Radosław Lemański

po drugiej stronie tęczy

Szczury

historia prawdziwa

Copyright @ Radosław Lemański

Okładka: www.mpress-freelancer.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone.

All rights reserved.

E-book

Wydanie III uzupełnione

Zielona Góra, 2012

ISBN: 978-83-935993-8-7

www.nadchmurami.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Jesteśmy jak nasiona dmuchawca,

porwane nagle i niesione przez wiatr,

nie wiadomo jak i gdzie...

Wszystkim tym,

których spotkał podobny los,

by nigdy nie tracili nadziei i wiary.

Od Autora

Pewnego dnia spotkałem znajomego z podwórka. Kiedyś, jako dzieciaki, dorastaliśmy na jednym blokowisku. Razem się bawiliśmy, walczyliśmy o nowe tereny, próbowaliśmy jakoś przetrwać w komunistycznym blokowisku. Nasze dorastanie zbiegło się w czasie transformacji ustrojowej, która dla niego była czasem wielkiej próby. Czy wyszedł z niej zwycięsko? Dowiecie się z tej opowieści, którą spisałem i staram się wiernie przekazać. Dopowiem tylko, że spotkałem go kilka lat później, już po pierwszym wydaniu tej powieści i nie zawrócił z obranej drogi.

Starałem się nadmiernie nie rozbudowywać opowiedzianej mi historii, zachować tok myślenia i oryginalny język i jak najwierniej oddać poszczególne opowiedziane mi fakty z życia. Takie właśnie są „Szczury”, prawdziwa opowieść o prawdziwym życiu, jakie przeszedł pewnie niejeden młody człowiek w tych niełatwych czasach. Mimo brutalności ukazanego świata, który „nie rozpieszcza”, dla mnie jest to jednocześnie świadectwo wiary człowieka, który mimo brutalności życiowych doświadczeń, nie stracił nadziei i zaufał Bogu.

Tego zaufania w boże prowadzenie, nadziei i wiary życzę temu koledze wraz z nową rodziną i wszystkim czytelnikom tej książki. Niech Wam Bóg błogosławi.

Radosław Lemański

Rozdział I
Cegiełki

Moje życie to wzloty i upadki,

które są jak cegiełki.

Życie nikogo nie rozpieszcza. Wiedziałem o tym jeszcze przed poczęciem, gdy z prawdziwego światła sunąłem do jego elektrycznej namiastki. Wtedy jeszcze mieliśmy prąd i gaz. Mieliśmy też opiekę z prawdziwego zdarzenia, która nie pozwalała nikomu być bezdomnym, a czołowi towarzysze musieli nawet co niektórych zmuszać do pracy. Mojego ojca też, szczególnie na początku ich małżeństwa z matką i po przeprowadzce do miasta. Wtedy nie zdążył jeszcze wypić z nimi braterstwa i lojalności szmuglowaną od bambrów księżycówką. Nie poznał jeszcze złożonej struktury układów i układzików jakie łączyły kluby wzajemnej adoracji na szczeblach komunistycznych władz i meliniarskiego półświatka. Mimo znacznego obycia z systemem rolniczych kółek i kolektywów, nie potrafił odnaleźć się w miejskiej dżungli, więc wyżywał się na żonie, psie, butelkach z wódką a później i na nas, czyli mnie i brata, winiąc za wszystkie grzechy świata tego i przepijając resztki dobytku.

Tak, wiedziałem, że nie rozpieści mnie to życie, więc od samego poczęcia uczyłem się czerpać ze wszelkich jego uroków. Ssałem z pępowiny nikotynę i wraz z mamą leczyłem kaca próbując kolejnych wynalazków. Nie wiedziałem, co prawda, czy to ja byłem tym robakiem, którego ona wciąż zalewała, czy też jej ukochanym „pizduszkiem”, księciem z bajki, który miał odmienić jej życie, chroniąc od starego. Bo starszy brat okazał się być bardzo krnąbrnym i niedobrym chłopcem, nieukiem, gamoniem i „kurwim uchem”, z którego i tak nic dobrego miało nie wyrosnąć. W chwilach słabości jednak ten mały, „ukochany skurwielik” i „skurczybyczek” tęsknił za mną i za to go lubiłem. Byłem naiwny, bo jego tęsknota w słowach: „Kiedy wreszcie będę miał braciszka”, wydawała mi się przepełniona czułością, a była to szczurza przebiegłość pielęgnowana nadzieją, że oto będzie wreszcie ktoś, z kim będzie mógł się podzielić wyniesieniem śmieci i głodem, a przede wszystkim rzemieniem i klamrą oraz wszystkim tym, czym życie nie rozpieszczało. Narodzin w ogóle nie wspominam, bo ich nie pamiętam. Wiem tylko, że z jakichś powodów moi aniołowie schowali się gdzieś za mglistym wspomnieniem błogostanu czułej opieki, na długo oddając mnie w ręce matki ziemi i głosów wciąż domagających się wyniesienia dawno wyniesionych śmieci, z którymi często biegałem na boso, o każdej możliwej porze doby, by uchronić się przed gniewem ojca. Szybko też się przekonałem, że śmieci to tylko jeden z możliwych pretekstów do „właściwego wychowania” i „pokazania tego i owego” smarkaczowi taki ja. Oprócz nich ważne było wyskubanie dywanu z kłaczków, przegarnianie wszystkich bez wyjątku okruszków z kuchni, bieżące mycie pod zimną wodą bielizny i wiele innych jeszcze czynności, przynależnych właściwemu wychowaniu.

Wydzielony czas kar i nauki dzieliłem z radością czułej opieki podwórka i korzystania z okazji chwil pomroczności, w którą coraz częściej zanurzali się rodzice. Szybko nauczyłem się korzystać z tych chwil, gdy w naszym domu zjawiała się godna czyli mająca kasę kompania, która przecież musiała coś jeść lub gdy starzy szli później z rewizytą. Szafki zapełniały się nagle jedzeniem, z początku imprezy wydzielanym, potem jednak nikt już tego nie kontrolował, więc przy dobrej imprezie, gdy świat wokół biesiadników tracił na ostrości, mogliśmy jeść do syta a gdy wszyscy przenosili się na inną metę, to i częstować się tym, co zostało z imprezki. Do tego wizja niezłego ochlaju napawała wszystkich podnieceniem i szybko odkryliśmy, że niekiedy zapominali sprawdzić przyniesionej reszty. Zaprawdę słodki był to czas, gdy starzy leżeli pijani po udanej imprezie, a w kuchennych zakamarkach i na stole było jeszcze tyle do zjedzenia. Nawet jak zostali w domu, obowiązkowa, następnego dnia, wyprawa po leczniczą sodówkę, skutkowała czasem łaskawym daniem na loda, więc w sumie często w kieszeni było nawet na kilka dni przetrwania.

„Życie znowu nas nie rozpieszcza”. Tak myślałem za każdym razem, gdy ojciec mi i bratu kazał klęczeć w kącie. Nigdy nie było wyraźnego powodu jego gniewu. Bił nas i kazał klęczeć gdy wypił i na przykład stwierdził, że potrzebny jest nam trening dla zahartowania, ale również kiedy był trzeźwy. Bardzo często przy gościach popisywał się „tresurą”, która oprócz klęczenia obejmowała szereg różnych czynności, kończących się przeważnie „skomleniem”, czyli łaszeniem się u jego nóg, gdy ze łzami w oczach przepraszaliśmy za wszystko, co było i ewentualnie będzie. Często wyczuwaliśmy te chwile, a czasem matka nas ostrzegała: „sprawdźcie śmieci, wypierzcie majtki, umyjcie nogi, ugotowaliście obiad, a lekcje odrobione?”. Koledzy opowiadali podobne historie, różniące się od naszych wszakże tym, że później „na zgodę” dostawali przynajmniej na loda, a często mogli wydębić więcej. Nas nie chroniło nawet wyniesienie śmieci, bo i tak często znalazło się coś do zrobienia, co trzeba było wykonać migusiem i w trymiga, nie zwracając uwagi na takie szczegóły, jak założenie butów czy kurtki. Może jednak była jedna rzecz, która nas czasem ratowała. No nie rzecz, tylko nasza suczka Ada, pupil starego. Szybko nauczyła się ustawiać z nami w rzędzie przed srogim nauczycielem i podczas, gdy my klęczeliśmy przed nim posłusznie z wyciągniętymi rękoma, ona czasem siadała obok nas i wyciągała łapki. Gdy zostało to dobrze odegrane przez gośćmi, a potem i na bis – mogliśmy czasem liczyć na ułaskawianie, jako dobrze ułożone i należycie wychowane szczeniaki.

Ale wszędzie było coś nie tak. Tresura obejmowała niejeden dom. Każde piętro miało jednego swojaka, każda klatka kompana lub przynajmniej krowę, którą można było czasem wydoić na piąchę lub litość. Takie było osiedle, wybudowane z funduszu jednej z górniczych korporacji. Mieszkali tu byli i obecni górnicy, prezesi i ich pomagierzy w górniczym fachu, jak również ludność napływowa, którą kusiły zarobki i mieszkanie. Były podobieństwa, ale też różnice i wśród swojaków byli chuje, z którymi nie szło wypić, i paniska, które wydawały się nie pić wcale lub robiły to bardzo dyskretnie. Jakie było osiedle, takie było nasze podwórko, świat prawdziwych wartości i swojskiego strachu. Również tu byli swojacy, chuje i paniska. Tyle że tutaj paniska wcale nie były na marginesie grupy, bo mogli dać cukierka, loda, a później nawet szluga czy poczęstować flachą z Pewexu. Prawdziwa gradacja zaczynała się dla większości z nas, przeciętniaków już po pierwszej próbie wkręcenia w grupę. Szybko okazywało się, że wspólna piaskownica wcale nie jest wspólna, podobnie jak dwie huśtawki, nie mówiąc już o ławkach. Jeśli zaś ktoś z nowych się zapomniał, zaraz przynajmniej ze dwie ciekawe twarze zjawiały się koło niego i po szybkiej analizie, z kim mają do czynienia, następowało delikatne (but) przypominanie o nieodłącznym wkupieniu się do grupy. Nie trzeba było nawet za wiele o sobie mówić.

– Ty, frajer, kopsnij szluga – mówił jeden, nawet jak jeszcze nie jarał.

– Masz zeta? – dodawał drugi. – A tak w ogóle to skąd koleś jesteś?

– To ten spod jedenastki, od pijusów – któryś stwierdzał.

– No tak, to ci biedacy – dodawał drugi, mieszanina paniska ze swojakiem.

– A w futbol umiesz leszczu kopać?

Dość szybko następowało wszechstronne testowanie, czyli gra w piłkę, noża, rzut kamieniem i ilość przewrotek na huśtawce. Ważniejsze było jednak sprawdzenie siły i lojalności wobec reszty. Zazwyczaj przy drugim czy trzecim powitaniu zdybało się kandydata gdzieś w miejscu ustronnym i chętni z grupy, których zresztą nigdy nie brakowało, mogli się z nim zmierzyć. Źle, jeśli okazywał się maminsynkiem, zapłakał i chciał uciec. Wówczas wiadomo było, że zawsze można mu bez przeszkód sprzedać mukę, zrobić wrednego pajączka czy wysłać na zwiady do innej osiedlowej bandy jako żywą tarczę dla kamieni. Tak czy inaczej, płacz nie pomagał i trzeba było walczyć. Nawet jeśli kandydat zwyciężył, nie tak szybko zdobywał respekt grupy, no chyba że zrobił to w imponującym stylu a`la King Bruce Lee Karate Mistrz. Po pierwszej następowała druga walka, a po nich kolejna. Bywało tak, że nie chcąc stracić swojego miejsca w hierarchii, każdy chciał się z nim zmierzyć. Zawsze w którymś momencie wchodził do akcji, obserwujący zwykle z boku, szef bandy - Gibon. Było to chłopczysko wielkie, przerośnięte, które swego czasu za punkt honoru wzięło sobie kiblowanie, bo nie chciało opuszczać szkoły i rozstawać się z kompanią. Spotkanie z nim kończyło się nieodmiennym posmakowaniem laczka na twarzy, co świadczyło, że kandydat jest już przynależny i jeśli okazał należny respekt, na jakiś czas spokojny. Bywało i tak, że mimo pierwszego laka nadal się burzył, ale kiedyś wyjść na dwór przecież musiał, a przynajmniej iść do szkoły, więc inicjacja w grupę następowała prędzej czy później.

