Redaktor Jacek Zysk

Projekt okładki Marta i Łukasz Dziubalscy

Fotografia na okładce Agnieszka i Włodek Bilińscy

Fotografie we wkładkach Agnieszka i Włodek Bilińscy, pozostałe Milka Jung, Marek Słodownik, Michał Turek, Marek Winiarczyk, Jacek Zysk

Redaktor techniczny Włodzimierz Kukawski

Korekta Elżbieta Wygoda

Książka nagrodzona Nagrodą im. Leonida Teligi za najlepszą książkę żeglarską w 1993 roku

Copyright © Wojciech Jastrzębiec Kuczkowski 2000, 2009 Copyright © foto Agnieszka i Włodek Bilińscy, Milka Jung, Marek Słodownik, Michał Turek, Marek Winiarczyk, Jacek Zyśk, Copyright © Oficyna Wydawnicza „Alma-Press” Warszawa 2000, 2009

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być kopiowana w żadnej formie ani żadnymi metodami mechanicznymi, ani elektronicznymi, łącznie z wykorzystaniem systemów przechowywania i odtwarzania informacji, bez pisemnej zgody właściciela praw autorskich.

Autor i wydawca tego przewodnika dołożyli wszelkich starań, by informacje i dane w nim zawarte były sprawdzone i jak najbardziej aktualne, ale zmiany są nieuniknione. Nie mogą ponosić oni odpowiedzialności za jakiekolwiek straty czy niedogodności wynikłe wskutek niezgodności informacji ze stanem rzeczywistym. Informacje i sygnały o zmianach lub faktach odbiegających od opisu prosimy przesłać na adres wydawcy.

Wydanie IV (II poprawione w tej edycji)

99 publikacja w serii „Książki dla żeglarzy”

ISBN 978-83-7020-477-8

Oficyny Wydawnicza Alma-Press ul. Lędzka 44a, 01-446 Warszawa tel./fax (22) 837-10-84, tel. (22) 877-27-04

e-mail: alma@almapress.com.pl, www.almapress.com.pl

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.
virtualo.eu

Nieodżałowanej Pamięci

Drogiemu Przyjacielowi Jurkowi Fijce,

redaktorowi naczelnemu „Żagli”,

miłośnikowi Mazur dedykuję tę książkę.

„Misiowi Człowiekowi” – Żonie, wiernej towarzyszce podróży

Wszystkim Przyjaciołom żeglarzom,

Ewie i śp. Andrzejowi Tumiałojciom,

bez których ta książka nie powstałaby

– serdecznie dziękuję.

Oznaczenia stosowane na mapach

Wstęp

Szlak Wielkich Jezior Mazurskich jest w Polsce świetnym terenem do uprawiania turystyki wodnej, a dzięki rozległym przestrzeniom wodnym, dobrym warunkom wiatrowym, najdogodniejszym w Polsce terenom uprawiania turystyki żeglarskiej można postawić żagle i płynąć, płynąć. Płynąć aż „po horyzontu kres” i „jeszcze dalej niż te obłoki”. I wody przyjazne. I brzegi. I powietrze. A każdy brzeg inny. I każde jezioro. Zaś każdy może znaleźć tu dla siebie to, czego mu potrzeba: miłego towarzystwa żeglarskiego, proszę bardzo – na kei w Mikołajkach czy Sztynorcie, Starych Sadach lub giżyckim LOK-u albo u Faryja w Rucianem. A jeżeli ciszy i spokoju, to na Małych Zamordejach, w zakamarkach Szlaku Sapiny lub na Ubliku. Można tu spędzić wczasy rodzinne z małymi dziećmi, żeglować samotnie lub odbyć rejs studencki. Znajdą się tu tereny pod obozy i biwaki, plaże z czystym piaskiem i czystą wodą, lasy z grzybami i dzikie ostępy. A i ekskluzywne lokale, czemu nie?

Chciałbym, by książka ta stała się pomocą dla wszystkich lubiących uprawiać turystykę wodną i aby zachęciła tych, którzy jeszcze nigdy nie żeglowali.

