Juliusz Słowacki

Balladyna

Tragedia w pięciu aktach

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Nowoczesna Polska.

Balladyna

Tragedia w pięciu aktach

KOCHANY POETO RUIN!

Pozwól, że pisząc do ciebie zacznę od apologu, który mi opowiedziano nad Salaminy zatoką.

Stary i ślepy harfiarz z wyspy Scio przyszedł nad brzegi Morza Egejskiego, a usłyszawszy z wielkim hukiem łamiące się fale; myślał, że szum ów pochodził od zgiełku ludzi, którzy się zbiegli pieśni rycerskich posłuchać. — Oparł się więc na harfie i śpiewał pustemu morza brzegowi: a kiedy skończył, zadziwił się, że żadnego ludzkiego głosu, żadnego westchnienia, żadnego pieśń nie zyskała oklasku. Rzucił więc harfę precz daleko od siebie, a te fale, które śpiewak mniemał tłumem ludzkim, odniosły złote pieśni narzędzie i położyły mu je przy stopach. I odszedł od harfy swojej smutny Greczyn nie wiedząc, że najpiękniejszy rapsod nie w sercach ludzi, ale w głębi fal Egejskiego Morza utonął.

Kochany Irydionie! ta powiastka o falach i harfiarzu zastąpi wszelką do Balladyny przemowę. Wychodzi na świat Balladyna z ariostycznym uśmiechem na twarzy, obdarzona wnętrzną siłą urągania się z tłumu ludzkiego, z porządku i z lądu, jakim się wszystko dzieje na świecie, z nieprzewidzianych owoców, które wydają drzewa ręką ludzi szczepione. Niech naprawiacz wszelkiego bezprawia Kirkor pada ofiarą swoich czystych zamiarów; niech Grabieć miłuje kuchnią Kirkora; niechaj powietrzna Goplana kocha się w rumianym chłopie, a sentymentalny Filon szuka umyślnie męczarni miłosnych i umarłej kochanki; niechaj tysiące anachronizmów przerazi śpiących w grobie historyków i kronikarzy: a jeżeli to wszystko ma wnętrzną siłę żywota, jeżeli stworzyło się w głowie poety podług praw boskich, jeżeli natchnienie nie było gorączką, ale skutkiem tej dziwnej władzy, która szepce do ucha nigdy wprzód nie słyszane wyrazy, a oczom pokazuje nigdy, we śnie nawet, nie widziane istoty; jeżeli instynkt poetyczny był lepszym od rozsądku, który nieraz tę lub ową rzecz potępił: to Balladyna wbrew rozwadze i historii zostanie królową polską — a piorun, który spadł na jej chwilowe panowanie, błyśnie i roztworzy mgłę dziejów przeszłości.

Uśmiechnij się teraz, Irydionie, bo oto naśladując francuskich poetów: powiem ci, że Balladyna jest tylko epizodem wielkiego poematu w rodzaju Ariosta, który ma się uwiązać z sześciu tragedii, czyli kronik dramatycznych. Cienił już różne ludzi niebyłych wyszły ze mgły przedstworzenia i otaczają mnie ciżbą gwarzącą: potrzeba tylko, aby się zebrały w oddzielne tłumy, ażeby czyny ich ułożyły się w postacie piramidalne wypadków, a jedną po drugiej garstkę na świat wypychać będę; i sprawdzą się może sny mego dzieciństwa. Bo ileż to razy patrząc na stary zamek, koronujący ruinami górę mego rodzinnego miasteczka, marzyłem, że kiedyś w ten wieniec wyszczerbionych murów nasypię widm, duchów, rycerzy; że odbuduję upadłe sale i oświecę je przez okna ogniem piorunowych nocy, a sklepieniom każę powtarzać dawne Sofoklesowskie „niestety!” A za to imię moje słyszane będzie w szumie płynącego pod górą potoku, a jakaś niby tęcza z myśli moich unosić się będzie nad ruinami zamku. — O! nie mów mi, że z dzwonków polnych większa ozdoba ruinom niż z tego wieńca myśli, w który je ubierze poeta: — bo choć róże rosnące na ruinach pałacu Nerona rozwidniały nam pięknie te gruzy: to jednak jaśniej mi je oświecił ów duch Irydiona, któregoś ty pod krzyżem w Kolosseum położył i nakrył złotymi skrzydłami anioła.

Tak więc, kiedy ty dawne posągowe Rzymian postacie napełniasz wulkaniczną duszą wieku naszego; ja z Polski dawnej tworzę fantastyczną legendę, z ciszy wiekowej wydobywam chóry prorockie — i na spotkanie twojej czarnej, piorunowej, dantejskiej chmury prowadzę lekkie, tęczowe i ariostyczne obłoki, pewny, że spotkanie się nasze w wyższej krainie nie będzie walką, ale tylko grą kolorów i cieni, z tym smutnym dla mnie końcem, że twoja chmura, większym wichrem gnana i pełniejsza piorunowego ognia, moje wietrzne i różnobarwne obłoki roztrąci i pochłonie.

Doniosły mi sylfy, żeś powędrował teraz odwiedzić Etnę czerwoną: posłałem natychmiast Skierkę, aby ci na drodze wszystkie pootwierał kwiaty i wszystkie gwiazdy nad tobą zapalił; za to przez wdzięczność, stanąwszy na szczycie wulkanu, spojrzyj na mórz rozległe błękity i pomyśl, że niedawnymi czasy przez te zwierciadła wędrował okręt mój, jak łabędź żaglami nakryty. Powiedz, czy nie dojrżysz jakiego rysu na fali, jakiego śladu po zniknionym okręcie? Księża wtenczas śpiewali hymn do Najświętszej Panny, a ja stałem z wlepionymi w ogień Etny oczyma, smutny, że mnie fala znów tylko do Europy odnosiła. Słuchaj w ciszy powietrznej, czy echo tego hymnu, który mi serce uciszał, nie drga dotąd w kryształowej atmosferze? Szukaj mojego śladu w powietrzu i na fali, a jeśli o mnie na fali i w powietrzu nie słychać, to znajdź mnie w sercu twoim i niech ja będę jeszcze z tobą przez jedną godzinę. Wszak darem to jest Boga, że my umiemy myślą latać do siebie w odwiedziny.

Rozpisałem się długo, a zamierzyłem był tylko napisać

Autorowi Irydiona  

na pamiątkę  

Balladynę  

poświęca/ Juliusz Słowacki

Paryż, d. 9 lipca 1839 r.

OSOBY:

Pustelnik — Popiel III wygnany

Kirkor — pan zamku

Matka — wdowa

Balladyna, Alina — jej córki

Filon — pasterz

Grabiec — syn zakrystiana

Fon Kostryn — naczelnik straży w zamku Kirkora

Gralon — rycerz Kirkora

Kanclerz

Wawel — dziejopis[1]

Paź

Poseł ze stolicy Gnezna

Oskarżyciel sądowy

Lekarz koronny

Pany — rycerze — służba zamkowa — wieśniacy — dzieci.

OSOBY FANTASTYCZNE:

Goplana — nimfa, królowa Gopła

Chochlik

Skierka

Za czasów bajecznych, koło jeziora Gopła.

AKT PIERWSZY

SCENA I

Las blisko jeziora Gopła — chata pustelnika ustrojona kwiatami i bluszczem. — Kirkor wchodzi w karaceńskiej zbroi[2], bogato ubrany, z orlimi skrzydłami...

KIRKOR

sam

Rady zasięgnąć warto u człowieka,  

Który się kryje w tej zaciszy leśnej;  

Pobożny starzec — ma jednak w rozumie  

Nieco szaleństwa: ilekroć mu prawisz[3]  

O zamkach, królach, o królewskich dworach,  

To jak szalony od rozumu błądzi,  

Miota przekleństwa, pieni się, narzeka;  

Musiał od królów doznać wiele złego,  

I z owąd został przyjacielem gminu[4].  

stuka do celi

Puk! puk! puk!

GŁOS Z CELI

Kto tam?  

KIRKOR

Kirkor.  

