, zeszyty, ubrania, obuwie, przybory skautowskie oraz wysłużoną kosmetyczkę. Kiedy wszystko spakowałem, wszedłem pod prysznic. Wytarłem się grubym, miękkim ręcznikiem, po czym przemaszerowałem do sypialni.

Tak to zazwyczaj bywa, że kiedy bardzo chce się zasnąć, adrenalina zaczyna nas spinać do szybkiego działania i operatywnego myślenia, we frustrujący sposób zakłócając sen. Minęło kilka minut, zanim wzrok przyzwyczaił się do panującej ciemności. Zacząłem wpatrywać się w obraz przedstawiający wędrowca trzymającego na ramieniu kij z zatkniętym na końcu tobołkiem. Malunek został tutaj po pierwszych właścicielach tej chaty, na długo przed zamieszkaniem tu Filipa. Był namalowany na drewnie przez całkiem utalentowanego malarza. Zazwyczaj wędrowcy mają powagę na twarzy, wynikającą zapewne ze zbytniego strudzenia długą drogą. Ten, który wędrował po mojej ścianie, miał jednak głupkowaty uśmiech, jakby był w stanie zaakceptować wszystko, co tylko się mu przekaże. Uśmiech wiary. Przeniosłem teraz wzrok na wzorki tapety ułożone w szeregi plamek. Jednak moja wyobraźnia szybko wyłowiła wśród nich wiatrak, Indianina z włócznią i głowę Lenina.

Zza okna dobiegały pohukiwania sowy. Światło księżyca oświetlało pokój, rozpryskując dyskretnie swą poświatę na stole i ścianach. Po dłuższej chwili mój słuch, dostrojony do panującej ciszy, zaczął wyławiać jej tętno. Tętno ciszy, które mogło też być tętnem czasu. Może czas i przestrzeń miały swoją ożywioną stronę i wyczuwalny miarowy puls niczym kosmiczny zegar. Jak bardzo ta cisza różniła się od ciszy w mieście! Cisza w mieście? Czy jest coś takiego? Nawet gdy miasto zamierało, człowiek wciąż słyszał echo zgiełku maszyn i ludzkiego roju krążącego między wielopiętrowymi ulami.

Powróciłem myślami do wyjazdu. Czy wszystko spakowałem? Nie chciałem zapomnieć czegoś, co mogło się przydać podczas podróży, choć co prawda już od pewnego czasu potrafiłem obyć się bez wielu przedmiotów.

Księżyc świecił coraz intensywniej, wstałem więc, by zaciągnąć zasłony. Byłem już bardzo zmęczony, bo zdało mi się, że pod lasem widzę jakieś postacie, a głowy tych ludzi przypominały do złudzenia kocie łby. „Najwyższa pora spać!” – pomyślałem. Gdy w pokoju nastał atramentowy mrok, obraz i wzory na tapecie przestały mnie absorbować, a senność zaczynała mnie wchłaniać coraz bardziej do krainy snu i po chwili przekroczyłem granicę ciemnego, coraz ciemniejszego lasu.

Zanim zaczęło świtać, mój samochód już ruszył po wyboistej drodze, zostawiając z tyłu śpiącą nad rzeką chatę i poranny koncert odgrywany przez ukryte w drzewach i zaroślach ptaki oraz kumkające na mokradłach żaby. Panował jeszcze półmrok, więc włączyłem światła. Wyjechałem na lepszą drogę i pomknąłem szybciej. Kiedy mój pojazd chował się za horyzontem, na brukowaną drogę wjechał czarny terenowy samochód, którego opony jechały dokładnie po świeżych śladach zostawionych przed chwilą przez moje auto. Barczysty mężczyzna zatrzymał pojazd w lesie opodal drogi, zabrał dość ciężki plecak i ruszył w kierunku rzadko porozrzucanych chat. Szedł pewnym krokiem, bo już przedwczoraj zbadał teren. Co prawda wtedy był dzień i szedł z lekką wędką, a nie z ciężkim plecakiem, ale kartografię terenu poznał na tyle, że nie musiał przystawać i zastanawiać się nad kierunkiem.