Zdaję sobie sprawę, że przewodnik ten może zawierać pewne braki lub nieścisłości, wszak nic nie jest doskonałe. Dlatego bardzo proszę Czytelników, aby pisali do mnie na adres Oficyna Wydawnicza „Alma-Press”, ul. Lędzka 44a, 01-446 Warszawa. Mile widziane będą wszelkie uzupełnienia, komentarze i propozycje.

Uwzględniłem je z wdzięcznością przy nanoszeniu poprawek i uzupełnień w czwartym wydaniu i chętnie wezmę je pod uwagę w następnych wydaniach.

Życzę wam, mili Czytelnicy, udanych mazurskich rejsów i żagli pełnych wiatru.

Mazurski system żeglarskich szlaków

Protoplastą turystyki wodnej na Mazurach był Winrych von Kniprode, wielki mistrz Zakonu, który w 1379 roku odbył badawczy rejs łodzią zbudowaną w Elblągu, przewiezioną wołami do Węgorzewa, stąd przez Mamry i Niegocin, przewłoką do Rynu. Z Rynu jeziorami do Pisza i stąd Pisą, Narwią, Wisłą do Malborka. Nie był to jednak czas sprzyjający takim wyprawom. Trwały wojny z Polską, Litwą i Żmudzią.

W wiekach XV i XVI trwał intensywny proces osiedleńczy, z południa szli osadnicy polscy na wyludnione pruskie ziemie.

W drugiej połowie XVII wieku na zlecenie księcia pruskiego nadworny kartograf Józef Naroński sporządził mapy jezior i plany połączeń kanałowych. W tym też czasie zrodziła się myśl połączenia Mazur z Bałtykiem przez Pregołę i Łynę. Prace Narońskiego kontynuowali jego syn Jan i Samuel Suchodolski. W 1744 roku zakończono prace projektowe. W latach 1765-72 przekopano kanały: Łuczański (Giżycki), Niegociński i Piękną Górę, Kulę, Szymoński, Mioduński, Lelecki (Grunwaldzki) i Tałcki, zaś w latach 1845-49 Kanał Jegliński i wykonano śluzę Karwik. Powstał świetny system dróg wodnych. Następnie wybudowano śluzę Guziankę i jako ostatnią – Przerwanki. W 1911 roku rusza budowa pięćdziesięciopięciokilometrowego Kanału Mazurskiego, potężnej, z rozmachem pomyślanej drogi wodnej. Dla pokonania 111 metrów różnicy poziomów między

Łyną i Mamrami zbudowano dziesięć olbrzymich śluz, w tym pięć po stronie polskiej. Budowa nie została dokończona. Pierwszy etap przerwała pierwsza wojna światowa, drugi, energicznie prowadzony od 1934 roku, przerwały działania wojenne w roku 1940. Obecnie Kanał Mazurski prowadzi donikąd. Zbudowany jest w 90 procentach. Miejmy nadzieję, że o ile sytuacja polityczna „świata i okolic” będzie rozwijać się pomyślnie, być może co młodsi Czytelnicy doczekają ukończenia wielkiej budowy i nastanie kiedyś czas rejsów choćby po „Pętli północno-wschodniej” – z Mazur Pisą, Narwią i Wisłą do Zalewu Wiślanego, stąd przez Królewiec Pregołą, Łyną i Kanałem Mazurskim na Mazury czy „Pętlą Litewsko-Mazurską” – z Mazur Pisą, Narwią, Biebrzą do Kanału Augustowskiego do Grodna i Niemnem, kanałami do Królewca i stąd Pregołą, Łyną do Kanału Mazurskiego. To fantastyczna wizja, ale przecież czasem fantazje się spełniają. Aby w tym miejscu wymienić wszystkie kanały, wykaz ich należy uzupełnić o Kanał Węgorzewski, skracający meander Węgorapy, Kanał Nidzki łączący jezioro Guziankę Wielką z Nidzkim, Kanał Orzyski, odprowadzający wody jeziora Orzysz do rzeki Orzyszy, oraz Kanał Śniardwy – Roś.