PUSTELNIK

wychodząc z celi

Witaj synu...  

Czego chcesz?  

KIRKOR

Rady.  

PUSTELNIK

Zostań pustelnikiem.  

KIRKOR

Gdybym podstarzał dziesiątym krzyżykiem[5],  

Może bym w smutne schronił się dąbrowy;  

Ale ja młody, pan czterowieżowy,  

Przemyślam dzisiaj, jak by się ożenić...  

Poradź mi, starcze.  

PUSTELNIK

Lat dwadzieścia z górą  

Jak żyję w puszczy...  

KIRKOR

Cóż stąd?  

PUSTELNIK

Więc ocenić  

Ludzi nie mogę — ani wskazać, którą  

Weźmiesz dziewicę.  

KIRKOR

Te, co rozkwitały  

Z dzieciństwa pączków, gdyś ty żył na świecie,  

Są dziś pannami... czerwony li biały  

Pączek na róży, taka będzie róża...  

Przypomnij niegdyś najpiękniejsze dziecię,  

Białą, jak w ręku anielskiego stróża  

Kwiat lilijowy — niech jej słowik śpiewny  

Zazdrości głosu, a synogarlica[6]  

Wiernością zrówna... gdzie taka dziewica,  

Wskaż mi, o starcze? Mówią, że królewny  

Słyną wdziękami?  

PUSTELNIK

Nieba! to ród węża.  

Żona zbrodniami podobna do męża,  

Córki do ojca, a do matek syny;  

Jak w jednym gnieździe skłębione gadziny.  

O bogdaj piorun!...  

KIRKOR

Nie przeklinaj.  

PUSTELNIK

Młody,  

Przeklinaj ze mną — oni klątwy warci.  

Bogdaj doznali, co pomór[7] i głody!  

Bogdaj piorunem na poły pożarci,  

Padając w ziemi paszczą rozdziawioną,  

Proch mieli płaszczem, a węża koroną.  

Bogdaj! — Klnąc zbójcę potargałem siły,  

Wściekłem się jako brytan uwiązany.  

Bo też ja kiedyś byłem pan nad pany,  

Stutysiącznemu narodowi miły,  

Żyłem w purpurze[8], dziś noszę łachmany;  

Muszę przeklinać. Miałem dziatek[9] troje,  

Nocą do komnat weszli brata zbóje,  

Różyczki moje trzy z łodygi ścięto!  

Dziecinki moje w kołyskach zarżnięto!  

Aniołki moje!... wszystkie moje dzieci!  

KIRKOR

Któż jesteś, starcze?

PUSTELNIK

Ja... Król Popiel trzeci...  

KIRKOR

schyla kolano

Królu mój!

PUSTELNIK

Któż mię z żebraki rozezna?...  

KIRKOR

Uzbrajam chamy[10] i lecę do Gnezna  

Mścić się za ciebie...  

PUSTELNIK

Młodzieńcze, rozwagi!  

KIRKOR

Bezprawie gorzej od Mojżesza plagi[11]  

Kala tę ziemię i prędzej się szerzy;  

Popiel, skalany dzieci krwią niewinną,  

Niegodny rządzić tłumowi rycerzy.  

Niech więc się stanie, co się stać powinno,  

Pod okiem Boga, na tej biednej ziemi.  

PUSTELNIK

Czy ty skrzydłami anioła złotemi  

Z nieba zleciałeś?  

KIRKOR

Na barkach orlicy  

Para tych białych skrzydeł wyrastała;  

Gdy na rycerskiej są naramiennicy,  

Będzież–li rycerz mniej niż owa biała  

Ptaszyna ludziom użyteczny? — ma–li  

Gadom przepuszczać rycerz uskrzydlony  

Orła piórami?  

PUSTELNIK

O mężu ze stali!  

Ty jesteś z owych, którzy walą trony.  

KIRKOR

Ty wiesz, jak nasza ziemia wszeteczeństwem  

Króla skalana. Wiesz, jak Popiel krwawy  

Pastwi się coraz nowym okrucieństwem...  

Zaczerwienione krwią widziałem stawy:  

Król żywi karpie ciałem niewolników.  

Nieraz wybiera dziesiątego z szyków  

I tnąc w kawały, ulubionym rybom  

Na żer wyrzuca; resztę ciał wymiata  

Na dworskie pola i czerwonym skibom  

Ziarno powierza. Sąsiad ziemię kata  

Na pośmiewisko zwie Rusią Czerwoną.  

Dotąd żyjącym pod Lecha koroną  

Bóg dawał żniwo szczęścia niezasiane,  

Lud żył szczęśliwy; dzisiaj niesłychane  

Pomory, głody sypie Boża ręka.  

Ziemia upałem wysuszona pęka;  

Wiosenne runa złocą się, nim ziarno  

Czoła pochyli, a wieśniacy garną  

Sierpami próżne tylko włosy żyta.  

Ta sama Polska, niegdyś tak obfita,  

Staje się co rok szarańczy szpichlerzem;  

Niegdyś tak bitna, dziś bladym rycerzem  

Z głodami walczy i z widmem zarazy.  

PUSTELNIK

Ach jam przeklęty! przeklęty! trzy razy  

Przeklęty! winien jestem nieszczęść ludu.  

KIRKOR

Jako, tyś winien?...

PUSTELNIK

Z rozlicznego cudu  

Korona Lecha sławną niegdyś była,  

W niej szczęścia ludu, w niej krainy siła  

Cudem zamknięta... oto ja, wygnany,  

Lud pozbawiłem tej korony.  

KIRKOR

Starcze?...  

PUSTELNIK

Korona brata mego jak liczmany  

Fałszywa... moja pod spróchniałe karcze  

Lasu wkopana... miałem ją do grobu  

Ponieść za sobą.  

KIRKOR

Skądże tej koronie  

Cudowna władza?  

PUSTELNIK

Ku ojczystej stronie  

Wracali niegdyś od Betleem żłobu  

Święci królowie — dwóch Magów i Scyta[12].  

Ów król północny zaszedł w nasze żyta,  

Zabłądził w zbożu jak w lesie — bo zboże  

Rosło wysokie jak las w kraju Lecha;  

Więc zabłądziwszy rzekł: „Wyprowadź, Boże!”  

Aż oto przed nim odkrywa się strzecha  

Królewskiej chaty — bo Lech mieszkał w chacie. —  

Wszedł do niej Scyta i rzekł: „Królu! bracie!  

Idę z Betleem, a gwiazda błękitna  

Twoich bławatków ciągle szła przede mną,  

Aż tu zawiodła”. — Lech rzekł: „Zostań ze mną.  

Kraina moja szczęśliwa i bitna,  

Jeśli chcesz, to się tą ziemicą z tobą  

Dzielę na poły”. — Scyta rzekł: „Zostanę,  

Lecz kraju nie chcę, bo ziemie złamane  

Rozgraniczają się krwią i żałobą  

Dzieci i matek”. Więc razem zostali;  

Ale to długa powieść...  

KIRKOR

Mów! mów dalej!  

PUSTELNIK

Więc jako dawniej czynili mocarze,  

Z Lechem się mieniał Scyta na obrączki;  

A pokochawszy mocniej sercem, w darze  

Dał mu koronę... stąd nasza korona.  

Zbawiciel niegdyś wyciągając rączki  

Szedł do niej z matki zadumanej łona  

I ku rubinom podawał się cały  

Jako różyczka z liści wychylona,  

I wołał: caca! i na brylant biały  

Różanych ustek perełkami świecił.  

KIRKOR

O biedny kwiatku! na toż ty się kwiecił,  

By cię na krzyżu ćwiekami przybito?  

Czemuż nie było mnie tam na Golgocie,  

Na czarnym koniu, z uzbrojoną świtą!  

Zbawiłbym Zbawcę — lub wyrąbał krocie[13]  

Zbójców na zemstę umarłemu.  

PUSTELNIK

Synu!  

Bóg weźmie twoją pochopność do czynu  

Za czyn spełniony. Wróćmy w nasze czasy.  

Gdy mię brat wygnał, uniosłem w te lasy  

Świętą koronę...  

