Jan Kochanowski

Treny

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Nowoczesna Polska.

Treny — nota edytorska

Trenach

Tekst Trenów został tu podany według drugiego wydania, ostatniego opublikowanego za życia poety, które ukazało się w roku 1583 w Drukarni Łazarzowej w Krakowie. Tekst przygotowałem zgodnie z kryteriami zawartymi w opracowaniu Zasady wydawania tekstów staropolskich. Projekt — typ B (edycje popularnonaukowe), Wrocław 1955. Zdecydowałem się jednak zachować pewne cechy językowe, których nie uwzględnia się w edycjach popularnonaukowych, zwłaszcza dawne końcówki fleksyjne i większość dawnych form ortograficznych.

Edycja utworu nie opiera się w całości na żadnym z wydań współczesnych, choć uwzględniono zarówno rozstrzygnięcia zawarte w edycji opracowanej w ramach sejmowego wydania Dzieł wszystkich Kochanowskiego przez Marię Renatę Mayenową, Lucynę Woronczakową oraz Jerzego Axera i Marię Cytowską, jak i wydaniu przygotowanym przez Janusza Pelca dla serii Biblioteki Narodowej.

Przy tworzeniu komentarza obok wyżej wspomnianych wydań bardzo pomocna była wcześniejsza edycja Trenów w serii Biblioteki Narodowej w opracowaniu Tadeusza Sinki, a także podstawowe słowniki, w tym Słownik polszczyzny XVI wieku oraz — w zakresie wyjaśnień historyczno-mitologicznych — współczesne wydania klasycznego Dictionary of Phrase and Fable Ebenezera Cobhama Brewera.

Gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w jest odmienne od znaczenia obecnego.

prof. dr hab. Piotr Wilczek

Uniwersytet Warszawski, Instytut Badań Interdyscyplinarnych ”Artes Liberales”

[Motto i dedykacja][1]

Tales sunt hominum mentes, quali pater ipse  

Juppiter auctiferas lustravit lumine terras[2].  

ORSZULI KOCHANOWSKIEJ,  

WDZIĘCZNEJ[3], UCIESZONEJ[4], NIEPOSPOLITEJ[5] DZIECINIE, KTÓRA CNÓT WSZYTKICH[6] I DZIELNOŚCI[7] PANIEŃSKICH POCZĄTKI WIELKIE POKAZAWSZY, NAGLE, NIEODPOWIEDNIE[8], W NIEDOSZŁYM[9] WIEKU SWOIM, Z WIELKIM A NIEZNOŚNYM[10] RODZICÓW SWYCH ŻALEM ZGASŁA[11], JAN KOCHANOWSKI, NIEFORTUNNY[12] OCIEC[13], SWOJEJ NAMILSZEJ[14] DZIEWCE[15] ZŁZAMI[16] NAPISAŁ.  

NIE MASZ CIĘ[17], ORSZULO MOJA.  

Tren I[18]

Wszytki[19] płacze, wszytki łzy Heraklitowe[20]  

I lamenty, i skargi Symonidowe[21],  

Wszytki troski na świecie, wszytki wzdychania  

I żale, i frasunki[22], i rąk łamania,  

Wszytki a wszytki zaraz[23] w dom sie mój noście[24],  

A mnie płakać mej wdzięcznej[25] dziewki[26] pomoście[27],  

Z którą mię niepobożna[28] śmierć rozdzieliła  

I wszytkich moich pociech[29] nagle zbawiła[30].  

Tak więc smok[31], upatrzywszy gniazdo kryjome[32],  

Słowiczki liche zbiera[33], a swe łakome  

Gardło pasie[34]; tym czasem matka szczebiece[35]  

Uboga[36], a na zbójcę co raz sie miece[37].  

Prózno[38], bo i na samę okrutnik zmierza[39],  

A ta nieboga[40] ledwe[41] umyka pierza[42].  

«Prózno płakać» — podobno drudzy rzeczecie.  

Cóż, prze Bóg żywy[43], nie jest prózno na świecie?  

Wszystko prózno; macamy, gdzie miękcej w rzeczy,  

A ono[44] wszędy[45] ciśnie: błąd wiek człowieczy[46].  

Nie wiem, co lżej[47]: czy w smutku jawnie żałować[48],  

Czyli sie z przyrodzeniem[49] gwałtem[50] mocować[51].  

Tren II[52]

Jeslim kiedy nad dziećmi piórko[53] miał zabawić[54],  

A kwoli temu wieku[55] lekkie[56] rymy[57] stawić[58],  

Bodajżebych[59] był raczej kolebkę kołysał  

I z drugiemi nieważne mamkom pieśni[60] pisał,  

Któremi by dziecinki noworodne[61] spiły[62]  

I swoich wychowańców[63] lamenty toliły[64].  

Takie fraszki[65] mnie zbierać[66] pożyteczniej było,  

Niżli, w co mię nieszczeście moje dziś wprawiło[67],  

Płakać nad głuchym grobem[68] mej wdzięcznej dziewczyny  

I skarżyć sie na srogość[69] ciężkiej[70] Prozerpiny[71].  

Alem użyć w obojgu jednakiej wolności[72]  

Nie mógł — owom ominął[73], jako w dordzałości[74]  

Dowcipu[75] coś ranego[76], na to mię przygoda[77]  

Gwałtem wbiła[78] i moja nienagrodna szkoda[79].  

Ani mi teraz łacno[80] dowiadać sie o tym[81],  

Jaka mię z płaczu[82] mego czeka cześć na potym[83].  

Nie chciałem żywym śpiewać, dziś umarłym muszę,  

A cudzej[84] śmierci płacząc, sam swe kości suszę[85].  

Prózno to[86]; jakie szczeście[87] ludzi naszladuje[88],  

Tak w nas albo dobrą myśl[89], albo złą sprawuje.  

O prawo krzywdy pełne! O znikomych cieni[90]  

Sroga, nieubłagana, nieużyta[91] ksieni[92]!  

Tak li moja Orszula, jeszcze żyć na świecie  

Nie umiawszy, musiała w ranym umrzeć lecie[93]?  

I nie napatrzawszy sie jasności słonecznej,  

Poszła nieboga widzieć krajów nocy wiecznej[94].  

A bodaj ani była świata oglądała,  

Co bowiem więcej, jedno ród[95] a śmierć poznała.  

A miasto[96] pociech, które winna z czasem[97] była  

Rodzicom swym, w ciężkim je[98] smutku zostawiła.  

Tren III[99]

Wzgardziłaś mną, dziedziczko moja ucieszona[100].  

Zdałać sie ojca twego barziej[101] uszczuplona[102]  

Ojczyzna[103], niżlibyś ty przestać na niej[104] miała[105];  

To prawda, żeby była nigdy nie zrownała[106]  

Z ranym[107] rozumem twoim, z pięknemi przymioty[108],  

Z ktorych sie już znaczyły twoje przyszłe cnoty[109]  

O słowa, o zabawo[110], o wdzięczne[111] ukłony,  

Jakożem ja dziś po was wielce[112] zasmęcony[113].  

A ty, pociecho[114] moja, już mi sie nie wrócisz  

Na wieki[115] ani mojej tesknice[116] okrócisz[117].  

Nie lza, nie lza, jedno[118] sie za tobą gotować[119],  

A stopeczkami twemi ciebie naszladować[120].  

Tam[121] cię ujźrzę[122], da Pan Bóg[123], a ty więc z drogiemi  

Rzuć sie ojcu do szyje[124] ręczynkami[125] swemi.  

Tren IV[126]

Zgwałciłaś[127], niepobożna[128] śmierci, oczy moje,  

Żem widział umierając[129] miłe dziecię swoje.  

Widziałem, kiedyś trzęsła owoc niedordzały[130],  

A rodzicom nieszczesnym serca sie krajały[131].  

Nigdyć by ona była bez wielkiej żałości  

Mojej umrzeć nie mogła, nigdy bez ciężkości[132]  

I serdecznego bolu, w którymkolwiek lecie[133]  

Mnie by smutnego była odbiegła[134] na świecie;  

Alem ja już z jej śmierci nigdy żałościwszy,  

Nigdy smutniejszy nie mógł być ani teskliwszy[135].  

A ona (by był Bóg chciał) dłuższym wiekiem swoim  

Siła[136] pociech przymnożyć[137] mogła oczom moim.  

A przynamniej[138] tym czasem mogłem był odprawić  

Wiek swój[139] i Persefonie[140] ostatniej[141] sie stawić[142],  

Nie uczuwszy na sercu tak wielkiej żałości,  

Której równia[143] nie widzę w tej tu śmiertelności[144].  

Nie dziwuję Nijobie[145], że na martwe ciała  

Swoich namilszych dziatek[146] patrząc, skamięniała[147].  