Na uwagę zasługuje program rozbudowy Szlaku Wielkich Jezior Mazurskich, do którego realizacji potrzebna jest przede wszystkim wola polityczna, nazwany przeze mnie „Mazurską Falą”, przewidujący następujące inwestycje, od najtańszych:

1. Droga wodna Niegocin – Wojnowo – Buwełno – Tyrkło – Śniardwy przez zbudowanie małej śluzy na Głaźnej Strudze i przewłoki drogowej z Buwełna w Cierzpiętach do Tyrkła.

2. „Pierścień Dejguński”: z Niegocina na Kisajno przez Tajty, poszerzoną rzeczkę Mulkę, Dejguny, Kanał

Dobski, Jezioro Dobskie, Dargin albo zamiast kanału przewłoka drogowa z łodziami na wózkach.

3. „Guzianka BIS” wybudowanie równoległej śluzy do starej śluzy Guzianka, z nadbudowaniem Centrum Edukacji Ekologicznej i Turystyki Aktywnej z wielką przystanią na Wielkiej Guziance.

4. Wschodni Kanał Mazurski Śniardwy – Kanał Augustowski: 89 km, w tym 39 w wykopach, resztę przez jeziora, w tym największe: Orzyskie i Rajgrodzkie z 8 stopniami wodnymi (jaz-śluza) i Ełkiem na stanowisku szczytowym.

Zważywszy na wielkie inwestycje wznoszone prywatnym sumptem: Marina Ahoj!, Wrota do Mazur czy np. przystań Górkło firmy Millennium, można wnioskować, że finansowo i rzeczowo inwestycje Mazurskiej Fali są zupełnie realne, tym bardziej że bardzo potrzebne dla rozwoju sektora turystyki wodnej, przyjaznej środowisku, a przez to zgodnej z zasadami zrównoważonego rozwoju. Oprócz turystyki przedsięwzięcia MF oddziałują niezwykle korzystnie na rozwój regionów wschodnich Mazur.

Proponuję żeglowanie po szlaku głównym Pisz – Węgorzewo i po 18 bocznych. Na następnych stronach podaję ich charakterystyki, zachęcam do odwiedzenia, ostrzegam przed niebezpieczeństwami i trudnościami. Do żeglowania będziemy mieli pięćdziesiąt dwa jeziora: Roś, Kocioł i Białoławki, kompleks Śniardw z Kaczerajnem, Sekstami i Tyrkłem, tajemniczy Orzysz na szlaku Orzyszy, długa rynna polodowcowa: jeziora Ryńskie, Tałty, Mikołajskie, Bełdany z Gardyńskim na szlaku Krutyni, obie Guzianki, Jezioro Nidzkie, na trasie kanałów: Tałtowisko, Kotek Wielki, Szymon, kompleks Jagodnego z Szymoneckim, Górkłem, Zimnym Kątem i Mulikiem, kompleks Niegodna z Jeziorem Bocznym, Niałkami i rynną Wojnowo – Buwełno, osobne Ublik

Wielki, Ublik Mały i Tajty z Dejgunami, kompleks Mamr: Kisajno, Dargin, Łabap, Jezioro Dobskie, Jezioro Sztynorckie, Kirsajty, Mamerki, Przystań, Święcajty, Bodma, szlak Sapiny: Stręgiel, Pozezdrze, Brząś, Wilkus, Gołdopiwo, Żabianki. Połączenia między jeziorami ułatwi nam dwanaście kanałów: Jegliński, Nidzki, Sztynorcki, Tałcki, Lelecki, Mioduński, Szymoński, Kula, Łuczański (Giżycki), Niegociński, Piękna Góra, Orzyski, Węgorzewski i trzy śluzy: Karwik, Guzianka i Przerwanki. Wykorzystamy również rzeki i strugi: Sapinę, Węgorapę, Orzyszę, Wilkus, Białawkę, Wyszkę, Mulkę, Głażną Strugę, Ublicką Strugę, a może i parę ostatnich kilometrów Krutyni? W siedmiu miastach będziemy zaopatrywać się w żywność, paliwo, korzystać z poczty, banków, gastronomii. Są to: Pisz, Ruciane-Nida, Orzysz, Mikołajki, Ryn, Giżycko, Węgorzewo.