KIRKOR

Wróci ona! wróci!  

Przysięgam tobie... Lecz...  

PUSTELNIK

Co chcesz powiadać?  

KIRKOR

Nim Kirkor w przepaść okropną się rzuci  

Szukając zemsty — chcę — chciałbym cię badać,  

Na jakim pieńku zaszczepić rodowe  

Drzewo Kirkorów, aby kiedyś nowe  

Plemię rycerzy tronu twego strzegło?  

Kogo wprowadzić w podwoje zamkowe  

Z żony imieniem?  

PUSTELNIK

Tylu ludzi biegło  

Z pierścionkiem ślubnym za marą[14] wielkości,  

A prawie wszyscy wzięli kość niezgody  

Zamiast straconej z żebra swego kości[15].  

Postąp inaczej — ty szlachetny, młody;  

Niechaj ci pierwsza jaskółka pokaże,  

Pod jaką belką gniazdo ulepiła;  

Gdzie okienkami błysną dziewic twarze,  

A dach słomiany, tam jest twoja miła.  

Ani się wahaj, weź pannę ubogą,  

Żeń się z prostotą, i niechaj ci błogo  

I lepiej będzie, niżbyś miał z królewną...  

KIRKOR

Tak radzisz, starcze?

PUSTELNIK

Idź, synu, na pewno  

Do biednej chaty — niechaj żona karna,  

Miła, niewinna...  

KIRKOR

Jaskółeczko czarna!  

Ptaszyno moja, gdzie mię zaprowadzisz?  

PUSTELNIK

Słuchaj mię, synu...

KIRKOR

Starcze, dobrze radzisz...  

Prowadź, jaskółko!  

Odchodzi Kirkor.

PUSTELNIK

sam

O! ci młodzi ludzie,  

Odchodzą od nas i wołają głośno:  

Idziemy szukać szczęścia. Więc my, starce,  

Cośmy przebiegli po tej biednej ziemi,  

A nigdy szczęścia w życiu nie spotkali;  

Możeśmy tylko szukać nie umieli...  

Idź! idź! idź, starcze, do pustelnej celi...  

chce wchodzić do celi — i zatrzymuje się na progu

Wchodzi Filon, pasterz... zamyślony — fantastycznie we wstążki i kwiaty ubrany.

FILON[16]

z egzaltacją

O! złote słońce! drzewa ukochane!  

O! ty strumieniu, który po kamykach  

Z płaczącym szumem toczysz fale śklane!  

Rozmiłowane w jęczących słowikach  

Róże wiosenne! z wami Filon skona!  

Bo Filon marzył los Endymijona[17],  

Marzył, że kiedyś po blasku miesiąca  

Biała bogini, różami wieńczona,  

Z niebios błękitnych przypłynie, i drżąca  

Czoło pochyli, a koralowemi  

Ustami usta moje rozpłomieni.  

Ach! tak marzyłem! Ale na tej ziemi  

Nie ma Dyjanny. Samotny uwiędnę  

Jako fijołek — albo kwiat jesieni.  

PUSTELNIK

Co znaczą owe narzekania zrzędne?  

Młody szaleńcze, gdzie zimny rozsądek?  

Wywracasz świata boskiego porządek,  

A że ty chciwy Akteona[18] wanien,  

Czekasz na ziemi anielskiego bóstwa:  

Dlatego tyle zestarzałych panien  

Dotąd się mężów swych nie doczekały;  

Szukaj kochanki na ziemi.  

FILON

Świat cały  

Na próżno zbiegłem przeglądając mnóstwa  

Dziewic śmiertelnych. Nieraz wzrok łakomy  

Śledził spod złotej kapeluszów słomy  

Żniwiarek twarze, podobne czerwienią  

Makom zbożowym. Nieraz poglądam  

Na białe płótna, łąk jasną zielenią  

Słońcu podane; rojąc serca szałem,  

Że z bieli płócien jako z morskiej piany  

Alabastrowa[19] miłości bogini  

Wyjdzie na słońce. Ach! tak obłąkany,  

Żyłem na świecie jako na pustyni;  

Nienasycony, dumający, rzewny.  

Byłem na dworach, widziałem królewny  

Podobne gwiaździe Wenus[20], co wynika  

Wieczorem z nieba różowego zorzą,  

Zaczerwieniona, ale bez promyka.  

Serca nie mają, a sercem się drożą[21]  

Więcej niż koron brylantami.  

PUSTELNIK

Głupcze!  

Niedoścignionych gwiazd szalony kupcze!  

Ty, co na dworach szukałeś kochanki:  

Precz! precz ode mnie, kwiecie beznasienny,  

Studniom niezdatny jak stłuczone dzbanki,  

Światowi jako słońca blask jesienny  

Bezużyteczny. Skoro na tron wrócę,  

Zamknę cię w szpital szalonych lub rzucę  

Na bakalarską[22] ławę między dzieci.  

FILON

Mój dobry ojcze! niechaj ci Bóg świeci!  

Musisz być chory, gadasz nieprzytomnie.  

PUSTELNIK

Wszyscy szaleńcy zlatują się do mnie,  

A wszyscy marzą o królewskich dworach,  

Myślą o królach, a kryją się w borach,  

I jęczą, jęczą jak oślepłe sowy.  

FILON

Wsadź, starcze, głowę w strumień kryształowy,  

Może ochłonie.  

PUSTELNIK

Woda nie obmyje  

Na moim czole czerwonego pasu.  

Widzisz! czy widzisz, jak korona ryje?  

Dwudziestoletnie życie w głębi lasu  

Nie zagoiło rany. Pas na czole,  

A drugi taki pas mi serce płata;  

Ten od korony,  

pokazując na serce

ten od mieczów kata.  

O! moje dzieci! o! sieroctwa bole!  

O! moja przeszłość!  

FILON

Nudzi mię ten stary,  

W głowie ma jakieś bezcielesne mary,  

Pewnie oszalał samotnością, postem.  

PUSTELNIK

Cierpienie myśli jest kolącym ostem,  

Lecz rzeczywistość... o! ta jak żelazo  

Rani, zabija...  

FILON

O tym inną razą  

Mówić będziemy, a przekonam ciebie,  

Że smutek serca...  

PUSTELNIK

Niechaj cię pogrzebie,  

Mdława istoto. Nic niech nic zabije;  

A twój grobowiec zamknie nic.  

FILON

O luba!  

Nie znaleziony twój obraz  

pokazując na serce

tu żyje!  

Nieznalezienie gorsze niźli zguba;  

Jam cię nie znalazł, a widzę przed sobą!  

Idę do lasu, gdzie będę sam — z tobą...  

Błogosławiony wyobraźni cudzie,  

Ty mnie ocalasz!  

odchodzi w las

PUSTELNIK

Jak szaleją ludzie!  

wchodzi do celi

SCENA II

Inna część lasu — widać jezioro Gopło.

Skierka i Chochlik wchodzą.

SKIERKA

Gdzie jest Goplana, nasza królowa?

CHOCHLIK

Spi jeszcze w Gople.

SKIERKA

I woń sosnowa,  

I woń wiosenna nie obudziła  

Królowej naszej? woń taka miła!  

Czyliż nie słyszy, jak skrzydełkami  

Czarne jaskółki biją w jezioro  

Tak, że się całe zwierciadło plami  

W tysiące krążków?  

CHOCHLIK

Zanadto skoro  

Zbudzi się jędza i będzie  

Do pracy nas zaprzęgać. To w puste żołędzie  

Wkładać jaja motylic — to pomagać mrówkom  

Budującym stolice i drogi umiatać  

Do mrównika wiodące... to majowym krówkom  

Rozwiązywać pancerze, aby mogły latać,  

To zwiedzać pszczelne ule i z otwartej księgi  

Czytać prawa ulowe lub rotę przysięgi  

Na wierność matce pszczelnej od zrodzonej pszczółki;  

To na trzcinę jeziora zwoływać jaskółki  

I uczyć budownictwa pierworoczne matki.  

