Recenzenci

Prof. dr hab. Bogdan Mazan

Dr hab. Urszula Kowalczuk

Redakcja

Magdalena Rudkowska

Korekta

Magdalena Rudkowska, Anna Baracz

Projekt okładki i strony tytułowej

Katarzyna Stanny

ISBN

978-83-7982-001-6

© Narodowe Centrum Kultury 2013

Virtualo Sp. z o.o.

Słowo wstępne

Na książkę składają się artykuły, których referatowe wersje wygłoszone zostały podczas konferencji Realiści, realizm, realność. W stulecie śmierci Bolesława Prusa, zorganizowanej w grudniu 2012 roku przez Zakład Literatury i Kultury Drugiej Połowy XIX Wieku (Wydział Polonistyki UW) oraz Pracownię Literatury Drugiej Połowy XIX Wieku (Instytut Badań Literackich PAN) przy współudziale Biura Kultury Urzędu Miasta Stołecznego Warszawy oraz Narodowego Centrum Kultury.

Jako pomysłodawcy sesji zaproponowaliśmy, by z racji setnej rocznicy śmierci autora Lalki poddać refleksji jego twórczość w szerokim kontekście realizmu jako literackiej teorii i praktyki oraz jako swoistej postawy światopoglądowej i filozoficznej. Zależało nam nie tylko na nowych interpretacjach Prusa, ale także na nowym spojrzeniu na realizm jako kategorię teoretyczną i model lektury. Do udziału w konferencji zaprosiliśmy badaczy o zróżnicowanych (tematycznie i chronologicznie) obszarach zainteresowań.

Niemalże od początku XIX wieku termin „realizm” łączył się z ustaleniami genologicznymi, porządkującymi i opisującymi jego specyfikę. Poprzez przydawkę gatunkującą (np. realizm poetycki, realizm krytyczny, realizm dojrzały) opisywano jego zakres znaczeniowy, ale również wskazywano sposoby poszerzania jego definicji. Tego typu zabiegi stanowiły również rodzaj anektowania tego pojęcia przez konkretne realizacje artystyczne, szkoły badawcze, konwencje estetyczne, a także opcje ideologiczne. Ale etykiety te czy intencjonalne ukonkretnienia zakresu znaczeniowego – często konieczne, wymuszone, mające charakter kwalifikacji naukowej – stygmatyzowały i ustatyczniały samą istotę realizmu.

Okoliczność rocznicową potraktowaliśmy jako dobrą okazję powrotu do badań nad realizmem, które, tak żywe w polskim literaturoznawstwie lat sześćdziesiątych – osiemdziesiątych XX wieku¹, uległy w następnych dekadach symptomatycznemu wyhamowaniu i rozproszeniu (wydana w 1997 roku, kanoniczna dziś książka Zofii Mitosek Mimesis. Zjawisko i problem bilansowała wcześniejsze badania autorki²). Poszukiwaniami realistów zajmowali się wciąż badacze literatury polskiej i obcej drugiej połowy XIX wieku (zwłaszcza ci, którzy przyglądali się bliżej twórczości Bolesława Prusa), ale realizm zniknął z głównego nurtu polskiego literaturoznawstwa. Odesłany do sfery historycznoliterackich „oczywistości” w jakimś sensie przestał być na ogół atrakcyjnym tematem badawczym³.

Przestał – choć przecież powinno mu sprzyjać tak wyraźne w ostatniej dekadzie ożywienie refleksji nad modernizmem, dla którego fundamentalne znaczenie mają pytania o relacje między „życiem” a „tekstem”, o poznawalność rzeczywistości, o granice paktu reprezentacji. W istocie bowiem charakterystyczne dla modernizmu sensu largo szukanie „tropów rzeczywistości”⁴ nie tylko domyka czy bilansuje dziewiętnastowieczne zmagania z realizmem, lecz także pozwala spojrzeć np. na dylematy Prusa-realisty z zupełnie nowej perspektywy⁵. Bowiem na pewno i do jego wniosków należy przekonanie modernistów, które trafnie podsumowuje Chris Baker, że „reprezentacja nie jest aktem mimesis czy też kopiowania rzeczywistości. Należy ją rozumieć jako sposób ekspresji estetycznej czy też oparty na określonych konwencjach proces konstruowania „rzeczywistości”. W okolicznościach niepewnego i nieustannie zmieniającego się świata za główne zadanie literatury modernistycznej uznano znalezienie takiego środka wyrazu, który umożliwiłby uchwycenie „głębokiej rzeczywistości świata”⁶.