Poza żeglowaniem proponuję trasy do spacerów i wędrówek pieszych po lasach i bezdrożach, a także zwiedzanie zabytków architektury we wsiach i miastach.

Usytuowanie geograficzne i administracyjne szlaku

Szlak Wielkich Jezior Mazurskich mieści się w obszarze prowincji Niżu Zachodniorosyjskiego, podprowincji Pojezierza Wschodniobałtyckie w makroregionie Pojezierze Mazurskie i w trzech mezoregionach, od północy: Kraina Węgorapy (Węgorzewo), Kraina Wielkich Jezior Mazurskich, Równina Mazurska (Jezioro Nidzkie i Roś).

Pod względem administracyjnym Szlak Wielkich Jezior Mazurskich należy do województwa warmińsko-mazurskiego i powiatów:

– węgorzewskiego z gminami: Pozezdrze (jezioro Dargin, południowo-wschodnie brzegi Mamr i Święcajt, jeziora Pozezdrze, Brząś i Wilkus na szlaku Sapiny, zachodni i północny brzeg Gołdopiwa), węgorzewską (jeziora: Mamry, Święcajty, Stręgiel, Kirsajty, Sztynorckie i Łabap) i miastem Węgorzewo (Węgorapa i fragmenty Święcajt);

– giżyckiego z gminami: giżycką (Jezioro Dobskie, Kisajno, Tajty, Dejguny, Niegocin i Boczne), Kruklanki (Gołdopiwo), miastem Giżycko między Niegocinem i Kisajnem, miastem Ryn nad Jeziorem Ryńskim, gminą ryńską (Jezioro Ryńskie, północna część Tałt, północny brzeg kanałów Tałckiego, Leleckiego (Grunwaldzkiego), Mioduńskiego i Szymońskiego i jezior: Tałtowisko, Kotek Wielki, Szymon, Szymoneckie i Jagodne), gminą Miłki (południowy brzeg Niegocina, wschodni Jeziora Bocznego i Jagodnego, Wojnowo, północna połowa Buwełna, Ublik Wielki);

– mrągowskiego z gminą Mikołajki (Jezioro Mikołajskie, zachodnia część Śniardw, Łuknajno, Tałty do kanałów, południowy brzeg kanałów (jak gm. ryńskiej);

– piskiego z gminami: Ruciane-Nida (północno-zachodni brzeg Śniardw, Warnołty, Bełdany, Guzianka Wielka i Guzianka Mała, Jezioro Nidzkie), piską (południowo-wschodni brzeg Jeziora Nidzkiego, Roś, Seksty, Kaczerajno, Śniardwy – środek i wschodnie, Tuchlin, Kociołek Szlachecki i Białoławki).

Morfologiczna i rybacka klasyfikacja jezior

Tu na ziemiach polskich Mazur najdłużej zalegał lodowiec skandynawski. Kiedy ustąpił, pozostawił po sobie pamiątkę, swój odcisk w terenie, w postaci zagłębień i wyniosłości. Zagłębienia wypełniły się wodą i tak powstały jeziora. Wyróżnia się spośród nich pięć zasadniczych typów: jeziora rynnowe, moreny dennej, moreny czołowej, kotły i oczka.

Najwięcej jest jezior rynnowych. Powstały na skutek erozyjnej działalności potoków wypływających z dużą szybkością spod lodowca. Stąd też zbiorniki te charakteryzują się zawsze dużym wydłużeniem a małą szerokością, znacznymi głębinami i nierównym dnem, wysokimi i ostrymi brzegami. Jeziora rynnowe bardzo często tworzą tzw. ciągi jeziorowe. Typowym tego przykładem jest ciąg rozpoczynający się na północy od Jeziora Ryńskiego przez Tałty, Jezioro Mikołajskie, Bełdany i Nidzkie. Także Wojnowo – Buwełno oraz Jezioro Boczne – Jagodne.