Już zamykać stawiane na ptaszęta klatki,  

Nim jaki biedny ptaszek uwięźnie w zapadni,  

Na przekor ptasznikowi; już to pani sroce  

Ciągle trąbić do ucha naukę: nie kradnij;  

Albo wróblowi wmawiać, że pięknie świegoce,  

Aby ciągle świegotał nad wieśniaczą chatą...  

Pracuj jak koń pogański, pracuj całe lato,  

A zimą spij u chłopa za brudnym przypieckiem,  

Między garnkami, babą szczerbatą i dzieckiem.  

SKIERKA

Bo też ty jesteś leniwy, Chochliku!  

patrzy na jezioro

Ach, patrz! na słońca promyku  

Wytryska z wody Goplana;  

Jak powiewny liść ajeru,  

Lekko wiatrem kołysana;  

Jak łabędź, kiedy rozwinie  

Uśnieżony żagiel steru,  

Kołysze się — waha — płynie.  

I patrz! patrz! lekka i gibka,  

Skoczyła z wody jak rybka,  

Na nezabudek[23] warkoczu  

Wiesza się za białe rączki,  

A stopą po fal przezroczu  

Brylantowe iskry skrzesza.  

Ach czarowna! któż odgadnie,  

Czy się trzyma z fal obrączki?  

Czy się na powietrzu kładnie?  

Czy dłonią na kwiatach się wiesza?  

CHOCHLIK

Ona ma wianek na głowie...  

Czy to kwiaty? czy sitowie?  

SKIERKA

O nie... to na włosach wróżki  

Uśpione leżą jaskółki.  

Tak powiązane za nóżki  

Kiedyś, w jesienny poranek,  

Upadły na dno rzeczułki:  

Rzeczułka rzuciła wianek,  

Wianek czarny jak hebany  

Na złote włosy Goplany.  

CHOCHLIK

Radzę ci, uciekajmy, mój Skierko kochany,  

Wiedźma gotowa zaraz nową pracę zadać.  

Albo obracać młyny, skąd woda uciekła  

Biednemu młynarzowi, lub każe spowiadać  

Leniwego szerszenia, nim pójdzie do piekła  

Za kradzież słodkich miodów... lub malować pawie  

SKIERKA

Więc uciekaj... ja się bawię...  

Promienie słońca przenikły  

Jaskółeczek mokre piórka...  

Ożyły — pierzchły — i znikły  

Jak spłoszonych wróbli chmurka  

Królowa nasza bez ducha.  

Zadziwiona stoi, słucha;  

Nie śmie wiązać i zaplatać  

Kos rozwianych, nie wie, czemu  

Wianeczkowi uwiędłemu  

Przyszło ożyć? skąd mu latać?  

Goplano! Goplano! Goplano!  

Wchodzi Goplana.

GOPLANA

Narwij mi róż, Chochliku! poleciał mój wianek.

CHOCHLIK

Już się zaczyna praca.

Chochlik odchodzi mrucząc.

GOPLANA

Czy to jeszcze rano?  

SKIERKA

Pierwsza wiosny godzina.

GOPLANA

Ach! gdzież mój kochanek?  

SKIERKA

Co mi rozkażesz, królowo?  

Zadaj piękną jaką pracę.  

Winąć tęczę kolorową,  

Albo budować pałace,  

Powojami wiązać dachy.  

I opierać kwiatów gmachy  

Na kolumnach malw i dzwonów  

Lazurowych.  

GOPLANA

zamyślona

Nie!  

SKIERKA

Chcesz tronów  

Z wypłakanych nieba chmurek?  

Czy ci przynieść pereł sznurek?  

Z owych pereł, które dają  

Lep na ptaszki; ale mają  

Takie blaski, takie wody,  

Jak kałakuckie jagody.  

Chcesz? lecę na trzęsawice[24],  

Dojrzę — dogonię — pochwycę —  

Błędnego moczar ognika;  

I zaraz w lilijkę białą  

Oprawię jak do świecznika,  

I nakryję białym dzwonkiem,  

By ci świecił... Czy to mało?  

Rozkaż, pani! Co pod słonkiem,  

Co na ziemi, wszystko zniosę:  

Drzewa, kwiaty, światło, rosę.  

Co nad ziemią, w ziemi łonie:  

Dźwięki, echa, barwy, wonie,  

Wszystko, o czym kiedy śniły  

Myśli twoje w jezior burzy  

Kołysane.  

GOPLANA

Skierko miły,  

Ja się kocham.  

SKIERKA

W czym? czy w róży  

Bezcierniowej? czy w kalinie?  

W czterolistnej koniczynie?  

Może w kwiatku: „niech Bóg świeci”,  

Który posadzi macocha  

Na grobie mężowskich dzieci?  

Może w Magdaleny nitce,  

Co bez wiatru leci płocha?  

Może w białej margieritce,  

Co piątym listkiem: „nie kocha”  

Zabiła młodą pasterkę?  

W czym się kochasz? poszlij Skierkę,  

A przyniesie ci kochanka,  

I wplecie do twego wianka,  

I będziesz go wiecznie miała,  

Pieściła i całowała  

Do przyszłej wiosny poranka,  

Do drugiego kwiatów wieku.  

GOPLANA

Ach! ja się kocham, kocham się w człowieku!

SKIERKA

To ludzkie czary.

GOPLANA

Tej zimy, gdym usnęła  

Na skrysztalonym łożu, światło mię jakieś  

Z głuchego snu gwałtownie ocuciło.  

Otwieram oczy — patrzę... płomień czerwony  

Jako pożaru łuna bije przez lody  

I słychać głuchy huk. Rybacy to rąbali  

Przełomkę biednym rybkom zdradliwą... Nagle  

Okropny krzyk — w przełomkę człowiek pada.  

Na moje upadł łoże; a czy to światło  

Podobne barwie róż, które świeciło  

W moim pałacu szklistym? czy też prawdziwe  

Róże na jego licach śmiercią mdlejące;  

Ale się piękny wydał — ach! piękny tak, że chciałam  

Zatrzymać go na wieki w zimnych pałacach,  

I nie rozwiązać z wieńca ramion, i przykuć  

Łańcuchem pocałunków. Wtem zaczął konać...  

Musiałam wtenczas, ach! musiałam go wypuścić!  

Gdybym przynajmniej mogła była go wynieść  

Z wody na rękach moich, usta z ustami  

Spoić i życie wlać w ostygłe jego piersi;  

Ale ty wiesz, co to za męka dla nas,  

Kiedy podobne kwiatom, musiemy składać  

Rumieniec nasz i piękne barwy wiosny,  

I do kamieni białych podobne leżyć  

W głębiach jeziora. Taką ja wtenczas byłam.  

Musiałam leżeć na dnie, ani się płocho  

Na światło dnia wyrywać. Na pół martwego  

Wyniosłam drzącą ręką i przez otwory  

W lodzie wybite rzucam: sama boleśnie  

Wracam na puste łoże, na zimne łoże;  

A moje serce rozdarł okrzyk rybaków,  

Którzy witali wtenczas, gdy ja żegnałam.  

Jakżem czekała wiosny, przyszła nareszcie!  

Z miłością w sercu budzę się... kwiaty  

To nic przy jego licach — gwiazdy gasną  

Przy jego jasnych oczach... Ach kocham, kocham!  

SKIERKA

Ktoś idzie tutaj lasem.

GOPLANA

To on!to on! mój miły.  

Bądź niewidomym, Skierko.  

Skierka odchodzi.

Wchodzi na scenę Grabiec — rumiany — w ubiorze wieśniaka.

GRABIEC

Ach, cóż to za panna?  

Ma twarz, nogi, żołądek — lecz coś jakby szklanna.  

Co za dziwne stworzenie z mgły i galarety.  

Są ludzie, co smak czują do takiej kobiety;  

Ja widzę coś rybiego w tej dziwnej osobie.  

GOPLANA

Jak się nazywasz, piękny młodzieńcze?

GRABIEC

Nic sobie...  

GOPLANA

Miły nic sobie!

GRABIEC

Jakżeś głupia, mościa pani —  

Nic sobie, to się znaczy, że nic nie przygani  

Mojej piękności, to jest, żem piękny. A zwę się  

Grabiec.  