Samo wejście w skład podwórkowej ekipy nie kończyło jednak okresu burz i naporów. Dopiero tutaj trzeba było bezustannie walczyć o swoje miejsce, tak fizycznie, jak i w utarczkach słownych.

– Biedak jesteś, mały leszczyk, twoi starzy za dużo chleją – utarczki słowne zwykle zaczynało jakieś panisko i trzeba było odpowiedzieć, najlepiej z bajerem, czyli na przykład rymując, co z biegiem czasu przekształciło się pewnie hip-hop i rap.

– Twoi starzy pić nie umieją, to leszcze i nic jeszcze.

– Ale mamy kolorowy telewizor i to, i śmo, i tamto też – chwalił się jeden z drugim troll.

– Ja też

– Ja też, teraz to normalka.

– No my też.

– Kolorowy?

– Zwykły (co nie było do końca prawdą, bo owszem, czarno – biały był, tyle że przeważnie nie działał).

– Pralkę nową mamy.

– My też.

– Ale nie automat.

– No nie, ale zwykła też dobra (nie mieliśmy wcale, ale przecież nie można było tego powiedzieć).

Najchętniej dałbym mu w ryja, by się zamknął, ale bałem się, że wyleci jego starszy brat lub, nie daj boże, poskarży się Gibonowi, z którym miał dobry układ. Szybko też stwierdziłem, że w takich rozmowach nie mam szans, podobnie zresztą, jak w ogólnych dysputach natury bardziej filozoficznej w rodzaju: „dlaczego, kurwa, należy jeść jabłka? Bo mają kurwa witaminy, które dają siłę”. Filozof, bo tak go nazywaliśmy, wiedział wszystko, a nawet jeśli czegoś akurat nie wiedział, to potrafił się dowiedzieć i z dumą nam to przedstawić. Z biegiem czasu nauczyłem się go znosić, szczególnie od chwili, gdy dostał kamieniem i nie poskarżył się na nas.

Zaraz na początku, traktując to jako sprawdzian i lekcję, Gibon wysłał nas na zwiady na podwórko wrogich bandytów, zamieszkujących blok obok naszego. Nie wiedziałem jeszcze, dlaczego tak brzydko określają to spokojne miejsce z wymienioną piaskownicą i pomalowanymi ławkami, na których z rzadka tylko ktoś przesiadywał. Dowiedziałem się zaraz potem, jak tuż obok mnie wylądował słoik z jakimiś przetworami, a wnet za nim z klatki wybiegło dwóch wyrostków i chwyciło za kamienie.

– Bandyci atakują!!! – krzyknął Filozof i rzucił się do ucieczki, ale z racji sadełka zaraz go wyprzedziłem. Zdążyłem tylko usłyszeć co wyraźniej akcentowane fragmenty skierowanego do nas tekstu: „Spierdalajcie zajebane Mongoły” i usłyszeć świst przelatującego obok kamienia. Filozof jednak oberwał, przez co na kilka dni był naszym bohaterem i mógł bez przeszkód snuć własną wersję straszliwych wydarzeń, w których na końcu okazywało się, że goniła nas nie tylko okupująca jeden z bandyckich balkonów Wariatka, która rzucała byle czym i w kogokolwiek, ale i doskonale wyszkolona, i najwyraźniej szykująca się do wojny, wataha bandytów.

Tak, wiedzieliśmy, że wojna była nieunikniona. Szykowaliśmy się więc do niej przez kilka dni, przygotowując w ukryciu arsenał. Z pobliskiego sklepu z tkaninami wyrzucali kartonowe rury, na który nawinięty był materiał. Były lekkie i na tyle wytrzymałe, że mogły służyć za miecze. Zebrane kartony z wyciętymi na oczy otworami posłużyły nam za zbroję, a do pasa każdy miał przypięty woreczek z odpowiednio dobranymi kamykami. Na umówionym miejscu (i to wcale nie w samo południe) nie stawili się jednak wszyscy. Gibon, choć dowodził, był mądrym wodzem i po wydaniu wskazówek przyglądał się z boku, jak szliśmy zwartą kolumną na wstrętnych bandziorów, którzy zawczasu zdążyli się zgromadzić w rogach bloku. Kartony nie były ciężkie, ale zarówno one, jak i długa rura utrudniały marsz. Szliśmy więc wolno, od czasu do czasu rzucając kamieniem. Obecność kolegów dodawała mi sił. Czułem się jak dumny rycerz, dzielny partyzant, obrońca pokrzywdzonych, Don na pewno Wspaniały. Prawdę mówiąc, gdy doleciał do mnie pierwszy kamień, zamierzałem stchórzyć. Bandyci bowiem nie grali fair. Rzucali czym popadnie, a bywało i tak, że oprócz kiszonych ogórków ze słoika, leciały na nas butelki oraz płytki chodnikowe. Poza tym oni nie mieli żadnej zbroi i łatwo im było się przemieszczać. Zostałem jednak, w miarę możliwości uchylając się przed ciężkimi pociskami. Kartony okazały się wytrzymałe, a rurowy miecz dodawał odwagi. Przecież nie można było stchórzyć! Obserwowało nas wielu starych na balkonach, zagrzewając do odwiecznej walki: „zajebać ich”, „na bandytów!”, „mongoły zafajdane, wypierdalać!”. Szczerze mówiąc, gdyby nie pomoc wspierających nas z góry staruszków, dostalibyśmy niezłe baty. Bandyci szybko przekonali się, że nie należy zbyt blisko podchodzić pod okna naszego bloku. Leciały doniczki, ogórki, stare krzesło, jajka, pyry, a czasem i wrzątek. Mimo takiej pomocy, jednak to oni zwyciężali. Choć nie posiadali zbroi, mieli lepsze kamienie i zwrotność, której nam teraz brakowało. Dostawaliśmy więc porządne baty, bo żadnemu z nas nie udawało się nikogo dogonić. Nasze kartony zaczęły się rozlatywać i niektórzy zaczynali krwawić. Byłoby bardzo źle, gdyby nie Gibon. On i kilku z naszych, którzy nie brali udziału w bezpośredniej utarczce i byli bez zbroi, obeszli blok dookoła i zaatakowali przeciwnika od tyłu. Działo się to bardzo szybko. Nagle okazało się, że bandyci to zwykli tchórze, którzy walczą tylko wtedy, gdy czują przewagę. Widziałem tylko, jak nasi kopią i pastwią się nad kilkoma z nich, a reszta pierzcha we wszystkie strony. Pomogliśmy kolegom. Nasze rury wreszcie dopięły celu i tłukliśmy aż do pierwszej krwi, gdzie i kogo popadło. Trochę później przestraszyliśmy się, bo dwóch jeszcze długo tam leżało, ale ważne było jedno – zwyciężyliśmy! Przez jakiś czas mieliśmy całe osiedle dla siebie. Dla mnie było to tym większe zwycięstwo, bo stary poklepał mnie po plecach.

– Dopierdoliliście chujom – stwierdził z dumą i po raz pierwszy w życiu mogłem oglądać w telewizji, co chciałem.

Nie tylko my walczyliśmy o nowe tereny. Były momenty, gdy przez nasze podwórko przewalały się różne bandy i trzeba było sięgać po pomoc starych. Czasem nawet to nie pomagało, bo i oni przecież mieli starych, tym bardziej, że wielu z nich znało się z „Asa Pikowego” – słynnego na okolicę baru piwnego. Było to miejsce spotkań wszystkich żuli z naszego osiedla, bo zawsze był tam ktoś, kto postawił przynajmniej setkę. Poza tym piwo było tanie i można było nad nim medytować cały dzień. Gdy więc któryś staruszek długo nie wracał do domu, zaraz na całe podwórko rozlegał się głos matki: „skocz no do Asa i spytaj starego, czy nocuje dziś w domu”. Szczególnie w dniu wypłaty trudno było czasem rozpoznać, która to matka i do kogo wrzeszczy. Więc bywało i tak, że do baru szliśmy grupowo. Staruszkowie zaś płukali się najpierw sami, potem kolektywnie na ciułacza, gdy zaś już nie było kogoś, kto postawi, wzrastała kradzież w piwnicach. Na równi z przetworami ginęły dopiero co zdobyte składaki oraz stare wanny. Często okazywało się również, że brakuje pół baniaka dopiero co zrobionego kwasiora, ale na szczęście nikt wówczas nie pomyślał o nas. Do tej roboty mieliśmy nosa, jak również cały osprzęt: rurki, wytrychy i oryginalne klucze do piwnic, zdobyte dzięki synowi dozorczyni. Z biegiem czasu jednak właściciele piwnic zrobili się coraz bardziej ostrożni i zaczęli częściej do nich zaglądać. Trudno było się ciągle tak samo tłumaczyć, co tu robimy, i do tego jeszcze z tym klejem, kiedy nie było już nic do sklejenia. Do tego coraz częściej zaczęła się tu kręcić milicja, a nawet straż pożarna. To było wtedy, gdy zachciało nam się pieczonych pyrek, więc wytargaliśmy z zakamarków stare szmaty, kawałki dętek, łachów i zrobiliśmy sobie ognisko w piwnicy. Potem wszyscy zrobili się bardziej przezorni i pozostało nam już tylko ruszyć w świat, gdzie nowe rejony czekały na odkrycie.

Robiliśmy wyprawy krótsze i dłuższe. Bliższe i dalsze. Na konkretny szaber i w odkrywaniu nowych, nieznanych lądów. Parki i skwery, altanki i coraz dalsze piwnice. Można było nas spotkać, idących gęsiego z Gibonem na czele lub skradających się pojedynczo pod murami. Ostatnie mięczaki zwykle dźwigały nasze zaopatrzenie: chleb, gąsiorek, kilka szlugów i kawałek sera. Często zaszywaliśmy się gdzieś w ustronnej, zapomnianej budowie, w lesie w paśniku czy w samym sercu sadu. Tam mogliśmy spróbować dymka lub obeżreć się darami natury. Szukaliśmy jednak nowej meliny, tylko dla nas. Kolejne zaplecze znaleźliśmy w nowo wybudowanych blokach, dokąd ściągnął nas kolega, który tam się wyprowadził. Było tym lepsze, że oprócz piwnic z labiryntem korytarzy oraz wzajemnej nieznajomości sąsiadów, niedaleko były ogródki działkowe, skąd w sezonie zawsze można było można wytargać do zjedzenia jakieś warzywko. Jednym słowem był to prawdziwy raj, w którym smakowaliśmy wolność. W tamtym czasie wiele altan pozostawało pustych, mogliśmy więc w nich nocować. Korzystaliśmy z tego dobrodziejstwa, ile tylko było można. Gdy starzy zalewali kolejnego robaka, my właśnie tam próbowaliśmy smaków wiśniówek, trawek i wszystkiego, co mogło pomóc nam w przystosowaniu się do życia.

Tu przeżyłem swój pierwszy raz. Ona należała do podwórka, czyli do nas. Jej rodzice to swojacy, którzy nie gardzili żadną okazją do wypitki. Nie dlatego jednak Ona tak często uciekała z domu. Choć nigdy nie było to wprost powiedziane, wielu z nas wiedziało, że jej strach przed starym nie był spowodowany tylko tym, że potrafił przyłożyć...

