Tytuł oryginału: Die Masken der PaareUnd welche Gefühle sie verbergen

Copyright © Verlag Herder Freiburg im Breisgau 2008

© Copyright for the Polish edition

by Wydawnictwo JEDNOŚĆ, Kielce 2009

Tłumaczenie

Ewa Anna Piasta

Redakcja i korekta

Paulina Zaborek

Redakcja techniczna

Wiktor Idzik

Projekt okładki

Justyna Kułaga-Wytrych

Zdjęcie na okładce

© sniegirova mariia, shutterstock.com

ISBN 978-83-7660-546-3

Wydawnictwo JEDNOŚĆ

25-013 Kielce, ul. Jana Pawła II nr 4

Dział sprzedaży tel. 041 349 50 50

Redakcja tel. 041 349 50 00

www.jednosc.com.pl

e-mail: jednosc@jednosc.com.pl

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.
virtualo.eu

Maski w miłości

Strach, aby nie zostać zdemaskowanym, i tęsknota,
aby zostać poznanym – oto prawdziwy dylemat.

Philipp Roth „Ludzka skaza”

Każda filozofia kryje także jakąś filozofię,
każdy pogląd jest również kryjówką,
a każde słowo maską.

Fryderyk Nietzsche „Poza dobrem i złem”

Wprowadzenie

„Kiedy mu pokażę, co naprawdę czuję, on tego nie wytrzyma. Ukrywam więc swoje uczucia. Jednak długo tak być nie może. Czasami jest mi naprawdę źle i chce mi się wyć. Ale muszę funkcjonować, a jest to możliwe tylko wtedy, kiedy schronię moje uczucia pod maską. Mam wiele masek: jedną w codzienności, gdy wykonuję swoją pracę lub jako matka opiekuję się dziećmi, inną nakładam, jeśli gdzieś wychodzimy, czasami też chowam się pod maską, kiedy idziemy do łóżka. Szminka i ubiory są dla mnie niesamowicie ważne, ponieważ są częścią moich masek. Gdy wkładam ubrania i maluję usta szminką, zauważam, jak się pod nimi ukrywam. Moje maski oddziałują na innych, a najczęściej również na mnie samą. Wówczas czuję się lepiej, i chociaż dzień zaczął się okropnie, wiem, że jakoś dam sobie ze wszystkim radę. Najgorzej jest wtedy, gdy nie czuję kontaktu z samą sobą, co zdarza się ostatnio niestety coraz częściej. Wtedy nakładam szminkę, wchodzę do łóżka i zajadam się czekoladą”.

Po tej szczerej i zarazem bolesnej wypowiedzi klientka zaczyna płakać. Chcąc ją jakoś pocieszyć, pytam, czy oglądała film „Dziennik Bridget Jones”, w którym występuje Renee Zellweger – ona również zawsze je czekoladę, kiedy jest jej źle i coś się nie układa. Kobieta uśmiecha się, co i mnie cieszy. Wtedy zaczyna mówić: „Czy pan wie, co jest dla mnie najgorsze? Kiedy nie czuję kontaktu z samą sobą i tylko wegetuję. Wtedy jestem jak automat, pralka, taksówka, odkurzacz. Moje maski pomagają mi w życiu codziennym, ale w naszym związku chcę je zdjąć, chcę być taka, jaka jestem naprawdę. Chcę być kochana bez tych wszystkich masek… bez szminki. Ale nie wiem, czy mój mąż by to wytrzymał”. – „O wiele ważniejsze wydaje mi się pytanie, czy pani sama może to wytrzymać. Wyobrażam sobie, że taka całodzienna szczerość i otwartość wobec siebie samej oraz partnera musi być bardzo męcząca. Nawet jeśli pani wytrzyma prawdę o sobie samej, to jeszcze nie wiadomo, czy mogłaby pani znieść prawdę o swoim mężu”. – „Czy pan uważa, że zawsze należy w jakimś stopniu się okłamywać?” – „Tu nie chodzi o prawdę czy kłamstwo. Jako ludzie jesteśmy podatni na zranienia i potrzebujemy ochrony – przed nami samymi oraz przed innymi. Prawdziwe spotkanie jest czymś rzadkim i bliskość możemy znieść tylko wtedy, kiedy mamy jakąś ochronę. Sama pani mówiła o swoich maskach, i ma pani rację: potrzebujemy masek w miłości”.