GOPLANA

Cóż cię za anioł obłąkał w tym lesie?  

GRABIEC

Proszę, coż za ciekawość w tym wywiędłym schabku!

GOPLANA

Proszę cię, panie Grabiec!

GRABIEC

Wolno mówić: Grabku!  

Panie Grabku!  

GOPLANA

Któż jesteś?  

GRABIEC

Aśćki panny sługa...  

A pytasz, kto ja jestem?... to historia długa;  

W naszym kościółku stały ogromne organy,  

Mój tata grał na dudach; pięknie grywał pjany,  

Ale kiedy na trzeźwo, okropnie rzępolił;  

Do tego był balwierzem i całą wieś golił,  

Golił i grał na dudach, bo golił w sobotę,  

na dudach grał w niedzielę; a miał taką cnotę,  

Że nie pił, kiedy golił, a pił, kiedy grywał.  

I wszystko szło jak z płatka. Wtem kogut zaśpiewał  

I mój ojciec małżeństwem z zoną los zespolił.  

Panna młoda wąs miała, ojciec wąs ogolił  

I wszystko szło jak z płatka. Lecz tu nowe cuda!  

Żona grała na dudach, a tatuś był duda;  

Grała więc po tatusiu i dopóty grała,  

Aż go na cmentarzyku wiejskim pogrzebała.  

Ja zaś, pośmiertne dzieło pana organisty,  

Jestem, jak mówią, ojca wizerunek czysty,  

Bo lubię stary miodek i kocham gorzonnę[25],  

I uciekam od matki...  

GOPLANA

Słowa jego wonne  

Przynosi wiatr wiosenny do mojego ucha...  

O luby! ja cię kocham...  

GRABIEC

Coż to za dziewucha?  

Obcesowo zaczyna. Wprawdzie to nie dziwy.  

Ilekroć przez wieś idę, to serca jak śliwy  

Lecą pod moje nogi... wołają dziewczęta:  

Panie Grabku! Grabiątko, niech Grabiec pamięta,  

Że jutro grabim siano — pomóż, Grabku, grabić  

A to znaczy, że za mnie dałyby się zabić,  

I to, że się na sienie dadzą pocałować.  

GOPLANA

Czy mię kochasz, mój miły...?

GRABIEC

Ha!... trzeba skosztować...  

Na przykład... daj całusa  

GOPLANA

Stój!... pocałowanie  

To ślub dla czystych dziewic. Na dziewiczym wianie  

Za każdym pocałunkiem jeden listek spada.  

Nieraz dziewica czysta i smutkami blada  

Dlatego, że spadł jeden liść u serca kwiatu,  

Nie śmie kochać i daje pożegnanie światu,  

I do mogiły idzie nigdy nie kochana.  

GRABIEC

Coś waćpanna jak mniszka.

GOPLANA

Raz pocałowana  

Będę twoją na wieki — i ty mój na wieki...  

GRABIEC

Ha, pocałunek bliski, a ten „mój” daleki.

całuje

GOPLANA

O mój luby!

GRABIEC

Dalibóg... pfu!... pocałowałem  

Niby w pachnącą różę... pfu... róża jest ciałem,  

Ciało jest niby różą... niesmaczno!...  

GOPLANA

Mój drogi!  

Więc teraz co wieczora na leśne rozłogi  

Musisz do mnie przychodzić. Będziemy błądzili,  

Kiedy księżyc przyświeca, kiedy słowik kwili,  

Nad falą szklistych jezior, pod wielkim modrzewiem  

Będziemy razem marzyć przy księżycu[26]...  

GRABIEC

do siebie

Nie wiem,  

Co odpowiedzieć babie...  

GOPLANA

Ty smutny? ty niemy?  

O! my z tobą będziemy szczęśliwi!  

GRABIEC

Będziemy,  

Lecz nie wieczorem — i nie przy jeziorze...  

GOPLANA

Czemu?  

GRABIEC

Bo ja nie lubię wody jak wściekły.

GOPLANA

Mojemu  

Kochankowi rwać będę poziomki, maliny.  

GRABIEC

Lecz ja nie lubię malin... a kiedy dziewczyny  

Niosą dzbanek na głowie, nieraz zrzucam dzbanek,  

Ale to nie dla malin.  

GOPLANA

Lecz ty mój kochanek...  

Ty musisz lubić kwiaty... Więc przyjdź co wieczora.  

GRABIEC

A to już tego nadto!... co za nudna zmora!  

Nie przyjdę w żaden wieczór...  

GOPLANA

Dlaczego?  

GRABIEC

Za borem  

Pewna dziewczyna czeka na Grabka wieczorem.  

GOPLANA

Dziewczyna?

GRABIEC

Tak... dziewczyna...  

GOPLANA

Czy piękna dziewczyna?  

GRABIEC

Ha?... co pannie do tego?... zwie się Balladyna.

GOPLANA

Siostra Aliny?... córka wdowy?... ale ona  

Złe ma serce...  

GRABIEC

Waćpanna, widzę, coś szalona...  

Nie wierzę w babskie dziwy, sądy i przestróżki  

Wszystkie dziewczęta, które mają małe nóżki,  

To mają piękne usta i serca — a właśnie  

Ona piękną ma nóżkę...  

GOPLANA

zapalając się

Niech słońce zagaśnie,  

Jeśli mi ciebie kto wydrze, kochanku.  

Ty jesteś moim! moim! moim wiecznie!  

Choćbyś miał księżyc za ślubny pierścionek,  

Choćbyś miał księżyc, to ja go rozłamię,  

Zagaszę księżyc, który cię prowadzi  

Do pocałunków, do kochanki domu.  

Ach bądź mi wiernym! błagam cię! zaklinam!  

Na twoje własne szczęście. Ach! zaklinam!  

Bo zginiesz, luby... nie... razem zginiemy,  

Ale ty zginiesz także, gdy ja zginę...  

Więc nie chcę zginąć, abyś ty nie zginął.  

Przynajmniej dzisiaj nie chodź tam wieczorem,  

Przynajmniej dzisiaj nie chodź tam... ja każę...  

GRABIEC

A któż ty jesteś, co każesz?

GOPLANA

Królowa!  

Królowa fali, Goplana.  

GRABIEC

Ej!... w nogi!  

Jezus Maryja! a tom popadł w biedę,  

Szatana żona chce być moją żoną.  

Grabiec ucieka.

GOPLANA

sama

Niech słońce gaśnie! niechaj gwiazdy toną  

W bezdrożne niebo! niechaj róże więdną!  

Co mi po słońcu, po gwiazdach, po kwiatach,  

Wolę je stracić niż kochanka stracić.  

Co mam potęgi, co nadprzyrodzonej  

Siły nad światem; to obrócę na to,  

Aby to serce podbić i mieć moim...  

Skierko! Chochliku!...  

SKIERKA

przybiega

Czy słyszałeś, Skierko,  

Moją rozmowę z kochankiem? aniołem?  

SKIERKA

Nie karz... ciekawość... szczera moja skrucha,  

Biały powoju kwiatek uszczyknąłem  

I końcem rożka włożywszy do ucha  

Słyszałem... przez kwiat...  

GOPLANA

Gdzie Chochlik?  

SKIERKA

Leniwy  

Ciągnie się z wiankiem...  

Wchodzi Chochlik z wiankiem.

GOPLANA

A wstydź się, Chochliku!  

Patrz, coś ty narwał chwastu i pokrzywy,  

Brzydkich piołunów, koniczyn, trawniku.  

SKIERKA

Pozwól mi, pani, niech ja go wysiekę  

Za taki wianek...  

CHOCHLIK

Ej!... ja cię urzekę...  

GOPLANA

Słuchajcie mię cicho, diabliki...  

Oto, Chochlo, polecisz za moim kochankiem;  

Idź przy nim, przed nim, za nim, jak skoczne ogniki,  

I błąkaj po murawach tak, by przed porankiem  

Nie trafił do mieszkania — ani do tej chaty,  

Gdzie mieszkają dwie piękne dziewczęta — dwa kwiaty,  

Córki wdowy... rozumiesz... a o wschodzie słońca  

Tu miłego przyprowadź.  

