Jan Kasprowicz

Akordy jesienne

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Nowoczesna Polska.

Akordy jesienne

I

Wiatr w pożółkłych huczy drzewach —  

niebo pełne czarnych chmur,  

A z ich kłębów kotłujących  

księżycowy, martwy blask  

Spłynie czasem ponad ziemię,  

co spoczywa niby twór,  

Ulepiony z mgieł i błota,  

od promiennych z dala łask.  

Nieodrodne dziecko ziemi,  

jej słabości nikły wzór,  

Sam się wlokę, jak ów rycerz,  

gdy mu wzięto tarcz i kask  

W jakimś strasznym, ciężkim boju —  

lub jak ptak, odarty z piór,  

Tak się wlokę, ogłuszony,  

w tej wichury szum i trzask.  

Ktoś mi szepce — widać, jakiś  

odrętwieniu wrogi duch —,  

Że ta ziemia pierś podnosi  

i że jęczy na swój los —  

Nic nie widzę! — nic nie słyszę!  

na to–m stracił wzrok i słuch.  

Tylko zmilknie wichr na chwilę,  

księżyc chmur rozpędzi tłok,  

Wówczas jakbym pierś tę widział  

i rzęrzący słyszał głos —  

I przeklinam wichr i księżyc,  

żem miał znowu słuch i wzrok.  

II

Cóż, że jestem dziś samotny,  

jak smagany wichrem głóg?  

Cóż, że barwną swą koronę  

pośród zimnych tracę burz?  

Wszak naturze, matce wielkiej,  

zaciągnięty–m spłacił dług —  

I jam z pola wszak nie schodził,  

jak leniwiec albo tchórz!  

Niech mi syczy głos zawistny:  

więdniejące liście złóż!  

Niech odpycha mnie od siebie  

znikczemniałe plemię sług!  

I jam rzucił plonne[1] ziarna,  

z których wzrosną pęki zbóż,  

By wzbogacić człowieczeństwa  

ten otwarty, wielki bróg[2]!  

Szalej, wichrze! zrywaj liście!  

mieć śnieżycą! dżdżami pluj:  

Siecz po skroni! włos rozwiewaj!  

aż do ziemi krzyże gnij!  

Płaszcz potargaj na łachmany,  

z rąk podróżny wytrąć kij!  

Mogę stanąć, jak wylękły,  

mogę jęknąć na ten znój,  

Mogę skrzepłą krwią rozpaczy  

o niebieski rzucić skłon,  

Lecz tej dumy mi nie wydrze  

twój, szalony wichrze, gon[3]!  

III

Pełzam nieraz, jak gadzina,  

śród bagnistych skryta łąk,  

Jak potulne bydlę w jarzmie,  

tak swój twardy zginam kark!  

Nie śmiem wichrom spojrzeć w oczy,  

nie śmiem wznieść ku chmurze rąk  

I światłości niszczycielce  

cisnąć groźby z spiekłych warg.  

Nieraz patrząc, jak o skarby,  

które pośród krwawych mąk  

Zdobył wielki duch ludzkości,  

czerń[4] szachrajski wiedzie targ,  

Ledwie wzgardę mam na ustach,  

ledwie słowo, godne ksiąg.  

Zniewieściałych trubadurów[5],  

ledwie łzawe krople skarg.  

Nieraz — duszo, nie kłam sobie!  

tych złowróżbnych słuchaj tchnień,  

Wiatr jesienny ci urąga!  

do swej dawnej mocy wróć!  

Nie wystarczy, coś posiała  

za ubiegłych, wiernych lat...  

Zwiędnij, duszo! lub łzy swoje  

na płomienne gromy zmień,  

Skargi przemień w błyskawice  

i z wyżyny swojej rzuć  

W to roisko karlich płazów,  

plugawiących boży świat.  

IV

W blaskach świtu duch młodości  

zza jesiennych mgławic wstał —  

Idzie ku mnie z łąk zapachem,  

z barwą kwiatów, z szumem drzew;  

Fale żyta płyną za nim,  

niby setnej rzeki wał[6],  

Świeże bruzdy w ślad się dymią,  

skowrończany strzela śpiew.  

Idzie ku mnie, jakby wiatru  

marcowego dmący zew —  

Z nadziejami idzie ku mnie,  

które z łona sennych ciał  

Zapragnęły w lwim porywie  

wlać herosów wrzącą krew,  

Tuk[7] bajecznych waligórów[8],  

zaród zwycięstw, zaród chwał!  

Idzie — w drodze kształt swój zmienia:  

Apollina[9] gładką skroń  

Na pochmurne zmienia czoło,  

pełne krwią nabiegłych żył,  

Lutnię zmienia w pług żelazny,  

na siermięgę chiton[10] muz...  

Idzie — idzie — na globusie  

zolbrzymiałą kładzie dłoń,  

Świat wywraca w jego osiach,  

wielkie morza w dżdżysty pył,  

Wielkie góry ziemiowładne  

w piarg[11] roztrąca, w marny gruz.  

V

Śnie młodości! przez szarugi,  

przez bijący w oczy śnieg  

Skrzydłem wiary prułeś przestwór,  

który nie znał, co to kres:  

U piór twoich tłum niejeden  

i nie jeden zawisł wiek,  

Gad niejeden cię owinął  

i niejeden warknął pies.  