Do nowej refleksji nad realizmem prowadzi na pewno badanie dyskursów, sprzyja jej też bez wątpienia kategoria „doświadczenia” (i jej pochodne), która zrobiła wszak oszałamiającą karierę w całej współczesnej humanistyce. Także badania postkolonialne (aby przywołać kolejny ze współczesnych nurtów badawczych) pokazujące polityczne i historyczne osocze „reprezentacji”, kierować powinny uwagę badaczy np. ku pytaniom o „realizmy” jako określone konstrukty rzeczywistości. Warto też, choćby sygnalnie, wspomnieć tu o inspiracji współczesnej historii sztuki, która, m.in. za sprawą książki Hala Fostera Powrót realnego. Awangarda u schyłku XX wieku⁷ namawia do redefinicji komponentów realizmu, w jego centrum stawiając płaszczyznę percepcji. To perspektywa szczególnie ważna dla badaczy teatru, bo „pozwala (…) odnaleźć poziom, na którym możliwe stanie się udowodnienie ciągłości między tradycyjną sztuką a demonstracyjnie sytuującą się na jej antypodach artystyczną praktyką ostatniego półwiecza”⁸. Na gruncie polskim to właśnie oni zresztą jako pierwsi spróbowali wykorzystać kategorię „doświadczenia” w badaniach nad realizmem czy raczej „realizmami” – mamy tu na myśli krakowski zbiór studiów Oblicza realizmu, z którego pochodzi powyższy cytat. Jego autorzy udowadniają, że realizm i realiści domagają się dziś refleksji nowej i nowoczesnej – mamy nadzieję, że również nasza książka do takiej szerszej refleksji zachęca, choć teksty tu zebrane zajmują się przede wszystkim kwestiami szczegółowymi.

Wykorzystując patronat Bolesława Prusa, chcieliśmy włączyć autora Lalki do dyskusji o reprezentacji w literaturze, która toczy się do dziś – a także zobaczyć jego twórczość na jej tle. Miało to na celu przyjrzenie się kategoriom referencji i reprezentacji, które – jak to pokazuje spuścizna artystyczna i teoretyczna Prusa – nie wykluczają się i wzajemnie porządkują tekstowy świat wyobrażenia i wyobraźni, a tym samym pokazują niejednoznaczność używania definicji realizmu.

Uczestnikom konferencji zaproponowaliśmy następujące problemy, potraktowane jako inspiracja zarówno dla nowych odczytań prozy Prusa, jak i innych pisarzy związanych lub dających się wiązać w jakiś sposób z realizmem:

– powieść jako akt poznawczy: związki realistów z najważniejszymi dyskursami filozoficznymi XIX i XX wieku, z nowoczesną antropologią i psychologią;

– poszukiwania realistów a przemiany nowoczesnego podmiotu;

– przemiany wzorców i kanonów reprezentacji, rzeczywistość „faktyczna” i jej modyfikacje, różne odpowiedzi na pytanie o „efekt realności”;

– realizm jako projekt „możliwy” i „niemożliwy”, „skończony” i „nieskończony”;

– „zwycięstwa” i „klęski” realizmu w świadomości pisarzy różnych formacji kulturowych, „prawodawcy” i „odszczepieńcy” realizmu;

– realiści w sytuacji zerwania paktu „naśladowania”;

– granice realizmu – naturalizm, surrealizm, hiperrealizm;

– poszukiwanie realności a rozwój sztuk wizualnych (malarstwo, fotografia, panorama, kino);

– rzeczywistość w procesie przemiany a możliwości przedstawienia;

– w poszukiwaniu Realnego: realizm i trauma, figury nieobecności, literackie ekwiwalenty „przegapionego spotkania” z Realnym;

– mimesis i kategoria „doświadczenia”;

– realizm w przedstawieniach popularnych.

