Jan Kochanowski

Pieśni

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Nowoczesna Polska.

[Nota edytorska]

Tekst Pieśni został tu podany według pierwodruku, który ukazał się w roku 1586 w Drukarni Łazarzowej w Krakowie pt. Pieśni Jana Kochanowskiego księgi dwoje. Egzemplarz Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu (sygn. XVI Qu. 2036) został starannie przedrukowany przez Władysława Floryana (1953, 2. wyd. 1981).

Nie zamieszczono w niniejszej edycji dwu utworów: O śmierci Jana Tarnowskiego i Pamiątka Janowi Baptyście... Znajdują się one wprawdzie w pierwodruku Pieśni, ale pod względem gatunkowym, jako epicedia, stanowią zupełnie odrębne zjawisko. Zamieszczono natomiast pieśni nie włączone do zbioru „ksiąg dwojga”, ale opublikowane pośmiertnie w osobnej edycji zatytułowanej Fragmenta albo pozostałe pisma, wydanej w tejże Drukarni Łazarzowej w roku 1590 (ta edycja jest podstawą przedruku; korzystałem z egzemplarza Biblioteki Czartoryskich w Krakowie, sygn. 2029 I).

Tekst został przygotowany zasadniczo zgodnie z kryteriami zawartymi w opracowaniu Zasady wydawania tekstów staropolskich. Projekt (Wrocław 1955) — typ B (edycje popularnonaukowe). Zachowano jednak pewne cechy językowe, których nie uwzględnia się w edycjach popularnonaukowych, zwłaszcza dawne końcówki fleksyjne i większość dawnych form ortograficznych (np. w zakresie pisowni „u”/„ó”) oraz wariantowe zapisy niektórych wyrazów („sie”/„się”), ujednolicono jednak zgodnie z pisownią dzisiejszą niektóre formy ortograficzne używane w pierwodruku zamiennie (np. „pułnocny”/„północny”). Nie zachowano „a” pochylonego, „e” pochylone zachowano jedynie w miejscach rymowych, a „o” pochylone tylko w przypadkach zgodnych z pisownią dzisiejszą.

Podstawową zasadą była jak największa wierność wobec pierwodruku, również w zakresie interpunkcji, która stanowi jeden z najtrudniejszych i do dziś nie rozwiązanych problemów edytorskich literatury staropolskiej. Trudno tu o rozwiązanie możliwe do przyjęcia przez wszystkich ze względu na zasadnicze różnice między dawnym systemem retoryczno-intonacyjnym i obecnym systemem logiczno-syntaktycznym, a także ze względu na niekonsekwencje zapisu w dawnych drukach.

Ponadto w niniejszej edycji zastosowano współczesne zasady pisowni małych i wielkich liter. Wielkimi literami zapisywano też rzeczowniki oznaczające upersonifikowane pojęcia (np. Fortuna, Szczęście).

W związku z powyższym edycja utworu nie opiera się w całości na żadnym z wydań współczesnych, choć przede wszystkim uwzględniono pewne rozstrzygnięcia zawarte w najnowszej edycji krytycznej Pieśni, opracowanej w ramach sejmowego wydania Dzieł wszystkich Kochanowskiego przez Marię Renatę Mayenową i Krystynę Wilczewską oraz Barbarę Otwinowską i Marię Cytowską (1991). Wykorzystano cenny Aneks I: Zmiany tekstowe w wydaniach i rękopisach „Pieśni”. Nieliczne koniektury i emendacje wprowadzone przez Autorki tej edycji przyjęto bez zastrzeżeń i ze względu na charakter niniejszego wydania nie zaznaczono ich ani w tekście, ani w przypisach. Wydanie to nie obejmuje jednak pieśni zawartych we Fragmentach (osobna edycja Fragmentów w ramach wydania sejmowego jeszcze się nie ukazała). Za edycjami Krzyżanowskiego i Ślękowej przyjęto więc — też nie zaznaczając tego osobno — kilka drobnych emendacji w tekście pieśni z Fragmentów, trzymając się jednak wiernie przekazu zawartego w pierwodruku.