Wybraliśmy się jak zwykle wieczorem, sprawdzając, czy w autobusie nie ma kanarów. Altankę mieliśmy upatrzoną i przetestowaną, tuż przy lesie, więc w razie czego zawsze można było dać nogę. To był ten czas, gdy uczyliśmy się pić, więc dość szybko nasze nogi stały się waciate, a rozmowy jeszcze bardziej urywane. Ale było wesoło czyli tak, jak trzeba. Były z nami trzy dziewczyny. Dwie z osiedla, w tym Ona, i jedna kuzynka Bąka, który wiedział w czym rzecz i chronił ją, jak mógł. Nie wiadomo, kiedy zniknęła pierwsza z naszych dziewczyn, a zaraz potem dwóch kumpli. Byliśmy spokojni, bo każdy miał wyznaczoną kolejkę. Z pobliskiego lasu dochodziły urywane słowa i chichoty, gdy Ona położyła się na małym stole. Szczerze mówiąc, oboje byliśmy urżnięci na maksa. Na tyle, że w trakcie obrzygała mojego następcę. Pewnie dlatego tak dobrze to pamiętam. Samego momentu nie bardzo. Rano wielu z nas miało przechlapane w domach, ale ja się nie martwiłem. Byłem prawdziwym mężczyzną, cokolwiek by to nie znaczyło. Lanie i tak bym dostał, a przynajmniej miałem swoją altanę. Byłem z kobietą i tylko to się liczyło. Nawet cięgi smakowały inaczej. Myślałem o niej i o tym, że mam gdzie pójść. Gdzie pomieszkać. Gdzie jest moje drzewo, moja kobieta. W trudnych chwilach wiele razy przywoływałem na myśli ten nasz azyl, spokojny kąt. Jak się okazało, do czasu…

Osiedle obok altanek zaczęło się organizować. W gęsto zabudowanych blokach zamieszkało mnóstwo młodzieży różnej maści. Nowe miejsce szybko zbliżało do siebie młodych. Widzieliśmy, jak zaczynali się kumać ze sobą i węszyć, więc piwnice sobie odpuściliśmy. Działki jednak nadal były nasze. Korzystaliśmy z tego, w jednej z zapomnianych przez właściciela altanek organizując swoją bazę. Każdy przynosił tu to, co mógł, czyli koce, świeczki, łom, syfon, kapsle do gry i wiele innych niezbędnych do życia drobiazgów. Całe to nasze moszczenie nie uszło jednak uwadze chłystków z osiedla i pewnej nocy zjawili się w znacznej grupie. Na tyle znacznej i zorganizowanej, że dobrze czuliśmy nosem naszą wyprowadzkę. Trzeba było oczywiście zachować pozory. Stanęliśmy grupami naprzeciw siebie, mierząc się wzrokiem i nie szczędząc wyzwisk, ale widok różnego rodzaju drągów i kijów w ich rękach nie pozostawiał złudzeń. Walka szykowała się ostra i, co najgorsze, nierówna. Nie było z nami Gibona, więc ja rozpocząłem macanie. Od nich wyszedł mi na spotkanie Kapusta, bardziej ode mnie barczysta kreatura, ale mojego wzrostu. Przy wtórze wyzwisk zaczęliśmy macać się laczkami, rozpoczynając grę wstępną. Wymiana następowała szybkimi seriami. Na moje, on odpowiadał swoimi kopnięciami. Jak zawsze na początku celowanymi w zadek. Do pierwszego bólu i daj se na luz. Skończyliśmy w tym samym momencie. Żaden nie stchórzył. Wiedzieliśmy jednak, że teren trzeba oddać. Raz na zawsze. Było ich zbyt wielu, a co najgorsze, musieli się przygotowywać od dłuższego czasu, bo byli bardzo pewni siebie. Oddaliliśmy się spokojnie, ścigani pogróżkami i rzucanymi od czasu do czasu przedmiotami. Z daleka słyszeliśmy dziki wrzask radości, pewnie pierwszej wygranej tej bandy. To była moja pierwsza eksmisja.

Choć życie nie rozpieszczało, wiedziałem, że są inne światy. Lepsze, z kasą i bez pijaństwa. Widziałem to na własne oczy, bo naprzeciwko mieszkał sąsiad, który nie pił. Po cichu go obmawiali, ale nikt go nie ruszał, bo był jednym z zastępców prezesa. Takich ludzi było niewielu, ale jednak byli. Tyle że wydawali się jakimś niezwykłym zjawiskiem na osiedlowym firmamencie. Rzadko ich widywano i prawie nie słyszano, więc czasem starzy pytali się retorycznie, czy ten spod siódemki jeszcze żyje? Bo pewnie znowu wyjechał na kontrakt, zostawiając żonę i synka. Ta żona to taka cicha woda, kto wie, co ona robi, jak go nie ma. Wiedziałem jednak, że nie robiła nic złego. Miała twarz zmęczonej życiem i przepracowanej kobiety. Jak się później dowiedziałem od jej syna, oboje rodziców pracowali na dom, by móc się wreszcie stąd wyprowadzić, z tego domu, osiedla, miasta. Gdzieś na wieś, cichą i spokojną, gdzie zawsze jest co jeść i wszyscy dają ci święty spokój. Zazdrościłem im tego. Tych marzeń i planów, możliwości, które były w zasięgu ich ręki. Jednak pewnego dnia zupełnie przestałem jej zazdrościć. Wracałem w nocy do domu, jak zwykle cichaczem, dostrzegając idących z przodu sąsiadów. Nie widzieli mnie, a ja ich nie wyprzedzałem. On co jakiś poganiał ją kopnięciem, kończąc razy lepą po głowie. Szybko zrozumiałem, że wyższe wykształcenie, wszystkie fakultety i szkolenia jej męża wcale nie przeszkadzają mu być chamem i damskim bokserem. Nóż się w kieszeni otwierał na widok nieodłącznego elementu po przyjeździe gościa z kontraktu – słonecznych okularów jego żony w zimie. Wówczas zrozumiałem, że nie trzeba być pijakiem, by znęcać się nad żoną. I jeszcze bardziej intensywnie marzyłem o lepszym świecie, innym, nieokreślonym ale spokojnym, w którym mógłbym zaistnieć i coś znaczyć, bo tylko wtedy możesz sobie pozwolić na znacznie więcej, niż przeciętny człowiek. Nie musiałbym mieć wiele, byle spokojne łóżko i kawałek chleba. Normalna, uczciwa praca i niepijąca, wierna żona, którą będę zawsze kochał i której nigdy nikomu nie pozwolę skrzywdzić…

Dlatego coraz bardziej ciągnęło mnie do książek. Kiedyś usiadłem z matką, stary gdzieś wsiąknął, brata posiało. Czytała coś, jakiś romans z biblioteki, wtedy jeszcze oddawała pożyczone książki. Pomyślałem, że bardzo chciałem wiedzieć, o czym piszą, skoro dzięki temu podobno jest się mądrzejszym, lepszym. Siedząc przy matce, zacząłem zamęczać ją pytaniami o poszczególne litery, które rzucała mi na odczepnego. I tak, pewnego dnia, jeszcze w przedszkolu, sam mogłem odczytać pierwszą bajkę. Jak dobrze pamiętam jej smak. Zapach słodziutkich jagódek, na krzaczkach których kołysały się dzielne skrzaty, których potem długo szukałem po lesie. Potem była kolejna bajka, o wspaniałej, ogromnej bańce mydlanej a wraz z nią pierwsze wzruszenie i wylane łzy nad losami dzielnego bohatera, który tę bańkę dzielnie woził po świecie. Potem były dłuższe formy i przyjmowane z dumą jedyne wyróżnienia w szkole za czytanie aż sam nie wiem kiedy, z biegiem czasu pochłaniałem już całkiem opasłe tomy. Wyodrębniłem też swój ulubiony schemat literatury. Były to powieści przygodowe, najlepiej z nutką awanturniczą. Odważny, przeważnie romantyczny bohater zmagał się z życiem i pokazywał światu, co znaczy. Szybko przerobiłem, co tylko było o Indianach, zawieszając zdjęcie Winnetou nad łóżkiem, potem całego Verne`a, przygody Tomka, wzruszałem się losami Ani, w końcu czytałem Balzaca i wszystko to, o czym w żadnym razie nie należało mówić kumplom. No i w miarę możliwości nie wychylać się przed starymi. To było najtrudniejsze, więc chcąc nie chcąc, co rusz zdobywali kolejne potwierdzenie mojego ślamazarstwa. Stary triumfował, oto wreszcie miał namacalny dowód, że cienki bolek jestem, chuchro i filozof, który na pewno nie da sobie rady w życiu. Mówiąc to, z jeszcze większą satysfakcją zabierał się do szkolenia, tym większą, że rzeczywiście, czasem pochłonięty lekturą, zapominałem na czas wynieść śmieci.

– Mówiłem ci, że twoje bachory są nic nie warte! – oskarżał potem matkę, mając okazję, by w razie nieśmiałej obrony i jej nieco przywalić. Gdzieś w środku wiedziałem jednak, że tak naprawdę nie o moje chuchrowanie mu chodziło. Podświadomie zdawał sobie sprawę, że może mi się udać. Że będą ze mnie ludzie, normalni, czyli niechlejący przy każdej, a i bez okazji. Że nawet może mógłbym mieć lepszą pracę. Czuł to i dawał temu wyraz w coraz zmyślniejszych szykanach. Ale najgorsze było to, że brat mnie nie rozumiał. Zresztą może i rozumiał, tylko że na skutek mojego mędrkowania dokładano mu kar i tę nawiązkę przelewał na mnie w postaci różnych złośliwości. Czekałem z utęsknieniem aż zaśnie brat mój, zsuwałem się z łóżka i zaszywałem w kącie przy drzwiach, przez które sączyło się blade światło od starych. Czytałem w kuchni, na balkonie, czytałem w kiblu i piwnicy a raz złapano mnie w sklepie, gdy czytałem wciśnięty w stary regał na zapleczu, zajadając przeterminowane pasty.

To wtedy, mając wreszcie ku temu oficjalną, społeczną okazję, stary postanowił mi dosłownie wybić z głowy to całe kurewskie mędrkowanie i bił, bił, walił po głowie tak długo, aż straciłem przytomność a wraz z nią dwa zęby. Nie wybił mi jednak tego szaleństwa, bo im silniejsze były jego ciosy, tym bardziej chciałem jakoś to wszystko przetrzymać i wracałem do świata literatury, szukając recepty na swoją niedolę. Z każdą książką utożsamiałem się z kolejnymi bohaterami. Najpierw ze wspomnianym wynalazcą, który zrobił olbrzymią bańkę mydlaną, dorobił do niej specjalny wózek i woził ją po świecie. Wózek taki znalazłem nawet na śmietniku ale bardzo szybko musiałem jednak zmienić bohatera, bo nic podobnego, co ja mógłbym wozić, nie przyszło mi do głowy. Zapragnąłem być więc jak Polyanna, uśmiechać się do nieszczęść i tym uśmiechem wspierać, ratować i pomagać innym ludziom. Zacząłem nawet kłaniać się sąsiadom, grzecznie otwierać przed nimi drzwi, pytać czy w czymś nie pomóc czym wywoływałem na przemian uśmieszki zdziwienia i pobłażania.

– Twój synalek zwariował kobieto, zupełnie go pojebało – niezmiennie stwierdzał stary, gdy zarówno przed, jak i po biciu stwierdzałem, że świat jest piękny i powinniśmy się z niego cieszyć, bo przecież wielu ma gorzej. Masując piekący tyłek, zamiast z podtulonym ogonem zwiewać do kąta, rozpoczynałem filozoficzne dysputy na temat naszego szczęścia w życiu, że możemy być razem, jesteśmy zdrowi, mamy gdzie mieszkać... Czy wprawiałem starego w coraz większą konsternację.

– Taki wiek, wali go na dekiel – odpowiadała matka, z troską patrząc mi w oczy.

Taka postawa miała jednak dobre strony. Pewnego dnia, chcąc pomagać innym, pomogłem wtaszczyć się z zakupami do sąsiedniej klatki kobiecie w średnim wieku. Tak poznałem Dewotkę. Bardzo dziękując, zaprosiła mnie na pyszne ciastka i zadała jedno z podstawowych dla niej pytań: „A do kościoła chodzisz?”. A jakże, chodziłem i to systematycznie, chociaż tak naprawdę z kościołem miałem niewiele wspólnego. Zdałem egzamin wstępny na jej ciastkową uczelnię. Jej uśmiech i garść drobniaków pozwoliły mi stwierdzić, że książki nie kłamią i uśmiech rzeczywiście można mnożyć. Choć nie uchroniło mnie to od komentarzy starych, wiedziałem, iż jest ktoś, kto mnie lubi. Zacząłem więc rzeczywiście chodzić do kościoła, by być na bieżąco. Szybko zorientowałem się, że Dewotka odgrywa w nim niebagatelną rolę. Była członkinią jakiegoś kościelnego zgromadzenia, które rozdawało żywność dla najuboższych. Prawdziwy skarb! Stwierdziła, że pewnie zbyt często chodzę głodny, więc zapraszała mnie do siebie pod byle pozorami tylko po to, żebym mógł się najeść. Nigdy wcześniej nie widziałem takiego marnotrawstwa jedzenia! Gdy już wyniosłem jej śmieci lub wyręczyłem w jakiejś innej domowej czynności, stawiała przede mną talerz z zupą lub drugim daniem, wyjmując z lodówki paróweczki, masełko, pomidorka, serki i wszystko to, co nie przypominało pasztetowej czy salcesonu, a co świadczyło niewątpliwie o burżujstwie właścicielki, jak podsumował kiedyś moje wspomnienie tej uczty stary. Delektowałem się tym wszystkim spokojnie, bez pośpiechu, dokładnie przeżuwając. Ona wypytywała mnie, czy rozumiem kazanie, w razie potrzeby dokonując niezbędnych objaśnień. Uczyła trzymać nóż i widelec, żywo interesowała się moimi szkolnymi postępami oraz sytuacją rodziców. Po takich dyskusjach zawsze stwierdzaliśmy, że to dobrzy ludzie, brakuje im jedynie wiary i dlatego potrzebują pomocy.

