Sylwia Stolarczyk

OGRÓD POLSKIEJ SAFONY.

O SYMBOLICE ROŚLIN W POEZJI MARII PAWLIKOWSKIEJ-JASNORZEWSKIEJ

© Copyright by

Sylwia Stolarczyk & e-bookowo

Projekt okładki:

e-bookowo

ISBN 978-83-7859-274-7

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Kopiowanie, rozpowszechnianie części lub całości

bez zgody wydawcy zabronione

Wydanie I 2014

Konwersja do epub A3M Agencja Internetowa

PRZEDMOWA

Istnieje stosunkowo niewiele publikacji, które opisują znaczenie i dzieje symboliki roślin w kulturze europejskiej jak i światowej, a jednak motywy roślinne często pojawiają się w literaturze i sztukach plastycznych. Symbolika florystyczna stała się przedmiotem zainteresowań teologów i biblistów, rzadziej badaczy kultury. Jedną z najwybitniejszych dostępnych po polsku publikacji dotyczących motywów roślinnych jest Florarium christianum. Symbolika roślin - chrześcijańska starożytność i średniowiecze księdza Stanisława Kobielusa. Księga ta zawiera przegląd wiedzy o europejskiej symbolice roślin, której fundamentem jest Biblia i mitologia grecka. Godną uwagi pozycją traktującą o historii i symbolice roślin jest również Atlas roślin biblijnych. Pochodzenie, miejsce w Biblii i symbolika Barbary Szczepanowicz. Słownik symboli Władysława Kopalińskiego stanowi cenne uzupełnienie wiedzy o symbolice najważniejszych dla kultury europejskiej kwiatów i drzew. Mimo, iż rośliny kulturowo posiadają trwałe konotacje symboliczne, to ich znacznie na przestrzeni dziejów literackich uległo pewnym modyfikacjom. Apogeum tych przemian nastąpiło w czasie modernizmu i rozkwitu secesji. Młodopolska florystyka poetycka Ireneusza Sikory jest pracą opisującą szczegółowego symbolikę najpopularniejszych motywów kwiatowych występujących w polskiej poezji modernistycznej. Poza tym w książce pojawiają się fragmenty dziewiętnastowiecznych opracowań symboliki kwiatów, między innymi: Dziennik podróży do Turcji odbytej w roku 1814 Edwarda Raczyńskiego, Słownik znaczenia kwiatów Brunona Kicińskiego, Ogrody północne… Józefa Strumiłło, Znaczenie symboliczne kolorów i kwiatów Franciszka Baturewicza, Mowa kwiatów Józefa Dunin-Borkowskiego oraz Rozmowa kwiatami czyli znaczenia roślin, ułożone w polskim i łacińskim języku dla użytku i zabawy płci obojej. Część z tych prac ma charakter badań kulturowych, inne dotyczą modnej ówcześnie zabawy towarzyskiej zwanej flirtem kwiatowym. Aktualny stan badań nad symboliką roślin jest dość ubogi w informacje dotyczące kwiatów egzotycznych, które występują w twórczości wielu europejskich pisarzy czy artystów. Bez dostępu do fachowych opracowań florystycznych symbolika roślin zawarta w dziele literackim pozostanie dla czytelnika w dużej mierze nieczytelna.

