Jan Kochańczyk

Polska-Rosja: wojna i pokój. Tom 1

Od Chrobrego do Katarzyny

© Copyright by Jan Kochańczyk & e-bookowo

Na okładce: fragment portretu pędzla Szymona Boguszowicza: Caryca Maryna Mniszchówna w stroju koronacyjnym, 1606 rok

ISBN 978-83-63080-19-8

Wydawca:
Wydawnictwo internetowe e-bookowo www.e-bookowo.pl

Kontakt:
wydawnictwo@e-bookowo.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, rozpowszechnianie części lub całości bez zgody wydawcy zabronione.

Wstęp

10 kwietnia 2010 roku. Lotnisko wojskowe w Smoleńsku, 10 kilometrów od Katynia. Katastrofa samolotu Tupolew 154M z prezydentem Rzeczypospolitej i dużą grupą ważnych polityków polskich na pokładzie. 96 osób. Wszyscy zginęli. Szok, żałoba.

Premier Polski i premier Rosji spotkali się na miejscu tragedii. Przyjacielski uścisk, słowa o pojednaniu. Czyżby zapowiadały koniec „odwiecznej” wrogości dwóch sąsiednich narodów? Prawdziwy koniec wielkiej wojny?

Koniec równowagi

Miłość i polityka

Zaczęło się od pięknego romansu. On był skromnym stolnikiem litewskim, młodym, przystojnym, wykształconym; Europejczykiem w każdym calu.

Ona była uroczą żoną następcy tronu, zaniedbywaną przez męża w Petersburgu. Rządziła wtedy w Rosji córka Piotra I, Elżbieta, oswojona z azjatyckim stylem bycia władców Petersburga: publicznym karaniem przez wyrywanie języków, piętnowaniem, batożeniem, zsyłkami na Sybir. Rudawa otyła dama miała jednak zwiewny, lekki chód, doskonale jeździła konno i tańczyła. Stolnik litewski Stanisław Poniatowski pisał w pamiętniku: „najlepiej wyglądała en face, mniej korzystnie z profilu. Przypatrując się jej z boku nie można było bez zdziwienia widzieć nadzwyczajnych wypukłości jej czoła i piersi”. Jak to na petersburskim dworze, modliła się, pościła i nierzadko „nurzała w rozpuście”.

Następca tronu, pół-Niemiec, książę holsztyński Piotr, nie interesował się młodą żoną. Bawił się w wojsko z Niemcami. Wielbiciel Fryderyka II narzekał w Petersburgu:

„Jestem nieszczęśliwy! Miałem wejść do służby króla pruskiego, służyłbym mu z całej duszy i ze wszystkich sił moich i mogę być pewnym, że w tej chwili miałbym już pułk ze stopniem jenerał-majora, a może nawet jenerał-porucznika, a tymczasem nic z tego - sprowadzono mnie tutaj, żeby zrobić wielkim księciem tego przeklętego kraju”.

Książę Piotr przebywał najchętniej w towarzystwie kochanki Elżbiety Woroncowej. Żonie Katarzynie zostawiał dużą swobodę. Poniatowski był oczarowany urodą księżniczki.

„Miała lat dwadzieścia pięć, była dopiero co po pierwszym połogu i w tej pełni piękności, która jest szczytem rozkwitu kobiety urodziwej. Przy włosach czarnych, płeć olśniewającej białości, rumieńce żywe, oczy duże niebieskie, wypukłe i pełne wyrazu, rzęsy czarne i bardzo długie, nos grecki, usta - rzekłbyś wołające o pocałunek”...

Poniatowski też potrafił być czarujący. Oboje byli zauroczeni sobą. Stanisław pisał:

„Nareszcie poznałem miłość i kocham z taką namiętnością, że gdybym miał doznać zawodu, byłbym najnieszczęśliwszym z ludzi i czuję, że do wszystkiego bym się zniechęcił”.

Młodzi spotykali się za cichą zgodą następcy tronu. W grudniu 1757 roku Katarzyna urodziła córkę, której prawdziwym ojcem był Poniatowski. Dziecko żyło tylko dwa lata.