Starzy zmienili nieco o niej zdanie, gdy pewnego dnia zatargałem do domu torbę pełną jedzenia. Ojciec na początku uniósł się nieco honorem, ale wytłumaczyłem, że te konserwy, mąki i cukry są i tak po terminie przydatności do spożycia i poszłyby na śmietnik. Od tej pory dali spokój naszym konszachtom, co nie przeszkadzało im się z niej śmiać. Nigdy nie zapomnę momentu, gdy po ciężkim ochlaju starych, od dwóch czy trzech dni siedzieliśmy głodni, z rzadka się do siebie odzywając. Nawet stary nie był zbyt zaczepny. Dawno już nie było od kogo pożyczyć, jak również nie było co sprzedać. Siedzieliśmy więc w ciszy, wsłuchując się w burczenie brzuszne, gdy rozległ się dzwonek i u drzwi stanęła Dewotka, przynosząc ze sobą aromat dopiero co upieczonego ciasta.

– Upiekłam trochę więcej i pomyślałam, że poczęstuję – stwierdziła. Smak tego ciasta do dziś mam w ustach. Nie było słów, którymi starzy by nie dziękowali. Miły nastrój nieobgadywania zniknął jednak na drugi dzień, gdy matka wróciła z nowiną.

– Do Dewotki znowu przyszedł ten fagas.

Miała rację. Nie miała męża i przychodził do niej jakiś gość. Zawsze było tak samo – pili wino, a na drugi dzień szła do kościoła. Matka mówiła, że ona jest tak szpetna, że musi wino stawiać, bo nie da rady inaczej. Jednak mimo wielu złośliwych komentarzy, od tego czasu Dewotka stała się nam bliższa, bardziej swojska, bo nieobca od skazy, możliwa do obgadania. Ja zaś dzięki niej pomału zwracałem się do Boga.

Polyanna zaczęła się we mnie umacniać, a słowa z Biblii, którą zacząłem czytać, pozwoliły mi zrozumieć, dlaczego życie nie rozpieszcza. Trzeba zaufać, dać się prowadzić w życiu. Modliłem się więc co wieczór i czytałem nowe powieści, z morałem i wiarą w lepszy świat. Czytałem w nocy, czytałem w dzień, w pobliskiej ruinie, piwnicy i kiblu, by nie budzić brata. Czytałem tak mocno, że w końcu zrozumiałem, czego potrzebuję. Chciałem czegoś namacalnego, prawdziwego bohatera z krwi i kości. Kogoś, na kim mógłbym się wesprzeć, wypłakać, kto wskaże mi drogę w tym ciemnym tunelu. Słowem, sprawa była banalnie prosta – potrzebowałem miłości. Nie dupy zwykłej, ale czegoś więcej, co mogło nadać memu życiu jakiś sens.

Wiedziałem, że mam jednego żyjącego dziadka, ale prawdę mówiąc go nie pamiętałem. Gdy pytałem o niego rodziców, przeważnie odpowiadali, że to bamber, sknera i kutwa, o którym nie ma co gadać, bo oni go dawno olali. Wiedziałem tylko, że to u niego mieszkali, zanim przeprowadziliśmy się na osiedle. Ze strzępów rozmów między starymi wywnioskowałem, że z tym olaniem to jest raczej odwrotnie i to on nie chciał mieć do czynienia z pijakami. Im gorzej o nim mówili, tym bardziej chciałem go poznać. Pragnienie to narodziło się chyba wówczas, gdy szedłem do komunii. Nie wiadomo skąd, zjawił się w naszym domu rower i zegarek, czyli coś, na co nigdy by sobie moi starzy nie pozwolili. Po serii zapytań usłyszałem od mamy, że to od dziadka, który na chwile sobie przypomniał, że ma wnuka, ale pewnie zaraz zapomni, bo to stary kutwa. Zapragnąłem go poznać i postanowiłem, że jak tylko podrosnę, to do niego pojadę. Przecież człowiek, który daje rower, nie może być zły. W każdym razie on tego roweru by nie przepił, jak to zrobili później rodzice. Nie przyznali się do tego, ale wiedziałem. Któregoś dnia poszedłem do piwnicy, a tam go nie było. Starzy jakoś nie kwapili się z pomocą, by go odszukać, a później moje pytania ich zniechęcały, więc odpowiadali krótkim: „Nie zawracaj głowy gówniarzu, po prostu ktoś miał lepkie łapy”. Któregoś dnia po prostu przestałem pytać, głębiej chowając na noc zegarek. Pragnienia poznania dziadka wróciły. W zakamarkach rodzinnych dupereli odgrzebałem dawno zapomniany adres i napisałem do niego list, w którym opisałem moją wiarę i pragnienie zmiany. Każdego dnia polowałem na listonosza, by przypadkiem ewentualna odpowiedź nie trafiła w ręce starych. Wreszcie się doczekałem. W krótkich słowach dziadek zaprosił mnie na wakacje. Nie było tam wzmianki o moim liście, więc pokazałem zaproszenie dziadka rodzicom. Po początkowej stękaninie o starym zrzędzie, pierniku i kutwie, który sobie nagle przypomniał o wnuczku, stwierdzili, że mogę jechać: „Może sobie przypomni, że ma rodzinę i rzuci trochę kasy”. W domyśle było też i to, że pozbędą się mnie na jakiś czas, przez co zaoszczędzą na żarciu. Ja zaś szykowałem się do tego wyjazdu zarówno duchowo, modląc się o dobre spotkanie, jak i materialnie, zbierając drobniaki na wyjazd.

Czas pozostający do wyjazdu szybko upłynął i sam nie wiem kiedy, podszedł do mnie na dworcu stary, brodaty mężczyzna.

– To ty? – zapytał, a gdy potwierdziłem, powiedział krótko – Witaj – i już wsiadaliśmy do bryczki. Prawdziwej bryczki, z prawdziwym koniem którego kopyta stukały po brukowanej drodze a w głowie układały mi się najpiękniejsze melodie tego świata. Wjeżdżałem w piękny, wyśniony z moich marzeń świat, którego barwy poruszały mnie wewnętrznie do łez. Tak po raz pierwszy zrozumiałem, co znaczy płakać ze szczęścia.

To były najpiękniejsze wakacje, jakie miałem. Dziadek okazał się starym zrzędą i dziwakiem, który spał osobno z babcią, ciągle coś mówiącą i wiecznie narzekającą, zbierającym kamienie i monety, a w wolnych chwilach pracującym na polu. Jednak już na początku zrozumiałem jedno – on naprawdę mnie kochał. Ta jego miłość objawiała się podczas wspólnych posiłków: „Jedz, póki gorące”, opowieściach w trakcie spacerów na cmentarz czy spontanicznych lekcjach biologii: „Zobacz, a ten kamień to agat”. Nie musiał nic mówić, ale co można mówić o miłości, która sama siebie wyraża. Przecież takie rzeczy wyczuwa się między wierszami, a tu próbowali mi to okazać osoby znające życie, moi dziadkowie. Widziałem ich po raz pierwszy na oczy a przecież czułem tak, jakbym znał całe życie. Nie byli to ludzie bogaci, przynajmniej takie sprawiali wrażenie. Oboje na rencie, znaczną część dużego niegdyś pola sprzedali, by móc wydać swoje trzy córki za mąż. Resztę pieniędzy oddali mojemu staremu na mieszkanie. Powiedzieli mi, że te pieniądze to była ostatnia szansa dla niego. Miał wykupić mieszkanie i normalnie, jak ludzie pracować, a on co – przepił wszystko, a mieszkanie nadal jest spółdzielcze. Nie chciałem dorzucać do tego ognia i przemilczałem fakt, że i za to lokum starzy nie śpieszą się z płaceniem. Gdyby nie pomoc opieki, to cały czas bylibyśmy bez prądu i gazu. Prawdę mówiąc, w ogóle mało co mówiłem o domu, szczególnie na początku, ale dziadkowie wydawali się doskonale wiedzieć, jakie jest moje życie i wciąż powtarzali: „jedz pomidorki, bo są zdrowe, pij mleko na wieczór, rano nie zapomnij, chudzina jesteś taka, na świeżym powietrzu wydobrzejesz”. Słowa ich miały magiczny skutek. Jadłem za wszystkie czasy, piłem mleko i hasałem po polach, pasąc się w zdrowym, wiejskim klimacie, który zachwycił mnie, odurzył i odświeżył nadzieję na lepsze życie.

Wszystko tu było inne. Z początku trudno było mi się przyzwyczaić do pustkowia i lasu. Dość szybko jednak wytyczyłem swoje ścieżki wzdłuż drzew, aż do strumyka, gdzie łapałem żaby, a czasem razem z dziadkiem i motyle. Pokazywał mi różne zioła i uczył, jak odróżnić pszenicę od żyta. Mówił o sprawach zwyczajnych, podstawowych, prostymi słowami. Z początku raziło mnie to trochę, ale zrozumiałem, że tu nie muszę nikogo udawać, o coś się starać, zdobywać i błagać. Tu po prostu się żyło. Prosto i zwyczajnie, bez książkowych ozdobników. Dziadek wcale nie przypominał bohaterów z moich książek, a jednak nie zamieniłbym go na żadnego z nich. Między nami zrodziła się specyficzna więź. Czułem to gdzieś wewnątrz siebie, dlatego z przyjemnością się udzielałem we wszelkich pracach, jakie mogłem dla nich wykonać. Od czasu do czasu pomagałem przynieść drewno z lasu, a później je porąbać. Robiłem „sprawunki” czyli po naszemu zakupy. Dziadek wiedział, kiedy na zakręcie pobliskiej szosy będą przejeżdżać samochody z węglem, więc szliśmy tam z torbami, znosząc później do domu to, co z nich się wysypało, a sypało się wiele, bo raz, że droga była typowo polska, swojska, dziurawa jak ser, a dwa – samochody wspólne, państwowe, do jeżdżenia nieuważnego akuratne. Szliśmy potem obładowani torbami z węglem, umorusani a po drodze przyjmowaliśmy ukłony najróżniejszych sąsiadów, ludzi różnego wieku, zawodów, których łączył wyraźny szacunek dla dziadka. Nigdy wcześniej ani nigdy już później nie widziałem takiej życzliwości i takiego szacunku, z jakimi spotykał się wtedy mój dziadek.

– To mój wnuk – powtarzał z wyczuwalną dumą dziadek.

– Jaki podobny do ojca – odpowiadali przeważnie, co wcale mi się nie podobało, ale z biegiem czasu oswoiłem się z częstym w takich wypadkach czochraniem po głowie.

Nie potrafiłem za to zbratać się z nielicznymi w okolicy młodzianami. Wydawało mi się, że są bardziej nieufni, niż ci w mieście. Później zrozumiałem, że to ja jestem inny. Nie potrafię ot tak po prostu od razu zagrać w piłkę, bo czekam na wcześniejszą bójkę, czyli wkupne do grupy. Stałem więc przed boiskiem i gapiłem się jak grają nie rozumiejąc, że tu nie trzeba wkupywać się do grupy, czekać na specjalne zaproszenie. Tu po prostu trzeba było wejść na boisko i grać. A ja stałem i stałem, ktoś tam mnie zawołał ale udawałem że tego nie widzę, ignorowałem ich, aż mecz się skończył i wszyscy poszli do domów. Na szczęście nie trwało to długo, bo pewnego dnia kilku z nich – wiedzionych ciekawością do nowego i w dodatku „miastowego” sami podeszło do mnie, podpatrując jak robię wyścigi w kapsle. Nie znali tego, więc chętnie im pokazałem co i jak, potem dałem kapsel z mojej ulubionej kolekcji i zaczęliśmy Wielki Wyścig Kapslowego Pokoju. Od następnego dnia to oni już za mną chodzili, polując na każdą okazję do zabawy.

