Jan Kochanowski

Pieśń świętojańska o Sobótce

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Nowoczesna Polska.

Pieśń świętojańska o Sobótce[1][2]

Gdy słońce Raka zagrzewa[3],  

A słowik więcej nie śpiewa,  

Sobótkę, jako czas niesie[4],  

Zapalono w Czarnym Lesie.  

Tam goście, tam i domowi  

Sypali sie ku ogniowi;  

Bąki[5] zaraz troje grały,  

A sady sie sprzeciwiały[6].  

Siedli wszyscy na murawie,  

Potym wstało sześć par prawie[7]  

Dziewek jednako ubranych  

I belicą[8] przepasanych.  

Wszytki śpiewać nauczone,  

W tańcu także niezganione[9];  

Więc koleją zaczynały,  

A pierwszej tak począć dały.  

Panna I

Siostry, ogień napalono  

I placu nam postąpiono[10];  

Czemu sobie rąk nie damy,  

A społem nie zaśpiewamy?  

Piękna nocy, życz pogody,  

Broń wiatrów i nagłej wody.  

Dziś przyszedł czas, że na dworze  

Mamy czekać ranej zorze.  

Tak to matki nam podały,  

Samy także z drugich miały,  

Że na dzień świętego Jana  

Zawżdy Sobótka palana.  

Dzieci, rady mej słuchajcie,  

Ojcowski rząd[11] zachowajcie:  

Święto niechaj świętem będzie,  

Tak bywało przedtym wszędzie.  

Święta przedtym ludzie czcili,  

A przedsię wszytko zrobili;  

A ziemia hojnie rodziła,  

Bo pobożność Bogu miła.  

Dziś bez przestanku pracujem  

I dniom świętym nie folgujem[12];  

Więc też tylko zarabiamy[13],  

Ale przedsię nic nie mamy.  

Albo nas grady porażą,  

Albo zbytnie ciepła każą[14];  

Co rok słabsze urodzaje,  

A zła drogość za tym wstaje[15].  

Pracuj we dnie, pracuj w nocy,  

Prózno bez Pańskiej pomocy;  

Boga, dzieci, Boga trzeba,  

Kto chce syt być swego chleba.  

Na Tego my wszytko włóżmy,  

A z sobą sami nie trwóżmy;  

Wrócąć sie i dobre lata,  

Jeszczeć nie tu[16] koniec świata.  

A teraz ten wieczór sławny[17]  

Święćmy jako zwyczaj dawny:  

Niecąc ognie do świtania,  

Nie bez pieśni, nie bez grania.  

Panna II

To moja nawiętsza wada,  

Że tańcuję barzo rada;  

Powiedzcież mi, me sąsiady,  

Jest tu która bez tej wady?  

Wszytki mi sie uśmiechacie,  

Podobno ze mną trzymacie;  

Postępujmyż tedy krokiem,  

Aleć nie masz jako skokiem.  

Skokiem taniec nasnadniejszy[18],  

A tym jeszcze pochopniejszy[19],  

Kiedy w bęben przybijają:  

Samy nogi prawie[20] drgają.  

Teraz masz czas, umiesz li co,  

Mój nadobny bębennico:  

Wszytka tu wieś siedzi wkoło,  

A w pośrzodku samo czoło[21].  

Żeby też tu ta nie była,  

Która twemu sercu miła;  

Każesz li, wierzyć będziemy,  

Aleć insze rozumiemy[22].  

Pomóż oto dobrej rzeczy,  

A nasz taniec miej na pieczy;  

Owa[23] najdziesz i w tym rzędzie,  

Coć za wszytki płatna będzie[24].  

Ja sie nie umiem frasować,  

Toż radzę drugim zachować;  

Bo w trosce człowiek zgrzybieje  

Pierwej, niż sie sam spodzieje.  

Ale gdzie dobra myśl płuży[25],  

Tam i zdrowie lepiej służy;  

A choć drugi zajdzie w lata,  

I tak on ujdzie za swata[26].  

Za mną, za mną, piękne koło,  

Opiewając[27] mi wesoło!  

A ty sie czuj[28], czyja kolej,  

Nie masz li mię wydać[29] wolej.  

Panna III

Za mną, za mną, piękne koło,  

Opiewając mi wesoło!  

Czuję się, że moja kolej,  

A ja nie mam wydać wolej.  

Sam ze wszytkiego stworzenia  

Człowiek ma śmiech z przyrodzenia[30];  

Inszy wszelaki źwierz niemy  

Nie śmieje sie, jako chcemy.  

Nie ma w swym szaleństwie miary,  

Kto gardzi Pańskiemi dary;  

A bodaj miał płakać siła,  

Komu dobra myśl niemiła.  

Śmiejmy sie! Czy nie masz czemu?  

Śmiejmy sie przynamniej temu,  

Że, nie mówiąc nic trefnego[31],  

Chcę po was śmiechu śmiesznego.  

Wystąp ty, coś ciągnął kota[32],  

A puść sie na chwilę płota[33].  

Uchowa cię dziś Bóg szkody,  

Bo tu opodal[34] do wody.  

Ciągnie go drugi na suszy[35],  

Tobie trzeba aż po uszy.  