Przy opracowywaniu tekstów zostały wzięte pod uwagę także ustalenia edytorskie zawarte w wydaniach przygotowanych dla serii Biblioteki Narodowej przez Tadeusza Sinkę (1927, 1948) i Ludwikę Ślękową (1970, 1997) oraz w edycji Poezji Jana Kochanowskiego opracowanej przez Janusza Pelca (wyd. 2, 1988) i w edycji Dzieł polskich opracowanej przez Juliana Krzyżanowskiego (wyd. 9, 1978).

Zgodnie z praktyką stosowaną przez niektórych dotychczasowych wydawców (Julian Krzyżanowski, Janusz Pelc) wyodrębniono graficznie poszczególne strofy pieśni, uznając, że taki tradycyjny zapis oddaje intencje zawarte w zapisie znanym z pierwodruku, a równocześnie jest czytelny i uzasadniony w wydaniu przeznaczonym dla szerokiego kręgu odbiorców.

Autorom wszystkich wymienionych edycji, a zwłaszcza Autorkom wydania sejmowego, niniejsza edycja wiele zawdzięcza również w zakresie opracowania komentarza, który jednak różni się w wielu miejscach od komentarzy do edycji wcześniejszych. Głównym celem było umożliwienie współczesnemu czytelnikowi — nie obeznanemu w ogóle z dawną polszczyzną — zrozumienia tekstu. Objaśnienia są więc praktyczne, zwięzłe i nie odwołują się do problematyki historycznojęzykowej. W celu ustrzeżenia czytelnika przed mylnymi interpretacjami tekstu szczególną uwagę zwrócono na wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego.

Przy tworzeniu komentarza pomocne były także podstawowe słowniki, a zwłaszcza Słownik polszczyzny XVI wieku, Słownik języka polskiego pod red. Witolda Doroszewskiego oraz Słownik języka polskiego Samuela Bogumiła Lindego, a także słowniki mitologiczne, zwłaszcza Słownik mitologii greckiej i rzymskiej Pierre’a Grimala.

prof. dr hab. Piotr Wilczek, Uniwersytet Warszawski, Instytut Badań Interdyscyplinarnych „Artes liberales”

Pieśni Jana Kochanowskiego Księgi Dwoje

[Dedykacja]

Nikomu, albo raczej wszytkim, swoje księgi  

Daję. By kto nie mniemał (strach to bowiem tęgi[1]),  

Że za to trzeba co dać. Wszyscy darmo miejcie.  

O drukarza nie mówię[2], z tym sie zrozumiejcie[3].  

Księgi pierwsze

Pieśń I[4]

Intactis opulentior[5]

Byś[6] wszystko złoto posiadł, które — powiadają —  

Gdzieś daleko gryfowie i mrówki[7] kopają[8];  

Byś pałace rozwodził[9] nie tylko na ziemi,  

Lecz i morza kamieńmi zabudował[10] swemi;  

Jesli[11] dyjamentowe goździe[12] Mus[13] ma w ręku,  

Któremi natwardszego umie pożyć[14] sęku[15],  

Ani ty wyswobodzisz serca z ciężkiej trwogi,  

Ani z okrutnej śmierci sideł wyrwiesz nogi[16].  

Lepiej polnych Tatarów[17] dawny zwyczaj niesie,  

U których każdy swój dom wozi na kolesie[18];  

Lepszego rządu Gete grubi używają[19],  

Gdzie niwy[20] nie mierzone[21] wolne zboża dają[22].  

Tam niewinna[23] macocha dziatek pierwszej żony,  

Sirót nędznych[24], przestrzega wczasu[25] z każdej strony[26];  

Ani z wielkim posagiem męża rządzi[27], ani  

Nadzieje kładzie w gładkim[28] miłosniku[29] pani.  

Wielki posag rodziców postępki uczciwe,  

A k temu obyczaje skromne i wstydliwe;  

Występnych tam nie cierpią, lecz kto będzie krzywy,  

Niech sie wierci, jako chce, nie zostanie żywy.  