Tren V[148]

Jako oliwka mała pod wysokim sadem[149]  

Idzie[150] z ziemie[151] ku górze macierzyńskim szladem[152],  

Jeszcze ani gałązek, ani listków rodząc,  

Sama tylko dopiro[153] szczupłym prątkiem[154] wschodząc;  

Tę, jesli ostre ciernie[155] lub rodne[156] pokrzywy  

Uprzątając, sadownik[157] podciął ukwapliwy[158],  

Mdleje[159] zaraz, a zbywszy[160] siły przyrodzonej[161],  

Upada przed nogami matki ulubionej.  

Takci sie mej namilszej Orszuli dostało:  

Przed oczyma rodziców swoich rostąc[162], mało  

Od ziemie sie co[163] wznióswszy, duchem zaraźliwym[164]  

Srogiej śmierci otchniona[165], rodzicom troskliwym[166]  

U nóg martwa upadła. O zła Persefono[167],  

Mogłażeś tak wielu łzam[168] dać upłynąć płono[169]?  

Tren VI[170]

Ucieszna moja śpiewaczko, Safo[171] słowieńska[172],  

Na którą nie tylko moja cząstka[173] ziemieńska[174],  

Ale i lutnia[175] dziedzicznym prawem spaść miała;  

Tęś nadzieję już po sobie okazowała,  

Nowe piosnki sobie tworząc, nie zamykając  

Ustek[176] nigdy, ale cały dzień prześpiewając[177],  

Jako więc lichy[178] słowiczek w krzaku zielonym  

Całą noc prześpiewa gardłkiem[179] swym ucieszonym[180].  

Prędkoś mi nazbyt umilkła, nagle cię sroga  

Śmierć spłoszyła, moja wdzięczna[181] szczebiotko[182] droga.  

Nie nasyciłaś mych uszu swymi piosnkami  

I tę trochę teraz płacę sowicie[183] łzami.  

A tyś ani umierając śpiewać przestała[184],  

Lecz matkę ucałowawszy, takeś żegnała:  

«Już ja tobie, moja matko, służyć nie będę  

Ani za twym wdzięcznym stołem miejsca zasiędę;  

Przyjdzie mi klucze położyć, samej precz jechać,  

Domu rodziców swych miłych wiecznie[185] zaniechać[186]».  

To, i czego żal ojcowski nie da serdeczny  

Przypominać więcej, był jej głos ostateczny[187].  

A matce, słysząc[188] żegnanie tak żałościwe,  

Dobre[189] serce, że od żalu zostało żywe.  

Tren VII[190]

Nieszczesne ochędóstwo[191], żałosne[192] ubiory  

Mojej namilszej cory[193],  

Po co me smutne oczy za sobą ciągniecie?  

Żalu mi przydajecie[194].  

Już ona członeczków swych wami nie odzieje,  

Nie masz, nie masz nadzieje[195].  

Ujął[196] ją sen żelazny, twardy, nieprzespany[197].  

Już letniczek[198] pisany[199]  

I uploteczki[200] wniwecz[201], i paski złocone -  

Matczyne dary płone[202].  

Nie do takiej łóżnice[203], moja dziewko droga,  

Miała cię mać uboga[204]  

Doprowadzić, nie takąć dać obiecowała  

Wyprawę[205], jakąć dała.  

Giezłeczkoć[206] tylko dała a lichą tkaneczkę[207],  

Ociec ziemie[208] bryłeczkę  

W główki[209] włożył. Niestetyż, i posag i ona  

W jednej skrzynce[210] zamkniona[211].  

Tren VIII[212]

Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim,  

Moja droga Orszulo, tym zniknienim[213] swoim.  

Pełno nas, a jakoby nikogo nie było:  

Jedną maluczką duszą[214] tak wiele ubyło.  

Tyś za wszytki mówiła, za wszytki śpiewała,  

Wszytkiś w domu kąciki[215] zawżdy pobiegała[216].  

Nie dopuściłaś nigdy matce sie frasować[217]  

Ani ojcu myśleniem zbytnim głowy psować[218],  

To tego, to owego wdzięcznie[219] obłapiając[220]  

I onym swym uciesznym śmiechem zabawiając.  

Teraz wszytko umilkło, szczere[221] pustki w domu,  

Nie masz zabawki[222], nie masz rośmiać sie nikomu.  

Z każdego kąta[223] żałość człowieka ujmuje[224],  

A serce swej pociechy[225] darmo[226] upatruje[227].  

Tren IX[228]

Kupić by cię[229], mądrości, za drogie pieniądze,  

Która (jesli prawdziwie mienią[230]) wszytki żądze,  

Wszytki ludzkie frasunki[231] umiesz wykorzenić[232],  

A człowieka tylko nie[233] w anioła odmienić[234],  

Który nie wie, co boleść, frasunku nie czuje,  

Złym przygodam[235] nie podległ, strachom nie hołduje[236].  

Ty wszytki rzeczy ludzkie masz za[237] fraszkę sobie,  

Jednaką myśl[238] tak w szcześciu, jako i w żałobie[239]  

Zawżdy[240] niesiesz; ty śmierci namniej[241] sie nie boisz,  

Bezpieczną[242], nieodmienną, niepożytą[243] stoisz.  

Ty bogactwa nie złotem, nie skarby wielkiemi,  

Ale dosytem[244] mierzysz[245] i przyrodzonemi[246]  

Potrzebami; ty okiem swym nieuchronionym[247]  

Nędznika[248] upatrujesz[249] pod dachem złoconym,  

A uboższym nie zajźrzysz[250] szcześliwego mienia[251],  

Kto by jedno[252] chciał słuchać twego upomnienia.  

Nieszcześliwy ja człowiek, którym lata swoje  

Na tym strawił, żebych był ujźrzał progi[253] twoje.  

Terazem nagle z stopniów ostatnich[254] zrzucony  

I miedzy insze[255], jeden z wiela[256], policzony.  

Tren X[257]

Orszulo moja wdzięczna[258], gdzieś mi sie podziała?  

W którą stronę, w którąś sie krainę udała?  

Czyś ty nad wszystki nieba[259] wysoko wniesiona  

I tam w liczbę aniołków małych policzona?  

Czyliś do raju wzięta? Czyliś na szcześliwe  

Wyspy[260] zaprowadzona? Czy cię przez teskliwe  

Charon[261] jeziora wiezie i napawa zdrojem  

Niepomnym[262], że ty nie wiesz nic o płaczu moim?  

Czy człowieka zrzuciwszy[263] i myśli dziewicze,  

Wzięłaś na się postawę i piórka słowicze[264]?  

Czyli sie w czyścu czyścisz[265], jesli z strony ciała  

Jakakolwiek zmazeczka na tobie została?  

Czyś po śmierci tam poszła, kędyś pierwej była[266],  

Niżeś sie na mą ciężką żałość[267] urodziła?  

Gdzieśkolwiek jest, jesliś jest, lituj mej żałości,  

A nie możesz li w onej dawnej swej całości[268],  

Pociesz mię, jako możesz, a staw sie przede mną  

Lubo snem, lubo cieniem, lub marą nikczemną[269].  

Tren XI[270]

«Fraszka cnota»[271], powiedział Brutus porażony[272].  

Fraszka, kto sie przypatrzy, fraszka z każdej strony.  

Kogo kiedy pobożność jego ratowała?  

Kogo dobroć przypadku złego[273] uchowała?  

Nieznajomy[274] wróg[275] jakiś miesza ludzkie rzeczy[276],  

Nie mając ani dobrych, ani złych na pieczy[277].  

Kędy jego duch więnie[278], żaden nie ulęże[279]:  

Praw li, krzyw li[280], bez braku[281] każdego dosięże[282].  

A my rozumy swoje przedsię[283] udać chcemy[284],  

Hardzi miedzy prostaki[285], że nic nie umiemy[286].  

Wspinamy sie do nieba, Boże tajemnice  

Upatrując[287], ale wzrok śmiertelnej źrzenice[288]  

Tępy na to; sny lekkie[289], sny płoche[290] nas bawią[291],  

Które sie nam podobno[292] nigdy nie wyjawią.  

Żałości, co mi czynisz? Owa[293] już oboje  

Mam stracić — i pociechę, i baczenie[294] swoje?  

Tren XII[295]

Żaden ociec[296] podobno barziej[297] nie miłował  

Dziecięcia, żaden barziej nad mię nie żałował[298].  

A też ledwie sie kiedy[299] dziecię urodziło,  

Co by łaski rodziców swych tak godne było[300]:  

Ochędożne[301], posłuszne, karne, niepieszczone[302],  

Śpiewać, mówić, rymować, jako co uczone[303];  

Każdego ukłon trafić[304], wyrazić postawę[305],  

Obyczaje panieńskie umieć i zabawę[306].  

Roztropne, obyczajne[307], ludzkie, nierzewniwe[308],  

Dobrowolne[309], układny[310], skromne[311] i wstydliwe.  

Nigdy ona po ranu karmie nie wspomniała[312],  

Aż pierwej Bogu swoje modlitwy oddała.  

