Ignacy Krasicki

Bajki nowe

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Nowoczesna Polska.

Alegoria

Wszędzie się znajdzie rozum, byle tylko szukać,  

A nawet i jegomość, kiedy zacznie fukać,  

I jejmość, gdy rozprawia,  

I nasz ksiądz, gdy przymawia,  

Mają go podostatkiem[1] i pięknie, i wiele.  

Jakoż się to wydało w Przewodnią Niedzielę[2].  

Gadał ksiądz o Adamie,  

I o bramie,  

I o wężu, i o Ewie,  

I o jabłku, i o drzewie...  

Po kazaniu do karczmy rzecz się wytoczyła.  

Pan wójt, co to ma rozum i nauki siła:  

«A wiecie, co ksiądz prawił? — rzekł całej gromadzie —  

Oto u nas są sady, a drzewa są w sadzie,  

A na drzewach są jabłka w wielkiej obfitości:  

Adam — pan, Ewa — jejmość, a wąż — podstarości».  

Bocian i jeleń

Bocian, miasta mieszkaniec, mówił jeleniowi:  

«Ty kunsztu lekarstw nie znasz».  

Jeleń mu odpowie: «Prawdę mówisz, bocianie, lekarstw nie rozumiem,  

Ale ty leczysz, a ja chorować nie umiem».  

Umarł mędrzec w lat dziesięć na dachu przy mieście:  

Umarł prostak na puszczy, żył tylko lat dwieście.  

Cesarz chiński i syn jego

z dziejów tamtejszych

Chińczyki mają rozum, choć daleko siedzą,  

I bajki wiedzą.  

Jeden z nich, a co większa, cesarz tego ludu,  

Nie szczędził trudu,  

Aby pan syn, następca jego, nie był osłem.  

Raz płynął z nim po wodzie, a gdy robił wiosłem  

I płynąc nucił,  

W brzeg uderzył i łódki ledwo nie wywrócił:  

Obadwa się przestraszyli.  

Korzystając ojciec z chwili  

Rzekł: «Patrz, jak przez niebaczność źlem sobie poradził,  

Gdybym nie śpiewał, o brzeg byłbym nie zawadził.  

Z mojego czynu  

Naucz się synu:  

Łódka tron, lud jest woda i nosi ją snadno[3];  

Kiedy sternik niebaczny, łódka idzie na dno».  

Chłop i cielę

Nie sztuka zabić, dobrze zabić sztuka —  

Z bajki nauka.  

Szedł chłop na jarmark, ciągnąc cielę na powrozie.  

W lesie, w wąwozie,  

W nocy burza napadła, a gdy wiatry świszczą,  

Wśród ciemności postrzegł wilka po oczach, co błyszczą.  

Więc do pałki; jak jął machać nie myślawszy wiele,  

Zamiast wilka, który uciekł, zabił swoje cielę.  

Trafia się to i nie w lesie, panowie doktorzy!  

Leki— pałka, wilk — choroba, a cielęta — chorzy.  

Chłop i Jowisz

Chłop stojący zazdrościł siedzącemu panu  

Lepszego stanu:  

I lżył niebiosy  

Za takie losy  

Myślą zuchwałą,  

Iż jednym nadto dają, drugim nadto mało,  

Rzekł wtem Jowisz: «On chory, a ty jesteś zdrowy,  

Lecz masz wybór gotowy.  

Chcesz bogactw? Będziesz je miał, lecz pedogrę[4] razem».  

Uszczęśliwion wyrazem[5],  

Przyjął chłop złoto, ale legł kulawy.  

Wesół był zrazu, lecz gdy ból żwawy[6]  

Coraz bardziej dokuczał,  

Chłop narzekał i mruczał,  

A winując[7] się o to,  

/ Rzekł:«Jowiszu, wróć zdrowie, a weź sobie złoto!»

Z uskutecznieniem Jowisz się nie bawił,  

Odjął bogactwa, pedogrę zostawił.  

Chmiel

Chmiel chciał się ziemią sunąć, bo mu to niemiło  

Było,  

Iż musiał szukać wsparcia i pomocy.  

Szedł więc o swojej mocy  

I rozciągnął się dosyć ... Ale cóż się stało?  