Wielka bliskość emocjonalna, przeżywana przede wszystkim w związkach partnerskich i relacjach małżeńskich, czyni nas szczególnie podatnymi na zranienia. Wszyscy potrzebujemy masek, aby się pod nimi chronić, a czasami nawet ukryć. Potrzebujemy tej ochrony, abyśmy mogli doświadczać spotkań z innymi. Im jesteśmy sobie bliżsi, tym ważniejsze stają się maski. Bez nich nie bylibyśmy w stanie doświadczać intymności, emocjonalnej bliskości, nie umielibyśmy przyjmować miłości i dawać jej. Możemy być dla siebie bliscy, dopuścić drugiego człowieka do naszego intymnego wnętrza, ponieważ dzięki maskom jesteśmy wstanie chronić się przed zranieniami.

Niekiedy ludzie skarżą się, że ich partner stosuje maski, że je zmienia, że jego maski są zbyt ciemne, mroczne, fałszywe, czasem są to maski milczenia, tajemniczości. Ci ludzie uważają, że samo istnienie masek jest oznaką nieszczerości, braku miłości, a nawet oszustwa. Jednak nie chodzi o to, aby zdjąć drugiemu jego maskę, a nawet ją gwałtowanie zerwać, żeby zobaczyć ukrytą pod nią prawdziwą osobowość. Wtedy ten człowiek byłby bezbronny, pozbawiony ochrony, wrażliwy, łatwo dający się zranić i musiałby znowu czym prędzej zamknąć się w sobie albo założyć nową, inną maskę. Należy nauczyć się uważać maski za część osobowości, poznać ich język, rozumieć symbolikę i nawiązać kontakt z ukrytą pod nimi osobowością. Maski przemawiają swoim własnym językiem, mają swoje osobiste i intymne znaczenia, opowiadają historie o sobie i o tych, którzy je noszą.

Łacińskie słowo persona znaczy dosłownie „maska”. Oznacza zarówno osobę aktora, jak i przedstawianą rolę. Persona pochodzi od słowa personare, co znaczy „przenikać, dać się słyszeć”. Coś z istoty człowieka przenika, przedostaje się, przebija przez maskę. Musimy się nauczyć wsłuchiwać w to wszystko i obdarzać zrozumieniem. Kiedy poznamy maski drugiego człowieka, dowiemy się tego, na co od dawna czekamy. Kto z niecierpliwością chce zedrzeć z drugiego jego maski, aby wreszcie poznać ukrytą pod nimi prawdziwą osobowość, ten najczęściej osiągnie coś zupełnie przeciwnego. Ponieważ ten człowiek jeszcze bardziej będzie musiał się chronić i nakładać inne maski, trudniejsze do przejrzenia.

Maską może być idealny obraz samego siebie, a więc tego, jakim chciałoby się być. Pod maską ćwiczy się tę rolę, aż się jej wyuczy, aby następnie zintegrować z osobowością. Może to być rola, która jest skomplikowana, jak na przykład rola matki. Jeśli nie ma się ochoty przejąć roli własnej matki jako wzoru w postępowaniu wobec swoich dzieci, wtedy można pod osłoną maski ćwiczyć inną jej odmianę i próbować być matką we własnym wydaniu. Maskami mogą być opcje polityczne, osobiste poglądy i przekonania, za którymi można skryć te prawdziwe, ponieważ otwarte przyznanie się do rzeczywistych poglądów mogłoby wywołać wielkie konflikty lub pociągnąć za sobą negatywne skutki. Maską może być też uczucie, pod którym kryją się inne uczucia, a czasami nawet cały człowiek; tak samo jedne uczucia mogą się ukrywać pod maską innych uczuć. Im więcej znaczy dla nas nasz partner oraz relacja miłości, tym bardziej potrzebujemy maski, którą możemy się osłonić. Ważne jest, aby ostrożnie obchodzić się ze swoimi maskami, szanować maski drugiego człowieka, poznać je, umieć odczytywać i rozumieć. Nie mamy prawa zrywać czyjejś maski, żeby zdemaskować ukrytą za nimi rzekomą prawdę. Maski chronią nas jak skóra, a każde zranienie skóry boli.