Gdy przybysz dotarł do malowniczo położonej chaty, pozaglądał ostrożnie, czy nie pali się jakieś światło, i zaszedł od tyłu letniskowej posesji. Nie obawiał się, że zacznie ujadać pies, bo takiego nie było. Mężczyzna przykleił plecy do ściany i odbezpieczył pistolet z tłumikiem, a następnie zerknął na zegarek. Z każdą minutą robiło się coraz widniej. Wstawał świt. Intruz spojrzał na ślady, które pozostawił, i odruchowo usiłował zatrzeć je butem, gdy jednak zobaczył, że ciągną się na całej długości jego trasy, zaniechał tego po namyśle. Uznał, że widocznie w nocy musiało lekko mżyć albo nadrzeczna wilgoć konserwowała pozostawiane w ziemi odciski butów. Uzbroiwszy się w cierpliwość, spoglądał na obejście, a po chwili postanowił ostrożnie obejść teren. Za rogiem zobaczył oparte o ścianę widły. Przeniósł wzrok na ślady opon ciągnące się od garażu. Poczuł niepokój i szybkim krokiem poszedł po koleinach pozostawionych przez samochód do krańca posesji i dalej już na drogę. Ślady były świeże. Nikogo więc nie było w domu. Mężczyzna zatem nie czekał dłużej i pobiegł prosto do chaty. Musiał dziś wykonać robotę i świadomość możliwych komplikacji paraliżowała go. Wiedział, co może go spotkać ze strony przełożonych, jeśli spartaczy sprawę. Mógł skończyć jak ten wąsaty, którego przedwczoraj zlikwidował nieopodal, kiedy ten, zapytany o Moriela, wygadał się, że idzie właśnie do niego. Tym razem to on, jeśli pismak się wymknie, mógł być ofiarą. Był przekonany, że jego cel niedawno odjechał autem, ale dla pewności zapukał w drzwi chaty. Odczekał chwilę, po czym wyjął z plecaka łom i kilkoma zamaszystymi ruchami wyważył spore wrota. Szybko spenetrował mieszkanie. Wiedział, że nie ma sensu jechać za ofiarą, bo nie miał pojęcia dokąd. Pozostał mu tylko telefon do przełożonych z prośbą o dalsze instrukcje.

Г[1]

Moskwa mimo kwietniowego przygrzewającego słońca wciąż była pokryta śniegiem. Iwan Porotkin wyglądał w zamyśleniu przez okno wychodzące na plac Łubiański i skupił wzrok na wróblach i wronach walczących o rozsypane na śniegu ziarna. Bitwa w końcu przeniosła się w powietrze, gdy ziarna zasypał przejeżdżający spychacz do śniegu.

„Muszę jeszcze przejrzeć przyniesione przez sekretarkę dokumenty i powoli przyszykować się do uroczystej kolacji z delegacją Iranu” – analizował Porotkin. Przeglądanie pism szło sprawnie i szybko. Dotyczyły one wykonywanych na bieżąco czynności wydziału odpowiedzialnego w głównej mierze za zapobieganie ryzyku i zwalczanie go w sytuacji godzenia w zasady ustrojowe, wizerunek państwa i państw bratnich. Kolejna sprawa jednak przyhamowała oficera. Z uwagą przeczytał pismo przewodnie, a następnie załączniki. Po chwili zorientował się, że dotyczą one niedawnych porozumień pekińskich. Prześledził stenogram informacji nagranej w wiadomości głosowej.

Zadanie „zgaszenia pismaka” niemożliwe do wykonania w wyznaczonym terminie z uwagi na brak danych o miejscu ostatniego pobytu. Czynności ustalające w toku. O wynikach poinformuję wkrótce.

Oficer przerzucił szybko pozostałe akta, zebrane dużo wcześniej, i odłożył je na szerokie dębowe biurko. Wcisnąwszy się głęboko w wielki skórzany fotel, wyciągnął nogi na blat i sięgnął po telefon.

– Słuchajcie, Siemionow, chodzi mi o pewien punkt protokołu pekińskiego, kryptonim „Pismak”.