Liście żółkniało[8],  

Kwiat był wąski,  

Schły gałązki;  

Już i drzeń[9] od wilgoci zaczynał się psować[10].  

Trzeba się było ratować:  

Gdzież się piąć? Były żerdzie, ale je ominął;  

Jął się chwastu — i zginął.  

Czapla, ryby i rak

Czapla stara, jak to bywa,  

Trochę ślepa, trochę krzywa,  

Gdy już ryb łowić nie mogła,  

Na taki się koncept wzmogła[11]  

Rzekła rybom: «Wy nie wiecie,  

A tu o was idzie przecie».  

Więc wiedzieć chciały,  

Czego się obawiać miały.  

«Wczora  

Z wieczora  

Wysłuchałam, jak rybacy  

Rozmawiali: wiele pracy  

Łowić wędką lub więcierzem[12];  

Spuśćmy staw, wszystkie zabierzem.  

Nie będę mieć otuchy,  

Skoro staw będzie suchy».  

Ryby w płacz, a czapla na to:  

«Boleję nad waszą stratą;  

Lecz można złemu zaradzić  

I gdzie indziej was osadzić.  

Jest tu drugi staw blisko,  

Tam obierzcie siedlisko.  

Chociaż pierwszy wysuszą.  

Z drugiego was nie ruszą».  

«Więc nas przenieś» — rzekły ryby.  

Wzdrygała się czapla niby;  

Dała się na koniec użyć,  

Zaczęła służyć.  

Brała jedną po drugiej w pysk, niby nieść mając  

I tak pomału zjadając;  

Zachciało się na koniec, skosztować i raki.  

Jeden z nich widząc, iż go czapla niesie w krzaki,  

Postrzegł zdradę, o zemstę zaraz się pokusił.  

Tak dobrze za kark ujął, iż czaplę udusił.  

Padła nieżywa:  

Tak zdrajcom bywa.  

Człowiek i gołębie

W gołębniku chowane na wyniosłym dębie  

Skarżyły się na ludzi niewinne gołębie;  

Skarżyły się, i słusznie, strapione zwierzęta,  

Iż szły dla nich na jadło młode gołębięta.  

Wtem szła matka na strawę[13]; postrzegł jastrząb chciwy,  

Więc w biegu wybujałym kiedy zapalczywy  

Już ją tylko miał ująć, w czasie, co ugnębia,  

Postrzegł strzelec gonitwę i zabił jastrzębia.  

Ocalona, lot nagły pomału zelżyła[14],  

A kiedy do gniazdeczka i dzieci przybyła,  

A przybyła z radością, uczuciem i drżeniem,  

Rzekła: «I człowiek jednak niezłym jest stworzeniem»  

Dialog[15]

Ksiądz majster[16] jezuita chcąc ojców zabawić  

Starał się bardzo piękny dyjalog wyprawić;  

A że właśnie do rzeczy było z karnawałem,  

Przedsięwziął diabła bitwę dać z świętym Michałem.  

Za czym dla archanioła zgotowano skrzydła;  

Żeby zaś diabła postać stała się obrzydła  

I tym większym zwycięzca mógł wsławić się plonem,  

Diabła z sześciołokciowym klejono ogonem.  

Gdy przyszło rzecz wyprawiać, Michał, skrzydły skory[17],  

Wyleciał chyżym lotem z majstrowej komory.  

A diabeł, skrępowany potrójnym łańcuchem,  

Z nadto długim ogonem, z nadto grubym brzuchem,  

Uwiązł we drzwiach nieborak... i pęknął na progu.  

Gdzie nadto przygotowań, tam nic z dyjalogu.  

Dudek

z Fedra[18]

Źle ten czyni, kto cudzą rzecz sobie przyswoił.  

W pióra się pawie dudek ustroił  

I w tej postawie  

Wszedł między pawie.  

Poznały zdrajcy świeże rozboje:  

Postradał cudze i stracił swoje.  

Z tej więc pobudki  

Wrócił, gdzie dudki,  

A te w śmiech z niego:  

«Chciałeś cudzego,  

Dobrze ci tak i nikt cię żałować nie może —  

Kiedyś stworzon na dudka, bądź dudkiem, niebożę!»  