Czym był tobie płacz najdroższych?  

czym szyderczy śmiech i stek  

Ośliniałych[12] klątw motłochu?  

Czym był tobie bóg czy bies?  

Mknąłeś, groble rwąc i mosty,  

parłeś z hukiem górskich rzek  

Wrzała moc w twej rajskiej krasie,  

boś był z ludu krwi i łez...  

Śnie młodości! wracasz znowu?  

Ha! wyrzuty płyną–ć z ust?  

Poorane masz oblicze?  

z czoła ścieka zimny pot?  

Stój... Weronik[13] daj mi łaskę,  

zmień mą duszę w szmat ich chust —  

Zostaw ślady swego lica!...  

Wszakże w mgle jesiennych dni  

Nie straciła swego blasku,  

mimo wichrów, mimo słot,  

Matka twoja, duma święta,  

żem jest z ludu łez i krwi.  

VI

Dmij wichuro! Z zwiędłych koron  

te cmentarne drzewa łuszcz  

I w szalonej mieć zawiści  

coraz wyżej na mój grób!  

Dmij, wichuro! strzaskaj płytę,  

nieśmiertelny połam bluszcz,  

Nasyp z gliny zrównaj z ścieżką  

dla zawziętych, marnych stóp.  

Z korzeniami wyrwij jodłę,  

przeniesioną z gęstych puszcz,  

Próchniejące kości roznieś —  

suche kości to twój łup,  

Lecz nic więcej! Ten, co sycił  

moją pieśń, żywotny tłuszcz  

Wsiąkł już w rolę, już z nią zawarł  

niezniszczalny, wieczny ślub.  

Dmij wichuro! dmij bez miary!  

Widzisz, jak się spełnia cud?  

Rój żniwiarzy zbiera plony,  

co wyrosły z moich dum!  

Przygłuszyłeś moje imię —  

pamięć w ciemną–ś strącił noc,  

A mych zwątpień, mych zachwytów  

niedaremny wszak był trud —  

Kłosom z moich ziarn powstałym  

błogosławi boży tłum:  

W mych zwątpieniach, w mych zachwytach  

była jego krew i moc.  

VII

Trubadurem być? u pańskich —  

u bankierskich stawać bram?  

W duszy, którą Bóg wykąpał  

w swych płomieniach, gasić wstyd  

Za trzos złota? za kwiat róży  

z białej ręki strojnych dam,  

Od gorących łon odpięty?  

Za lokajów miękki byt?  

Co? w pochlebstwa płynne rytmy  

krew serdeczną zmieniać nam?  

Łaskotliwie piać ballady?  

baczyć trwożnie, aby zgrzyt  

Z rozstrojonych oburzeniem  

harf nie trysnął? aby kłam  

Mógł zasypiać w ciepłych łożach,  

syt rozkoszy, chleba syt?  

Trubadurem być? wysławiać  

głębie życia, gdzie jest cieśń  

Zgniłych grobów? wielbić orły,  

gdzie się puszy ciężki paw?  

U drzwi skarbców spustoszałych  

stawiać uczuć swoich straż?  

Nie! rozpusty nie podniesie  

ku miłości nasza pieśń!  

Nie! bezprawiu nie da szali  

sprawiedliwych, boskich praw  

Nie! obłudy nie przystroi  

w szczerej wiary słodką twarz  

Przypisy:

[1]

plonne — dające plon.

[2]

bróg — zadaszenie oparte na czterech słupkach, służące do ochrony przed deszczem składowanych zbiorów, siana etc.

[3]

gon — neol. rzeczownik utworzony od czasownika: gonić, synonim wyrazu: pęd.

[4]

czerń — tłum, motłoch.

[5]

trubadur — wędrowny śpiewak, poeta (postać szczególnie istotna w kulturze średniowiecznej Europy), twórca poezji dworskiej, romansów i pieśni opiewających rycerskie czyny.

[6]

wał — tu: fala.

[7]

tuk — reginalizm poznański: szpik kostny.

[8]

Waligóra — olbrzym znany z baśniwych opowieści. Mógł unosić lub wywracać góry, stąd jego nazwa.

[9]

Apollo — bóg w mit. gr., opiekun sztuk pięknych.

[10]

chiton — rodzaj sukni bez rękawów noszonej w starożytnej Grecji.

[11]

piarg — drobne okruchy skał, żwir, małe kamienie najczęściej usypane u podnórza gór.

[12]

ośliniałych — oślinionych.

[13]

Weronik — użyto tu na zasadzie „poetyckiej licencji” (licentia poetica) liczby mnogiej; w aluzji tej chodzi o świętą Weronikę, która podała niosącemu krzyż Jezusowi chustę do otarcia twarzy; na chuście odbiło się jego oblicze.

Ten utwór nie jest chroniony prawem autorskim i znajduje się w domenie publicznej, co oznacza że możesz go swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać. Jeśli utwór opatrzony jest dodatkowymi materiałami (przypisy, motywy literackie etc.), które podlegają prawu autorskiemu, to te dodatkowe materiały udostępnione są na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa – Na Tych Samych Warunkach 3.0 PL.

Źródło: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/akordy-jesienne

Tekst opracowany na podstawie: Kasprowicz, Jan (1860-1926), Krzak dzikiej róży, Towarzystwo Wydawnicze, Lwów, 1898

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska.

Plik wygenerowany dnia 2011-01-26.