Carowa Elżbieta zmarła pod koniec roku 1761. Panowanie rozpoczął Jego Cesarska Mość Piotr III. Jako wielbiciel Fryderyka II podpisał korzystny dla Prus traktat pokojowy. Naraził się wielu Rosjanom w swoim otoczeniu. W dodatku zraził do siebie kler prawosławny! Z cerkwi rozkazał wyrzucić ikony świętych. Polecił ostrzyc brody wszystkim duchownym i zmienić tradycyjne szaty. Wojsko było niezadowolone z nowej musztry w pruskim stylu. Styl życia nowego cara budził powszechne zgorszenie w Petersburgu. Księżna Daszkowa pisała o Piotrze i jego kompanach:

„Społeczność ta niekiedy przypominała do złudzenia koszary, a dym tytoniowy oraz holsztyńscy generałowie były ulubionymi rozrywkami Piotra. Oficerowie ci byli w przeważającej części kapralami i sierżantami w armii pruskiej. To prawdziwe dzieci niemieckich szewców, najniższe warstwy społeczne. Pomyśleć, że ta hołota żebraków - generałów stanowiła najbliższe otoczenie takiego cara! Wieczory kończyły się zazwyczaj wystawnymi kolacjami i bankietami w sali przybranej gałęziami sosnowymi, noszącej jakąś niemiecką nazwę... Rozmowa toczyła się w dzikim, na poły niemieckim języku, ale jego znajomość była niezbędna dla każdego, kto nie chciał stać się pośmiewiskiem dla tego ‚najjaśniejszego’ zgromadzenia”.

Dostojnicy prawosławni byli oburzeni wybrykami nowego cara w cerkwi. Zachowywał się gorzej niż jego dziadek ze strony matki, Piotr Wielki, uznawany przez wielu prawosławnych za wcielenie Antychrysta. Przedrzeźniał popów, pokazywał im język. W czasie poświęcenia kościoła ewangelickiego w letniej rezydencji Piotr osobiście rozdawał modlitewniki protestanckie. Mówiono, że chce porzucić prawosławie. Ku oburzeniu wiernych wydał dekret o równych prawach wszystkich wyznań i odebraniu majątków kościelnych przez skarb państwa. Żołnierze rosyjscy byli z kolei wrogo nastawieni do nowych mundurów w pruskim stylu i niemieckiej musztry.

W tej sytuacji Katarzyna i jej zwolennicy mogli dokonać zamachu stanu i błyskawicznie odebrać władzę Piotrowi III. Okazja nadarzyła się doskonała, kiedy car zabawiał się w letniej rezydencji, a jego żona została w Petersburgu. Zbuntowani żołnierze ogłosili władczynią „matuszkę Katarzynę”, co wywołało wielki entuzjazm rosyjskiego ludu. Piotr znalazł niewielu obrońców. W całej Rosji rozlegały się okrzyki:

- Urraaa! Niech żyje nasza matuszka Katarzyna!

Biły cerkiewne dzwony. Księża modlili się o pomyślność pobożnej carycy. A ona szybko ogłosiła swój pierwszy manifest:

„Wiadomo wszystkim wiernym synom ojczyzny, jak wielkie niebezpieczeństwo groziło całemu państwu. Pierwsza poczuła na sobie niszczenie praw swych kościelnych nasza grecka wiara prawosławna; w najwyższym niebezpieczeństwie znalazł się kościół nasz grecki przez zmianę dawnej wiary prawosławnej i wprowadzenie nowej. Po drugie: przez zawarcie nowego pokoju ze złoczyńcą [królem pruskim] sława rosyjska, wywalczona zwycięskim orężem i krwi przelaniem, całkowicie została oddana w zupełną niewolę”...

Katarzyna występowała teraz w mundurze wojskowym starej rosyjskiej gwardii, budząc entuzjazm żołnierzy. Piotr został uwięziony. Poddał się; chciał, by go odesłano do króla pruskiego. Oczywiście, marzenie to nie spełniło się. Poddani czytali w myślach carycy; jej mąż został prawdopodobnie uduszony w czasie bójki za stołem biesiadnym. Fryderyk II mówił o nim z politowaniem: „Dał się złożyć z tronu z taką łatwością, z jaką dziecko kładzie się spać”.