Maski mają zawsze dwie strony, wewnętrzną i zewnętrzną. Dlatego osąd nasz wypada w zupełnie odmienny sposób, w zależności od tego, czy sami kryjemy się pod jakąś maską, czy też maskę nosi człowiek, którego chcemy poznać. Jeśli patrzymy na maskę z zewnątrz, wtedy nam ona przeszkadza, chcielibyśmy ją usunąć i zajrzeć pod jej powierzchnię. Niekiedy odbieramy maskę drugiego człowieka jako nieszczerość, próbę oszustwa, i to czyni nas jeszcze bardziej energicznymi, a nawet rozzłoszczonymi w naszym dążeniu do zajrzenia pod tę maskę. Jednak patrząc z perspektywy własnej maski, jesteśmy najczęściej zadowoleni z jej obecności. A każdą próbę zerwania nam tej maski przez kogoś odbieramy jako atak na nasze bezpieczeństwo, a czasami na własną osobę.

Nasz stosunek do masek jest najczęściej pełen sprzeczności. Z jednej strony boimy się, abyśmy nie zostali rozpoznani pod naszą maską, z drugiej strony tęsknimy za tym. Wszyscy chcemy być kochani takimi, jacy naprawdę jesteśmy, jednak zawsze się obawiamy, że nie będziemy kochani, jeśli inni nas zdemaskują i ujrzą bez masek. Ponieważ sprawy tak się mają, to tylko stopniowo uchylamy masek. Każde odsłonięcie naszej osobowości musi zostać przyjęte z miłością, abyśmy mieli odwagę jeszcze bardziej odsłonić maski i ukazać kolejną część naszej osobowości. Tylko wtedy, kiedy drugi człowiek zaakceptuje każde małe odsłonięcie naszego wnętrza, będziemy mogli odkryć przed nim trochę więcej i przez to pogłębić bliskość emocjonalną.

Maski wprawiają w zmieszanie tego, kto na nie patrzy i tak właśnie powinno być. One sugerują piękną, kompetentną, spokojną, pełną ufności rzeczywistość, a wszystko po to, by ten drugi się zakochał i potem już nie ustał w miłości. Tylko wtedy, kiedy miłość pozostanie, mamy odwagę pozwolić drugiemu zajrzeć pod powierzchnię naszych masek. Pisarka Maria Nurowska wyraża to dość drastycznie: „Nigdy się nie wie wszystkiego o drugiej osobie. To byłoby prawdopodobnie straszne. Codzienne kłamstwa tworzą warstwę ochronną, bez której widzielibyśmy nagie ciało. A tego nie dałoby się wytrzymać”.

Maski są nie tylko warstwą ochronną, lecz także częścią naszej osoby. Pod tym względem dobór masek nie jest przypadkowy. One mówią o nas bardzo dużo: o naszych nastrojach, pragnieniach, obawach, tęsknotach, a także o naszej osobistej dojrzałości. Wielkie niebezpieczeństwo tkwi w zagubieniu się w swoich maskach, w utracie relacji z sobą samym, z naszym prawdziwym „ja” i uczynieniu z nich masek charakteru. Musimy wytrzymać tę wędrówkę na krawędzi, między maską a osobowością, doświadczyć tego i to doświadczenie zintegrować z własną osobowością. Jeśli stracimy kontakt z samym sobą, co może zdarzyć się w kryzysach osobowości, wówczas to drugi człowiek pomaga nam niekiedy znaleźć powrotną drogę do siebie.

W drugim człowieku rozpoznajemy samych siebie. Martin Buber wypowiedział słynne zdanie: „Ja staję się przez ty”! Jeśli rozpoznamy maski drugiego, poznamy też samych siebie. Każda maska jest nie tylko kryjówką, lecz także komunikatem i odpowiedzią. Każdy nakłada specjalną maskę, stając w obecności drugiego. W każdej relacji małżeńskiej małżonkowie zmieniają siebie nawzajem, formują, uczą się od siebie. Hegel ujął tę zasadę wzajemności w piękną definicję, pisząc wykłady o estetyce: „Prawdziwa istota miłości polega na utracie świadomości samego siebie, na zatraceniu się w drugim człowieku, a dopiero w tym przemijaniu i zapomnieniu – na rzeczywistym posiadaniu siebie”. Czy tylko wtedy jestem sobą i w sobie, kiedy zatracę się w drugim? To jest niezwykle ryzykowne. Spotkanie z ukochaną osobą oznacza zawsze ryzyko zatracenia się w niej, zespolenia i zniknięcia w tej symbiozie, jak ma to miejsce, przynajmniej chwilowo, w seksualności. Dla drugiego oznacza to odpowiedzialność za nas, i odwrotnie, bo my też przejmujemy odpowiedzialność za drugą osobę, kiedy ona zatraci się w nas. W takiej ryzykownej grze maski są odbierane jako przeszkoda; zapomnieć się i zatracić można jednak tylko wówczas, gdy posiada się ochronę w postaci masek. Bez ochrony ranimy się nawzajem lub stapiamy ze sobą.