Jeziora moreny dennej zawdzięczają powstanie drążącym podłoże skałom i rumoszom niesionym przez lodowiec. Powstały wówczas liczne nierówności terenu, uformowały się zagłębienia i usypiska. Zagłębienia zostały wtórnie napełnione wodą z topniejącego lodowca. Zbiorniki te mają wielkie powierzchnie i stosunkowo niewielką głębokość, dno silnie pofałdowane, z licznymi zagłębieniami i wypłyceniami. Brzegi są najczęściej płaskie, a nachylenie ich stoków łagodne. Linia brzegowa jest zwykle dobrze rozwinięta i urozmaicona, z licznymi zatokami i półwyspami. Zbiornik taki w czasie naturalnego procesu starzenia się i wysychania dzieli się na szereg początkowo ze sobą połączonych odnóg, które następnie całkowicie oddzielają się od siebie. Przykładem takiego typu są między innymi jeziora: Mamry, Niegocin, Śniardwy.

Najrzadziej spotykanym typem są zbiorniki moreny czołowej. Powstały one dzięki usypaniu wału ziemi i rumoszu przez posuwający się lodowiec. Zapora ta stanowi naturalną tamę dla wód, które nagromadziły się z topniejącego lodu w powstałej w ten sposób niecce. Jeziora te mają najczęściej kształt owalny, nierówne dno, dość znaczną głębokość i wysokie brzegi. Do tego typu należą jeziora Gołdopiwo i Pozezdrze.

Czwartą bardzo liczną klasą są tzw. kotły lub kociołki. Są to jeziora o małej powierzchni i najczęściej zaokrąglonym kształcie. Wyróżniają się nieproporcjonalnie dużą głębokością, stromymi brzegami i dużymi spadkami strefy przybrzeżnej. Uformowane zostały przez spadającą z dużej wysokości wodę lub też przez wytopienie zagłębionej w podłoże wielkiej bryły lodu.

Ostatnią wreszcie, równie często spotykaną formą jezior są oczka. Są to malutkie okrągławe i płytkie zbiorniczki o powierzchni od kilkudziesięciu do kilkuset metrów kwadratowych. Pozbawione są dopływów, dlatego mają zwykle ujemny bilans wodny, co powoduje, że znaczna ich część wysycha okresowo w czasie długich i upalnych lat. Oczka występują we wgłębieniach terenu powstałych na skutek wypłukania przez wody pewnych związków, np. węglanu wapnia. Istnieje również hipoteza, że powstanie ich związane jest z wytopieniem się mniejszych brył wciśniętego przez lodowiec lodu.

Charakterystyczną cechą jezior mazurskich jest ich przepływowość. Tylko niewielki ich procent można zaliczyć do hydrologicznie zamkniętych, przy czym są to zbiorniki o niewielkiej powierzchni. Jeziora położone w południowej części szlaku wchodzą w skład prawobrzeżnej zlewni Wisły. Wody są z nich odprowadzane przez Pisę. Natomiast jeziora leżące w północnej części należą do zlewni Zalewu Wiślanego, zaś ich wody odprowadzane są Węgorapą. Wzdłuż północnej granicy Niegocina, a jak chcą niektórzy, pod mostem na Kanale Kula, przebiega dział wodny zasilający zarówno dorzecze Wisły, jak i dorzecze Pregoły.

Mimo dużych, indywidualnych różnic środowiskowych między poszczególnymi jeziorami występują również wspólne cechy, które mogą stanowić dostateczną podstawę do łączenia niektórych zbiorników w pewne klasy czy typy. W historii ichtiologii występowało wiele różnych podziałów jezior na klasy. Czesław Grudniewski przytacza najbardziej dla rybaków zawodowych i wędkarzy interesującą klasyfikację – rybacką – opracowaną w latach pięćdziesiątych przez ówczesny Centralny Zarząd Rybactwa, przy współudziale Instytutu Rybactwa Śródlądowego w Olsztynie. Opiera się ona na wskaźnikowych gatunkach ryb, które w danym środowisku mają najlepsze warunki rozwoju i wzrostu, oraz na wybranych cechach przyrodniczych i morfometrycznych. Dzieli jeziora w Polsce na pięć zasadniczych typów:

– sielawowe, – leszczowe, – sandaczowe, – linowo-szczupakowe, – karasiowe.