Nie poszła spać, aż pierwej matkę pozdrowiła  

I zdrowie rodziców swych Bogu poruczyła[313].  

Zawżdy przeciwko ojcu[314] wszytki przebyć progi,  

Zawżdy sie uradować i przywitać z drogi.  

Każdej roboty pomóc[315], do każdej posługi  

Uprzedzić było wszytki rodziców swych sługi[316].  

A to w tak małym wieku[317] sobie poczynała,  

Że więcej nad trzydzieści miesięcy nie miała.  

Tak wiele cnót jej młodość i takich dzielności  

Nie mogła znieść: upadła od swej[że] bujności[318],  

Żniwa nie doczekawszy. Kłosie mój jedyny  

Jeszcześ mi sie był nie zstał[319], a ja twej godziny  

Nie czekając[320], znowu cię w smutną ziemię sieję,  

Ale pospołu z tobą grzebę[321] i nadzieję,  

Bo już nigdy nie wznidziesz[322] ani przed mojema  

Wiekom wiecznie[323] zakwitniesz smutnemi oczema[324].  

Tren XIII[325]

Moja wdzięczna[326] Orszulo, bodaj ty mnie była  

Albo nie umierała lub sie nie rodziła.  

Małe pociechy płacę wielkim żalem swoim  

Za tym nieodpowiednym pożegnanim[327] twoim.  

Omyliłaś mię[328] jako nocny sen znikomy[329],  

Który wielkością[330] złota cieszy zmysł[331] łakomy[332],  

Potym nagle uciecze[333], a temu na jawi[334]  

Z onych skarbów jeno chęć a żądzą[335] zostawi.  

Takeś ty mnie, Orszulo droga, uczyniła:  

Wielkieś nadzieje w moim sercu roznieciła,  

Potymeś mię smutnego nagle odbieżała[336]  

I wszytki moje z sobą pociechy zabrała.  

Wzięłaś mi, zgoła mówiąc[337], dusze połowicę[338],  

Ostatek przy mnie został na wieczną tesknicę[339].  

Tu mi kamień, murarze, ciosany połóżcie,  

A na nim tę nieszczesną pamiątkę[340] wydróżcie[341]:  

ORSZULA KOCHANOWSKA TU LEŻY, KOCHANIE[342]  

OJCOWE ALBO RACZEJ PŁACZ I NARZEKANIE.  

OPAKEŚ TO, NIEBACZNA[343] ŚMIERCI, UDZIAŁAŁA[344]:  

NIE JAĆ ONEJ, ALE MNIE ONA PŁAKAĆ MIAŁA.  

Tren XIV[345]

Gdzie te wrota nieszczesne[346], któremi przed laty  

Puszczał sie w ziemię[347] Orfeus[348], szukając swej straty,  

Żebych[349] ja też tąż ścieżką swej namilszej córy  

Poszedł szukać i on[350] bród mógł przebyć, przez który  

Srogi jakiś przewoźnik wozi blade cienie[351]  

I w lasy niewesołe cyprysowe[352] żenie[353].  

A ty mię nie zostawaj[354], wdzięczna[355] lutni[356] moja,  

Ale ze mną pospołu[357] pódź[358] aż do pokoja[359]  

Surowego Plutona[360]: owa[361] go [to] łzami,  

To temi żałosnemi zmiękczywa[362] pieśniami,  

Że mi moję namilszą dziewkę jeszcze wróci,  

A ten nieuśmierzony[363] we mnie żal ukróci[364].  

Zginąć ci mu nie może; tuć sie wszystkim zostać,  

Niech sie tylko niedoszłej[365] jagodzie da dostać[366].  

Gdzie by[367] też tak kamienne ten Bóg serce nosił,  

Żeby tam smutny człowiek już nic nie uprosił.  

Cóż temu rzec?[368] Więc tamże już za jedną drogą[369]  

Zostać, a z duszą zaraz[370] zewlec[371] troskę srogą.  

Tren XV[372]

Erato[373] złotowłosa i ty, wdzięczna[374] lutni[375],  

Skąd pociechę w swych troskach biorą ludzie smutni,  

Uspokójcie na chwilę strapioną myśl[376] moję,  

Póki jeszcze kamienny w polu słup nie stoję[377],  

Lejąc ledwe[378] nie krwawy płacz przez marmór[379] żywy[380],  

Żalu ciężkiego pamięć[381] i znak nieszczęśliwy.  

Mylę sie, czyli[382] patrząc na ludzkie przygody  

Skromniej człowiek uważa[383] i swe własne szkody?  

Nieszczesna matko[384] (jesli przyczytać[385] możemy  

Nieszcześciu, co prze[386] głupi rozum swój cierpiemy),  

Gdzie teraz twych siedm[387] synów i dziewek tak wiele[388]?  

Gdzie pociecha? Gdzie radość i twoje wesele?  

Widzę czternaście mogił; a ty nieszcześliwa  

I podobno tak długo nad wolą[389] swą żywa  

Obłapiasz zimne groby, w których (ach niebogo!)

Składłaś[390] dziateczki swoje zagubione[391] srogo.  

Takie więc kwiaty leżą kosą podsieczone  

Albo deszczem gwałtownym na ziemię złożone.  

W którą nadzieję żywiesz?[392] Czego czekasz więcej?  

Czemu śmiercią żałości nie zbywasz[393] co pręcej[394]?  

A wasze prętkie[395] strzały albo łuk co czyni  

Niepochybny[396], o Febe[397] i mściwa bogini[398]?  

Albo z gniewu (bo winna), albo więc z lutości[399]  

Dokonajcie[400], prze Boga[401], jej biednej starości.  

Nowa pomsta[402], nowa kaźń[403] hardą[404] myśl potkała[405]:  

Dziatek płacząc, Nijobe[406] sama skamieniała  

I stoi na Sypilu[407] marmór nieprzetrwany[408],  

Jednak i pod kamieniem żywią[409] skryte rany.  

Jej bowiem łzy serdeczne skałę przenikają  

I przeźroczystym z góry strumieniem spadają,  

Skąd źwierz[410] i ptastwo[411] pije; a ta w wiecznym pęcie[412]  

Tkwi[413] w rogu skały wiatrom szalonym[414] na wstręcie[415].  

Ten grób nie jest na martwym, ten martwy nie w grobie,  

Ale samże jest martwym, samże grobem sobie.  

Tren XVI[416]

Nieszcześciu kwoli[417] a swojej żałości,  

Która mię prawie przejmuje do kości,  

Lutnią[418] i wdzięczny rym porzucić muszę,  

Ledwe[419] nie duszę[420].  

Żywem[421], czy mię sen obłudny[422] frasuje?  

Który kościanym oknem[423] wylatuje,  

A ludzkie myśli tym i owym bawi,  

Co błąd na jawi[424].  

O błędzie ludzki[425], o szalone dumy[426],  

Jako to łacno[427] pisać sie z rozumy[428],  

Kiedy po wolej świat mamy[429], a głowa  

Człowieku zdrowa[430].  

W dostatku będąc, ubóstwo chwalemy[431],  

W rozkoszy[432] żałość lekce szacujemy[433],  

A póki wełny skąpej prządce[434] zstaje[435],  

Śmierć nam za jaje[436].  

Lecz kiedy nędza albo żal przypadnie[437],  

Ali[438] żyć nie tak jako mówić snadnie[439],  

A śmierć dopiero w ten czas nam należy[440],  

Gdy już k nam bieży[441].  

Przecz[442] z płaczem idziesz, Arpinie[443] wymowny[444],  

Z miłej ojczyzny? Wszak nie Rzym budowny[445],  

Ale świat wszystek Miastem[446] jest mądremu  

Widzeniu[447] twemu[448].  

Czemu tak barzo[449] córki swej żałujesz?  

Wszak sie ty tylko sromoty[450] wiarujesz[451];  

Insze wszelakie u ciebie przygody  

Ledwe nie gody[452].  

Śmierć, mówisz, straszna tylko niezbożnemu[453];  

Przeczże[454] sie tobie umrzeć cnotliwemu  

Nie chciało, kiedyś prze dotkliwą[455] mowę  

Miał podać głowę[456]?  

Wywiódłeś wszytkim, nie wywiódłeś sobie[457];  

Łacniej rzec[458], widzę, niż czynić i tobie[459],  

Pióro anielskie; duszę toż[460] w przygodzie,  

Co i mnie bodzie[461].  

Człowiek nie kamień, a jako sie stawi  

Fortuna, takich myśli nas nabawi.  

Przeklęte szczeście[462]! Czy snać[463] gorzej duszy,  

Kto rany ruszy?  

Czasie, pożądnej[464] ojcze niepamięci,  

W co ani rozum, ani trafią[465] święci,  

Zgój smutne serce, a ten żal surowy  

Wybij mi z głowy.  

Przypisy:

[1]

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego.