Choć dziadek był na rencie, potrafił o siebie zadbać. Oprócz pracy na pozostałym z gospodarstwa polu, pomagał sąsiadom. Jednemu naprawił stodołę, drugiemu zreperował maszyny, trzeciemu pomógł w urzędzie. Z biegiem czasu zacząłem rozumieć, skąd taki szacunek ma u ludzi. Razem z nim malowałem płot u jednego gospodarza. Praca nie była ciężka, ale mnie się nudziło, więc – za zgodą gospodyni – poszedłem narwać sobie i pojeść wiśni o cudownym, dojrzałym smaku. Przy drzewie poznałem dwóch braci, mieszkających w tym gospodarstwie. Fajne chłopaki, życzliwe i serdeczne. Razem poszliśmy nad staw nałapać kijanek, gdzie wpadłem na pomysł, że można je usmażyć. Mieliśmy rozpuszczalnik, więc sprawa była prosta. Gdy tylko zaczęły się wędzić, zapobiegawczo pobiegłem naskarżyć na młodych wandali, do czego to oni mnie namawiają. Gdy wszedłem na ganek, w drzwiach pojawiła się dziewczyna. Zapomniałbym o niej, gdyby pewnego dnia dziadek, który wynalazł inną dorywczą pracę w tym gospodarstwie, nie przyniósł mi wiadomości, że dziewoja ta mnie widziała i chciałaby się ze mną spotkać, ponieważ mnie kocha. Jak można pokochać kogoś, gdy się go nie zna? – myślałem, lecz zaraz potem poddałem się ulotnym wyobrażeniom, przerywanym tęsknym odliczaniem godzin i pytaniem dziadka, czy na pewno tam jutro pójdziemy. Analizowałem zachowania książkowych bohaterów, ich sposób myślenia, sposoby podrywu. Myślałem nawet, czyby nie napisać jakiegoś wiersza, jak niektórzy moi bohaterowie, ale nic nie przychodziło mi do głowy, więc odgrzebałem z zakurzonej półki stary pamiętnik jednej z ciotek, w którym znalazłem wiele wzruszających wpisów, pasujących do sytuacji jak ulał. Czytałem je ze wzruszeniem, w myśli i na głos, snując się po domu jak duch. Myślami byłem już przy niej, mojej pierwszej miłości, patrzyliśmy sobie w oczy, marzyliśmy, pocałowałem ją... Z tych myśli nawet kilka razy się o coś potknąłem. Dziadkowie widzieli, co się dzieje i uśmiechali się pod nosem. Gdy wieczorem na moment zostawiłem gdzieś pamiętnik, ten wyparował, a po długich poszukiwaniach jego strzępy znalazłem w koszu na śmieci. Wiedziałem, że to babcia. Zapamiętałem jednak fragment wpisu o księżycu i oczach. Rozmyślając nad nim, zasnąłem.

Nadszedł ten dzień i spotkaliśmy się oko w oko. Nie musieliśmy wiele gadać, bo i żadne z nas nie wiedziało o czym, za to ja koniecznie chciałem jakoś jej zaszpanować i jedyne co przyszło mi do głowy, to zabawy z miasta. Raz po raz podsuwałem jej więc coraz to inne gry, podczas których mogliśmy biegać i kręcić się koło siebie. Gdy skończyliśmy jedną zabawę, proponowałem inną, by tylko trochę przed nią poszpanować. Poza nami na podwórku byli jej dwaj kuzyni, chłopaki od kijanek, więc za bardzo nie chciałem się z nimi kumać. Skakałem tylko przed nią. Musiałem wygrywać, pokazać, kim jestem i co znaczę. Jak bohater, który przy blasku księżyca pieje romantyczną nutą o oczach. Było we mnie tak silne pragnienie pokazania się, że nie zwróciłem zupełnie uwagi na to, że panna już ma dość ciągłej gonitwy, dla niej liczyło się samo spotkanie i nie musiałem nic robić, wystarczyłby spacerek, szmerek bajerek i już. Młodość mieszczańska ma jednak swoje prawa, więc rozłożyłem pawi ogon i chwaliłem się, i puszyłem, i pokazywałem tak długo i wiele, aż spadłem z jakiejś maszyny, na którą nie wiem, po co wlazłem i wtedy naprawdę głupio się uśmiechałem. Gwiazdki przed oczyma uświadomiły mi, że panna się nudzi, więc ją przeprosiłem na chwilę, by pomagać dziadkowi i więcej już tam nie wróciłem. Było mi naprawdę głupio. Za to z jej braćmi od kijanek się widziałem. Pożyczyli mi rower, na którym szalałem po krętych, polnych ścieżkach, od czasu do czasu ścigając się z przejeżdżającym niedaleko pociągiem. Bywało później, że jeździliśmy też razem po polnych drogach, zaliczając pachnący groszek, wiśnie, słonecznik i kukurydzę. A wszystko to na legalu, niegrodzone, w ilościach nie do przejedzenia. Pęd powietrza, wiraże, przestrzenie, owoce, warzywa, wolność, dziadkowie, którzy naprawdę kochają: czego jeszcze mógłbym pragnąć? Tu było wszystko, o czym mogłem marzyć, na czym mogło mi zależeć, gdzie chciałbym być. Chłonąłem więc widoki łanów zbóż i rozjechanych ślimaków. Zanurzałem się w słodkim smaku marchwi zerwanej prosto z pola. Mogłem jeść tyle, ile chciałem i kiedy chciałem. Leżałem pod jabłonią w sadzie i leniwie sięgałem po kolejne jabłko. Czy znasz takie klimaty? Bo jeśli nie, to wiele tracisz. Bo życie na wsi, tej prawdziwej polskiej wsi jest jak najprawdziwsza nasza wiara. Tu poznałem jej namacalny smak. Jako że w liście wykazałem się religijnością, dziadek wspólnie ze mną co wieczór mówił pacierz, a w niedziele zabierał mnie do kościoła. Była to stara, zabytkowa budowla w stylu jakiegoś rokoka, w której zawsze było coś do odkrycia. Nie było to trudne, bo dziadek zwykle zasypiał na kazaniu, podobnie jak w trakcie meczów piłkarskich, których zasady starałem się razem z nim jakoś zrozumieć ale przyznam że do dziś mam z tym problem.

Powoli mijał dzień za dniem. Magiczny, przyjaźnie znajomy, swojski, przewidywalnie piękny. A z każdym dniem i ja stawałem się inny. Czystszy, piękniejszy. W każdym dniu działo się coś nowego. W każdym czekali na mnie nowi koledzy. Pokazałem im nasze podwórkowe gry. Dziwnie szybko zgodzili się na zabawę w dzikich Indian. Nie ociągali się, nie testowali wcześniej moich osiągów. Po prostu, jakby nigdy nic, od razu przyjęli mnie do swojej grupy, w której każdy mógł mówić co chciał a moje zdanie naprawdę się liczyło. Kolejny dzień, kolejna przygoda. Niby nic wielkiego się nie działo, a jednak był to dla mnie czas wyjątkowy, odświętny. Nikt mnie nie bił, nie krzyczał na mnie. Mogłem się bawić, jak chciałem. Jadłem na czas i ile chciałem. Czytanie nikomu tu nie wadziło. Co najważniejsze byłem tu kimś, osobą z krwi i kości, której poświęcało się czas i której istnienie w tym akurat miejscu było uzasadnione. Okazało się, że gburowatość dziadka była pozorna. Większą zrzędą była babcia, wiecznie narzekająca na to, że poświęcił się pracy, z której sami ledwo wiązali koniec z końcem. Z rzadka tylko dziadek dawał jej jakąś stanowczą odpowiedź w rodzaju: „Zamilknij już kobieto!”. Był to człowiek, który nade wszystko cenił sobie rodzinny spokój. Przeważnie wykonywał swoje normalne, codzienne czynności. Więc ona marudziła – on jadł, marudziła – on szedł do toalety, gderała pod nosem – czytał gazetę. Tak się kochali. To było widać zwłaszcza po natężeniu tego gderania, gdy wracali do wspomnień.

– Łaził za mną i męczył, nachodził i nachodził, że miałam go dość – wspominała babcia. – Taka piękna byłam, nie chwaląc się, taka młoda i w ogóle. Podawała mu kawę, jak zwykle pytając, ile słodzi, na co niezmiennie odpowiadał, że tyle, co zawsze. Ona, że nigdy nie jest pewna, bo zawsze może zmienić zdanie, on jej na to, że jak raz powiedział, tak zdania nie zmienił i tak dalej, i tak dalej, słowo do słowa, każdego dnia powtarzali ten sam rytuał. Gdy zaś jej gderanie już za bardzo przybierało na sile, on podchodził i przytulał ją do siebie. Obowiązkowo dawała mu odpór, więc przytulał ją mocniej, aż po echwili miękła i tak przez chwilę stali objęci, delikatnie się kiwając, bez słowa celebrując sens życia. Taki ich obraz mam w pamięci i przywołuję, gdy dopada mnie zniechęcenie do życia, niewiara w to, że dwojgu zakochanych mogłoby się jednak udać, gdy widzę codzienne chamstwo na ulicy, przepychanki na chodniku, brak szacunku do starszych, zawiść rodaków, że sąsiadowi może się jednak udać. Widzę ich wtedy razem, objętych, tańczących swój spokojny taniec życia, w którym tak niewiele potrzeba a wszystko co ważne jest na wyciągnięcie ręki. Wiele się od nich nauczyłem, choć wtedy o tym jeszcze nie wiedziałem. Chłonąłem ich świat wszystkimi porami skóry. Nie tylko zobaczyłem, że w tym wieku można się jeszcze kochać, ale że w ogóle można się kochać po ślubie a do tego można też naprawdę kochać i szanować Boga i ludzi.

Dziadek sączył we mnie miłość do przyrody. Robił to bardzo umiejętnie, a to pokazując jakieś zwierzątko, które później obserwowaliśmy, a to rozcierając kłos i objaśniając dalsze losy ziaren, z których powstaje taki a taki, dobry czy niedobry chlebuś.

– Każdy ma swoje miejsce na ziemi – mówił rzeczy dla mnie nieogarnione. – Musimy tylko uważnie się jej przyglądać, a wiele nas nauczy. Kiedy odlecieć jak od problemu jak ptak na zimę a kiedy jak byk stawić mu czoło. Choć nasze wybory wydają się przypadkowe, jeśli wkładamy w nie serce, wydają dobre owoce. Jesteśmy jak nasiona dmuchawca, porwane nagle i niesione przez przez wiatr, nie wiadomo jak i gdzie. Możemy trafić na żyzną glebę i dobre warunki do wzrostu, a możemy trafić na skałę. Mimo to trzeba żyć tak, by się potem nie wstydzić. Samego siebie synek się nie wstydzić. Dobrze jest modlić się, podglądać starszych, bo oni wiele już przeżyli i uważać na komunistów, bo zawsze spadną na cztery łapy, i w ogóle uczyć się, jak nie w szkole, to fachu dobrego, i z ludźmi dobrze żyć, bo szkoda czasu na waśnie. Sączył mi w ucho mądrości te umiejętnie, spokojnie, jak gdyby od niechcenia, tak że sam nie wiem kiedy, wołałem dziadka, by pokazać nową roślinę czy zapytać o dzieje kolejnego sąsiada, który mu się kłaniał. To były bardzo ciekawe opowieści, bo dziadek nie miał zwyczaju mówić źle o kimkolwiek. Mijaliśmy więc pijaka, a on opowiadał, że to porządny chłop, mechanik, tylko nie wyszło mu z żoną. Trafiliśmy na nieuprzejmą ekspedientkę w sklepie, a on pobłogosławił jej mówiąc, że każde zło można i trzeba w ten sposób odwracać. Bo każde zło tylko dobrem zwalczyć można. Tak, widział w ludziach dobre cechy, jak moja Polyanna. Tyle że to się działo naprawdę! W dodatku ludzie mu odpłacali podobnym, kłaniając się szczerze, przystając, zagadując i chętnie wciągając do rozmowy.