Nieboże mój, kto cię zbłaźnił[36],  

Żeś tak srogie źwierzę draźnił?  

Nie znasz ludzi, co przed kotem  

Pierzchają nawiętszym błotem?  

A na jego głos straszliwy  

Ledwe drugi będzie żywy.  

Głaszcz na nim, jako chcesz, skórę,  

On przedsię ogonem wzgórę.  

Zły z nim pokój, gorsza zwada;  

Jeszcze i dziś strach sąsiada[37].  

Czasem też i z dachu spadnie,  

A przedsię na nogi padnie;  

I chłop foremniejszy[38] bywa,  

Gdzie kot we łbie przemieszkiwa[39].  

A to jako w nim szacować,  

Że umie i praktykować[40]?  

A to tak wieszcza[41] bestyja,  

Że sie zawżdy na deszcz myja[42].  

Więc[43] łowiec niepospolity  

A w swych sprawach dziwnie skryty;  

K temu rzadko usnie w nocy,  

Ale ufa zawżdy mocy.  

Kocie, wszytko to do czasu,  

Strzeż wilka wyszczekać z lasu[44];  

A może być i w tym stadzie[45],  

Co już myśli o zakładzie[46].  

Przypisy:

[1]

Pieśń świętojańska o Sobótce — Sobótka to palone w wigilię św. Jana ognisko, któremu towarzyszyły tańce i śpiewy dziewcząt; obrzęd ma tradycję jeszcze pogańską.

[2]

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego.

[3]

słońce Raka zagrzewa — jest w znaku Raka (od 22 czerwca).

[4]

jako czas niesie — jak czas nakazuje.

[5]

bąki — dudy, piszczałki.

[6]

sprzeciwiać — tu: odpowiadać śpiewem, graniem (echem).

[7]

prawie (daw.) — jak należy, w komplecie.

[8]

belica — bylica, ziele, któremu przypisywano moce magiczne.

[9]

niezganiony — nienaganny.

[10]

placu (...) postąpiono — użyczono miejsca.

[11]

ojcowski rząd — tradycyjny porządek.

[12]

dniom (...) nie folgujem — nie mamy względu na dni.

[13]

zarabiać* — tu: pracować na roli.

[14]

każą — niszczą (por. skażenie).

[15]

wstaje — powstaje.

[16]

nie tu — nie teraz.

[17]

sławny — uroczysty.

[18]

nasnadniejszy (starop.) — najłatwiejszy.

[19]

pochopniejszy — tu: bardziej skoczny.

[20]

prawie (daw.) — tu: całkiem.

[21]

czoło — tu: starszyzna (por. naczelnik).

[22]

insze rozumiemy — myślimy co innego.

[23]

owa (starop.) — może.

[24]

Coć za wszytki płatna będzie — która ci wynagrodzi za wszystkie.

[25]

płużyć — panować; sprzyjać.

[26]

swat — tu: zalotnik.

[27]

opiewać — śpiewać.

[28]

sie czuj — uważaj.

[29]

mię wydać — dorównać mi.

[30]

z przyrodzenia — z natury.

[31]

trefny (starop.) — dowcipny (por. trefniś: błazen).

[32]

ciągnąć kota — otrzymać nauczkę (zabawa polegała na tym, że delikwent był przywiązywany do liny, drugi koniec liny ciągnął kot, ale też inicjatorzy zabawy, którzy przeciągali nieszczęśnika przez błoto czy rzekę).

[33]

puść sie (...) płota — nie chowaj się za płotem ze wstydu.

[34]

opodal — daleko (por. dzisiejsze: nieopodal).

[35]

na suszy — na lądzie (czyli nie po wodzie lub błocie).

[36]

zbłaźnił — ośmieszył.

[37]

strach sąsiada — strach przed sąsiadem (kotem).

[38]

foremniejszy — dowcipniejszy.

[39]

Gdzie kot we łbie przemieszkiwa — zwrot przysłowiowy: gdy ktoś jest niespełna rozumu.

[40]

praktykować — tu: wróżyć.

[41]

wieszczy — wieszczący, przepowiadający przyszłość.

[42]

sie zawżdy na deszcz myja — zob. przysłowie: „Kot się myje, będzie deszcz”.

[43]

więc (starop.) — a dalej, następnie.

[44]

Strzeż (...) wyszczekać — uważaj, żebyś nie wywołał.

[45]

w tym stadzie — w tym zgromadzeniu (odnosi się do ludzi).

[46]

o zakładzie — o nagrodzie lub o wciągnięciu kogoś w zabawę w ciągnięcie kota.

Ten utwór nie jest chroniony prawem autorskim i znajduje się w domenie publicznej, co oznacza że możesz go swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać. Jeśli utwór opatrzony jest dodatkowymi materiałami (przypisy, motywy literackie etc.), które podlegają prawu autorskiemu, to te dodatkowe materiały udostępnione są na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa – Na Tych Samych Warunkach 3.0 PL.

Źródło: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/piesn-swietojanska-o-sobotce

Tekst opracowany na podstawie: Kochanowski, Jan (1530-1584), Fragmenta albo pozostałe pisma, Drukarnia Łazarzowa, Kraków, 1590

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska, Piotr Wilczek.

Plik wygenerowany dnia 2011-01-26.