Kazimierz Przerwa-Tetmajer

Zbroja Zawiszy

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Nowoczesna Polska.

Zbroja Zawiszy[1]

A kiedy się zabierała wyprawa krzyżowa,  

przyszedł Czarny Pan Zawisza[2] Sulimczyk[3] z Garbowa  

do płatnerza[4] sławetnego krakowskiego cechu[5],  

co w fartuchu stał i z młotem, arcymistrz od miechu;  

który witał go pokłonem, znał rycerza z twarzy,  

zaś Zawisza mu na ramię rękę sparł[6] i gwarzy[7]:  

«Słyszałeś to, bracie, o tym, że cny król Jagiełło[8]  

wbrew[9] rycerzom pod krzyżami[10] krwawe podjął dzieło;  

już poluje het po puszczach i zwierzynę bije,  

aby miało jeść co wojsko, gdy dźwigną kopije.  

A gdy z dala u cesarza rzymskiego na dworze,  

gdziem w estymie[11] był okrutnej i w srogim honorze,  

posłyszałem, że się Polska do boju porywa,  

wrazem[12] jechał, aby łańcuch nie był bez ogniwa.  

Uróbże mi, proszę, bracie, zbroję, jak się patrzy,  

nową zbroję na bój święty, od tego nie gładszy[13],  

jaki ze mną Aragonu król Jan[14] niegdy zwodził,  

a któregom wyparł z siodła, ledwom go ugodził[15].  

Ma być zbroja hartowana z grubej w plecach blachy,  

abym ciężki był na koniu, jak krakowskie gmachy;  

ma być zbroja szmelcowana[16], bym jak miesiąc lśnił się,  

by poznali, gdzie Zawisza i kędy[17] on bił się».  

Gdy powiedział tak, zaraz się mistrz zabrał do pracy,  

kazał sobie dać do miechów dwóch tęgich duchacy[18],  

by dmuchali wiatr na węgle, a sam miarę bierze,  

by Zawiszy postać zmierzyć. «Mierz, bracie, a szczerze[19] —  

mówi rycerz — bom ci to ja nienawykły ciasno;  

lubię słyszeć brzęk zbroicy, gdy ją stalą głasną,  

i jest dla mnie to niemałą, płatnerzu, uciechą,  

gdy mi dźwięknie między zbroją a sercem, jak echo.  

Już też długo Krzyżak polskie pogranicze derbił[20],  

czas, by mu się na łbie twardym polski miecz wyszczerbił;  

wstanie Polska, jak lew z leży, i mocna i mściwa,  

więc mi kuj zbrój[21], aby łańcuch nie był bez ogniwa.  

Ma być zbroja hartowana z grubej w plecach blachy,  

abym ciężki był na koniu, jak krakowskie gmachy,  

na ramiona kuj mi grubo, bym, gdy się zamierzę,  

taki ciężar miał u miecza, jak z kopalń mincerze[22];  

grubo kuj mi zbrój na uda i nagolenniki,  

bym parł konia, jak kra drzewo, kiedy runę w szyki,  

li[23] na piersiach kuj mi cienko, cienko, jak opłatek;  

niechaj będzie stal tak cienka, jak lilii[24] płatek,  

jako lilię kuj od przodku, bym też za ojczyznę,  

jeśli Niemiec to potrafi, wziął na piersiach bliznę».  

Przypisy:

[1]

Zbroja Zawiszy — Tetmajer był zafascynowany postacią Zawiszy Czarnego, prócz tego wiersza napisał o nim również dramat. Fascynacji daje wyraz Wesele Stanisława Wyspiańskiego: postaci Poety, wzorowanej właśnie na Tetmajerze, ukazuje się widmo Zawiszy.

[2]

Czarny Pan Zawisza — Zawisza Czarny z Garbowa (ok. 1370–1428), polski rycerz, przez pewien czas na służbie króla Węgier Zygmunta Luksemburskiego.

[3]

Sulimczyk — herbu Sulima.

[4]

płatnerz — rzemieślnik wytwarzający zbroje płytowe.

[5]

cech — samorządna organizacja rzemieślników, skupiająca przedstawicieli określonego zawodu.

[6]

sparł — oparł.

[7]

gwarzyć (daw.) — rozmawiać.

[8]

król Jagiełło — Władysław II Jagiełło, (ok. 1362–1434), syn wlk. księcia Olgierda, wielki książę litewski, król Polski od małżeństwa z Jadwigą (1386). Dwukrotnie ochrzczony (przez matkę Juliannę w obrządku wschodnim i przez biskupów polskich przed ślubem w obrządku łacińskim), osobiście dowodził w bitwie pod Grunwaldem.

[9]

wbrew — przeciw.

[10]

rycerze pod krzyżami — Krzyżacy, pełna nazwa: Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Zgromadzenie założone w czasie krucjat (ok. 1191), po upadku Królestwa Jerozolimskiego usiłowało stworzyć sobie państwo w Europie na ziemiach pogańskich Prusów i na terenie Litwy.

[11]

estyma — poważanie.

[12]

wraz (daw.) — zaraz.

[13]

gładki (daw.) — piękny.

[14]

Aragonu król Jan — właśc. książę Jan Aragoński.

[15]

a któregom wyparł z siodła, ledwom go ugodził — informacja o zwycięstwie Zawiszy z Janem, księciem Aragonii, jest autentyczna, jednak w rzeczywistości nastąpiło ono w 1415, więc już po wojnie polsko-krzyżackiej.

[16]

szmelcowany — szmelcowanie to metoda konserwacji metalu, polega na kilkakrotnym pokryciu go olejem jadalnym i każdorazowo wypaleniu. Powstaje wówczas twarda, szklista powłoka.

[17]

kędy (daw.) — gdzie.

[18]

duchac, właśc. duchacz — pomocnik rzemieślnika obsługujący miechy kowalskie.

[19]

szczerze — tu: obficie, nie oszczędnie.

[20]

derbić (gw.) — gnębić, nękać.

[21]

zbrój — zbroję.

[22]

mincerz (daw.) — rzemieślnik pracujący w mennicy.

[23]

li (daw.) — tylko.

[24]

lilii — czytamy trzysylabowo: liliji.

Ten utwór nie jest chroniony prawem autorskim i znajduje się w domenie publicznej, co oznacza że możesz go swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać. Jeśli utwór opatrzony jest dodatkowymi materiałami (przypisy, motywy literackie etc.), które podlegają prawu autorskiemu, to te dodatkowe materiały udostępnione są na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa – Na Tych Samych Warunkach 3.0 PL.

Źródło: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/zbroja-zawiszy

Tekst opracowany na podstawie: Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Wybór poezji czwarty, Warszawa 1897

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Śląską z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BŚ.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paweł Kozioł, Marta Niedziałkowska.

Plik wygenerowany dnia 2011-01-26.