Dzieci i żaby

Koło jeziora  

Z wieczora  

Chłopcy wkoło biegały[19]  

I na żaby czuwały[20]:  

Skoro która wypływała  

,

Kamieniem w łeb dostawała.  

Jedna z nich, śmielszej natury,  

Wystawiwszy łeb do góry,  

Rzekła: «Chłopcy, przestańcie, bo się źle bawicie!  

Dla was to jest igraszką, nam idzie o życie».  

Fejerwerk

W lesie w noc ciemną  

Zapalony fejerwerk[21] miał postać przyjemną.  

Więc kontenci puszkarze[22],  

Chcąc rzecz zlepszyć w zamiarze,  

Ku milszemu upominku[23]  

Odprawili rzecz na rynku.  

Ten, gdy się własnym oświeceniem krasił,  

Fejerwerk zgasił.  

Zawiódł skorych w czynieniu.  

Trzeba światłu być w cieniu.  

Fiałki

Źle, gdzie umysł jest miałki[24].  

Skarżyły się fijałki  

Na swe losy niezręczne[25],  

Iż choć wonne i wdzięczne,  

Względem kwiatów, co bliskie,  

Zbyt ukryte i niskie.  

Gdy się wrzask nie ucisza,  

Doszły skargi Jowisza,  

A ten wyrok dał taki:  

«Zbyt natrętne żebraki  

!

Narzekacie, a przecie,  

Co wam zdatno, nie wiecie!  

To, na które skarżycie,  

Ocala was ukrycie».  

Filozof

Po stryju filozofie[26] wziął jeden spuściznę,  

Nie gotowiznę,  

Tam, gdzie duch buja nad ciało,  

Takich sprzętów bywa mało,  

Ale były na szafach, w szafach słojków szyki,  

Alembiki[27],  

Papierów stósy[28],  

Globusy  

I na stoliku  

Szkiełek bez liku,  

A w końcu ławy  

Worek dziurawy.  

Wziął jedno szkiełko, patrzy, aż wór okazały.  

Wziął drugie, a woreczek nikczemny[29] i mały.  

Westchnął zatem nieborak i rzekł: «Wiem, dlaczego  

Były pustki w dziurawym worku stryja mego:  

Gdyby był okiem, nie szkłem, na rzeczy poglądał,  

I on by użył, i ja znalazłbym, com żądał».  

Filozof i chłop

Wielki jeden filozof, co wszystko posiadał[30],  

Co bardzo wiele myślał, więcej jeszcze gadał,  

Dowiedział się o drugim, który na wsi mieszkał.  

Nie omieszkał  

I kolegę odwiedzieć,  

I od niego się dowiedzieć,  

Co umiał i skąd była ta jego nauka,  

Znalazł chłopa nieuka,  

Bo i czytać nie umiał, a więc książek nie miał.  

Oniemiał.  

A chłop w śmiech: «Moje księgi — rzekł — wszystkie na dworze:  

Wół, co orze,  

Sposobi mnie do pracy, uczy cierpliwości,  

Pszczoła pilności,  

Koń, jak być zręcznym,  

Pies, jak wiernym i wdzięcznym,  

A sroka, co na płocie ustawicznie krzeczy,  

Jak lepiej milczyć niźli gadać nic do rzeczy».  

Gęsi

Gęsi, iż Rzym uwolniły[31],  

Wielbione były;  

A że się to i w nocy, i krzyczeniem działo,  

Ujęte chwałą,  

Szły na radę i stanęło,  

Aby zacząć nowe dzieło:  

W krzyczeniu się nie szczędzić,  

Lisy z lasa[32] wypędzić,  

Więc wspaniałe a żwawe  

Poszły w nocy i wrzawę  

W lesie zrobiły,  

Lisy zbudziły:  

A te, gdy z jam wypadły.  

Zgryzły gęsi i zjadły.  

Gołębie

z indyjskiego, Pilpaja[33]

Dwa gołąbki razem żyły  

I szczęśliwe sobą były.  

Jeden się zwał Bezendech, Newazendech drugi  

W jednym jadły korytku, z jednej piły strugi.  