[2]

Tales sunt (...) lumine terras (łac.) — „Umysły ludzkie są odbiciem światła, którym ojciec Jupiter oświeca urodzajne ziemie.” Fragment Odysei Homera w przekładzie łacińskim Cycerona, który przetrwał tylko jako cytat w De Civitate Dei św. Augustyna.

[3]

wdzięczny* (starop.) — miły, przyjemny.

[4]

ucieszony* (starop.) — przynoszący radość, przynoszący pociechę, uciechę.

[5]

niepospolity — niezwykły, obdarzony niezwykłymi zaletami.

[6]

wszytki (starop.) — wszystkie.

[7]

dzielność* (starop.) — cnota, zaleta; pol. cnota i dzielność to odpowiedniki łac. virtus.

[8]

nieodpowiednie (starop. przysłów.) — bez zapowiedzi, bez uprzedzenia, nieodpowiednio, wbrew porządkowi rzeczy.

[9]

niedoszły — niedojrzały (mówi się potocznie: owoc dochodzi, czyli dojrzewa; por. wyrażenie: owoce dojrzały, doszły).

[10]

nieznośny* — nie do zniesienia.

[11]

zgasnąć (przen.) — umrzeć.

[12]

niefortunny — nieszczęśliwy, nieszczęsny, dotknięty złym losem (por. fortuna: powodzenie, szczęście, los; jest to pojęcie ważne w utworach Kochanowskiego).

[13]

ociec (starop.) — ojciec.

[14]

namilszy (starop.) — najmilszy.

[15]

dziewka* (zdr. od starop. dziewa) — dziewczyna.

[16]

złza (starop.) — łza.

[17]

nie masz cię — nie ma cię, nie istniejesz.

[18]

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego.

[19]

wszytki (starop.) — wszystkie.

[20]

łzy Heraklitowe — Heraklit z Efezu (ok. 540–480 r. p.n.e.), filozof gr., w swoich dziełach często rozpaczał nad ludzkim losem.

[21]

lamenty (...) Simonidowe — Simonides z Keos (ok. 556–468 r. p.n.e.), poeta gr., autor wielu utworów lamentacyjnych.

[22]

frasunk a. frasunek (starop.) — zgryzota, smutek, strapienie.

[23]

zaraz (starop.) — razem.

[24]

w dom sie mój noście — zmierzajcie, przybywajcie do mojego domu.

[25]

wdzięczny* (starop.) — miły, przyjemny.

[26]

płakać dziewki — opłakiwać dziewkę.

[27]

pomoście — pomóżcie (zob. rym: „noście — pomoście”).

[28]

niepobożny* (starop.) — postępujący źle, nie „po Bożemu”, bezbożny.

[29]

pociecha (daw.) — radość i nadzieja; pocieszenie.

[30]

zbawić* (starop.) — pozbawić.

[31]

smok — potwór, wąż.

[32]

kryjomy (starop.) — ukryty (dziś mówi się jeszcze po kryjomu, czyli: skrycie).

[33]

zbierać — tu w znaczeniu: „wybierać” (z gniazda).

[34]

gardło pasie — napełnia gardło (dziś mówi się: pasie brzuch).

[35]

szczebiece (forma starop.) — szczebioce, szczebiota.

[36]

ubogi* (starop.) — nieszczęśliwy.

[37]

miece sie (forma starop.) — miota się, rzuca się.

[38]

prózno (starop.) — próżno, na próżno.

[39]

na samę (...) zmierza — zmierza ku (niej) samej.

[40]

nieboga (daw.) — biedaczka, nieszczęsna.

[41]

ledwe (starop.) — ledwo, ledwie.

[42]

umyka pierza — przez umknięcie ocala pierze, umyka z pierzem, tj. ratuje się.

[43]

prze (starop.) — przez; prze Bóg żywy: na Boga żywego, przez Boga żywego.

[44]

macamy, gdzie miękcej w rzeczy, a ono... — macamy (dotykamy), gdzie rzekomo jest bardziej miękko, a tymczasem...

[45]

wszędy (starop.) — wszędzie.

[46]

błąd wiek człowieczy — błądzeniem jest życie ludzkie.

[47]

co lżej — co lżejsze, co przynosi większą ulgę.

[48]

żałować (starop.) — cierpieć, boleć, opłakiwać, żalić się.

[49]

przyrodzenie* (daw.) — to, co jest przyrodzone człowiekowi, natura.

[50]

gwałt (daw.) — w wyrażeniu: robić coś gwałtem, czyli siłą, przemocą.

[51]

mocować się — walczyć tak, jak walczą z sobą zapaśnicy.

[52]

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego.

[53]

piórko — pióro (potoczny wariant tego wyrazu, a nie zdrobnienie).

[54]

zabawić (daw.) — zatrudnić (się), strawić na czymś czas.

[55]

kwoli temu (starop.) — z powodu tego, dla tego; temu wieku: chodzi tu o dzieci.

[56]

lekki* (starop.) — mało ważny, posiadający małą wartość.

[57]

rymy* (starop.) — wiersze.

[58]

stawić — składać, układać.

[59]

bodajżebych (starop.) — pochodzi od: Bóg daj, żebym, czyli: daj Boże, żebym.

[60]

nieważne pieśni* — kołysanki; mamka: niańka, która karmi niemowlę.

[61]

dziecinka — zdrobnienie od dziecina (dziecko); noworodne: nowonarodzone (por. współcz. wyraz: noworodek).

[62]

spiły* (starop.) — usypiały.

[63]

wychowańców — wychowanków.

[64]

toliły (starop.) — tuliły, koiły, uspokajały; lamenty: płacze.

[65]

fraszka (starop.) — błahostka, drobnostka, drobiazg (zob. w w. 2 „lekkie rymy”, w w. 4 „nieważne pieśni”)

[66]

zbierać — gromadzić (tu chodzi o gromadzenie tekstów, fraszek).

[67]

wprawić w coś — doprowadzić do czegoś, nauczyć czegoś.

[68]

głuchy grób — który nie słyszy i nie słucha płaczu.

[69]

srogi (starop.) — przykry, ciężki, okrutny (stąd srogość: okrucieństwo).

[70]

ciężki* (starop.) — tu w znaczeniu: srogi.

[71]

Prozerpina — władczyni śmierci w mit. rzym. (odpowiadająca Persefonie w mit. gr.), żona Plutona (Hadesa), boga podziemia, była często w poezji antycznej i renesansowej uosobieniem śmierci.

[72]

użyć w obojgu jednakiej wolności — mieć w obu rzeczach jednakowo wolny wybór; w obojgu: tj. i w pisaniu kołysanek (zob. w. 4) i w pisaniu płaczów (zob. w. 9).

[73]

owom ominął — owo (jedno) ominąłem.

[74]

dordzałość (starop.) — dojrzałość.

[75]

dowcip* (starop.) — rozum, inteligencja, talent, błyskotliwość.

[76]

rany* (starop.) — wczesny, przedwczesny, niedojrzały (por. rano, wcześnie rano); coś ranego w dordzałości: coś przedwczesnego („niewczesnego”) w czasie dojrzałości.

[77]

przygoda* (starop.) — złe zdarzenie, nieszczęście, nieszczęśliwy wypadek.

[78]

gwałtem wbiła — powaliła, ugodziła, gwałtownie doprowadziła do czegoś.

[79]

nienagrodny (starop.) — taki, który nie może być nagrodzony, wynagrodzony, naprawiony.

[80]

łacno (starop.) — łatwo.

[81]

dowiadać sie o tym (starop.) — dowiadywać się o to, zastanawiać się nad tym.

[82]

płacz — tu: w znaczeniu planctus (łac. żal, opłakiwanie), chodzi tu bowiem o same Treny jako utwór literacki.

[83]

cześć na potym (starop.) — późniejsze uznanie, sława u potomnych.

[84]

cudzy* (starop.) — nie swój (odcień znaczeniowy nieco inny od współczesnego).

[85]

suszyć kości (starop.) — zwrot przysłowiowy posiadający genezę biblijną, oznacza tęsknotę („usychanie” z tęsknoty).

[86]

prózno (starop.) — na próżno (tzn. daremne są przestrogi, które zalecają zachowanie równowagi ducha w żałobie).

[87]

szczeście* (starop.) — los, fortuna.

[88]

naszladować* (starop.) — iść za kimś, iść śladem, tropić.

[89]

dobra myśl* (starop.) — pogoda ducha, pogoda umysłu, dobre usposobienie, dobry nastrój.

[90]

znikome cienie — cienie znikające, nieuchwytne; dusze zmarłych snujące się w podziemiach opisywanych w opowieściach mitologicznych.

[91]

nieużyty (starop.) — nie dający się uprosić, nieubłagany.

[92]

ksieni (starop.) — księżna, przełożona (Prozerpina).

[93]

w ranym lecie (starop.) — we wczesnym wieku; rany: zob. w. 13; lato*: rok.