Sam nie wiem, kiedy minęły wakacje i pora była wracać do rzeczywistości. Tyle, że bardziej rzeczywisty wydawał mi się ten świat, więc płakałem jak bóbr, nie wstydząc się tych łez, bo tu mogłem być dzieckiem. Widziałem, że dziadek, ale i babcia, też mieli łzy w oczach, zwłaszcza gdy wsiadałem do pociągu. Ale wiedziałem też, że wiatr dalej mnie niesie i niegdy nie wiadomo, co za dalekim horyzontem zdarzeń. Najbliższą przyszłość mogłem przewidzieć. Stary i jego świat. Nie mój. Milczałem całą drogę, starając się o tym nie myśleć. W końcu postanowiłem, że już nigdy się nie odezwę, do nikogo, aż trafię na moją planetę.

Szybko zmieniłem zdanie. Już na dworcu stary przywrócił mnie ziemi, wywracając cały mój majdan do góry nogami.

– Gdzie schowałeś forsę, szczeniaku! – groził i bił po głowie, gdy ze łzami w oczach twierdziłem, że dali tylko jedzenie. Poza kilkoma drobnymi nie znalazł zaskórniaków, które w porę schowałem pod wkładkę w bucie. Wakacje się jednak skończyły.

– Nigdy już tam nie pojedziesz, gówniarzu – odpowiedział stary, gdy powtórzyłem zaproszenie na następną kanikułę. Wiedziałem, że zrobiłem błąd, nie zrzuciłem do końca wiejskich łaszków, śmierdziałem – jak stwierdził – cały pierdoloną wiochą, zapyziałym gównem, którym zresztą jestem ale on już zrobi ze mną porządek, poukłada mi znowu klepki w głowie, wybije fanaberie i te wszystkie książkowe głupoty, którymi śmierdzę... Co mogłem wtedy do niego czuć? Co czuje zaszczute zwierzę? Czy byłeś w takiej sytuacji? Czy własny ojciec odrzucał cię od siebie? We wszystkim co i jak mówił nie było troski o mnie, o to, że jestem w domu, że wrócił syn z wakacji. Była niechęć, że musiał po mnie wyjechać na dworzec, nienawiść, której nie potrafiłem ogarnąć i zawód, że nie mam kasy. Odświeżony wioską, prawdziwym życiem, nie potrafiłem tego wszystkiego wówczas nazwać, ale czułem to gdzieś w środku, we wnętrzu i wiedziałem, że moje życie tak wcale nie musiało wyglądać. Ale tak wyglądało. To jednak było moje życie. Prawda, z którą musiałem się zmierzyć ponownie. Popychany szturchańcami przez starego, wracałem do blokowiska, mojego świata, w którym nikogo tak naprawdę nie obchodziło moje istnienie. Starzy nigdy się nie martwili, że jestem, zwykle w ogóle ich to nie obchodziło a to, że wracałem później, było zwykle okazją do szturchańców. Wiedziałem, że w normalnych domach jest inaczej, że rodzice martwią się o swoje dzieci i zawsze pytają, kiedy przyjdą. Tu było inaczej, matka zwykle mówiła: „O, już wróciłeś?”. Jakby nie wiedziała, że wyszedłem wczoraj. Czasem zmieniała zdanie, szczególnie gdy wróciłem z łupem w postaci ukradzionych na jakimś polu warzyw czy innego dobra, które dało się przełożyć na jedzenie, zamienić na alkohol. Powoli wracałem do normalności. Realnej, namacalnej. Zresztą, może i inni mieli inaczej, ale moje miejsce było tu, w TYM domu. Pamiętając o wędrówkach po polach na wsi, później od czasu do czasu wyruszałem z wielką torbą na pola za miastem. Zwykle wieczorami, by w ciemności wygrzebać z ziemi co się da: ziemniaki, cebulę, marchewkę – wszystko to, co można było zjeść. Choć sezon na warzywa szybko się kończył a i sama wyprawa nie była łatwa, pozwalało nam to z bratem jakoś przetrwać.

Póki co z dziadkowej krainy obfitości wróciłem do rzemienia i znajomego głodu. Skrzętnie ukryte pieniądze pomogły jednak mi i bratu przetrwać prawie trzy miesiące. Postanowiłem, że gdy tylko się usamodzielnię, stać mnie będzie nie tylko na flaki czy pierogi w barze. Miałem dość ciągłego: „Ostrożnie z tym jedzeniem, ile wy możecie jeść gówniarze, o, już do wodopoju lecą, to ma starczyć na tydzień! Przecież dopiero co żarłeś!”. Jakoś tak jest rzeczywiście, że im mniej było jedzenia, tym większy dopisywał nam apetyt. Tak było i tym razem. Głód zaczął nam znowu doskwierać, gdy apetyt na przynoszone od sąsiadek babskie pisma wyzwolił w mamie iskrę przedsiębiorczości. W jednym z artykułów przeczytała, że w ramach pomocy dla naszego kraju mieszkańcy zagranicy, głównie Holendrzy i Anglicy, przesyłają dla naszych biednych rodzin paczki. To trzeba było wykorzystać. Tym bardziej, że jedna z gazet (naiwni) zamieściła angielski adres. Mama pokazała, co potrafi. Napisała piękny, wzruszający list o tym, jak źle nam się dzieje, że brak ojca spowodował naszą nędzę, że trudno wychowywać dzieci, ale pomaga nam religia i w dobrej wierze prosimy o dowolne wsparcie…

Paczka była niezwykłym wydarzeniem. Duża, mocno związana i porządnie opieczętowana przez naszych cenzorów. Po raz pierwszy zobaczyliśmy, że czekolada może być też w puszkach i że można ją pić. Dla mnie przypadł wspaniały dres. To nic, że za duży, przecież za kilka lat będzie jak znalazł. Poza tym zachwycaliśmy się tymi wszystkimi ciasteczkami, cukiereczkami, środkami do nie wiadomo czego. To było coś. Prawdziwy Zachód. Oryginalne, pachnące zachodem cudeńka szybko zwabiły sąsiadów i dawno zapomnianych kompanów. Każdy coś przynosił, ale i dostawał coś w zamian: a to ciasteczko, a to bluzeczkę, cukiereczki czy coś niewiadomego użytku. Narosłe wśród pijackich oparów wizje ciągnących paczek z zachodu przyciągały kolejnych gości. Przez pewien czas dzień zaczynał się tak samo: powitanie, wyciągnięcie flaszki przez gościa, ciągle zmieniana opowieść o historii paczki, pokazanie łupu, przepijanie, opijanie i zalewanie, radość z otrzymanego gadżetu, dalsza wódeczka, próba dalszego wyciągnięcia łupów, powrót do domów i wśródrodzinne degustowanie. Niestety, powoli zawartość paczki znikała, tak jak pewnego dnia zniknął mój ukochany dres, a potem i część naszych zabawek. Mocno zmotywowana własną zaradnością mama zapragnęła szybko działać i wspólnie z nami wysmażyła pełen wdzięczności list, z dyskretną wzmianką, jak to wszystko ucieszyło naszych biednych krewnych, z którymi się po chrześcijańsku podzieliliśmy. W dużej paczce była również mała paczuszka ciasteczek, zrobionych przez jakąś pobożną niewiastę, która nieopacznie zostawiła też swój adres. W naszej do niej odpowiedzi wyraziliśmy swój zachwyt nad ich nieziemskim wprost smakiem i aromatem, dziękując, dziękując, dyskretnie prosząc i jeszcze raz dziękując. Poza tym fama o cudownym zdarzeniu miała i inne dobre strony. Oto mama zdobyła gdzieś kolejne adresy, w tym do jakiejś holenderskiej organizacji, która pomagała polskim dzieciom. Własnoręcznie, pod czujnym okiem mamy, razem z bratem, pisaliśmy jak nam smutno i źle w szarym, zniewolonym kraju, ale że się nie martwimy, bo jesteśmy skromnymi, uczciwymi ludźmi, a takich przecież czeka nagroda w niebie.

Najpierw przyszła jedna holenderska paczka, ale zaraz potem druga, z kolejną porcją angielskich ciasteczek. I list, w którym pani, z pochodzenia Polka, mieszkająca od lat w kraju wiatraków, napisała o ewentualnym spotkaniu podczas jej kolejnej wizyty w kraju. Paczki znowu pozwoliły nam jakiś czas przetrwać, a do spotkania umiejętnie się przygotowaliśmy. Po wielkim sprzątaniu w domu, biednie, ale uczciwie, zaczęliśmy go urządzać. Na ścianie zawisł święty obrazek, a na stole nasze zeszyty pilnie uczących się uczniów. Uzgodniliśmy z sąsiadami, by czasem przypadkiem do nas we wskazanym czasie bez zawęszenia nie zawitali i próbowaliśmy jakoś dogadać się z wszędobylskimi karaluchami. Gdy nadszedł ten moment, na parking zajechał prawdziwy jeep. Od razu pomyślałem, że jak dorosnę, to tylko ten i żaden inny. Wyszła z niego elegancka pani w towarzystwie dwóch dźwiganych przez facetów paczek od których zaparło nam dech w piersiach a wiszącym w oknach sąsiadom powypadały szczęki. Po czułym, łzawym przywitaniu, wypiciu pożyczonej herbaty i obejrzeniu naszych wzorowych zeszytów, pani zaprowadziła mnie i brata do auta, skąd pomogliśmy jej przynieść dodatkowy skarb w postaci dwóch worków z ciuchami. To był święty dzień. Pani ustawiła nas z bratem pod obdrapanym murem bloku i pod okiem całego szeregu ciekawskich sąsiadów zrobiła zdjęcie. Mówiła, że to dla ludzi, by im pokazać, jak żyją dzieci, że trzeba pomagać i w ogóle. Gdy wyjechali, pobiegłem po starego do sąsiada, że może już przyjść a wraz z nim zjawiła się cała rodzina sąsiadów, stając pod ścianą z przechodnią butelką wódki i tylko oczy im błyszczały z podniecenia, co może być w tych paczkach. O tak, pani od paczek dała wtedy solidną strawę dla moich marzeń o lepszym świecie, Zachodzie, jedzeniu i ładnych opakowaniach. Teraz wszędzie tego pełno, tych zachodnich ciuchów z lumpeksów, batoników, ciasteczek, zabaweczek i pierdółek, ale tedy, za komuny takie rzeczy widziało się u kogoś, kto miał przysłowiowego wujka w Ameryce albo komu udało się na chwilę wyjechać do RFN-u. Ale wtedy czułem się jak po wizycie wspaniałego Świętego Mikołaja. Wiedziałem już na pewno, że będę pomagał ludziom, obdarowywał ich tym, czego im potrzeba i uważał, by nie dać się oszukać.

Tym razem stary pokazał ludzką twarz. Mogliśmy wspólnie rozpakować prezenty i cieszyć się każdą pierdołką. Radości było co niemiara, tym bardziej że mieliśmy extra ciuchy, w których mogliśmy pokazać się w budzie. Jednak jak to w życiu bywa, ludzka zawiść nie zna granic. Kilka donosów spowodowało naszą wycieczkę na komisariat, gdzie w osobnym gabinecie przyjęła nas policyjna pedagog. Po serii pytań nastąpiło sprawdzenie zeszytów, nasze wypłakanie, bajerowanie i zapewnienie, że kochamy ojczyznę i jest nam dobrze a paczki to po prostu zwykły odruch ludzi dobrej woli, bo przecież znikąd pomocy... Pani chwyciła za telefon i przy nas dała wycisk słuchawce, kogo to jej podsyłają do cholery, przecież to normalni ludzie i że wstyd, że wstrętni kapitaliści nam pomagają, a opieka co do cholery robi i że natychmiast pomóc, i pogadać z kapusiem. Z wielkiego strachu przeszliśmy do uczucia spokoju w postaci ewentualnych pleców tej pani, dzięki której jeszcze tego samego dnia dostaliśmy bony na odzież w pewnym miejscu, o którym mieliśmy nie rozpowiadać a które okazało się... piwnicą pod przykościelną plebanią. Z rozmowy mamy z prowadzącą to panią okazało się też, że nasze kochane państwo od dawna magazynuje odzież z Zachodu, przesyłaną dla najuboższych i że przy znajomości tematu oraz dobrych układach można na nią dostać nawet bony, na czym niektórzy lokalni działacze partyjni robili świetny interes. Paczki to było coś, ale magazyn z ciuchami to był prawdziwy skarbiec! Mogliśmy wybierać, przebierać i wysępić to, co nam się tylko podobało. Warunek był prosty: możemy brać tyle, ile na siebie włożymy plus jedna torba na zmianę. Jak każdy, wciągnąłem na siebie ze trzy pary spodni, kilka bluzek, majtek, na górę ze dwie podkoszulki, dwa szaliki, ortalion i sam dobrze nie pamiętam, co tam jeszcze. Po prostu byliśmy jak zaczarowani, niczym Ali Baba w swoim sezamie. Tylu spodni, bluzek, kurtek, butów i innych rzeczy nigdy nie widziałem w żadnym sklepie. Na koniec wybrałem sobie wspaniałą czapkę uszatkę i jeszcze kilka innych ciuchów do torby, których nie pamiętam, bo szybko starzy podzielili się nimi z bardziej potrzebującymi kompanami.