Razem po polach bujały,  

Razem do domu wracały.  

Zgoła czy w wieczór, czy rano,  

Zawżdy je razem widziano.  

Nie masz w świecie rzeczy stałej!  

Zażyłości poufałej  

Nie najdłuższe było trwanie.  

Mimo prośby, odradzanie  

Bezendech chciał świat odwiedzieć[34],  

Uprzykrzyło się na miejscu siedzieć,  

I poleciał... Miło było,  

Co obaczył, to bawiło.  

Gdzie siadł, nowe widowiska.  

Wtem, gdy już noc była bliska,  

A odpocząć sam gdzie nie wie,  

Usiadł na drzewie.  

Nadeszła burza, grad i ulewa;  

Spuścił się z wierzchołka drzewa.  

I tak jeszcze gorzej było.  

Wspomniał więc sobie, jak miło  

Spokojnej chwili używać,  

W gołębniku odpoczywać.  

Po smutnej porze  

Nastały zorze.  

Deszcz, grad, grzmoty ustały.  

Wskroś przemokły, zmartwiały,  

Widząc już rzeczy postać okazalszą[35],  

Otrzepawszy skrzydełka wziął lot w drogą dalszą.  

A gdy coraz nowymi widoki się cieszy,  

Postrzegł, że ktoś za nim spieszy.  

Był to jastrząb w pędzie lotny.  

Gołąb zwrotny,  

Jak mógł, uciekał... Wtem orzeł z góry,  

Straszny pazury,  

Padł na jastrzębia; i gdy walczyli,  

Korzystając z dobrej chwili,  

Przecież tę miał pociechę,  

Iż się dostał pod strzechę.  

Nazajutrz, gdy dzień nastał pogodny,  

Letki, bo głodny,  

Postrzegł gołębia: a on się pasie.  

«I to zda się!»  

— Pomyślał sobie; więc się z nim wita.  

Strawa obfita,  

Potrzebna zdrowiu,  

Na pogotowiu.  

Niedługo myśląc jął się do jadła.  

Wtem sieć zapadła  

I wraz z kolegą został w więzieniu.  

Gdy więc w srogim utrapieniu  

Płakał stroskany,  

Postrzegł, iż tamten był uwiązany.  

Więc mu złorzeczył, mądry po stracie,  

A ów: «Nie krzycz, bracie,  

Płacz tu i krzyk nie pomoże!  

Jakeś wpadł, tak i siedź, niebożę.  

I mnie się to przydało[36].  

Lecz poweźmy myśl wspaniałą!  

Kto wie, czy wspólni  

Nie będziem wolni?»  

Jakoż tyle pracowali,  

Iż się z więzów wydostali  

I każdy w swoją poleciał stronę.  

Bezendech, kontent, iż miał ochronę,  

Nie mówiąc nic nikomu  

Powędrował do domu.  

Już widział z bliska  

Miłe siedliska,  

Już do swojego domku się spieszył,  

Gdy strzelec skrzydło strzałą wskroś przeszył.  

Wpadł w studnią i ostatnia ginęła otucha;  

Szczęściem niespodziewanym studnia była sucha.  

Więc kiedy się ocucił,  

A do lotu jak powrócił,  

A raczej gdy sił zdobywał,  

Ponad ziemię podlatywał  

,

Pełen wesela,  

Znalazł dom i przyjaciela.  

A doznawszy, jak podróż i trudzi, i smuci,  

Przysiągł, iż więcej do niej nie powróci.  

Góra i dolina

Jak to zwyczaj, wyższy, hardy.  

Doznawając zwykłej wzgardy  

Rzekła raz dolina górze:  

«Ty się wznosisz, ja się nurzę[37],  

Jednak bym się nie mieniała[38]».  

Góra, szczytem swym zuchwała,  

Pogroziła dolinie;  

Ale w tejże godzinie  

Osiadł tuman[39] na górze,  

A z nim wiatry i burze:  

Wiatr liść dębów pomiotał,  

Cedry piorun zdruzgotał.  

Jaś

Nieźle to i posłuchać, gdy mówią staruszki.  

Szedł Jaś na gruszki,  

A ojciec widząc, jak pełen zapału,  

Rzekł: «Trząś gruszki, mój Jasiu, ale trząś pomału!»  