[94]

poszła widzieć krajów — poszła, aby widzieć (aby zobaczyć, popatrzeć na) kraje; kraje nocy wiecznej: kraina śmierci, która jest krainą ciemności (jak noc).

[95]

jedno ród* — tylko narodziny.

[96]

miasto* (starop.) — zamiast.

[97]

z czasem — po pewnym czasie, w późniejszym wieku.

[98]

je — ich (rodziców).

[99]

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego.

[100]

ucieszony* (starop.) — przynoszący radość, przynoszący pociechę, uciechę.

[101]

barziej (starop.) — bardziej.

[102]

barziej uszczuplona — zbyt szczupła, szczuplejsza.

[103]

ojczyzna* (starop.) — ojcowizna, czyli ziemia odziedziczona po ojcu.

[104]

przestać na niej — poprzestać na niej, zadowolić się nią; osiąść na niej.

[105]

Zdałać (...) miała — zdała ci się... szczuplejsza niż ta, na której byś ty przestać miała.

[106]

żeby była nigdy nie zrownała — zrównać z czymś: dorównać czemuś.

[107]

rany* (starop.) — wczesny.

[108]

przymioty — cechy, właściwości, oznaki.

[109]

Z których sie już znaczyły (...) cnoty — z których dały się przewidzieć (wywnioskować) cnoty, z których poznawaliśmy cnoty.

[110]

zabawa* (daw.) — zajęcie, zabawa.

[111]

wdzięczny* (starop.) — miły, przyjemny.

[112]

wielce (starop.) — bardzo.

[113]

zasmęcony — zasmucony (por. smętek: smutek).

[114]

pociecho — do dziś określa się dziecko jako pociechę.

[115]

na wieki — na zawsze; nie wrócisz na wieki: nie wrócisz nigdy.

[116]

tesknica (starop.; tu forma D. lp: tesknice) — ból, boleść, przykrość, męczarnia.

[117]

okrócić (starop.) — ukrócić, obłaskawić, poskromić, skrócić, zmniejszyć.

[118]

Nie lza, nie lza, jedno... (starop.) — nie można (uczynić) nic innego tylko...

[119]

gotować sie* — przygotowywać sie (do drogi); sie za tobą gotować*: przygotowywać się, żeby pójść za tobą.

[120]

stopeczkami twemi ciebie naszladować — iść za tobą śladami twoich stóp.

[121]

tam — czyli w niebie.

[122]

ujźrzę (forma starop.) — ujrzę.

[123]

da Pan Bóg (daw.) — oby dał Pan Bóg, jeśli Pan Bóg pozwoli.

[124]

do szyje (forma starop.) — do szyi, na szyję.

[125]

ręczynki (zdr.; forma starop.) — rączki.

[126]

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego.

[127]

zgwałcić (daw.) — zadać gwałt, postąpić wbrew prawu i powinności, zbeszcześcić coś, uczynić krzywdę wbrew prawu.

[128]

niepobożny (starop.) — postępujący źle, nie „po bożemu”, bezbożny.

[129]

umierając (starop. forma imiesłowu) — umierające.

[130]

niedordzały (starop.)— niedojrzały.

[131]

rodzicom (...) serca się krajały — byli bardzo smutni, zrozpaczeni.

[132]

ciężkość* (starop.)— męka, wielki ból, wielkie zmartwienie.

[133]

lato (starop.) — wiek, rok życia; w którymkolwiek lecie: w którymkolwiek roku życia, w jakimkolwiek wieku.

[134]

mnie by odbiegła — opuściłaby mnie, zostawiłaby mnie swojemu losowi.

[135]

teskliwszy (starop.)— bardziej bolejący.

[136]

siła* (starop.) — wiele.

[137]

przymnożyć (starop.) — sprawić, by ktoś miał czegoś więcej.

[138]

przynamniej (starop.) — przynajmniej.

[139]

odprawić (...) wiek swój (starop.) — zakończyć swoje życie.

[140]

Persefona — tu: uosobienie śmierci.

[141]

ostatniej — tu: ostatecznej; śmierć jest ostatnim kresem człowieka.

[142]

stawić sie — przyjść dobrowolnie; Persefonie ostatniej sie stawić: stanąć przed Persefoną (śmiercią).

[143]

rówień (starop.; tu forma D. lp: równia) — coś równego.

[144]

w tej tu śmiertelności — na tym świecie podległym śmierci.

[145]

Nijobie — forma wyrazu Niobe przekształconego tak dla rytmu; Nie dziwuję Nijobie: nie dziwię się Niobe; nie mam za złe Niobe. Niobe: według mit. gr. córka Tantala i żona króla tebańskiego Amfiona miała czternaścioro dzieci i wyśmiewała się z Latony, która miała tylko dwoje, Apolla i Dianę. Latona nakazała swym dzieciom pomścić tę zniewagę i zamordować synów i córki Niobe. Niepocieszona Niobe zapłakała się na śmierć i została zamieniona w kamień, z którego płynęła woda przypominająca jej łzy.

[146]

dziatki (daw.) — dzieci.

[147]

skamięniała (starop.)— skamieniała.

[148]

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego.

[149]

sad* (starop.) — drzewo owocowe.

[150]

idzie* (starop.) — rośnie.

[151]

z ziemie (forma starop.) — z ziemi.

[152]

macierzyńskim szladem (starop.) — śladem matki, drzewa macierzyńskiego, zwanego tu sadem (w. 1).

[153]

dopiro (starop.) — dopiero.

[154]

szczupły prątek (starop.) — cienki pęd.

[155]

ciernie* (daw.) — cierniste krzewy (np. tarnina, głóg).

[156]

rodny (starop.) — urodzajny, bujny, plenny, rodzący.

[157]

sadownik — ogrodnik zajmujący się owocami (por. czas. „sadzić”).

[158]

ukwapliwy (starop.) — skwapliwy, śpieszący się, niecierpliwy.

[159]

mdleć (daw.) — tracić siły, słabnąć, więdnąć.

[160]

zbywszy (starop.) — pozbywszy się, utraciwszy.

[161]

przyrodzony (daw.) — naturalny.

[162]

rostąc (starop.; imiesł. od rość: rosnąć)— rosnąc.

[163]

mało (...) co (starop.) — zaledwie, trochę.

[164]

duch zaraźliwy — tchnienie zarazy lub porażająca zła siła, siła diabelska.

[165]

otchniony (daw.) — owiany (zob. wyrazy „tchnąć”, „tchnienie”, „oddech”).

[166]

troskliwy* (starop.) — stroskany, zatroskany.

[167]

Persefona — tu: uosobienie śmierci.

[168]

łzam (starop. forma C. lp. rodz. ż.) — łzom.

[169]

płono (starop.) — daremnie, na próżno (dziś mówi się: „płonne nadzieje”).

[170]

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego.

[171]

Safo (a. Safona) (VII–VI w. p.n.e) — najsłynniejsza starożytna poetka gr. mieszkająca na wyspie Lesbos.

[172]

słowieńska (forma starop.) — słowiańska.

[173]

cząstka — tu: część, która się komuś należy w wyniku dziedziczenia.

[174]

ziemieński (forma starop.) — ziemiański, szlachecki; cząstka ziemieńska: dziedziczna część posiadłości szlacheckiej, ziemskiej.

[175]

lutnia — instrument muzyczny strunowy w kształcie gruszki o dnie wypukłym, popularny zwłaszcza w XV-XVII w.; tu: symbol sztuki poetyckiej.

[176]

ustka — zdr. od: usta, rzadko spotykane, dziś: usteczka.

[177]

prześpiewając — przyśpiewując.

[178]

lichy* (starop.) — mały.

[179]

gardłko — zdr. od: gardło; dziś: gardełko.

[180]

ucieszony* (starop.) — przynoszący radość, przynoszący pociechę, uciechę.

[181]

wdzięczny* (starop.) — miły, przyjemny.

[182]

szczebiotka — warto zauważyć, że wyraz szczebiotać w odniesieniu do ludzi miał zwykle nacechowanie negatywne, a pozytywne w odniesieniu do śpiewu ptaków i mowy dziecinnej.

[183]

sowicie — obficie, bogato, dużo.

[184]

ani umierając śpiewać przestała — składnia z „ani” i orzeczeniem niezaprzeczonym (podobna jak w jęz. ang.) była dosyć popularna w XVI w.; dziś w jęz. pol. zasada podwójnego przeczenia.

[185]

wiecznie — na wieki.

[186]

zaniechać* (starop.) — opuścić; Już ja tobie, moja matko (...) zaniechać: fragment ten wiernie odpowiada charakterowi ówczesnych polskich pieśni weselnych (pożegnanie domu rodzinnego przez pannę młodą). W folklorze polskim pieśń pożegnalna panny młodej była leksykalnie bliska (są tu liczne analogie) pieśniom żałobnym. Istnieje teoria, że mamy tutaj do czynienia z aluzją do pożegnania Antygony z mieszkańcami Teb w tragedii Sofoklesa.