O, ktokolwiek będzie chciał mordy niecnotliwe  

I domowe okrócić[30] najazdy krwie[31] chciwe,  

Jesli pragnie ojczyzny ojcem być nazwany  

I tymże na wysokich kolumnach pisany,  

Niech objeździć swą wolą śmie nieokróconą[32],  

A jego sprawy przyszłe wieki więc wspomioną;  

Ponieważ cnocie żywej[33] my źli, nie życzemy[34],  

Aż gdy nam z oczu zniknie, toż[35] jej żałujemy.  

Co po tych skargach próznych, jesli na występy  

Przez spary — jako mówią — patrza urząd tępy[36]?  

Po co statut i prawa chwalebne stawiamy,  

Jesli sie obyczajów dobrych nie trzymamy?  

Nie odstraszą zbytecznym[37] ogniem zarażone  

Kupca kraje chciwego ani przesadzone[38]  

Mrozem gwałtownym pola; żeglarze bywali[39]  

Wszystek świat, jako wielki[40], kołem objechali.  

Ubóstwo, hańba wielka, każe człowiekowi  

Czynić i cierpieć wszystko; już on i wstydowi  

Mir dawno wypowiedział[41], i cnocie, niedbały,  

Poświęconej nie myśli dostępować skały[42].  

Albo my do spólnego skarbu[43], gdzie życzliwa  

Ludzka pochwała i głos pospolity[44] wzywa,  

Albo w morze, przyczynę wszech nieszczęśliwości,  

Perły, złoto i wielkiej kamienie drogości  

Zarzućmy, jesli grzechów żałujem statecznie  

I nieprawości swoich. Potrzeba kóniecznie  

Złej napierwsze początki żądze[45] wykorzenić,  

A dziełem pracowitszym pieszczotę[46] odmienić.  

Nie umie syn szlachecki na koń wsieść i w łowy  

Na dziki źwierz z oszczepem jachać[47] niegotowy,  

Lepiej kufla świadomy[48] albo kart pisanych[49],  

Każesz li dać, i kostek, prawem zakazanych.  

Więc ojciec krzywo przysiągł, wydarł sąsiadowi,  

Gotując niegodnemu spadek potomkowi:  

I przybywa-ć mu[50] rzkomo[51], ale nie wiem czemu,  

Zawżdy na czymści schodzi państwu niesporemu[52].  

Przypisy:

[1]

tęgi (starop.) — wielki.

[2]

O drukarza nie mówię (starop.) — o drukarzu nie mówię.

[3]

zrozumiejcie — tu: porozumiejcie.

[4]

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego.

[5]

intactis opulentior — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina III 24) noszącej tytuł Ad divites avaros (Do zachłannych bogaczy). Początek tej pieśni (incipit) stanowią słowa podane tu jako motto: „intactis opulentior”.

[6]

byś — tu: choćbyś.

[7]

gryfowie i mrówki — gryfy, mitologiczne ptaki posiadające duże skrzydła, orle dzioby i tułowia lwa; były strażnikami złota na pustyniach północnych Indii czy też w Arabii; tutaj wraz z mrówkami są przedstawione jako istoty strzegące skarbów i wydobywające złoto.

[8]

kopają (starop.) — kopią, wydobywają.

[9]

rozwodzić coś — budować na ogromnej przestrzeni.

[10]

morza kamieńmi zabudował — jest to nawiązanie do metody budowania rzymskich willi; wprawdzie nie na morzu, ale na tamach czy kamiennych groblach wchodzących w morze.

[11]

jesli (starop.) — skoro.

[12]

dyjamentowe goździe — stalowe gwoździe.

[13]

Mus — bogini konieczności (łac. Necessitas).

[14]

pożyć (strop.) — zniszczyć, pokonać.

[15]

natwardszego (...) sęku (starop.) — ogromnej trudności (określenie przysłowiowe).

[16]

Ani (...) wyswobodzisz (...), Ani (...) wyrwiesz — ani nie wyswobodzisz, ani nie wyrwiesz; w staropolszczyźnie przeczenie było zawarte w spójniku „ani”.