Jeziora sielawowe

Są to zbiorniki głębokości ponad 20 metrów. Mogą być również płytsze, o ile występuje w nich sielawa. Dno i partia przybrzeżna twarde, piaszczyste lub żwirowate bez większych nalotów mułu. Woda w ciągu całego roku zachowuje dużą przezroczystość, jest zimna i dobrze natleniona. Ławica przybrzeżna jest krótka, jej stok stromy. Roślinność wodna rozwinięta w niewielkim stopniu. Niewielkie partie są porośnięte twardą roślinnością wynurzoną – oczeretami. W jeziorach tego typu występują: sielawa, sieja, stynka, ukleja, płoć, leszcz, krąp, okoń, szczupak, miętus, węgorz, jazgarz, w niewielkich ilościach wzdręga i lin. Często żyją tu raki, czasem sum. W zbiornikach sielawowych zwykle nadmiernie rozwija się populacja okonia. Szczupak zazwyczaj jest mniej liczny, gdyż będąc typowym przedstawicielem pasa przybrzeżnego, nie znajduje odpowiednich warunków środowiskowych.

Jeziora leszczowe

Najczęściej są to zbiorniki głębokości 12-20 m i znacznej powierzchni. Dno jest mniej lub bardziej zamulone, ławica przybrzeżna piaszczysto-mulista, dość szeroka i o niezbyt stromym stoku. Woda średnio lub słabo przezroczysta, o dość wysokiej temperaturze, z okresowymi zakwitami glonów planktonowych. Przy dnie w niektórych partiach w okresie późnego lata i zimy może występować deficyt tlenu, a nawet pojawiać się siarkowodór. Roślinność wodna zwykle bywa mocno rozwinięta. Przy brzegach szerokie pasy oczeretów, przy dnie wzdłuż ławicy przybrzeżnej i wokół górek podwodnych rozległe łąki podwodne roślinności miękkiej. Ichtiofauna składa się przeważnie z takich gatunków, jak: leszcz, lin, płoć, karp, wzdręga, ukleja, szczupak, okoń, jazgarz, węgorz, rzadziej sielawa, stynka, sandacz, karaś, miętus. Spotkać tu można szereg gatunków tzw. chwastu rybiego: słonecznicę, różankę, kiełbia, ciernika, kozę. W jeziorach tego typu, przez które przepływa rzeka, w partiach przyujściowych mogą żyć kleń i jaź, sporadycznie boleń. Najliczniejsze populacje tworzą tu leszcz, płoć, okoń, lin i szczupak.

Jeziora sandaczowe

Głębokość 6-12 m. Podłoże denne jest muliste, zawsze jednak występują pewne partie dna piaszczystego lub żwirowatego. Ławica przybrzeżna czasami zamulona, szeroka i o łagodnym stoku. Charakterystyczną cechą tych jezior jest bardzo mała przezroczystość wody. Ma ona zabarwienie intensywnie zielonkawe, spowodowane silnym rozwojem planktonu roślinnego.

W okresie szczytowego rozkwitu glonów po zanurzeniu ręki nie widać dłoni. W ciągu całego roku woda jest bardzo natleniona. Roślinność wynurzona bywa bardzo mocno rozwinięta, tworzy obszerne powierzchniowo skupiska wzdłuż brzegów i w wypłyconych zatokach. Roślinność podwodna jest uboga, występuje tylko na małych głębokościach, co wiąże się z niską przezroczystością wody. W jeziorach tego typu występują najczęściej: sandacz, leszcz, lin, płoć, wzdręga, karp, okoń, węgorz, ukleja, jazgarz, szczupak; ten ostatni gatunek nie jest pożądany, bowiem żeruje na narybku i młodzieży sandacza. Dlatego w wielu jeziorach omawianego typu bywa silnie ograniczany. Najliczniej reprezentowane są tu: leszcz, sandacz, lin, płoć. Czasem w jeziorach sandaczowych spotyka się sporo karasi.