[187]

ostateczny* — tu: ostatni.

[188]

słysząc (starop. forma imiesł.) — słyszącej.

[189]

dobre* — tu: zdrowe.

[190]

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego.

[191]

ochędóstwo (starop.) — stroje, ozdoby.

[192]

żałosny (daw.) — smutny, wywołujący smutek, żal.

[193]

cory (forma starop.) — córy (tj. córki).

[194]

przydawać (tu forma 2 os. lm: przydajecie) — dodawać.

[195]

nadzieje (starop. forma D. lp rodz. ż.) — nadziei.

[196]

ująć (tu forma 3 os. lp r.m.: ujął) — chwycić.

[197]

nieprzespany* (starop.) — taki, z którego nie można się obudzić.

[198]

letniczek (starop.) — letnia suknia kobieca.

[199]

pisany* (starop.) — wzorzysty, barwny, malowany (pisankami nazywa się do dziś jajka malowane na Wielkanoc w różne wzory).

[200]

uploteczki (starop.) — wstążki do włosów, które się wplata we włosy.

[201]

wniwecz (starop.) — na nic.

[202]

płony (starop.) — niepotrzebny, daremny (dziś: „płonny”; por. „płonne marzenia”).

[203]

do łóżnice (starop. forma D. lp rodz. ż.) — do łożnicy, czyli do łoża małżeńskiego.

[204]

mać uboga (starop.) — biedna, nieszczęśliwa matka.

[205]

wyprawa* (tu forma B. lp: wyprawę) — aluzja do wyprawy dawanej pannie młodej przed ślubem i będącej częścią posagu.

[206]

giezłeczko (starop., zdr. od: giezło) — koszula z białego płótna; giezłeczkoć (...) dała: giezłeczko ci dała (skrócone).

[207]

licha tkaneczka (starop.) — sukienka ze skromnej tkaniny lub opaska wiążąca włosy.

[208]

ziemie (starop. B. lp rodz.ż.) — ziemi.

[209]

w główki — w miejsce, gdzie spoczywa głowa.

[210]

W jednej skrzynce — „skrzynka” oznacza tu jednocześnie trumnę, a także przedmiot, w którym chowano rzeczy cenne, pieniądze, klejnoty, kosztowną odzież.

[211]

zamkniona (starop.) — zamknięta.

[212]

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego.

[213]

zniknienim (starop.) — zniknieniem, zniknięciem.

[214]

dusza* (daw.) — w znaczeniu: „żywe stworzenie”; dawniej duszami nazywano ludzi, np. szlachcic posiadał wieś z określoną ilością dusz, czyli chłopów; jedną (...) duszą (...) ubyło: z jedną duszą ubyło. Jerzy Axer przekonująco dowodził, że jest to niejako odpowiedź na cytat z listu, który otrzymał Cicero od swojego przyjaciela Serwiusza Sulpicjusza. Przyjaciel pytał Cycerona cierpiącego po śmierci córki Tulii: „in unius (Jedną) mulierculae animula (maluczką duszą) [si] iactura facta est (ubyło), tanto opere [commoveris] (tak wiele)?”. Postać i dzieło Cycerona są ważne również w Trenie XVI i XIX.

[215]

wszytki kąciki — wszystkie zakamarki, całą przestrzeń domu.

[216]

pobiegała — przebiegała.

[217]

Nie dopuściłaś (...) matce sie frasować — nie pozwoliłaś, by matka się frasowała, martwiła.

[218]

głowy psować (starop. psować: psuć) — martwić się, dręczyć się myślami.

[219]

wdzięczny* (starop.) — miły, przyjemny.

[220]

obłapiać (starop.; tu forma imiesł.: obłapiając) — obejmować.

[221]

szczery (tu forma lm: szczere) — prawdziwy.

[222]

zabawka* (daw.)— miłe zajęcie, zajęcie przynoszące radość (por. „zabawić się”).

[223]

z każdego kąta — zewsząd.

[224]

ujmować — chwytać.

[225]

swej pociechy — należnej mu pociechy (pociecha to również określenie dziecka.

[226]

darmo — na darmo, daremnie, na próżno.

[227]

upatrywać (tu forma 3 os. lp: upatruje) — wyglądać, oczekiwać zobaczenia, wypatrywać.

[228]

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego.

[229]

kupić by cię — warto by cię kupić.

[230]

mienić (starop.; tu forma 3 os. lm: mienią) — mówić, nazywać.

[231]

frasunk a. frasunek (starop.; tu lm: frasunki) — zgryzota, smutek, strapienie.

[232]

wykorzenić — wyrwać z korzeniem.

[233]

tylko nie (starop.) — omal, o mało co.

[234]

odmienić — tu: przemienić.

[235]

przygodam (starop. forma C. lm rodz. ż.) — przygodom.

[236]

nie hołdować — nie ulegać, nie poddawać się.

[237]

mieć za (daw.) — uważać za.

[238]

jednaka myśl — niezmienna postawa, nastrój.

[239]

w żałobie — w smutku, w płaczu.

[240]

zawżdy (starop.) — zawsze.

[241]

namniej (starop.) — wcale; wcale nie.

[242]

bezpieczny — tu: wolny od obaw, nie podlegający strachowi.

[243]

niepożyty (starop.) — niezwyciężony, niezwruszony.

[244]

dosyt (starop.; tu forma N. lp: dosytem) — zaspokojenie potrzeb, nasycenie; por. współczesne wyrażenie: najeść się do syta.

[245]

mierzyć czym — oceniać ze względu na co.

[246]

przyrodzony (daw.) — naturalny.

[247]

nieuchroniony (starop.)— taki, przed którym nie można się uchronić, ukryć.

[248]

nędznik (daw.) — biedak, człowiek nieszczęśliwy, nieszczęśnik (odcień znaczeniowy często pogardliwy).

[249]

upatrywać (daw.) — szukać i umieć dojrzeć, oceniać.

[250]

zajźrzeć (starop.; tu 2 os. lp: zajźszysz) — zazdrościć.

[251]

szcześliwe mienie — mienie dostateczne, wystarczające i uczciwie nabyte.

[252]

by jedno (starop.) — byleby, byleby tylko.

[253]

progi (przen.) — siedziba.

[254]

z stopniów ostatnich — z najwyższych stopni, wiodących do siedziby mądrości.

[255]

miedzy insze (starop.) — między innych, pośród innych.

[256]

jeden z wiela (starop.) — jeden z wielu.

[257]

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego.

[258]

wdzięczny* (starop.) — miły, przyjemny.

[259]

nad wszystki nieba — czyli do najwyższego nieba: Kochanowski odwołuje się tu do ówczesnych wyobrażeń, zgodnie z którymi kosmos składa się z dziesięciu nieb (sfer niebieskich), nad którymi znajduje się mieszkanie Boga, aniołów i wybranych.

[260]

szcześliwe wyspy — wyspy, na których według mit. gr. przebywali po śmierci (lub nawet jeszcze za życia) sławni bohaterowie. W XVI w. często utożsamiano je z Wyspami Kanaryjskimi.

[261]

Charon — według mit. gr. bóg podziemi, przewoził dusze zmarłych w łodzi przez rzekę Styks i wody Acherontu do krain piekielnych.

[262]

zdrojem niepomnym — powodującym zapomnienie; dusze przewożone przez Charona po wypiciu wody z rzeki Lete zapominały o tym, co zrobiły, widziały i słyszały przedtem.

[263]

człowieka zrzuciwszy* — pozbywszy się ludzkiej postaci, zrzuciwszy skażoną ludzką naturę.

[264]

wzięłaś na się postawę i piórka słowicze — takie przemiany są często opisywane w antycznej poezji i mit.; zdarzyło się to Filomeli, żonie Tereusa, króla Tracji.

[265]

w czyścu — słowa te odnoszą się prawdopodobnie do czyśćca z religii chrześc., jednak niektórzy uczeni widzą tu aluzję do pogańskiego „czyśćca” opisanego w Eneidzie Wergiliusza.

[266]

Czyś po śmierci tam poszła, kędyś pierwej była — prawdopodobnie słowa zgodne z obiegowym przekonaniem, że dusze wracają po śmierci tam, skąd przyszły, czyli do Boga.

[267]

na mą ciężką żałość (starop.) — abym ciężko żałował.

[268]

w onej dawnej swej całości (starop.) — z duszą i ciałem.

[269]

mara nikczemna* (starop.) — złudne widziadło, zjawa.

[270]

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego.

[271]

fraszka cnota — cnota jest fraszką, cnota nic nie znaczy.

[272]

Brutus porażony — pokonany; Brutus, reprezentant cnót rzymskich, zabójca Juliusza Cezara (44 r. p.n.e.), został pokonany przez Oktawiana Augusta pod Filippi (42 r. p.n.e.). Po klęsce popełnił samobójstwo i miał wtedy powiedzieć: „O nędzna cnoto, byłaś tedy tylko słowem, a ja cię czciłem jako coś rzeczywistego, ty zaś byłaś niewolnicą Losu”.