Pamiętam za to dobrze koniec wspaniałej epoki paczkowej. Zgodnie z zapowiedzią przyjazdu „przy okazji”, pewnego dnia pani z jeepa niespodziewanie nas odwiedziła, jadąc po drodze do jakiegoś polskiego ośrodka z darami. Gdy do nas zapukała, mamy nie było, a stary pił z sąsiadką. Właściwie poza początkowym: „Wlaz kurwa, co stuka”, podczas spotkania mało się odzywał, ale wzrok kobiety wyraził wszystko to, co tylko może wyrazić spojrzenie oszukanego człowieka. Pijane, szemrane towarzystwo, puste miejsce po obrazku, pasące się karaluchy, pety, odór alkoholu… Na wieść o tej klęsce matka piła i piła, aż celowo przepiła adres paczkowych darczyńców naszym sąsiadom. Jednak pomysł został mi zaszczepiony. Skumałem się z kilkoma kolegami, którzy wysyłali listy do różnych firm zachodnich z prośbą o przesłanie czegokolwiek. Przeważnie były to adresy lipne, ale bywały i dobre, wówczas można było liczyć na prospekty z najnowszymi markami samochodów, a nawet długopis czy naklejki. Wiele zależało od odpowiednio sformułowanego listu, oczywiście w należytym języku. Najlepiej, aby był zwięzły i treściwy, a przede wszystkim po angielsku, żeby można go było słać w różne części świata. Za odpowiedni haracz z paczek zdobyłem taki list i sporo adresów. W większości były lipne, ale z kilku miejsc przyszły jakieś materiały, przeważnie prospekty. Nie zniechęciło mnie to jednak, bo w każdym z nich były inne adresy. W ten sposób po jakimś czasie wyciągnąłem ze skrzynki paczuszkę z prawdziwym skarbem – całą masą naklejek samochodowych – czymś praktycznie nie do kupienia.

Handlowałem nimi za puszki i kasę. Miałem swój cel, bowiem pewnego dnia, wśród coraz to nowych kompanów starych do wypitki, zawitał do nas milicjant po szkole muzycznej. Przyniósł ze sobą gitarę i tak zagrał, że leżałem i kwiczałem z wrażenia. To było coś. Moim marzeniem stała się gitara. Uświadomiłem sobie, że nie od parady wytapetowałem ścianę plakatami idoli. Miałem przecież talent muzyczny. Już dawno powiedziała mi o tym nauczycielka muzyki. Facet pożyczył mi gitarę na kilka dni, pokazał kilka chwytów i rozrysował je na kartce. Gdy wrócił, dał starym kolejny powód do kpin, zachwalając mój zaniedbany talent. Znowu zacząłem marzyć o lepszym życiu. Marzyła mi się ta gitara i na nią zbierałem kasę. Handlowałem naklejkami, prospektami i długopisami podczas miejskiego festynu, a w sezonie przerzuciłem się na grzyby. Był wysyp, więc codziennie stałem przed pierwszym w mieście samem – zalążkiem przyszłych marketów. Najczęściej kupowały je babcie – smakoszki, które same nie mogły iść do lasu. Byłem miły i słodki, więc nabrały do mnie zaufania, przyprowadzając swoje koleżanki. W ten sposób dość szybko zebrałem potrzebną sumę na tanią gitarę, wypatrzoną w sklepie papierniczym. Gdy już miałem po nią iść, serce mi jednak zadrżało. Wiedziałem, że gdy tylko przyniosę ją do domu, każą mi ją jeść, więc przeważył wariant dobrego syna i za pieniądze kupiłem dla wszystkich jedzenie. Potem musiałem czmychać, bo zaczęli skomleć o winie.

Tak, byłem dobrym synem. Może uczniem średniego kalibru, ale zachowanie potrafiłem zawsze wyrobić sobie nienaganne. Wszystko to dzięki szkolnemu woźnemu, z którym miałem dobry układ, dzięki czemu wpisywał mi godziny społeczne. Te godziny później szkolnym zwyczajem zamieniały się w wyższą ocenę z zachowania, niwelując ewentualne grzeszki w rodzaju uwagi za macanie koleżanki czy pocięcie nożyczkami nowych spodni koledze. Zrobiłem się maniakiem tych godzin. Do tego stopnia, że potrafiłem przyjść w sobotę i samemu uporządkować przydzielony klasie teren. Samej szkoły nie lubiłem. Szczególnie od czasu, gdy przy całej klasie musiałem się przyznać, że mama pracuje jako sprzątaczka. Rodzice innych dzieci byli strażakami, nauczycielami, pracowali w biurach, „a twoja mama może mi posprzątać”, za co obrywali po nosie albo sam ryłem nosem ziemię, przyciśnięty kolanem silniejszego. Za to miałem darmowe obiady, załatwione przez szkolną panią pedagog zaraz po ty, gdy próbowała odwiedzić moją rodzinę i zapytać o powód braku jakiegokolwiek zainteresowania dzieckiem. Pamiętam jak uciekała w popłochu po słowach starego: „A ty tu kurwa czego?!”. Na początku wstydziłem się jeść do końca. Widziałem, że w dobrym tonie jest zostawić trochę na talerzu. Później jednak nauczyłem się domagać dokładki i umiejętnie chować kromki chleba pod koszulę i po kieszeniach. Dzieliłem się nimi później z bratem, a było i tak, że ja wyciągałem z rękawa chleb, a on jakiś pasztet czy inne dobro, które pozwalało nam przetrwać głodne wieczory. Myślę, że to szkolne jedzenie uratowało mi wtedy życie.

Możliwość zjedzenia słodziła mi docinki niektórych nauczycieli, szczególnie Wrednej od matematyki. Pewnego dnia wzięła mnie do tablicy i śmiała się ze mnie, z podartych spodni, starego swetra, moich długich włosów.

– Wyglądasz jak małpa, zobaczcie, małpa – syczała, zwracając się do klasy. Zwykle po kilku jej docinkach następowało dalsze mruczenie, gdy z wlepionym we mnie wzrokiem bazyliszka powtarzała monotonnie o tym, że uczyć się można wszędzie, że warunki to nie wszystko, bo są świetlice szkolne, bo opieka bardzo dba o darmozjadów i wiele innych rzeczy, które sprawiały, że nie lubiliśmy się z matematyką. Myślałem, że może rzeczywiście jestem głąbem i nieukiem, ale przez kilka miesięcy mieliśmy zastępstwo na matmie. Nowa, młoda nauczycielka nie beształa mnie przy tablicy i okazało się, że bez problemu stać mnie na czwórki, a nawet piątki. Marzenia o świetnej ocenie rozwiała jednak Wredna. Gdy tylko wróciła, zaraz wezwała mnie do tablicy i solidnie dała wycisk, bo „jak można rozwiązywać w ten sposób zadania?”. „My tu uczymy normalnych sposobów, a że wynik się zgadza, to nie wszystko”. Stwierdziła, że musi ze mną zrobić porządek tym większy, że rodzice w ogóle się mną nie interesują, bo przecież są jacy są i ani razu nie byli na wywiadówce. I robiła. Systematycznie ośmieszając i poniżając, aż szybko zapragnąłem po prostu zdać z matmy, co w końcu mi się udało, choć nie bez pomocy mojej wychowawczyni, nauczycielki od muzyki.

Niska ocena z matmy sprawiła, że nie przyjęli mnie do technikum. Co prawda egzaminy zdałem, i to nawet nieźle, ale było wielu kandydatów, a ocena z matmy najważniejsza. Więc pozostała mi tylko zawodówka. Szkoła górnicza, do której chodził mój brat i większość chłopaków z osiedla. Nie było to takie złe. Za praktyki nam płacili, do tego dodatki na Barbórkę i święta. Wreszcie miałem własny, stały dochód. Poza tym znowu udało mi się załatwić darmowe obiady w internacie. Zacząłem chować swą dumę w kieszeń i potrafiłem o to poprosić szkolną pedagog. Nowa wychowawczyni załatwiła mi też zapomogę, za którą mogłem kupić książki i zeszyty, a po drugim roku na jakiś czas mogłem zamieszkać w internacie. To był wspaniały czas. Spokojny, syty, bez stresu poza kilkoma kocówami dla kotów i nielicznymi nocnymi imprezami, w których brałem udział. W reszcie imprez brać udziału mi się nie chciało. Miałem ich wystarczająco wiele w domu a tu chciałem po prostu odpocząć. Wyspać się. Najeść. Odrobić lekcje. Pogadać na spokojnie z kumplami. Czasem wypić piwko, zajarać szluga. Czasem zaszyć się w swoim kącie i spokojnie poczytać. Ale to wszystko u siebie, w kręgu kumpli, z którymi szybko się dogadałem. Można powiedzieć, że żyłem tam jak w raju. Niestety, wraz z nową dyrekcją weszła nowa szkolna rzeczywistość i jako mieszkaniec tego miasta musiałem wrócić spać do domu. Do blokowiska, starego i realnych karaluchów pod poduszką.

Jednak byłem już inny, z zapasem całej masy przeczytanych książek, z głową nabitą wyczytanymi ideałami i nieostrą wizją bohatera, który zmienia rzeczywistość. Do tego miałem wreszcie swoją kasę, która pozwalała mi przetrwać. Byłem więc pewien, wierzyłem, że tym razem dam radę. Przetrwam to wszystko i później, po szkole polecę dalej z wiatrem, szukając odpowiedniej gleby, na której będę mógł wzrosnąć. Jednak pierwsza nocna libacja w rodzinnym kręgu meneli była jak zimny prysznic. Dotarło do mnie, że właśnie z kręgu marzeń wróciłem do normalności. Normalności, w której życie nie rozpieszcza. Do karaluchów i nawracających bólów głowy. Kurew, chlania i beznadziei.

– Ty, uczony, kurwa, śmieci wyniosłeś?! – w tej mojej uczoności stary miał kolejny pretekst do znęcania się. – Taki mądrala a taki głupi ten twój synalek, to przez to, że się z nim cackałaś – wyżywał się też częściej na mamie.

Kontrast był przytłaczający. Co innego bywać w domu, a co innego w nim mieszkać. Moja psychika musiała jakoś to odchorować. Chorowałem więc i dostawałem za byle co. Bywało i tak, że dziwna choroba trzymała mnie kilka dni. Często dopadała w najmniej przyjemnych momentach, a już zwyczajowo na święta. Wówczas przeważnie leżałem kilka dni praktycznie bez ruchu, z bólem żołądka i głowy. Raziło mnie światło, więc po kolejnych besztaniach, widząc że znowu mnie bierze, zostawiali mnie w spokoju, dając skórkę chleba do ssania i od czasu do czasu gorzką herbatę, bo całą resztę zwracałem. Nikt nie wiedział, co mi jest i dlaczego. Nikt też nie pomyślał, by iść ze mną do lekarza. Przychodziło to nagle i nagle ustawało. Stary kiedyś próbował wybić mi to udawanie z głowy, ale szybko się przekonał, że rzeczywiście coś mi jest i zrobił z tego kolejny argument na moje chuchrowanie, mięczakowanie i niedawanie sobie rady w życiu. Często leżałem długie godziny w odrętwieniu, oglądając dziwne połączenia kolorów, jakie rysowały się na ścianie. Bywało i tak, że myślami przenosiłem się na obce, często bardzo odległe planety, gdzie widziałem ich dziwnych mieszkańców. Zazwyczaj były to istoty bezcielesne, rozmawiające ze mą bezgłośnie i choć wiedziałem, że to tylko moja wyobraźnia, często po tych spotkaniach przechodziły mnie dreszcze, a serce przepełniała miłość. Wracałem do moich książkowych bohaterów i niekupionej gitary. Rozmawiałem z dziadkiem i spokojnie przyglądałem się wędrującym w zakamarkach prusakom. Gdzieś w środku modliłem się.