Maski mają swój czas, swoje pory. Jednych masek potrzebujemy na początku znajomości, drugich w czasie przechodzenia do następnej fazy tej relacji miłości i intymności, a jeszcze innych, gdy musimy wytrwać w codzienności stałego związku. Na początku próbujemy dopasować nasze maski do oczekiwań partnera, nakładamy szminkę, próbujemy wyrobić sobie jakiś nowy styl, ubieramy się tak, żeby być możliwie najbardziej atrakcyjnym dla partnera. Spotkanie bez tych upiększeń wydaje się ryzykowne. Okazywanie radości, szczęścia i miłości nie sprawia najczęściej żadnego problemu, ponieważ są w nas pozytywne uczucia i czujemy się mocni, natomiast obawy, smutek, złość, przykrość, wstyd lub zazdrość są o wiele bardziej ryzykowne, ponieważ cierpimy z powodu tych uczuć i czujemy się wtedy słabi.

Wszyscy nosimy maski, tylko ich nie widać. Nosimy niewidzialne maski, niezależnie od tego, czy mamy nałożoną szminkę, czy nie. Nasze zachowanie nie jest czystym odbiciem naszego wnętrza. Wręcz przeciwnie. Ludzie szukają bliskości, ale nie umieją tego okazać; kochają swojego partnera, a jednocześnie go ranią; zachowują się tak, jakby wszystko było w porządku, chociaż są smutni; skrywają swój strach pod dziarskim i pewnym krokiem; wydają się być serdeczni, a odczuwają wstręt; uśmiechają się, a pod maską radości tkwi wiele złości i gniewu; wydają się być na luzie, a jednocześnie knują zemstę; udają, że są spokojni, a w głębi skrywają kryzys. Uczucia pokazywane na zewnątrz nie zawsze są tymi, które odczuwamy wewnątrz, za złością kryje się smutek, za zazdrością strach przed utratą, za poczuciem winy i zwątpieniem w samego siebie lub za obawą przed nawiązaniem relacji, nieprzepracowana dawna miłość.

Uczucia stanowią centrum relacji małżeńskiej opartej na miłości. Wiele kryzysów we współczesnych związkach partnerskich powstaje z tego powodu, że partnerzy nie potrafią okazywać swoich prawdziwych uczuć, mają trudności w zrozumieniu własnych uczuć i uczuć małżonka, przypisują sobie nawzajem uczucia, które mają więcej wspólnego z nimi samymi niż z partnerem, albo żyją w całkowitym chaosie uczuciowym, z którego nie znajdują drogi wyjścia. Uczucia i maski prowadzą ze sobą grę, która może być tak samo piękna i frapująca, jak też siejąca zamęt i nieład. Jak można zrozumieć ludzkie maski, jakie uczucia kryją się za nimi, jakie historie one opowiadają? Czy istnieją maski ogólne, które zna każdy, czy wszyscy ludzie mają swoje własne maski? Czy istnieją maski strachu, złości, gniewu, zemsty, smutku, wstydu, poczucia winy, obrzydzenia lub nawet miłości? A może te uczucia same w sobie są maskami? Jeśli lepiej zrozumiemy maski i uczucia, które się pod nimi kryją, wtedy zrozumiemy lepiej nie tylko naszych partnerów i relacje z nimi, lecz także nas samych.

Wolfgang Hantel-Quitmann

Spis treści

Maski w miłości

1. Ślepy małżonek

2. Normalność jako kryjówka

3. Maski Medei

4. Współczesny człowiek

5. Zły duch sceptycyzmu

6. Wróg w nas

7. Koniec intymności

8. Bal maskowy