Jeziora linowo-szczupakowe

Są to zbiorniki płytkie, głębokość zazwyczaj nie przekracza 6 m. Dno i ławica przybrzeżna są mocno zamulone. Partia przybrzeżna jest zwykle bardzo szeroka, łagodnie opadająca. Woda słabo przezroczysta, o zabarwieniu zielonkawobrunatnym, ciepła i o słabym stopniu natlenienia. W jeziorach tych występuje najczęściej masowy rozwój roślinności zarówno twardej, wynurzonej, jak i miękkiej, zanurzonej. Bywają przypadki, że całe dno tworzy jednolitą łąkę podwodną. W takich warunkach bytują: szczupak, lin, płoć, karaś, węgorz, wzdręga, krąp, okoń, ukleja, czasem leszcz. W niektórych jeziorach tego typu w czasie wyjątkowo ostrych i przedłużających się zim może występować zjawisko przyduchy. Jej oddziaływanie na ichtiofaunę jest uzależnione od wielkości i czasu trwania deficytu tlenu. W skrajnych przypadkach przy ducha likwiduje prawie wszystkie ryby żyjące w zbiorniku.

Jeziora karasiowe

Do tego typu należą małe i płytkie zbiorniki. Głębokość najczęściej nie przekracza 3-4 m. Zarówno dno, jak i ławice przybrzeżne są silnie zamulone. Woda w lecie nagrzewa się mocno i zawiera małą ilość tlenu. Brzegi gęsto zarośnięte roślinnością wodną i bagienną. Porost dna jest uzależniony od przezroczystości wody, zazwyczaj jednak niewielki. Ten typ jezior najczęściej podlega przy duchom. Jeśli to zjawisko powtarza się każdej zimy, wówczas występuje tu tylko jeden gatunek – karaś, wyjątkowo wspólnie z linem.

Przedstawiona klasyfikacja jest oczywiście schematem. Wiele zbiorników wodnych nie mieści się w typach ze względu na zespół indywidualnych cech środowiskowych lub na skutek ingerencji człowieka. Następują również przemiany czasowe: zbiorniki starzeją się, zmieniają warunki środowiska. W warunkach naturalnych procesy te przebiegają bardzo powoli, wprost niedostrzegalnie. Są jednak przyczyny, które mogą spowodować tak duże przyśpieszenie starzenia się jeziora, że wyraźne zmiany dają się zauważyć już w ciągu kilku lat. Dzieje się tak najczęściej po wprowadzeniu do zbiornika dużej ilości nieoczyszczonych ścieków. Przykładem tego może być chociażby jeszcze do niedawna Niegocin, Jezioro Mikołajskie czy Bełdany w pobliżu Rucianego. Dopływ ścieków ze źródeł punktowych oraz zanieczyszczeń ze zlewni powoduje w jeziorach zjawisko zwane eutrofizacją. Pod tym pojęciem rozumie się wzbogacenie wód na drodze naturalnej lub sztucznej o mineralne składniki pokarmowe, masowy rozwój roślin wodnych stymulowany przez te składniki oraz skutki nadmiernej produkcji substancji organicznej w wodach. Nasilanie się tego procesu powoduje głębokie zmiany we florze i faunie oraz właściwościach chemicznych wody, które prowadzą do całkowitej degradacji wód. Większość jezior w województwie warmińsko-mazurskim wykazuje cechy zbiorników silnie eutroficznych. Stwierdza się w nich wysokie stężenia związków biogennych powodujące masowe zakwity fitoplanktonu. Woda staje się mętna, zielona z zawiesiną glonów (głównie sinic), maleje jej przezroczystość. Zmienia się skład gatunkowy organizmów wodnych. Najłatwiej to zaobserwować na składzie gatunkowym ryb, w poszczególnych zbiornikach maleje ilość i liczebność gatunków szlachetnych, zanika sieja i sielawa wymagające czystej wody.