– Pamiętam, bo zleciłem go do koordynacji temu nowemu. Wiecie, towarzyszu, temu od reformy analitycznej. Młodzian się jednak wymądrza i może dobrze by było, aby ktoś wyższy rangą przemówił mu do tego tępego łba. Co was konkretnie w tej sprawie interesuje? – zapytał w końcu.

– W zasadzie… – zająknął się Porotkin. – To przyślijcie w takim razie tego waszego reformatora. Jak on tam się zwie?

– Ławronow. Aleksandr Michajłowicz Ławronow.

– Niech się u mnie stawi.

Porotkin wolnym ruchem odłożył telefon. Ta sprawa przywołała w nim wspomnienia ze spotkania w Pekinie.

***

Drobny człowiek przedstawiający się jako Li, o kruczoczarnych włosach, skośnych oczach i kamiennej twarzy instruował zebranych. Jego przemówienie tłumaczył biegły tłumacz. Na sali przeważali Azjaci, a pozostali uczestnicy zebrania o europejskich rysach zajęli miejsca po przeciwnych stronach długiego stołu.

– Macie, panowie, przed sobą wykaz osób, których wrogie nastawienie do naszych idei zawiera spory potencjał ryzyka. Jak już dziś rano szczegółowo to omawialiśmy, będziemy i musimy działać dla wspólnego dobra – zapobiegawczo i zarazem skutecznie. Jak pokazują doświadczenia, nasi wrogowie, niepowstrzymani i unieszkodliwieni w porę, rosną w siłę. Zdobywają popularność i medialne zainteresowanie wśród szerokiego grona odbiorców, a ich wywrotowe idee, pomysły i propozycje zaczynają kiełkować. Najbardziej podatnym gruntem są oczywiście młodzi. Nasze Biuro Centralne zawęża inwigilację internetową do niezbędnych haseł i osobników, gdyż fala przepływu niekontrolowanych informacji jest ogromna. Już od trzech lat, od kiedy zostałem przewodnikiem naszego oddziału, próbowałem przemówić przełożonym do rozsądku, przedstawiając analizy alarmujące o ryzyku i skali zjawiska.

– Mamy podobną sytuację – włączył się Porotkin. – Nie kontrolujemy w ogromnej mierze przepływu informacji. Podobnie jak u was oddanie społeczeństwu zaprzęgu do rozwoju gospodarczego pobudza apetyt na niezależność i wyzwolenie się spod kontroli państwa.

– Widzę, że dobrze rozumiecie i w porę dostrzegacie nurtujące nas problemy – z aprobatą przyjął te słowa Li. – A oto lista przypadków, którymi należałoby się zająć możliwie jak najszybciej.

Siedzący po prawicy Li mężczyzna podszedł do delegatów i rozdał kartki z listą nazwisk i krótką charakterystyką postaci i ich działalności.

– Punkty od pierwszego do dziesiątego zostawiamy do własnej realizacji, może za wyjątkiem punktu piątego. Osobnik będzie przejeżdżał przez wasze terytorium. Możliwe, że będzie kontaktował się z przedstawicielami działającej u was legalnie partii opozycyjnej.

Mówiąc ostatnie zdanie, Li skierował szelmowski uśmiech do Porotkina. Wyraził w ten sposób swoją dezaprobatę dla zmian politycznych, jakie zaczęły zachodzić w Rosji. Nie rozumiał, jak można dopuścić do działania opozycję z prawem jawnej krytyki. Nawet jeżeli opozycja ta miałaby parasol bezpieczeństwa nad sobą, była jak kula śniegowa mogąca wywołać lawinę.

Świat czuł oddech wielkich Chin i kłaniał się nisko chińskiemu wzrostowi gospodarczemu. Li nie wierzył w analizy mówiące o przyczynach fenomenalnego rozwoju jego państwa, którymi jakoby miały być wolny rynek w wydaniu wczesnego kapitalizmu i brak formalistyczno-urzędniczej machiny kontrolującej przedsiębiorczość. „To ci nawiedzeni ekonomiści mogli formułować takie tezy” – myślał najczęściej. Odrzucał ponadto mit azjatyckiej mentalności i pracowitości. Li wiedział swoje. Ten spektakularny rozwój był wynikiem dbałości władz o swój lud. Władz, które pozwalają się ludowi rozwijać.