Wiele z tych problemów zostało podjętych przez autorów poszczególnych artykułów. I choć nie wszystkie ambicje organizatorów sesji udało się zrealizować (bo był to też otwarty zbiór naszych „życzeń”), na pewno podjęto tu kwestie istotne i dla interpretacji konkretnych wyborów artystycznych, i dla pytań o wymiary realizmu i sposoby jego badania. Uwaga badaczy skupiła się, z jednej strony, na konstruowaniu rzeczywistości przez Prusa i innych pisarzy, z drugiej – na jej przeżywaniu czy doświadczaniu, z trzeciej zaś – na głębokich konsekwencjach, filozoficznych i tekstowych, dawnych, ale i najnowszych zmagań z formułą realizmu. W gronie autorów tego tomu znajdują się badacze literatury drugiej połowy XIX wieku, a także ci, którzy zajmują się literaturą najnowszą, historycy literatury i teoretycy. Cieszymy się, że udało się takie spotkanie – mamy nadzieję, że wynikną z niego dalsze, ku pożytkowi nowoczesnych badań nad realizmem, których patronem, w sposób niejako „naturalny”, pozostaje bez wątpienia Bolesław Prus – jako praktyk i teoretyk powieści.

Swoista niedefiniowalność pojęcia realizmu, jaka zarysowywała się podczas obrad sesji, wynikała z szerokiej i wielopostaciowej formy realizmu, który w wystąpieniach i tekstach uczestników konferencji często opatrywany był przydawką określającą jego specyfikę: „magnetyczny” realizm, realizm „wyliczony”, „etyczny kontekst realizmu”, realizm „magiczny”, „niedojrzały” realizm, wymiary „realności”. Autorzy podjęli próbę opisu charakterystycznych dla realizmu dyspozycji funkcjonowania tego pojęcia, jego wielowymiarowej istoty oraz testowania, przekraczania, mutacji wzorców i wyborów artystycznych pisarzy XIX, XX i XXI wieku.

Wspomnieć należy o dyskusjach, które także w znaczącym stopniu wpłynęły na kształt książki. Dyskusje (niekiedy gorące) podczas konferencji, wynikające także ze zderzenia różnych perspektyw badawczych, inspirująco wpłynęły na ostateczne wersje tekstów. O ostatecznym kształcie książki zadecydowały też dyskusje, równie ożywione, w gronie redaktorów. Przyjęliśmy założenie, że różnorodność tematów, perspektyw badawczych, wreszcie tez stawianych przez autorów artykułów stanowić będzie o wartości tego zbioru. Nie przykrawaliśmy nadsyłanych tekstów do jednego wzorca, nie odrzucaliśmy tych, które wydawały się znajdować nieco na obrzeżach założonej tematyki, nie wnikaliśmy w kontrowersyjne dla niektórych z nas tezy. Liczymy, że ta różnorodność pozwoli pokazać perspektywy badań nad wieloma aspektami realizmu/realizmów, zaś z ewentualnej dyskusji nad wyborami redaktorów oraz ustaleniami poszczególnych badaczy (którzy, co dla nas niezwykle cenne, często wyprawiają się na tereny dawno w refleksji badawczej nieodwiedzane) wyniknąć mogą rzeczy ciekawe i pożądane.