CHOCHLIK

Będę go bez końca  

Błąkał i sadzał w błocie... cha! cha! cha! cha! cha! cha!  

Odchodzi Chochlik.

GOPLANA

A ty, mój Skierko, leć na mały mostek  

Gdzie jest mogiła samobójcy stracha  

Ukryj się w łozy[27] zarostek.  

Za godzinę przez ten mostek  

Będzie jechał pan bogaty,  

Ustrojony w złote szaty,  

Jak do ślubu — bez oręży,  

I kareta złotem błyska,  

I pięć rumaków w zaprzęży;  

Cztery karych i klacz biała  

Przodem lecąc iskry ciska.  

A na mostku wypróchniała  

Leży belka drżąca, śliska.  

Czy rozumiesz?  

SKIERKA

Wywrócić?  

GOPLANA

skłaniając głową

Lecz nie szkodzić żywym.  

Ani ludziom, ni koniom.  

SKIERKA

A potem?  

GOPLANA

Tego pana w płaszczu złotym,  

Hymnem wiatru czułym, tkliwym  

Zaprowadzić aż do chaty,  

Gdzie mieszka uboga wdowa  

I dwie młode córki chowa.  

Uczyń tak, by pan bogaty  

Wziął tam żonę i we dwoje  

Odjechał złotą karetą.  

Luby Skierko! dziecię moje!  

SKIERKA

Dziewczyna będzie kobietą,  

Nim dwa razy słońce zaśnie,  

Nim dwa razy księżyc zgaśnie.  

odlatuje

GOPLANA

sama

Więc rozesłałam sylfy[28]; niechaj pracują  

Na moje szczęście. Teraz nie idzie o to,  

Aby wojskami kwiatów zdobywać niwy;  

Nie kwiatów strzec mi teraz, nie tęcze winąć,  

Ani słowiki uczyć piosenek, ani  

Budzić jaskółki wodne... kocham!... ginę!...  

A jeśli on mię kochać nie będzie? cała  

W mgłę się rozpłynę białą, i spadnę łzami  

Na jaki polny kwiat, i z nim uwiędnę.  

rozpływa się w powietrzu

SCENA III

Chata Wdowy.

Wdowa i córki jej Balladyna i Alina wchodzą z sierpami.

WDOWA

Zakończony dzień pracy. Moja Balladyno,  

Twoje rączki od słońca całe się rozpłyną  

Jak lodu krysztaliki. Już my jutro rano  

Z Alinką na poletku dożniemy ostatka;  

A ty, moje dzieciątko, siedź sobie za ścianą...  

ALINA

Nie! nie, nie, jutro odpoczywa matka,  

A my z siostrzycą idziemy na żniwo.  

Słoneczko lubi twoje główkę siwą  

I leci na nią by natrętna osa  

Do białych kwiatków; ani go od włosa  

Liściem odpędzić; że też nigdy chmurki  

Bóg nie nadwieje, aby cię zakryła.  

O! biedna matko!  

WDOWA

Dobre moje córki,  

Z wami to nawet ubożyzna miła;  

A kto posieje dla Boga, nie straci.  

Zawsze ja myślę, że wam Bóg zapłaci  

Bogatym mężem... a kto wie? a może  

Już o was słychać na królewskim dworze?  

A my tu żniemy, aż tu nagle z boru  

Jaki królewic — niech i kuchta dworu  

Albo koniuszy — zajeżdża karetą...  

I mówi do mnie: „Podściwa kobieto,  

Daj mi za żonę jedną z córek”. — „Panie!  

Weź Balladynę, piękna jak dziewanna”. —  

Tobie się także, Alino, dostanie  

Rycerz za męża... ale starsza panna  

Powinna prędzej zostać panną młodą.  

W rzeczułkach woda goni się za wodą.  

Mój królewicu, żeń się z Balladyną.  

BALLADYNA

Gdzie ty mój grzebień podziałaś, Alino?  

Co ty tam słuchasz, jak się matce marzy.  

ALINA

Wiesz, Balladyno, że to jej do twarzy,  

Kiedy śni głośno, kiedy się uśmiecha.  

WDOWA

do Balladyny

Dobrze ty mówisz! Chata taka licha,  

A mnie się marzy Bóg wie nie co...  

Ale Bogu się także w wiekuistej chwale  

Musi coś marzyć... a gdyby też  

Bogu Chciało się matce dać złotego zięcia...  

BALLADYNA

Ach! słychać jakiś tarkot na rozłogu,  

Jedzie gościńcem dwór jakiegoś księcia.  

Pięć koni... złota kareta... ach kto to?...  

Jedzie aleją... Jak to pięknie złoto  

Między drzewami błyska!... Ach! mój Boże,  

Co im się stało?... śród naszego mostu  

Powóz prrr... stanął... i ruszyć nie może...  

WDOWA

Pewnie chcą konie napoić...

BALLADYNA

Ot właśnie!  

Pan poi konie na drodze po prostu...  

WDOWA

Ha! jeśli pić chcą...

ALINA

Już słoneczko gaśnie,  

Trzeba zapalić sosnowe łuczywo[29]...  

BALLADYNA

biegnąc od okna

Ach lampę zaświeć... ach lampę... co żywo...  

O! gdzie mój grzebień?  

Słychać pukanie do drzwi.

WDOWA

Cóż to? co?... ktoś puka...  

Otwórz, Bladyno.  

BALLADYNA

Niech siostra otworzy...  

WDOWA

Prędzej otwórzcie... ktoś do chaty stuka.

ALINA

Ach ja się boję...

WDOWA

Niech wszelki duch Boży  

Boga wychwala... ja odemknę chatę...  

patrzy przez dziurkę od klucza

O jakie stroje złocisto–bogate!

otwiera

Czy w imię Boga?...

Kirkor wchodzi.

KIRKOR

Tak, z Boga imieniem.  

Proszę wybaczyć, ale nad strumieniem  

Mostek pod moim załamał się kołem,  

Szukam schronienia...  

WDOWA

Proszę poza stołem,  

Mój królewicu, siadać — proszę siadać.  

Chata uboga — raczyłeś powiadać,  

Że powóz... O! to nieszczęście! —  

Dziewczęta! To moje córki, jasny królewicu —  

A to już dawno człowiek nie pamięta  

Takich przypadków, chyba przy księżycu  

Młynarz, co jechał przeszłej wiosny.  

BALLADYNA

Matko,  

Dosyć — daj panu mówić...  

Wchodzi Skierka niewidzialny dla aktorów.

KIRKOR

Przed tą chatką  

Słyszałem dźwięki luteń... czy to córki  

Wasze grywają na lutni?  

WDOWA

Przepraszam —  

Nie... królewicu...  

SKIERKA

Z niewidzialnej chmurki  

Sympatycznymi kwiaty poukraszam[30]  

Obie dziewice, bo moja królowa  

Nie powiedziała, do której nakłonić  

Serce Kirkora... Muzyka echowa  

Zacznie hymnami powietrznymi dzwonić;  

A wieniec kwiatów taką woń rozleje,  

Że serce tego człowieka omdleje,  

Że jednym sercem dwa serca pokocha.  

Wkłada wieńce kwiatów na głowy dziewicom — słychać muzykę.

WDOWA

Może królewic chce odpocząć trocha?...

KIRKOR

z zadziwieniem i niespokojnością

Odpocząć, kiedy dźwięki takie cudne  

Słyszę... Dziewice, wasze są to pieśni?...  

Słyszę śpiewanie...  

ALINA

Czy się panu nie śni?  

Tu w chacie... cicho...  

KIRKOR

Ach! jakże mi nudne  

Wspomnienie zamku pustego!...  

SKIERKA

na stronie

Czar działa...  

KIRKOR

Z jakich kadzideł ta woń się rozlała?...  

To z pewna wasze wieńce, uroszone  

Łzami wieczora, dają takie wonie?  

BALLADYNA

Lecz my nie mamy wieńców.