Chiński dyplomata kontynuował:

– W zasadzie przekazujemy wam do realizacji punkty od jedenastego do piętnastego. Jak ustaliliśmy, macie już założone teczki. Po spotkaniu przedłożymy wam ustalenia w tej sprawie. Mamy głęboką nadzieję, że będą one przydatne, a zawarte w nich spostrzeżenia okażą się trafne. Zanim omówimy te przypadki i oddam głos panu Porotkinowi – tu Porotkin uśmiechnął się na wspomnienie tego, jak Li z wyraźnym trudem wykrztusił jego nazwisko – pokrótce przedstawię tematy zawarte w punktach jedenaście i dwanaście, potrzebne do dalszych ustaleń i do podjęcia właściwych decyzji. Pierwszą jest sprawa węgierskiego organizatora festiwali muzycznych i czynnego muzyka. Opuścił nasz kraj i pewnie z obawy przed nami nie rozwijał skrzydeł i zaniechał głoszenia podczas koncertów buntowniczych myśli. Jednak wiemy o jego bardzo rozległych kontaktach z waszą opozycją i przygotowywaniu happeningów i spotkań „kulturalnych” podczas koncertów tego muzyka w pięciu waszych miastach. W materiałach mamy wykaz osób i organizacji opozycyjnych, z którymi Węgier nawiązał kontakt. Myślę, że uporacie się skutecznie z tym kłopotem i muzyk przepracuje się w czasie przygotowań do trasy koncertowej na tyle, że jego serce przestanie bić. Nie ukrywamy, że wolimy mieć czyste przedpole, a jeżeli uporacie się z waszymi dzisiejszymi wrogami, to wyeliminujecie zapewne naszych jutrzejszych. – Tu Chińczyk zawiesił znacząco głos, odchrząknął, spojrzał po zebranych i zaczął mówić dalej: – Temat z punktu dwunastego to przypadek z grupy potencjalnego, lecz realnego ryzyka. Nie mamy, co prawda, materiałów, ale niejaki Max Moriel, pisarz, swoją twórczością tych materiałów dostarcza. Znajdziecie w teczce notatkę naszego członka komitetu literatury, który opisał bulwersującą sytuację z ostatnich wyjazdów do Europy. Na jednym z odczytów rodak Moriela przeczytał jego opowiadanie, które w bezczelny sposób uderzało w wasze państwo. Nasz reprezentant opuścił oczywiście ten błazeński odczyt i sporządził stosowny raport. Stwierdziliśmy ponadto szydzenie z najbardziej szanowanych literatów rosyjskich, jak i rosyjskich władz. Tę kwestię zostawiamy wam.

***

Porotkin wrócił do teraźniejszości. Wziął pióro i zadekretował datę i godzinę oraz imię i nazwisko: Aleksandr Ławronow. „Niech ten zarozumiały smarkacz zobaczy, jak wygląda prawdziwa ciężka praca naszego wydziału” – pomyślał z satysfakcją. Przebiegł w myślach wszystkie informacje, jakie pamiętał na temat Ławronowa.

Pracował on w wydziale od niespełna dwóch miesięcy. Miał trzydzieści kilka lat, zdążył się wsławić jako organizator misji i placówek dyplomatycznych na Półwyspie Iberyjskim oraz w innych częściach Europy. Miał też na koncie kilkumiesięczny pobyt w Ameryce. Zasłynął także jako szanowany mediator. Pół roku temu wrócił do Moskwy, aby pomóc w przeorganizowaniu Ministerstwa Spraw Zagranicznych do nowych potrzeb i zadań. Doceniano jego talent organizatorski i międzynarodowe kontakty oraz doświadczenie. Bakcyla zagranicznych wyjazdów złapał dużo wcześniej. Studiując językoznawstwo, mógł sobie pozwolić na wyjazdy zagraniczne, kiedy żelazna kurtyna zaczęła się rozszczelniać. Gdy zaś skończył stosunki międzynarodowe, długo nie czekał na efekty. Praca w różnych ośrodkach europejskich przyszła szybko, a Ławronow realizował się w niej bez opamiętania. Po zakończeniu reorganizacji Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Rosji poproszono go o pomoc w odświeżeniu Federacyjnej Służby Bezpieczeństwa, następczyni KGB, mieszczącej się w tym samym budynku niechlubnej Łubianki. Ławronow szybko znalazł się w Departamencie Kontrwywiadu, aby tam dokonać stosownych analiz. Miał się tutaj nauczyć zagrożeń i metod zapobiegania im. Już po kilku dniach żałował jednak, że się tam znalazł. W Departamencie Kontrwywiadu wszelkie próby ingerencji w ustaloną strukturę kończyły się fiaskiem. Aleksandr szczerze wątpił, czy jego sugestie zostaną zrealizowane.