Jeszcze nie skończył, a już Jaś w sadzie.  

Posłuszny radzie,  

Strząsnął drzewem pomału... i gruszka nie pada.  

Zła rada!  

Więc strząsnął mocniej, nie padła znowu.  

Chciwy połowu:  

«Nie trząść tu, widzę, trzeba — rzekł — lecz rwać należy».  

Po drabinę więc bieży,  

A gdy nie znalazł i w prawo, i w lewo,  

Piął się na drzewo.  

I to wskórał, iż zleciał i potłukł się srodze.  

Jednak, choć w bólu i trwodze  

Smutną miał postać,  

Przemyśliwał Jaś przecież, jak to gruszek dostać.  

Więc sporym, który leżał koło drzewa, klocem  

Rzucił, przełamał gałąź i padła z owocem.  

Porwie, gryźnie[40], aż gruszka twarda i ladaco[41].  

Gdy więc wrócił do ojca z nadaremną pracą,  

Rzekł smutnemu po szkodzie Jasiowi staruszek:  

«Gdy nie padną trzęsione, nie trzeba rwać gruszek».  

Jodła i jabłoń

Jabłoń rzekła sąsiadce: «O ponura jodło!  

Po cóż blisko mnie wzrastasz, gdy jesteś tak podłą?  

Patrz, do moich owoców jak się każdy spieszy!  

Patrz, jak widząc, że kwitnę, każdy się ucieszy!»  

Spadły kwiaty, za czasem[42], owoce zerwano  

Spadły liście, a zatem[43] o jabłoń nie dbano.  

Widząc to rzekła jodła: «Sąsiadko zbyt harda,  

Osądź teraz, czy słuszna była twoja wzgarda?  

O tym, co było zewnątrz, trzymałaś wysoce:  

Nie ciebie ludzie czcili, lecz twoje owoce».  

Kogut

Kogut, iż piał na odmianę,  

Zyskał życie pożądane.  

W szczęśliwej porze  

Osiadł we dworze.  

Skoro raz pan umieścił,  

Każdy sługa go pieścił:  

Zażywając do rady  

Pan, panięta, sąsiady,  

Uwielbiali proroka  

W pół roka.  

Zapiał był raz po deszczu: — Odmiana!  

Więc zaraz z rana  

Gospodarz w pole,  

Sąsiad na rolę  

Szli zaufale;  

Ale  

Wpośród roboty  

Nadeszły słoty.  

Kogut winien — więc na niego!  

On sprawcą wszystkiego złego!  

On źle poradził,  

On grad sprowadził,  

On czas oziębił,  

On zasiew zgnębił,  

On zepsuł pole,  

On zniszczył rolę!  

Idąc na śmierć, rzekł nieborak:  

«Dobrze mi tak, żem był dworak».  

Komar

Brzęczał komar wesoło, bo się dobrze napił.  

Gdy się więc kwapił,  

Aby się to jeszcze stało,  

Co mu się już raz udało,  

Źle w tym sobie poradził:  

Brzękiem własnym się zdradził.  

I gdy próżno się trudził,  

A śpiącego obudził,  

Czatowany po głosie,  

Skończył życie na nosie.  

I cóż z tego wybadać?  

Lepiej milczeć niż gadać.  

Przypisy:

[1]

podostatkiem — wystarczająco dużo; dziś pisownia: pod dostatkiem.

[2]

niedziela przewodnia — druga niedziela po Wielkanocy.

[3]

snadno (a. snadnie; starop.) — łatwo.

[4]

pedogra (właśc. podagra) — choroba stawów nóg.

[5]

wyrazem — tymi słowami, niniejszym przyrzeczeniem.

[6]

żwawy — szybki; tu: ostry, dotkliwy.

[7]

winując się (daw.) — winiąc się, obwiniając się.

[8]

Liście żółkniało (daw.) — liście żółkły.

[9]

drzeń (starop.) — rdzeń.

[10]

psować (starop.) — psuć.

[11]

Na taki się koncept wzmogła — zdobyła się na taki pomysł.