[273]

przypadku złego — od złego przypadku.

[274]

nieznajomy* (starop.) — nieznany.

[275]

wróg* — tu: zła siła, diabelska siła, los, fatum, być może chodzi nawet o szatana.

[276]

ludzkie rzeczy (daw.) — sprawy ludzkie.

[277]

na pieczy (starop.) — w opiece (por. współczesne: mieć pieczę nad czymś).

[278]

więnie (forma starop.) — powieje, zawieje.

[279]

nie ulęże (forma starop.) — nie ulegnie w znaczeniu: nie schowa się, nie uchroni się.

[280]

praw li, krzyw li (starop.) — czy to sprawiedliwy, czy to niesprawiedliwy.

[281]

bez braku* (starop.) — bez wyboru, bez wyjątku.

[282]

dosięże (forma starop.) — dosięgnie.

[283]

przedsię (starop.) — mimo to, jednak.

[284]

udać* — zalecić, przemycić coś, co nie ma prawdziwej wartości; rozumy swoje przedsię udać chcemy: przecież chcemy udawać rozumnych, rozsądnych.

[285]

hardzi miedzy prostaki — dumni między prostakami.

[286]

że* — tu: choć.

[287]

upatrując — podpatrując.

[288]

źrzenice (starop. forma D. lp rodz. ż.) — źrenicy.

[289]

lekki* (starop.) — posiadający małą wartość.

[290]

płochy (starop.) — niestały, posiadający małą wartość.

[291]

bawić* (daw.) — zaprzątać uwagę, tu: zwodzić.

[292]

podobno (starop.) — może, prawdopodobnie.

[293]

owa (starop.) — słowo wyrażające możliwość, że coś się stanie.

[294]

baczenie (starop.) — rozum, rozsądek.

[295]

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego.

[296]

ociec (starop.) — ojciec.

[297]

barziej (starop.) — bardziej.

[298]

żałować — tu: opłakiwać.

[299]

ledwie sie kiedy (starop.) — rzadko się kiedy.

[300]

łaski godne — godne serdeczności, życzliwości, miłości.

[301]

ochędożny (starop.) — schludny, czysty.

[302]

niepieszczony — nie rozpieszczony.

[303]

jako co uczone (starop.) — jakby specjalnie uczone lub: jak ktoś, kogo uczono.

[304]

ukłon trafić — naśladować ukłony.

[305]

wyrazić postawę — przedstawić czyjeś zachowanie się, naśladować je.

[306]

zabawa* (daw.) — zajęcie.

[307]

obyczajny (daw.) — grzeczny; znający obyczaje.

[308]

nierzewniwy (starop.) — niepłaczliwy.

[309]

dobrowolny* (starop.) — chętny, posłuszny, pełny dobrej woli.

[310]

układny (daw.) — zgodliwy, grzeczny.

[311]

skromny — w znaczeniu współczesnym lub: spokojny, pokorny.

[312]

po ranu karmie nie wspomniała — z rana nie dopominała się o jedzenie; karmia (starop.): pokarm, dziś tylko o pokarmie dla zwierząt mówi się karma.

[313]

poruczyć (daw.)— powierzyć.

[314]

przeciwko ojcu* — tu: naprzeciw ojcu, w kierunku ojca, na spotkanie ojca.

[315]

Każdej roboty pomóc (starop.) — pomóc w każdej robocie, przy każdej robocie.

[316]

Uprzedzić (...) wszytki rodziców swych sługi (starop.) — uprzedzić w wykonywaniu posług służbę swych rodziców.

[317]

w tak małym wieku — w tak młodym, delikatnym wieku.

[318]

bujność — obfitość plonu, wybujałość.

[319]

nie zstał się (starop.) — nie dojrzał.

[320]

twej godziny nie czekając — nie czekając na właściwą dla ciebie chwilę (aż staniesz się dorosła).

[321]

grzebę (forma starop.) — grzebię.

[322]

nie wznidziesz (forma starop.) — nie wzejdziesz.

[323]

wiekom wiecznie (starop.) — po wiek wieków, na wiek wieków.

[324]

przed mojema (...) oczema (starop.) — przed moimi oczami.

[325]

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego.

[326]

wdzięczny* (starop.) — miły, przyjemny.

[327]

pożegnanim (starop. forma N.) — pożegnaniem; za tym nieodpowiednim pożegnanim: z powodu tego nie zapowiedzianego, niewłaściwego pożegnania.

[328]

omyliłaś mię (starop.) — zwiodłaś mnie, zmyliłaś mnie.

[329]

sen znikomy — znikający, nieuchwytny.

[330]

wielkość* — wielka ilość.

[331]

zmysł — tu w znaczeniu ogólnym: zmysły.

[332]

łakomy (daw.) — pożądliwy, chciwy.

[333]

uciecze (forma starop.) — ucieknie.

[334]

na jawi (forma starop.) — na jawie.

[335]

żądza (starop.; tu forma B. lp: żądzą) — namiętne pragnienie.

[336]

odbieżała (forma starop.) — odbiegła; por. „bieżeć” [np. Tren XVI: „śmierć (...) k nam bieży”].

[337]

zgoła mówiąc — mówiąc bez ogródek, mówiąc wprost.

[338]

dusze połowicę (starop.) — połowę duszy.

[339]

tesknica (starop.) — tęsknota, żal.

[340]

pamiątka* (daw.) — upamiętniający znak (dziś znaczenie węższe); nieszczęsna pamiątka: znak świadczący o nieszczęściu i upamiętniający je.

[341]

wydróżcie (forma starop.) — wyżłóbcie, wyryjcie, wydrążcie.

[342]

kochanie — przedmiot miłości, a zarazem miłość.

[343]

niebaczny (starop.) — nie mający baczenia na coś, czyli nie zwracający na coś uwagi, nieuważny, tu: nie przestrzegający ustalonego porządku rzeczy.

[344]

opakeś to (...) udziałała (starop.) — postąpiłaś na opak, przewrotnie, wbrew naturalnemu porządkowi rzeczy.

[345]

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego.

[346]

wrota nieszczesne — były one nieszczęsne, gdyż ci którzy przez nie przechodzili byli nieszczęśliwi, gdyż pozbawieni największego dobra: życia.

[347]

Puszczał sie w ziemie — wyprawiał się w głąb ziemi, w drogę pod ziemię.

[348]

Orfeusz — w mit. gr. poeta tracki, który potrafił poruszyć za pomocą swej muzyki nawet rzeczy nieożywione. Kiedy zmarła jego żona Eurydyka udał się do podziemi i tak oczarował Plutona, że uwolnił on Eurydykę pod warunkiem, że Orfeusz nie odwróci się, dopóki nie wyjdą na ziemię. Kiedy już mieli postawić swe stopy na ziemi, Orfeusz odwrócił się i Eurydyka natychmiast zniknęła. Ogromny żal Orfeusza po powtórnej stracie żony tak rozwścieczył trackie kobiety, że w czasie jednej z orgii z okazji bachanaliów rozerwały go na strzępy.

[349]

żebych (starop.) — żebym.

[350]

on* — tu: ten.

[351]

bród (...) przez który/ Srogi jakiś przewoźnik wozi blade cienie — srogi przewoźnik: Charon.

[352]

cyprys — drzewo żałobne, poświęcone przez Rzymian Plutonowi, ponieważ raz ścięte nie odrasta; uważa się, że było kiedyś używane do wyrobu trumien; Grecy i Rzymianie kładli do trumien gałązki cyprysu; jest to drzewo cmentarne.

[353]

żenie (forma starop.) — gna, pędzi.

[354]

nie zostawaj — nie zostawiaj, nie opuszczaj.

[355]

wdzięczny* (starop.) — miły, przyjemny.

[356]

lutni (starop.; W. lp) — lutnio.

[357]

pospołu (daw.) — razem, wespół (por. rzadko już używany wyraz społem: razem).

[358]

pódź (forma starop.)— pójdź, chodź.

[359]

do pokoja (forma starop.) — do pokoju.

[360]

Pluton — w mit. rz. władca świata podziemnego, syn Saturna, brat Jupitera i mąż Prozerpiny (gr. Persefony).

[361]

owa (starop.) — słowo wyrażające możliwość, że coś się stanie.

[362]

zmiękczywa (forma starop., tzw. liczba podwójna) — zmiękczymy (ja i moja lutnia).

[363]

nieuśmierzony (starop.) — taki, który nie da się uśmierzyć, opanować.

[364]

ukrócić — zmniejszyć, powstrzymać.

[365]

niedoszły (starop.) — niedojrzały.

[366]

dostać* (starop.) — dojrzeć.

[367]

gdzieby (starop.) — jakżeby, niepodobna by.