Stanisław Poniatowski chciał przyjechać do kochanki, która zyskała tak nadzwyczajną władzę. Ona jednak nie życzyła sobie wizyty. Pisała w liście:

„Usilnie proszę Pana o niespieszenie się z przyjazdem tutaj dlatego, że obecność Pana, wobec teraźniejszych wypadków, byłaby niebezpieczną dla niego, a i dla mnie również szkodliwą. Przewrót, który wypadł dla mnie pomyślnie, uważam za cud. Wprost zadziwiająca jest jednomyślność w uskutecznieniu tegoż. Jestem niezmiernie zajęta i dlatego nie zdaję Panu szczegółowych relacji. W ciągu całego życia będę dążyła do tego, aby być Panu pożyteczną oraz zachowam dlań i Jego rodziny szacunek. Obecnie czeka mnie wiele niebezpieczeństw. Nie spałam trzy noce i jadłam dwa razy w ciągu czterech dni. Do widzenia. Życzę zdrowia”.

Katarzyna musiała umocnić się na tronie i dbać przez jakiś czas o dobrą opinię: cnotliwej, prawosławnej władczyni. Okazało się, że potrafi bronić interesu swoich poddanych znacznie lepiej niż mało rozgarnięty Piotr. Zdołała umocnić Rosję, zasłużyła u rodaków na przydomek „Wielkiej”. Kiedy zaszła potrzeba, przeprosiła się z Fryderykiem II i w sojuszu z nim i Habsburgami podporządkowała sobie większość ziem polskich.

Posłusznym narzędziem w planach polskich miał być niedawny kochanek Katarzyny, stolnik litewski, wykreowany przez nią na władcę Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Decyzja o wyborze Stanisława Poniatowskiego na króla Polski zapadła podczas tajnej konwencji rosyjsko-pruskiej, między Katarzyną a Fryderykiem II. Związany z potężną familią Czartoryskich Poniatowski zyskał z Rosji pomoc pieniężną i wojskową. Przeciwnicy Familii - hetman koronny Jan Klemens Branicki i wojewoda wileński Karol Radziwiłł - zostali pokonani przez rosyjskie bagnety i musieli uciekać za granicę. Radziwiłł „Panie Kochanku” jako wróg króla zyskał ogromną popularność wśród polskiej szlachty, choć potem wrócił do łask Petersburga.

Podczas samej elekcji garnizony rosyjskie zachowały się elegancko i oddaliły się ze stolicy, zastąpione przez prywatne wojska Familii.

Król Stanisław przybrał drugie imię: August. Jako bliski niegdyś przyjaciel Katarzyny brał na serio jej dawniejsze marzenia o „państwie oświeconym”. Próbował reformować stojący nierządem kraj, wzmacniać armię, kształcić młodzież w duchu patriotycznym w założonej w Warszawie Szkole Rycerskiej. Wszelkie reformy wiążące się z rosnącymi podatkami czy ograniczaniem „złotej wolności” były wrogo przyjmowane przez ogół szlachecki. Nastroje te podsycali Rosjanie i Prusacy, głoszący hasła obrony „złotej wolności” i katolicyzmu. Z drugiej strony - grali zręcznie na uczuciach licznych w Rzeczypospolitej innowierców. Z inicjatywy ambasadora rosyjskiego Nikołaja Riepnina ewangelicy i dyzunici zawiązali konfederację w Słucku, a protestanci w Toruniu. Domagali się przywrócenia pełnych praw religijnych. Prosili Katarzynę II o protekcję. Imperatorowa przychyliła się łaskawie do tych próśb i do Rzeczypospolitej wkroczyła 40-tysięczna armia rosyjska.

Wszelkie próby oporu przeciw jawnej interwencji w sprawy polskie były zdecydowanie tępione. Pod koniec 1767 roku na polecenie Repnina porwano i wywieziono na Sybir biskupa krakowskiego Kajetana Sołtyka, biskupa kijowskiego Józefa Andrzeja Załuskiego oraz hetmana polnego koronnego Wacława Rzewuskiego z synem Sewerynem. Zastraszeni posłowie uchwalili równouprawnienie dysydentów i tak zwane prawa kardynalne, gwarantujące „złotą wolność”.