[17]

polnych Tatarów — koczowniczych Tatarów, którzy są tu odpowiednikami Scytów z pieśni Horacego.

[18]

kolasa (tu forma N. lp: kolesie) — wóz chłopski, ciężarowy.

[19]

Lepszego rządu Gete grubi używają — lepszy porządek jest u prymitywnych Getów, czyli u starożytnego ludu, koczującego nad Dunajem, uważanego za poprzednika Tatarów.

[20]

niwa — tu: wydzielona część pola.

[21]

nie mierzone — nie wymierzone na poszczególne działki, nie posiadające ustalonych granic.

[22]

wolne zboża — dostępne dla wszystkich, stanowiące wspólną własność.

[23]

niewinny (starop.; łac. innocens) — odznaczający się nieskazitelnymi obyczajami.

[24]

nędzny* (starop.) — nieszczęśliwy.

[25]

przestrzegać wczasu (starop.) — doglądać wygody.

[26]

z każdej strony — tu: pod każdym względem.

[27]

męża rządzi (starop.) — rządzi mężem.

[28]

gładki (starop.) — piękny, urodziwy.

[29]

miłosnik (starop.) — zalotnik, kochanek.

[30]

okrócić (starop.) — ukrócić, poskromić.

[31]

krwie (starop. D. lp rodz. ż.) — krwi.

[32]

objeździć swą wolą (...) nieokróconą (starop.) — powściągnąć, opanować nieposkromioną samowolę.

[33]

cnota żywa — prawdziwa cnota (inne możliwe rozumienie: cnota ludzi żywych).

[34]

nie życzemy (starop.) — nie sprzyjamy.

[35]

toż (starop.) — dopiero wtedy.

[36]

Przez spary (...) patrza urząd tępy (starop.) — opieszały urząd patrzy pobłażliwie, „przez palce”.

[37]

zbyteczny* (starop.) — nadmierny.

[38]

przesadzony (starop.) — nadmiernie wypełniony.

[39]

bywały (tu forma lm: bywali) — doświadczony; por. wyraz pokr.: bywalec.

[40]

jako wielki — cały wielki.

[41]

Mir (...) wypowiedział (starop.) — zerwał pokój. Obecnie „wypowiada się” wojnę; wówczas mówiono: wypowiadam pokój, opowiadam wojnę.

[42]

dostępować skały (starop.) — zbliżać się do skały.

[43]

spólny skarb (starop.) — wspólny skarb; chodzi tu o skarb państwowy utworzony z podatków.

[44]

pospolity (starop.) — powszechny; por. wyraz pokrewny: rzeczpospolita.

[45]

żądze (starop. D. lp) — żądzy.

[46]

pieszczota* (starop.) — wygodnictwo, zniewieściałość.

[47]

jachać (starop.) — jechać.

[48]

kufla świadomy — znający się na kuflu, czyli na piciu alkoholu.

[49]

karty pisane — malowane, służące do gry.

[50]

przybywa-ć mu — przybywa ci mu, czyli: bogaci się.

[51]

rzkomo (starop.) — rzekomo, pozornie.

[52]

Zawżdy na czymści schodzi państwu niesporemu (starop.) — zawsze czegoś brakuje majątkowi, którego nie przybywa (inne rozumienie: zawsze czegoś brak, by zostać prawdziwym panem).

Ten utwór nie jest chroniony prawem autorskim i znajduje się w domenie publicznej, co oznacza że możesz go swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać. Jeśli utwór opatrzony jest dodatkowymi materiałami (przypisy, motywy literackie etc.), które podlegają prawu autorskiemu, to te dodatkowe materiały udostępnione są na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa – Na Tych Samych Warunkach 3.0 PL.

Źródło: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/piesni

Tekst opracowany na podstawie: Pieśni Jana Kochanowskiego księgi dwoje, Drukarnia Łazarzowa, Kraków, 1586

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska, Piotr Wilczek.

Plik wygenerowany dnia 2011-01-26.