Porotkin, przydzielając mu sprawę, wiedział, że uzależni go i zmusi do dłuższego pobytu w jego wydziale, a w dogodnym momencie pozbędzie się młokosa. Nie chciał u siebie nieproszonych gości, ale skoro dali mu tego żółtodzioba, to zamierzał pokazać, kto tu rządzi.

– Aleksandr Ławronow przybył – oznajmiła sekretarka, wsadzając głowę do gabinetu. Po chwili wszedł wezwany mężczyzna. Jego szczupła sylwetka w dobrze skrojonym garniturze prezentowała się doskonale. Krótko przycięta fryzura również była elegancka.

– Dzień dobry – przywitał się krótko z Porotkinem.

– Dobry, dobry, panie Ławronow. Szczególnie dla was. Postanowiłem właśnie zadbać o waszą edukację w naszym wydziale i docenić jednocześnie. Zadekretowałem wam do prowadzenia sprawę o kryptonimie „Pismak”. To ta sprawa, którą już niedawno poznaliście.

– Tak, znam ją. Otrzymałem prozę Moriela. Jednak nie doszukałem się w niej niczego wrogiego. Przyznam, że lektura była na tyle pasjonująca, że zapominałem o innych obowiązkach. Ale chciałem przypomnieć, towarzyszu, że jestem tutaj w celu sporządzania analiz, a nie prowadzenia spraw.

Porotkin zrobił wyraźny grymas niezadowolenia.

– Mieliście się oddać do mojej dyspozycji. Bez osobistego prowadzenia sprawy nigdy się nie nauczycie, co można u nas zmienić czy poprawić.

– Uważam, że Moriel piętnuje, co prawda, beton aparatu ustrojowego, który się u nas nie zmienia, ale też pochlebnie wyraża się o niektórych cechach narodowych. Opowiadanie o konflikcie Behemota i Wolanda[2] czy próba zilustrowania ostatnich dni Gogola jest wręcz hołdem dla naszej literatury.

– Cóż, Gogol zrobił karierę nie na świecie, tylko na zgniłym Zachodzie. Mnie uczono, że był on zdrajcą narodu.

– W jakich szkołach was uczono? – z przekąsem zapytał Ławronow.

– W takich, w których na pierwszym miejscu stawiano patriotyzm i dumę narodową. Wy, młodzi, tego nie zrozumiecie, bo czego innego was uczą, a kraj pomału rozkupują miejscowi możnowładcy. Niedługo nic tu nie zostanie. Choroba pnie się coraz wyżej. I już w moim wydziale zaczynają eksperymentować i wprowadzać zachodnie pomysły i innowacje! – Porotkin podniósł głos, zrobił się czerwony na twarzy. – Bierzcie się więc do sprawy Moliera i informujcie mnie na bieżąco o istotnych wynikach i postępach.

Ławronow wykorzystał skrzętnie przekręcone nazwisko Moriela i dodał złośliwie:

– Może i ma pan rację, bo ten Molier to rzeczywiście kpiarz pisarski.

– Widzę, że zaczynamy się rozumieć. Macie zrobić tak, aby już nigdy nic nie napisał.

– Nie napisze.