Poezja Marii Pawlikowskiej Jasnorzewskiej zawiera różnorodną problematykę. Jerzy Kwiatkowski we wstępie do Poezji wybranych opisał i pokrótce scharakteryzował tematy pojawiające się w twórczości „polskiej Safony”, ukazując dobitnie, że liryka miłosna, choć przyniosła poetce zasłużoną sławę, nie jest bynajmniej jedynym tematem jej twórczości. Poezja Pawlikowskiej podejmuje przede wszystkim problematykę egzystencjalną, próbuje zrozumieć przemijanie i zmierzyć się ze śmiercią. W innych utworach pojawiają się motywy muzyczne, okultystyczne czy nawet językoznawcze. Utwory pisane po roku 1939 poświęcone są głównie refleksji nad okrucieństwem wojny i nostalgią za utraconą ojczyzną. Odrębne miejsce w poezji Pawlikowskiej zajmuje, jak to określił Jerzy Kwiatkowski Filozofia przyrody. Badacz zwraca uwagę na ewolucję, jaka zaszła w twórczości Pawlikowskiej. Tematyka poezji zmieniała się wraz z doświadczeniem życiowym autorki, jednak motywy florystyczne występują na każdym etapie jej twórczości. Elżbieta Hurnikowa w książce Natura w salonie mody jako pierwsza postanowiła bliżej i głębiej przyjrzeć się naturze, która zajmuje tak ważne miejsce w poezji „polskiej Safony”. Jednakże głównym celem jej pracy było wydobycie aspektów malarskości czy, jak pisze, specyfiki poetyckiego obrazowania, a nie badanie symboliki kwiatów. Innymi publikacjami traktującymi o wątkach florystycznych w poezji interesującej mnie poetki są artykuł Justyny Bajdy Secesyjna Maria Pawlikowska-Jasnorzewska oraz Zielnik poetycki Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej Anny Dzieniszewskiej.

Aktualny stan badań nad motywami florystycznymi w poezji Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej jest dość ubogi, zapewne ze względu na dającą się zauważyć tendencję do lekceważenia jej twórczości, uchodzącej często za kobiecą i pozbawioną głębi. Za życia nieprzychylnie odnosili się do Pawlikowskiej krytycy, a po śmierci z przymrużeniem oka spoglądają na nią badacze literatury. W przedmowie do I tomu Poezji Pawlikowskiej Adam Mauersberger cytuje opinie przedwojennych krytyków literackich na twórczość „polskiej Safony”: „p. Pawlikowska robi wrażenie, jakby pisała dla zabawy – z lekkomyślnością prawdziwie kobiecą psuje najlepsze zamiary - żadnego przy pisaniu wysiłku, żadnego, broń Boże, opracowania – nie ma mowy o nietzscheańskim przykazaniu tworzenia ponad siebie – niech nikt nie szuka w wierszu poezji! […] pani Pawlikowska zbyt daleko zapędziła się w uprawie miniaturyzmu – wszystko sprowadzone do breloczkowych proporcji, filigranowe, kapryśne, powierzchowne, kruche – cacka błyskotliwe, świecidełka z Bożego drzewka […] pisze wiersze do sztambucha, do zawijania karmelków – słodka Dzidzi Colombina w różowym dominie – pisze wiersz do kręcenia papilotów przy rannej toalecie […] w tej rodzinie prawdziwie krwisty talent literacki posiada tylko malarz Wojciech Kossak”. Maria Pawlikowska nie była ceniona przez krytyków literackich, ale zyskała za to uznanie czytelników, a co istotniejsze także innych poetów i pisarzy takich jak Jan Lechoń, Julian Tuwim, Tadeusz Boy-Żeleński czy Stefan Żeromski, którzy niejednokrotnie stawali w obronie jej poezji.

Badacze literatury, którzy uznali wartość poezji „Polskiej Safony”, nie docenili jednak, jak istotną kwestię odgrywa w jej twórczości symbolika roślin. Uwzględnienie tej tematyki otwiera nowe horyzonty interpretacyjne, bowiem poetyckie kwiaty Pawlikowskiej skrywają informacje nie tylko o sobie samych, ale także w istotny sposób nawiązują do biografii poetki. Powodem niedocenienia poetyckiej florystyki Pawlikowskiej przez polską krytykę literacką i historię literatury było – jak się wydaje, nie zauważenie, że poetka posiadała de facto dość rozległą wiedzę botaniczną i rzeczywiście potrafiła ją spożytkować na niwie poetyckiej. Ogród Pawlikowskiej przez wiele lat był zamknięty, ponieważ nie było interpretacyjnego klucza, aby go otworzyć. Tym kluczem okazał się symbolizm…