[368]

Cóż temu rzec? (starop.) — co na to powiedzieć; pytanie retoryczne, sugerujące bezradność.

[369]

za jedną drogą — jednocześnie.

[370]

zaraz* — jednocześnie, za jednym razem.

[371]

zewlec (starop.) — zrzucić, zdjąć.

[372]

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego.

[373]

Erato — jedna z dziewięciu Muz, Muza poezji miłosnej zazwyczaj przedstawiana z lirą.

[374]

wdzięczny* (starop.) — miły, przyjemny.

[375]

lutni (tu daw. forma W. lp) — dziś: lutnio.

[376]

strapiona myśl — strapiony umysł, duszę.

[377]

póki jeszcze kamienny w polu słup nie stoję — dopóki jeszcze nie zamieniłem się w kamień; zob. też w. 25 o skamieniałej Niobe.

[378]

ledwe (starop.) — ledwie, zaledwie.

[379]

marmór — daw. pisownia wyrazu marmur.

[380]

marmór żywy — żyjący marmur.

[381]

pamięć* — tu: znak upamiętniający lub pamiętanie.

[382]

czyli* (starop.) — czy też.

[383]

uważać* (starop.) — dostrzegać i oceniać.

[384]

Nieszczesna matko — apostrofa do Niobe.

[385]

przyczytać (starop.) — przypisać.

[386]

prze — przez.

[387]

siedm — daw. forma wyrazu siedem.

[388]

tak wiele* (daw.) — tyle samo, drugie tyle.

[389]

nad wolą* (starop.) — wbrew woli.

[390]

skłaść (forma starop.) — złożyć.

[391]

zagubiony — tu: pomordowany, unicestwiony.

[392]

w którą nadzieję żywiesz? (starop.) — jaką nadzieją żyjesz?

[393]

nie zbywasz (starop.) — nie pozbywasz (się).

[394]

pręcej (starop.) — daw. pisownia wyrazu prędzej.

[395]

prętki (starop.) — daw. pisownia wyrazu prędki.

[396]

niepochybny (starop.) — nie chybiający, ten który nie chybia (celu).

[397]

Febe — Febusie; Febus (Apollo) w mit. gr. syn Zeusa i Latony, czasami utożsamiany z bogiem słońca Heliosem; był bogiem muzyki, poezji, łucznictwa, proroctw i sztuki lekarskiej.

[398]

mściwa bogini —- Diana, staroż. bogini rz. utożsamiana z gr. Artemidą; uważana za boginię księżyca, polowania i lasów.

[399]

lutość* (starop.) — litość (obecnie rzadko używa się wyrazu luty w znaczeniu srogi; por. nazwę drugiego miesiąca w roku).

[400]

dokonać* (daw.) — położyć kres.

[401]

prze Boga — przez Boga, na Boga.

[402]

pomsta — zemsta (zob. współczesne wyrażenie pomścić kogoś).

[403]

kaźń (daw.) — męka, kara.

[404]

hardy — dumny.

[405]

potkała (forma starop.) — spotkała.

[406]

Nijobe — forma wyrazu Niobe utworzona dla rytmu.

[407]

na Sipylu — Sipylus (łac.), Sypilos (gr.): góra w Azji Mniejszej, na którą została przeniesiona przez trąbę powietrzną skamieniała Niobe.

[408]

nieprzetrwany (starop.) — taki, którego nie można przetrwać, trwający wiecznie.

[409]

żywią (forma starop.) — żyją.

[410]

źwierz (starop.) — zwierzę.

[411]

ptastwo (starop.) — ptactwo, ptaki.

[412]

w wiecznym pęcie (forma starop.) — w wiecznych pętach, więzach; pęto: więzy.

[413]

tkwić — tu: sterczeć, być na widoku.

[414]

szalony — tu: bardzo wielki, przekraczający normę.

[415]

tkwi na wstręcie (starop.) — stanowi przeszkodę, zawadę.

[416]

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego.

[417]

kwoli (starop.) — ze względu na, z powodu.

[418]

lutnią — lutnię.

[419]

ledwe — ledwie, niemal.

[420]

porzucić (...) duszę — umrzeć.

[421]

żywem — czy jestem przytomny?

[422]

sen obłudny — sen zwodniczy, fałszywy.

[423]

kościanym oknem — w mit. gr. i rz. istnieją dwie bramy poprzez które sny wychodzą z podziemia; złudne sny przechodzą przez bramę z kości słoniowej, a sny prawdziwe przez bramę z rogu.

[424]

A ludzkie myśli (...) na jawi — zajmuje myśli ludzkie tym, co na jawie, czyli w rzeczywistości okazuje się nieprawdziwe, złudne.

[425]

błąd ludzki — fałszywa, nieprawdziwa myśl ludzka, głupota ludzka.

[426]

szalone dumy — głupie, szalone myśli.

[427]

łacno — łatwo.

[428]

pisać sie z rozumy — popisywać się rozumem.

[429]

Kiedy po wolej świat mamy — kiedy świat jest przychylny naszej woli, naszym życzeniom.

[430]

głowa (...) zdrowa* — głowa wolna od kłopotów, zmartwień.

[431]

chwalemy — chwalimy.

[432]

rozkosz — przyjemności życia.

[433]

lekce szacować — lekceważyć.

[434]

skąpa prządka — parka, jedna z trzech mitologicznych bogiń przeznaczenia (Atropos, Kloto, Lachesis), przędących nić ludzkiego życia i arbitralnie decydujących o ludzkim życiu i śmierci.

[435]

zstaje — wystarcza.

[436]

za jaje — za nic, czyli za rzecz wartości jaja (w XVI w. jaja były wyjątkowo tanie).

[437]

przypadnie — stanie się, zdarzy się.

[438]

ali — ale oto, ale tymczasem, ale wtedy.

[439]

snadnie (starop.) — łatwo.

[440]

śmierć nam należy — śmierć nas dotyczy (liczymy się z nią i nie gardzimy nią; por. współczesne wyrażenie: coś się należy komuś).

[441]

bieżeć (tu forma 3 os. lp: bieży) — podążać, iść.

[442]

przecz (starop.) — dlaczego, czemu.

[443]

Arpin — pochodzący z Arpinum w Lacjum rzymski pisarz, mówca i filozof, zwolennik filozofii stoickiej Marcus Tullius Cicero (106–43 r. p.n.e.).

[444]

wymowny* — od wyrazu: wymowa oznaczającego retorykę, oratorstwo; Cicero znany był jako znakomity mówca.

[445]

budowny — okazale, pięknie zbudowany.

[446]

Miasto — chodzi o Rzym (łac. Urbs).

[447]

widzenie — zdanie, sąd, opinia, sposób widzenia różnych spraw.

[448]

Wszak nie Rzym (...) twemu — Cicero głosił, że dla mędrca cały świat jest domem, więc wygnanie nie jest wielkim nieszczęściem; gdy jego wygnano z Rzymu, bardzo rozpaczał.

[449]

barzo — bardzo.

[450]

sromota (starop.) — hańba.

[451]

wiarować się (starop.) — strzec się, unikać.

[452]

gody* — radość, wesele; w. 25-28: Cicero głosił, że mędrzec powinien ze spokojem przyjmować wszystkie nieszczęścia, unikając jedynie hańby. Gdy jednak umarła jego córka Tulia, przeżył to głęboko.

[453]

niezbożny — niecnotliwy (por. współczesny wyraz bezbożny).

[454]

przeczże — czemu więc.

[455]

dotkliwy — ostry.

[456]

podać głowę* — dać głowę, stracić życie.

[457]

wywiódłeś — wywiodłeś, udowodniłeś.

[458]

łacniej rzec — łatwiej mówić.

[459]

w. 29-32 — Cicero wygłosił cykl ostrych przemówień przeciwko wpływowemu politykowi, Markowi Antoniuszowi. Został zamordowany z polecenia Antoniusza, choć za wszelką cenę starał się uniknąć śmierci.

[460]

toż — to samo.

[461]

bodzie — dręczy.

[462]

szczeście* — szczęście, dola, los, fortuna.

[463]

snać (starop.) — przecież, może, podobno.

[464]

pożądnej — pożądanej, upragnionej.

[465]

W co (...) trafią — trafić w coś*: potrafić coś.

Ten utwór nie jest chroniony prawem autorskim i znajduje się w domenie publicznej, co oznacza że możesz go swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać. Jeśli utwór opatrzony jest dodatkowymi materiałami (przypisy, motywy literackie etc.), które podlegają prawu autorskiemu, to te dodatkowe materiały udostępnione są na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa – Na Tych Samych Warunkach 3.0 PL.

Źródło: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/treny

Tekst opracowany na podstawie: Jan Kochanowski, Treny, Drukarnia Łazarzowa, wyd. 2, Kraków, 1583

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska, Piotr Wilczek.

Plik wygenerowany dnia 2011-01-26.