Powrót do domu, z którego przecież daleko nie uciekłem i spowodowane tym nasilenie mojej niemocy, stały się przyczyną częstych absencji w szkole. O to jednak się nie martwiłem. Wiedziałem, że z nauką sobie poradzę, byłem przecież jednym z najlepszych, dzięki czemu zawsze na koniec roku mogłem liczyć na kopertę z nagrodą pieniężną, które wręczał szef zakładów opiekujących się moją klasą. Martwiłem się czym innym. Opieka przestała nam opłacać prąd i od dawna korzystaliśmy ze świeczek. Gazu, a co za tym idzie ciepłej wody z junkersa i ciepłego obiadu nie mieliśmy już dużo wcześniej. Trzeba było bardzo uważać idąc do kuchni, bo to był rejon karaluchów. Sprowadzało się ich do nas coraz więcej. Całe rodziny różnych odmian: od małych, lekko gryzących prusaków po ciężki kaliber czarnych, wielkich jak chrząszcze „czołgów”, których rozdeptanie zostawiało sporą plamę na podłodze. Nie pomogało nasze na nich polowanie, bo na miejsce jednego zdeptanego, pojawiało się natychmiast kilka innych. Nie pomógł również przyniesiony za namową jednego z sąsiadów jeż, który na trzeci dzień przegrał nierówną walkę i sam był jedzony przez to robactwo. Walka wydawała się z góry przegrana. Najgorsza siara była wówczas, gdy w szkole uciekały mi te stwory z teczki, w momencie wyciągania śniadania, rozłażąc się po całej klasie. Od tego czasu zacząłem unikać odwiedzania kumpli z internatu, kumpli z bloku i innych miejsc, gdzie czasem bywałem. Po prostu bałem się, że nagle, w środku rozmowy z kieszeni wyjdzie mi to robactwo. Zacząłem być odludkiem. Zacząłem częściej chorować i więcej myśleć o życiu. Aż pewnego dnia, leżąc w gorączce zrozumiałem, że mój stary sam upodobnił się do karalucha. Te same zmyślne, wietrzące interes oczka, wyciągnięty ryjek, ten sam ciężki do życia pancerz, małe nóżki i dominacja nad samicą. Pasożyt największy ze wszystkich mi znanych. Okaz nocnego życia. Zrozumiałem wtedy też, że jest to okaz niezniszczalny. Przetrwa wszystko, dostosowując się do każdych warunków. Również mama się zmieniała. Nie była już tą samą, szarą myszką, ale z czasem jej język stał się odporny na wszelkie żaby, a twarz zaczęła przypominać stary pergamin, na którym alchemik zapisał swój tajny wzór. Jej przeszuszona skóra w nocy świeciła bladoniebiesko, wypuszczając na wolność nadmiar radioaktywnych oparów po wypitych w ciągu dniach wynalazkach. I tak siedzieli po nocach przy świetle świecy, zbierając się u brzegu starego stołu jak u wodopoju wraz z kolejnymi żulami z okolicy. A ich powłoki stawały się coraz bardziej chitynowe, kosmate, czułki ruszały się w dół i w górę, rzucając groźne cienie na ściany, wtapiając się w nie, rozciagając na sufit, okna, wypełniając każdą szparę przez którą mogło by wniknąć światło. Zresztą to rodzinne nazywanie i nas z bratem dotknęło. Pewnego dnia, gdy po cichu chcieliśmy się przemknąć do kuchni, by zdobyć coś do jedzenia, zobaczył nas stary i krzyknął: „O, zobacz, szczury już wypełzły, zobacz jak czmychają, cholerne gryzonie!”.

Żeby zapamiętać swoją nazwę, mówił tak o nas przy kompanach i wspólnych znajomych, a czasem też w obecności naszych kolegów. Z biegiem czasu przezwisko to do nas przylgnęło, szczególnie do mnie, bo brat później zyskał inne, nadane w pierdlu przez dilerską brać. Uzyskanie szczurzego przydomka zbiegło się w czasie z naszym buntem, gdy po raz pierwszy wspólnie z bratem dokonaliśmy skutecznej obrony przed starym. Zdumienie w jego oczach było bezgraniczne, gdy brat chwycił jego rękę z rzemieniem, a ja, patrząc mu w oczy, stwierdziłem, że jeśli jeszcze raz podniesie na nas rękę, to to i owo, kurwa mać. I na tyle to i owo musiało do niego dotrzeć, że póki co dał sobie z nami spokój. Wolał nie ryzykować. Nie oznacza to, że w ogóle zrezygnował z bicia. O nie, to przecież było dla niego jak oddychanie. Co jakiś czas musiałem powtarzać te słowa, bo swoją porażkę chciał powetować na mamie. A co mnie zdziwiło, wbrew pozorom ona sama nie była z nas dumna. Po pierwszym razie zaszyli się później ze starym w jakimś kącie i zapijali robaka, coś tam szepcząc, a później na długo wyszli. Stary jeszcze nie raz próbował zdobyć utraconą pozycję, zresztą uciekając się do różnych metod. Pewnego razu zapukał do drzwi i poprosił, bym na chwilę z nim wyszedł. Coś mnie powstrzymało i zerknąłem za załom korytarza. Stało tam kilku jego kompanów, żuli gotowych, by dać mi lekcję. Od tej pory starałem się bardziej uważać, a że nauczyłem się pić, przepiłem do kilku jego kumpli, na jakiś czas kupując ich względną lojalność.

Od czasu buntu zaczęli chować przed nami i tak nieliczne resztki jedzenia, więc musieliśmy wykazać się większą przedsiębiorczością. Kasa ze szkoły nie wystarczała, za to przydała się piwniczna praktyka. Zwłaszcza w robocie na ryneczkach, skąd przeważnie udawało się zdobyć trochę jedzenia albo kilka fantów, które można było za nie wymienić. Przez jakiś czas żyliśmy z ruskich, którzy zaczęli do nas tłumnie przyjeżdżać, ale zjawiła się konkurencja innych band, a potem prawdziwych mafiosów zza Buga, z którymi nie było żartów. Mój świat chmurzył się coraz bardziej. Czułem gdzieś pod skórą jakiś schyłek, koniec etapu i związany z nim lęk. Runęły mury politycznych systemów na świecie, pojawiały się nowe możliwości ale nie czułem z tego powodu nadmiernej euforii. Komunista czy kapitalista, karaluch zostaje karaluchem i widząc co się wokół dzieje, ten nagły zwrot za kasą, zacząłem się obawiać o to, czy wygra w nas człowiek, czy zostanie karaluch. Bałem się pomimo tego, że umacniałem swoją wiarę i karmiłem się różnymi książkowymi odmianami Polyanny. Resztę bohaterów postanowiłem zostawić na później, bo jak tu myśleć o zdobywaniu świata, gdy w brzuchu burczy. Do sąsiadki już nie chodziłem, bo starzy pożyczyli od niej po raz któryś kasę na wieczne nieoddanie i było mi wstyd. Zresztą może bym i zaszedł, ale to jej spojrzenie i słowa, że już dorosłem, że urodziwy ze mnie młodzieniec… Czas więc mijał mi inaczej niż zwykle, ale jak zawsze praktykowałem przetrwanie. Poznałem już większość tych, których warto znać, gdy korzysta się z ulicy. Najgorsi byli handlarze narkotykami, ale nie leszcze, tylko ci średniego szczebla. W każdej chwili gotowi zrobić wszystko dla kasy. Miałem głowę nabitą fragmentami książek, znałem ten światek od podszewki i wiedziałem, jakie to kurestwo. Patrzyłem, jak każego dnia stają pod bazarem, sprzedając działki młodym gnojkom, którzy potem pójdą z tym do szkoły. Widziałem, jak dają prochy młodym dziewczynom, które wieczorem będą wykorzystywane. Wkurwaiło mnie to wszystko. Mierziło. Kierując się raz po raz przepływającymi przez mój umysł szlachetnymi ideami myślałem, że kiedyś się porządnie wkurwię i ich wszystkich sczyszczę. Jak filmowy taksówkarz, uratuję te biedne dziewczyny, którymi się posługiwali i wysługiwali. Szkoda mi było na nich słów. Pewnie to właśnie nienawiść do tych trolli kazała mi powstrzymać się przed handlem prochami. Choć wielu kolegów w to weszło. Z biegiem czasu okazało się, że połowa z nich sama się uzależniła, poza tym coraz bardziej przerażała mnie Polska rzeczywistość, gdzie po działkę przychodzili młode gnojki, smarkacze, głównie ze średniaka lub z ostatnich klas szkoły podstawowej. Składali się na porcję, za resztę kasy kupując taniego jabola i klej. Sam kiedyś wąchałem. Była niezła jazda, ale wiedziałem, że to jest gówno. Oni niuchali na maksa, a potem włóczyli się byle gdzie. Śmiech mnie ogarniał, gdy w mediach widziałem ostrzeżenia i akcje przeciwko narkotykom, podczas gdy na praktycznie każdym osiedlu była jakaś melina, nie wspominając też o gromadzie agresywnych łepków, sępiących u kogo się da.

Tak, czułem jakiś zmierzch, tylko nie wiedziałem jeszcze jaki. Kończyłem zawodówkę i chciałem iść do technikum, tylko za co? Wiedziałem, że gdy to zrobię, umrę z głodu. Musiałem szukać pracy, i to szybko. Karaluchów było wokół coraz więcej, podobnie jak systematycznych wezwań do zapłaty za czynsz. Opieka była już wolnorynkowa, więc i nie tak chętna do dawania. Któregoś dnia przyszła jakaś komisja i wręczyli starym wezwanie do opuszczenia mieszkania, bo jak nie, to oni pomogą. Niedługo potem dostałem wiadomość o śmierci ostatniej istoty, która mnie naprawdę kochała. Na pogrzeb pojechałem sam. Brat nie miał kasy i zresztą nie chciał jechać. Musiałem wyglądać komicznie na pogrzebie w czerwonej kurtce i czapeczce z daszkiem ale innej nie miałem a poza tym wiem, że dziadek kazałby mi się nie martwić. Dlatego nie płakałem. Wiedziałem, że odszedł do innego świata. Lepszego. Zanim dostaliśmy wiadomość, przyszedł pożegnać się z nami. Siedzieliśmy w domu z matką, starego nie było. Jakoś tak dziwnie nam się siedziało, spokojnie, razem. Ktoś po cichu zapukał do drzwi. Potem jeszcze raz, bo nikt nie chciał się poruszyć. Po chwili mieliśmy wrażenie, jakby drzwi się otworzyły, potem poczuliśmy powiew na twarzach, uchyliło się okno w pokoju i zadrżała firanka. To dziadek żegnał się z nami. Ze starym się nie pożegnał. Płakałem później, po powrocie z pogrzebu. Płakałem przez chwilę, nad własną samotnością i zagubieniem, nad niemożnością zobaczenia dziadka i pokazania mu, że oto staję się kimś. Odszedł gość, który przekazał mi coś, co pozwalało mi żyć i mieć nadzieję. Co konkretnie, trudno było mi jednoznacznie powiedzieć, ale na pewno miało to związek z miłością i brakiem karaluchów. Rozmawiałem z nim, przywołując w myślach jego brodę. Opowiadałem o mym obecnym życiu, walce o przetrwaniu, skargach sąsiadów, nawet niegdysiejszych „swojaków”.

– Nie pamięta wół, jak cielęciem był – mawiał stary po kolejnym waleniu sąsiadów w nasze drzwi i wołaniu: „Oddaj moją kasę skurwysynu”. Stary, gdzie tylko mógł, zapożyczył się ponad miarę a czasy się zmieniły i teraz kasa liczyła się najbardziej. Walenie w drzwi stawało się tym częstsze, że ojciec stawał się coraz bardziej obrażony na system i przestał z nimi pić na zgodę. Chyba to przechyliło los na szali. Bo zły system, na który ojciec bezustannie narzekał, w końcu okazał się naprawdę niedobry. Któregoś dnia przyszła pani reprezentująca spółdzielnię i w asyście policjantów dokonała eksmisji. Zaraz po tym fakcie rodzice szukali kąta u coraz mniej licznych kompanów po kielichu, po części winiąc mnie i brata za to, co się stało. Jednak czwórka sępów to za dużo, więc w krótkich słowach starzy kazali nam samodzielnie szukać szczęścia w świecie. W ten sposób przeszedłem na własną działalność.