ROZDZIAŁ 1

MARIA PAWLIKOWSKA-JASNORZEWSKA
botanik – zielarka – czarownica – mistyczka

Wiedzę o roślinach, której nie powstydziłby się nie jeden botanik, „polska Safona” czerpała z rozmaitych źródeł. Znała nie tylko doskonale wygląd i budowę roślin, ale wiedziała także wiele o ich naturalnym środowisku, funkcji jaką pełnią w przyrodzie oraz o przypisywanych im właściwościom leczniczym czy magicznym. Poetka znała także symbolikę roślin funkcjonującą w kulturze europejskiej i światowej. O świecie roślin dowiadywała się między innymi studiując księgi magiczne takie jak Traktat o palingenezie kwiatów księdza A. Kirchera czy, z nowszych prac, Inteligencja kwiatów Maurice’a Maeterlincka. Refleksje będące wynikiem tych lektur zamieszczała Pawlikowska w Szkicowniku poetyckim. Szczególne wrażenie wywarł na niej Traktat o palingenezie kwiatów. Pawlikowska uwierzyła słowom uczonego jezuity, iż możliwe jest wskrzeszenie kwiatów, które ksiądz Kircher nazywał roślinnymi feniksami.

„Polska Safona” nieprzychylnie wypowiedziała się natomiast o publikacji Józefa Dunin-Borkowskiego Mowa kwiatów, która - schlebiając ówczesnym gustom - sprowadzała symbolikę kwiatów do roli narzędzia służącego towarzyskiemu flirtowi. Przedstawione w książce znaczenia kwiatów niewiele bowiem miały wspólnego z przypisywaną im przez badaczy kultury symboliką. W Szkicowniku poetyckim odnaleźć można zapiski świadczące o nieustannym pogłębianiu przez poetkę wiedzy o kwiatach. Pawlikowska pisze: Właśnie się dowiaduję, że konwalia zawiera alkaloid: majalinę. […] I miłość musi zawierać w sobie ją, wziąwszy pod uwagę, że majalina w smaku jest podobno gorzka.

Beata Obertyńska wspomina Lilkę (jak nazywali poetkę krewni i przyjaciele) jako poetkę, której do napisania wiersza nie wystarczał sam wygląd i nazwa kwiatu oraz poetycka wyobraźnia. Pawlikowska potrzebowała wiedzy rzetelnej, którą czerpała z atlasów botanicznych. Celem tych zabiegów, było jak najdokładniejsze poznanie tego, o czym pisze<. Potrafiła z precyzją opisać kwiat od łodygi aż po jego duszę. Innym inspirującym źródłem wiedzy botanicznej był szwagier poetki Rudolf Frommar, z wykształcenia przyrodnik i botanik. Siostry Kossakówny męczyły go przy każdej okazji, prosząc by uraczył je ciekawostkami ze świata przyrody. Niekiedy między Marią a Magdaleną dochodziło nawet na tym tle do kłótni o to która z nich wykorzysta opowieść Rudolfa we własnej twórczości. Jedna z takich opowieści dotyczyła kwiatu z Ameryki Południowej, który zakwita raz na pięćdziesiąt lat, a jednocześnie w tym samym czasie rodzi się motyl, aby zapylić ten tajemniczy kwiat.

Poetka–botanik posługiwała się w swojej twórczości łacińską terminologią nazywając rośliny ich prastarymi imionami.

NAPARSTNICA

A gdyby nam tu przyszło z tęsknoty umierać,

Ratunkiem naparstnica, czyli digitalis…

W wierszu Kwiaty mięsożerne poetka jednym tchem wymienia egzotyczne nazwy roślin.

Pełne niestrawnych skrzydeł

na dnie pod pokrywą…

DROSERO!...PINGUICULO!

BYBLIS!...SARACENIO!... 11

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska podróżowała między innymi do Turcji, Afryki Północnej, Francji, Włoch i Grecji, co przyczyniło się do poszerzenia jej wiedzy z zakresu botaniki i przyniosło twórcze natchnienie. Nie mając na co dzień kontaktu z egzotyczną roślinnością poetka wybierała się na spacery do krakowskiego ogrodu botanicznego.