Wchodzi Sługa Kirkora bogato ubrany.

SŁUGA

Naprawione  

Koło w powozie...  

KIRKOR

Wyprząc z dyszla konie,  

Ja tu zostanę...  

Sługa odchodzi.

WDOWA

Cóż to za zjawienie?  

Królewic w chacie! Na jakim on sienie[31]  

Spać będzie?... Jemu listki róży cisną...  

KIRKOR

do siebie

Prawdę wróżyłeś, pustelniku stary:  

Gdzie okienkami dwie różyczki błysną,  

Gdzie dach słomiany...  

SKIERKA

do siebie

Zakończone czary...  

KIRKOR

do Wdowy

Słuchajcie, matko! na świat wyjechałem  

Szukać ubogiej i cnotliwej żony;  

Dalej nie jadę, bo tu napotkałem  

Cudowne bóstwa!... O! gdybym dwa trony —  

Ach! powiem raczej, gdybym miał dwa serca!  

Lecz zdaje mi się, że dwa serca noszę...  

Dwoma sercami o dwie córki proszę;  

Ale Bóg jedną tylko wziąść pozwala  

I do ślubnego prowadzić kobierca;  

Więc trzeba wybrać... Czemuż losu fala  

Rozbiła serce moje o dwie skały?  

Ach czemuż oczy pierwej nie wybrały  

I nie powiodły czucia? Dziś nie umiem  

Wybrać...  

WDOWA

Ja ciebie, panie, nie rozumiem...  

KIRKOR

Proszę o rękę jednej z córek... może  

Słyszałaś kiedy o hrabi Kirkorze,  

Co ma ogromny zamek, cztery wieże,  

Złocisty powóz, konie i rycerze  

Na swych usługach?... Otóż Kirkor... to ja...  

Proszę o jedną z córek...  

WDOWA

Córka moja?...  

Ja dwie mam córki — ale Balladyna...  

KIRKOR

Czy starsza?

WDOWA

Tak jest... a młodsza Alina  

Także jak anioł...  

KIRKOR

do siebie

Jaki wybór trudny!  

Starsza jak śniegi — u tej warkocz cudny  

Niby listkami brzoza przyodziana;  

Ta z alabastrów — a ta zaś różana —  

Ta ma pod rzęsą węgle — ta fijołki —  

Ta jako złote na zorzy aniołki,  

A ta zaś jako noc biała nad rankiem.  

Więc jednej mężem — drugiej być kochankiem;  

Więc obie kochać, a jedną zaślubić?  

Lecz którą kochać? którą tylko lubić?...  

Niech się przynajmniej z ust różanych dowiem,  

Która mnie kocha?...  

do dziewic

Moje smugłe łanie,  

Czy mnie kochacie?  

BALLADYNA

Ach! ja ci nie powiem:  

„Nie”... ale nie śmiem wymówić: „Tak, panie” —  

Może ty zgadniesz, choć będę milczała;  

Zgadnij, rycerzu.  

KIRKOR

do Aliny

A ty, różo biała?  

ALINA

rzucając się na łono matki

Kocham...

KIRKOR

Obiedwie kochają.  

WDOWA

Zapewne,  

że muszą kochać!... tożby to dopiero,  

Gdyby nie kochać rycerza, co szczerą[32]  

Mógłby za żonę wziąść sobie królewnę,  

Piękny i śmiały.  

KIRKOR

Któraż z was, dziewice,  

Będzie mię więcej kochała po ślubie?  

Jak będzie kochać? lubić, co ja lubię?  

Jak mi rozchmurzać gniewu nawałnice?  

BALLADYNA

O panie! jeśli w zamku są czeluście,  

Z czeluści ogień bucha, a ty każesz  

Wskoczyć — to wskoczę. Jeśli na odpuście  

Ksiądz nie rozgrzeszy, to wezmę na siebie  

Śmiertelne grzechy, którymi się zmażesz.  

Jeżeli dzida będzie mierzyć w ciebie,  

Stanę przed tobą i za ciebie zginę...  

Czegóż chcesz więcej?...  

WDOWA

Weź! weź Balladynę  

Szczera jak złoto.  

KIRKOR

do Aliny

A ty, młodsza dziewo,  

Co mi przyrzekasz?  

ALINA

Kochać i być wierną.  

KIRKOR

Ach nie wiem, której oddać rękę lewą  

Jako szwagierce — a której z pierścionkiem  

O! gdybym ujrzał tę gwiazdę przedsterną[33],  

Co wiodła króle do Dzieciątka żłobu!  

Serce mam jedno, a ciągnie do obu.  

Którą odrzucić? której być małżonkiem?  

Obie kochają, więc niesprawiedliwość  

Poniesie jedna, jeśli wezmę drugą.  

W obojgu jedna prostota i tkliwość,  

W obojgu miłość jednaką zasługą...  

Którą tu wybrać?...  

ALINA

Jeśli mnie wybierzesz,  

Szlachetny panie, to musisz obiecać,  

Że mię do zamku twojego zabierzesz  

Z matką i siostrą... Bo któż będzie matce  

Gotować garnek? kto ogień rozniecać?  

Ona nie może zostać w biednej chatce,  

Kiedy ja będę w pałacach mieszkała.  

Patrz, ona siwa jak różyczka biała.  

O! widzisz panie... musisz także ze mną  

I matkę zabrać...  

KIRKOR

O! jakąż tajemną  

Rozkoszą serce napełnia... o! miła...  

WDOWA

Lecz Balladyna to samo mówiła  

W sercu i w myśli... Wierzaj mi, rycerzu,  

I Balladyna kocha matkę starą.  

KIRKOR

Jużem był wybrał i znów mi w puklerzu  

Dwa serca biją...  

BALLADYNA

Byłabym poczwarą  

Niegodną twojej ręki, ale piekła,  

Żebym się matki kochanej wyrzekła.  

Prócz matki, siostry, wszystko ci poświęcę.  

KIRKOR

Oślepionego chyba losu ręce  

Wskażą mi żonę...  

SKIERKA

śpiewa do ucha Wdowy

Matko, w lesie są maliny,  

Niechaj idą w las dziewczyny.  

Która więcej malin zbierze,  

Tę za żonę pan wybierze.  

WDOWA

Coś matce staruszce  

Przyszło do głowy... Mój ty królewicu,  

Jeśli pozwolisz twej pokornej służce,  

To ci poradzi, piękny krasnolicu[34].  

Oto niech rankiem idą w las dziewczyny,  

A każda weźmie dzbanek z czarnej gliny;  

I niechaj malin szukają po lesie:  

A która pierwsza dzban pełny przyniesie  

Świeżych malinek, tę weźmiesz za żonę.  

KIRKOR

Wyborna rada... O! złota prostoto!  

Ty mi dasz szczęście niczym nie skłócone,  

Dnie rozkoszami przeplatane z cnotą.  

Tak, moja matko... niech o słońca wschodzie  

W las idą córki z dzbankami na głowie.  

A my w lipowym usiądziemy chłodzie;  

Która powróci pierwsza, ta się zowie  

Hrabini Kirkor... Sądź sam, wielki Boże.  

WDOWA

Królewic znajdziesz w tej chateczce łoże,  

Pachnące siano zakryte bielizną.  

Wierzaj mi, panie, żabki się nie wślizną  

Do twego sianka... proszę do alkowy[35].  

KIRKOR

klaszcze

Wchodzi Sługa.

Przynieś z powozu puchar kryształowy,  

Wino i zimne żubrowe pieczywo[36]...  

Sługa odchodzi.

Bądźcie mi zdrowe, piękne narzeczone...

odchodzi do alkowy poprzedzany przez Wdowę

ALINA

Siostrzyco moja... o! jakież to dziwo,  

O! jakie szczęście!  

BALLADYNA

Jeszcze nie złowione,  

To szczęście, siostro, może nie dla ciebie...  

ALINA

O! moja siostro... wszakże to na niebie  

Jeśli nie słońce, to gwiazdy nad głową:  

Jeśli nie będę panią Kirkorową,  

To będę pani Kirkorowej siostrą.  