[12]

więcierz — inaczej żak; specjalny rodzaj sieci do łowienia ryb rozpiętej na drewnianych obręczach i zakładanej w wodach stojących lub wolno płynących.

[13]

na strawę — na poszukiwanie pożywienia.

[14]

zelżyła — tu: zwolniła.

[15]

dialog — prosta forma sceniczna do poł. XVIII w. uprawiana w teatrach konwiktów zakonnych.

[16]

majster — tu: magister, mistrz w konwikcie zakonnym.

[17]

skory — szybki; skrzydły skory: szybki dzięki posiadanym skrzydłom.

[18]

Fedr (a. Fedrus, właśc. Phaedrus ok. 15 – ok. 50 r. n.e.) — autor poetyckich przekładów greckich bajek Ezopa na łacinę; bohaterem bajki analogicznej do tej jest zarówno u Ezopa, jak również w przekładzie Phaedrusa sójka.

[19]

Chłopcy (...) biegały (daw.) — dziś popr. chłopcy biegali.

[20]

czuwać — tu: czyhać, czatować.

[21]

fejerwerk (właśc. fajerwerk; z niem. Feuer: ogień) — sztuczne ognie dające różne efekty świetlne; w XVIII w. fajerwerki były bardzo częstym sposobem uświetniania uroczystości na dworach.

[22]

puszkarz — tu: specjalista wyrabiający i puszczający ognie sztuczne.

[23]

upominek — wspomnienie, upamiętnienie.

[24]

miałki — tu: płytki, ograniczony, powierzchowny.

[25]

niezręczny — tu: niekorzystny.

[26]

filozof — chodzi tu o uczonego w ogóle; opisana w bajce pracownia należała, jak sądzić można z wyposażenia, do alchemika, astronoma lub przyrodnika.

[27]

alembik — naczynie do destylacji płynów.

[28]

stósy — pochylonego „ó” użyto dla rymu.

[29]

nikczemny — tu: nędzny, mizerny.

[30]

wszystko posiadał — tu: posiadał całą wiedzę.

[31]

gęsi (...) Rzym uwolniły — Według podań staroitalskich podczas najazdu Gallów na Rzym (w IV w. p.n.e.) gęsi kapitolińskie poświęcone Junonie, w chwili gdy nieprzyjaciel skradał się pod mury twierdzy, obudziły krzykiem obrońców miasta przyczyniając się w ten sposób do jego uratowania.

[32]

z lasa (daw. forma D. lp.) — dziś popr.: z lasu.

[33]

Pilpaj (a. Bidpai) — filozof i pisarz bramiński, któremu przypisuje się autorstwo zbioru bajek zwierzęcych. W XII w. przełożono jego bajki na łacinę, a na początku XVIII w. na francuski. Bajka o gołębiach była bardzo popularna, o czym świadczą liczne przekłady m.in. Lafontaine’a, Trembeckiego, czy Niemcewicza.

[34]

odwiedzieć — zwiedzić.

[35]

okazalszy — tu: lepszy, korzystniejszy.

[36]

przydało się — przydarzyło się, przytrafiło.

[37]

nurzyć się — zanurzać się.

[38]

mieniać się — zamieniać się.

[39]

tuman — gęsta mgła, chmura.

[40]

gryźnie (forma 3 os. lp od czasownika: gryźć) — dziś popr.: ugryzie.

[41]

ladaco — byle co, byle jaki.

[42]

za czasem — po jakimś czasie.

[43]

zatem — potem.

Ten utwór nie jest chroniony prawem autorskim i znajduje się w domenie publicznej, co oznacza że możesz go swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać. Jeśli utwór opatrzony jest dodatkowymi materiałami (przypisy, motywy literackie etc.), które podlegają prawu autorskiemu, to te dodatkowe materiały udostępnione są na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa – Na Tych Samych Warunkach 3.0 PL.

Źródło: http://www.wolnelektury.pl/lektura/bajki-nowe

Tekst opracowany na podstawie: Krasicki, Ignacy (1735-1801), Bajki, oprac. Zbigniew Goliński, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków, 1975

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Dariusz Gałecki, Zbigniew Goliński, Marta Niedziałkowska, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska.

Plik wygenerowany dnia 2011-01-26.