Realizm okazał się dla wielu badaczy nie tylko ważnym językiem, kodem czy tropem ujmującym istotę i możliwości przedstawienia czy reprezentacji, lecz także sposobem komunikacji „świata literackości”⁹. Szerokie spektrum znaczeń, jakie niesie realizm, pozwoliło uczestnikom sesji i autorom/autorkom niniejszej książki wykorzystać tę wartość i pytać o możliwości opisu rzeczywistości wobec takich fenomenów i zjawisk społeczno-polityczno-kulturowych, jak: cenzura obyczajowa w drugiej połowie XIX wieku, etyczne konteksty realizmu w krytyce konserwatywnej, stereotyp i poczucie rzeczywistości w pismach Prusa, mimesis życia Stanisława Brzozowskiego czy Michała Witkowskiego, wątki słowianofilskie w Lalce, pierwowzór Wokulskiego, a także teoretycznych sposobów służących próbie ujęcia pojęcia realizmu: dramatyzmu i dramatyzacji, znakowego charakteru rzeczywistości, poszukiwania języka opisu i konstrukcji rzeczywistości tekstowej – dotyczącej zarówno tekstu artystycznego, jak i tekstu życia, określając tym samym nieustannie ze sobą dialogujące bios i logos realizmu.

Ciekawe wydaje się, że badacze XIX stulecia zdawali się często na różne sposoby powracać do referencjalności (pojmowanej oczywiście po Prusowsku, więc ze świadomością jej wszelakich ograniczeń), zaś autorzy tekstów o literaturze współczesnej zdecydowanie opowiadali się po stronie reprezentacji. Dzięki spotkaniu się tych perspektyw w jednym tomie uwypuklone zostało napięcie między tymi dwoma (być może niekoniecznie sprzecznymi?) perspektywami, które, mamy nadzieję, prowadzić będzie do kolejnych propozycji badawczych.

Książkę dedykujemy pamięci Aliny Brodzkiej-Wald, którą wciąż wspominamy i jako znakomitą badaczkę realizmu, i jako patronkę poszukiwań tego, co ważne w literaturze i w życiu.

Redaktorzy

¹ Jedną z ich inicjatorek była Alina Brodzka, autorka książki O kryteriach realizmu w badaniach literackich, Warszawa 1966. Z tego samego czasu pochodzą kanoniczne studia: Henryka Markiewicza Realizm, naturalizm, typowość, w: tegoż, Główne problemy wiedzy o literaturze, Kraków 1970 oraz Michała Głowińskiego Powieść i prawda, w: tegoż, Gry powieściowe. Szkice z teorii i historii form narracyjnych, Warszawa 1973.

² Zofia Mitosek, Mimesis. Zjawisko i problem, Warszawa 1997. Trzeba także wspomnieć o tekście Jerzego Jarzębskiego Między „realizmem” a „prawdą” (proza krajowa po wojnie) z jego książki W Polsce, czyli wszędzie. Szkice o polskiej prozie współczesnej (Warszawa 1992) oraz o książce Doroty Korwin-Piotrowskiej Problemy poetyki opisu prozatorskiego (Kraków 2001).

³ Wyjątek stanowić może np. książka Anety Mazur Transcendencja realistów. Motywy metafizyczne w polskiej i niemieckiej prozie drugiej połowy XIX wieku, Opole 2001.

⁴ Zob. Ryszard Nycz, Literatura jako trop rzeczywistości. Poetyka epifanii w nowoczesnej literaturze polskiej, Kraków 2001.

⁵ Zachęca do tego książka Jerzego Franczaka Poszukiwanie realności. Światopogląd polskiej prozy modernistycznej, Kraków 2007.

⁶ Chris Baker, Studia kulturowe. Teoria i praktyka, przeł. Agata Sadza, Kraków 2005, s. 220. Dodajmy, że również kategoria „niewyrażalnego” czy niesamowitego przyczyniła się w refleksji literaturoznawczej do spojrzenia na realizm jako konwencję, język, sposób wyrażania czy problem estetycznej diagnozy rzeczywistości konstruowanej.

⁷ Hal Foster, Powrót realnego. Awangarda u schyłku XX wieku, przeł. Mateusz Borowski, Małgorzata Sugiera, Kraków 2010.

⁸ Mateusz Borowski, Małgorzata Sugiera, Od realizmu przedstawienia do realizmu doświadczeń, w: Oblicza realizmu, red. Mateusz Borowski, Małgorzata Sugiera, Kraków 2007, s. 39.

⁹ Termin używany przez Kazimierza Bartoszyńskiego. Zob. m. in. tegoż, Kryzys czy trwanie powieści. Studia literaturoznawcze, Kraków 2004.