A tobie jutro trzeba wziąść się ostro  

Do tych malinek, bo wiesz, że ja zawsze  

Uprzedzam ciebie i mam pełny dzbanek.  

Nie wiem, czy na mnie jagody łaskawsze  

Same się tłoczą... czy tam... twój kochanek...  

BALLADYNA

Milcz!...

ALINA

Ha, siostrzyczko? a ja wiem, dlaczego  

Malin nie zbierasz...  

BALLADYNA

Co tobie do tego?  

ALINA

Nic... tylko mówię, że ja bym nie chciała  

Rzucić kochanka ani dla rycerza,  

Ani dla króla... a gdybym kochała,  

Wzajem kochana, rolnika, pasterza,  

To już by żaden Kirkor...  

BALLADYNA

Nie chcę rady  

Od głupiej siostry...  

Słychać klaskanie za chatą. — Balladyna zapala świeczkę i ukrywszy ją w dłoni wychodzi.

ALINA

Ha!... zaklaskał w borze —  

Wyszła ze świeczką... O, mój wielki Boże!  

Co tam pan Grabek powie na te zdrady.  

Bo też ta siostra chce iść za Kirkora,  

A jam widziała na kwiatkach ugora,  

Ba! i pod naszą osiną słyszałam  

Sto pocałunków... przebacz mi, o! Chryste,  

Że sądzę miłość, której ach! nie znałam...  

klęka

Widzisz, mój Boże! ja mam serce czyste,  

A przysięgając nie złamię przysięgi...  

Boże! ptaszęta u Twojej potęgi  

Mogą uprosić o wiszeńkę czarną,  

Jaskółkom w dziobek dajesz muszkę marną.  

Jeśli ty zechcesz, Boże mój jedyny,  

Gdzie stąpię... wszędzie czerwone maliny...  

siada na ławie i usypia

SKIERKA

śpiewa

Niech sen szczęścia pozłacany  

Zamyka oczy dziewczyny...  

A ja lecę do Goplany...  

odchodzi

ALINA

przez sen

Wszędzie maliny! maliny! maliny...

KONIEC AKTU PIERWSZEGO

Przypisy:

[1]

dziejopis — kronikarz.

[2]

karaceńska zbroja — zbroja z metalowych łusek na podkładzie ze skóry lub grubego materiału; przypominała pancerz robaka zwanego prusakiem lub: karaczanem (karakanem), stąd nazwa.

[3]

prawić — mówić.

[4]

gmin — lud.

[5]

podstarzał dziesiątym krzyżykiem — miał prawie sto lat.

[6]

synogarlica — szlachetna odmiana gołębicy; przypisywano jej bezwzględną wierność jednemu partnerowi, niejako „naturalną monogamiczność”.

[7]

pomór — śmierć, zaraza.

[8]

purpura — głęboki odcień czerwieni, kolor królewski.

[9]

dziatki — dzieci.

[10]

cham — człowiek niższego stanu, chłop.

[11]

Mojżesza plagi — chodzi o biblijne plagi (opisane w Księdze Wyjścia), które za sprawą Mojżesza (wspieranego w swym dziele przez Boga) spadły na Egipt, kiedy faraon nie chciał wypuścić ze swego kraju ludu izraelskiego powołanego, by wyruszyć do Ziemi Obiecanej.

[12]

Scyta — mieszkaniec Scytii, członek starożytnego plemiania Scytów, którzy 700 lat p.n.e. najechali m.in. ziemie polskie, co w sarmatyzmie dało podstawę dla genealogicznych rojeń o pochodzeniu szlachty polskiej.

[13]

krocie — dużo, mnóstwo.

[14]

mara — tu: złudzenie.

[15]

z żebra swego kości — nawiązanie do biblijnej legendy o powstaniu pierwszej kobiety, Ewy, z żebra Adama.

[16]

Filon — jest to postać, w której znajdują swą karykaturę wątki sielankowe i sentymentalne; już samo jego imię odsyła nas do sielanki Franciszka Karpińskiego Laura i Filon. Znaczące jest to, że bohater jest „pasterzem” (choć żadnej zwierzyny nie pasie), że używa obficie nazewnictwa pochodzącego z mitol. gr. i rzym., mówiąc nieustannie o bogach i boginiach oraz, że w jego wypowiedziach znajduje się pełno wzmianek o rozmaitych urokach przyrody. Będąc kochankiem sentymentalnym, nie dostrzega (jak Werter) groźnego i strasznego oblicza natury. Swego rodzaju kulminacją w konstrukcji tej postaci będzie to, że Filon, który nie mógł spełnić swej miłości na ziemi, trwając w oderwaniu od życia — zakocha się w końcu bardzo „romantycznie” (miłością niemożliwą do zrealizowania) w trupie Aliny. W ten sposób z kochanka sentymentalnego przekształca się dość gładko w kochanka romantycznego.

[17]

Endymion — w mit. gr. pasterz, w którym zakochała się Selene; Zeus obdarzył go wieczną młodością, lecz na wieki uśpił; symbol spokoju śmierci.

[18]

Akteon — w mit. gr. młody myśliwy, który podglądał Artemidę w kąpieli. Za karę został zamieniony w jelenia, a wtedy rozszarpały go własne psy.

[19]

alabaster — rodzaj białego gipsu.

[20]

Wenus — w mit. rzym. bogini miłości, słynąca z urody, której imieniem nazwano jedną z planet naszego układu słonecznego, jej obserwacja możliwa jest tylko rano i wieczorem, przez co zwana jest również Jutrzenką, Gwiazdą Poranną (Zaranną) lub Gwiazdą Wieczorną.

[21]

drożyć się — żądać wysokiej ceny.

[22]

bakałarz — nauczyciel.

[23]

nezabudek — tak w tekście Słowackiego; dziś zapisujemy zmiękczone „n”: niezabudki (tj. niezapominajki).

[24]

trzęsawice — bagna.

[25]

gorzonna — gorzałka, wódka.

[26]

Będziemy razem... — mamy tu do czynienia z nawiązaniem do ballady Mickiewicza Świtezianka, w której również tajemnicza pani jeziora zawiera śluby z młodzieńcem, a następnie poddaje próbie jego wierność. Grabiec, przez swą rubaszność i całkowitą nieczułość na romantyczne nastroje, przekształca to nawiązanie w satyrę na miłość romantyczną.

[27]

łozy — krzaki.

[28]

sylf — w średniowieczu: duch powietrza, uosobienie żywiołu powietrza (u Paracelsusa).

[29]

łuczywo — szczapa drewniana, po zapaleniu służąca jako światło.

[30]

ukrasić — upiększyć.

[31]

na sienie — na sianie (archaiczna forma gramatyczna).

[32]

szczera — prawdziwa.

[33]

gwiazdę przedsterną — gwiazdę przewodnią (przedsterną — wiodącą „przed sterem”); tu Kirkor nawiązuje do gwiazdy betlejemskiej.

[34]

krasnolicu — o krasnym (tj. pięknym) licu (tj. obliczu, twarzy).

[35]

alkowa — sypialnia.

[36]

pieczywo — czyli „to, co upieczone”, tu chodzi o pieczeń z mięsa żubra (dziś pieczywo oznacza chleb i bułki, zaś pieczone mięso to: pieczyste).

Ten utwór nie jest chroniony prawem autorskim i znajduje się w domenie publicznej, co oznacza że możesz go swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać. Jeśli utwór opatrzony jest dodatkowymi materiałami (przypisy, motywy literackie etc.), które podlegają prawu autorskiemu, to te dodatkowe materiały udostępnione są na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa – Na Tych Samych Warunkach 3.0 PL.

Źródło: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/balladyna

Tekst opracowany na podstawie: Juliusz Słowacki (1809-1849), Dzieła wybrane, t. 3, Dramaty: Maria Stuart; Kordian; Horsztyński; Balladyna, red. Julian Krzyżanowski, oprac. Eugeniusz Sawrymowicz, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, 1974

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Eugeniusz Sawrymowicz, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska.

Plik wygenerowany dnia 2011-01-26.