***

Kiedy Ławronow opuścił obszerny gabinet, Porotkin jeszcze raz z zadowoleniem skonstatował swe zdolności przywódcze i umiejętności perswazyjne. Spoglądał w stare lustro i gładził się po twarzy. Na czoło opadły mu kosmyki siwiejących włosów. Jego czerwonawy nos odznaczał się wyraźnie w pożółkłym zwierciadle, należącym ponoć niegdyś do cara. „Kiedy wymrą ludzie mojego pokroju – myślał – cały kraj pogrąży się w niemocy i anarchii”.

***

Ławronow szedł długim korytarzem i przeklinał dzień, w którym się tu znalazł. Wiedział też, że sprawy się nie pozbędzie. Musiałby sam wyzionąć ducha. Porotkin zrobi wszystko, aby tylko utaplać go we krwi i zrobić z siebie prawdziwego patriotę. Aleksandr wyrzucał sobie, że nie doczytywał nawet do końca wielu podpisywanych oświadczeń. A były to zaprzysiężenia o zachowaniu tajemnicy służbowej oraz deklaracje, które wiązały go ze służbą. Te nieszczęsne papiery stawały się teraz w oczach Ławronowa cyrografami.

Leżąc w łóżku, mężczyzna planował wykorzystać swe znajomości, a miał ich sporo. Nie mógł zmrużyć oka, choć wskazówki na zegarze minęły już godzinę trzecią w nocy. Zrezygnowany odrzucił kołdrę i postanowił zaparzyć sobie herbaty w nadziei, że napój podziała nasennie. I wtedy dostrzegł leżący na szafce przy łóżku przekład opowiadań Moriela. Materiał został sporządzony przez zleconych tłumaczy na potrzeby zebrania pełnego dossier pisarza. Ławronow wrócił z herbatą i sięgnął po książkę. Zdał sobie sprawę z tego, że ma w ręku życie tego nieszczęśnika Moriela i to od niego zależy, czy w imię własnego bezpieczeństwa go uśmierci, czy też podejmie walkę. Nie podziałało to na niego budująco. Westchnął i zaczął przerzucać strony, które tak go pochłonęły przed kilkoma dniami. Uśmiechał się nad humorystyczną scenką. Po chwili jego wzrok spoczął na jednym fragmencie i półgłosem przeczytał:

Może to dzisiejszy skomplikowany świat dezawuował sferę przewinień na tyle, że nie były to przewinienia tak jednoznaczne jak te, których dopuszczali się nasi przodkowie. Wiedział jednak, że każdy został wyposażony w sumienie. Można było co prawda jego głos wyciszyć albo pozwalać, aby uchodził z duszy i leciał w krainy zapomnienia. Był to głos, którym przemawiał sam Bóg.

Mężczyzna odłożył książkę i wyłączył lampkę. Położył się z powrotem do łóżka. Wiedział już, że to będzie walka o życie zarówno własne, jak i pisarza. Wydając wyrok na niewinnego człowieka, straciłby godność, szacunek do siebie i poczucie człowieczeństwa. Był teraz wręcz zły na siebie, że tak długo miał jakiekolwiek dylematy. Tuż przed zaśnięciem pomyślał, że należało teraz grać rozważnie i przebiegle. Tak, musiał obudzić w sobie lisa. „Lew niech dodaje odwagi wszystkim myślom, które narodzą się jeszcze w mojej głowie” – pomyślał Ławronow i niebawem usnął wycieńczony.

[1] Zapis cyfry 3 cyrylicą.

[2] Behemot, Woland – bohaterowie powieści „Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa. (Wszystkie przypisy pochodzą od redakcji).

Anamnesis

Wydanie pierwsze, Gdynia 2014, ISBN 978-83-7942-144-2

© Mat Sidal i Novae Res s.c. 2014

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody wydawnictwa Novae Res.

Redakcja: Barbara Kaszubowska

Korekta: Beata Gorgoń-Borek

Okładka: Wiola Pierzgalska

Skład: Monika Burakiewicz

Konwersja do EPUB/MOBI: InkPad.pl

Novae Res – Wydawnictwo Innowacyjne

al. Zwycięstwa 96/98, 81-451 Gdynia

tel.: 58 698 21 61, e-mail: sekretariat@novaeres.pl, http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest w księgarni internetowej zaczytani.pl.

Wydawnictwo Novae Res jest partnerem

Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego w Gdyni.