Na rozkład powstałej ogromnej ilości materii zużywany jest tlen. W jeziorach zwiększają się ubytki tlenu, i pojawia się przy dnie siarkowodór. Ograniczenie zasięgu tego zjawiska to jedyna droga ratowania jezior przed całkowitą degradacją.

Podając w tekście przewodnika charakterystykę poszczególnych jezior wymieniałem najczęściej spotykane gatunki ryb łowionych na wędkę, bo tylko takimi interesują się żeglujący amatorzy wędkarze. Sieja, sielawa, stynka łowione są sieciami. Są więc przedmiotem zainteresowania tylko zawodowych rybaków.

Alarm dla Wielkich Jezior Mazurskich

Chrońmy jeziora, nie przykładajmy naszej ręki do ich dewastacji. Zahamowaliśmy już w wielkim stopniu ten szaleńczy proceder! Oczyszczalnia ścieków w Giżycku pracuje pełną mocą od 1995 roku. Niegocin już dopuszczono do kąpieli. Pełne są plaże w Giżycku, Wilkasach i Rydzewie. Ruszyły oczyszczalnie w Rynie, Mikołajkach, Piszu, Orzyszu i Rucianem-Nidzie.

Pamiętaj!

– na każdym jachcie miej worek na odpadki, – śmieci wyrzucaj tylko w miejscach do tego przeznaczonych, – dobijając do brzegu nie niszcz roślinności wodnej, – korzystaj z nadbrzeżnych sanitariatów. Gdy ich brak, zabierz ze sobą saperkę, oddal się od brzegu chociaż na kilkadziesiąt kroków, – używaj z umiarem środków piorących i detergentów, które zawierają dużo fosforu – pierz i zmywaj w wiadrze lub misce, popłuczyny wylej kilkadziesiąt kroków od jeziora, – pamiętaj, że nie tylko my chcemy ciszy i spokoju, ptactwo i zwierzęta też. Ściszmy potworny łomot na dyskotekach i szantowiskch!

Jak ocenia się czystość wody

Badania i ocena stanu czystości jezior prowadzone są od roku 1984 w oparciu o „Instrukcję systemu oceny jakości jezior” opracowaną w Zakładzie Użytkowania Wód Instytutu Kształtowania Środowiska w Warszawie. Instrukcja ta została opublikowana przez Państwową Inspekcję Ochrony Środowiska jako „Wytyczne monitoringu podstawowego jezior” i obowiązuje od 1992 r.

Jakość jezior ocenia się wg:

– kryteriów oceny wód jeziornych obejmujących odpowiednio dobrane wskaźniki stanu czystości (tlen rozpuszczony ChZT, BZT5, związki azotu i fosforu, przewodnictwo elektrolityczne, zawartość chlorofilu, widzialność krążka Secchiego, miano coli typu kałowego, terenowe obserwacje biologiczne) i normatywy zdrowotne (zawartość w wodzie substancji szkodliwych dla zdrowia; cyjanki, fenole, metale ciężkie, pestycydy) oraz analizy hydrobiologicznej, – kryteriów podatności jezior na degradację uwzględniających ich cechy morfometryczno-hydrograficzno-zlewniowe (średnia głębokość jeziora, stosunek objętości do długości linii brzegowej, procent stratyfikacji wód, procent wymiany wody w roku, iloraz sumy powierzchni zlewni całkowitej z powierzchnią jeziora i jego objętości oraz sposób zagospodarowania zlewni bezpośredniej jeziora).

Określenie klasy czystości opiera się zatem na sumarycznej ocenie wszystkich wskaźników jakości wody, a określenie kategorii jeziora na wszystkich wskaźnikach podatności zbiornika na degradację. Otrzymane wyniki odnosi się do podanych niżej zakresów:

– I klasa/kategoria do 1,50 pkt, – II klasa/kategoria do 2,50 pkt, – III klasa/kategoria do 3,25 pkt, – poza klasą/kategorią (nie odpowiada normatywom – NON) powyżej 3,25 pkt.

Przy tak prowadzonej ocenie jezioro traktuje się jako specyficzny, prawie zamknięty ekosystem, dynamiczny i podlegający wpływom z zewnątrz.

Opisany system oceny jakości jezior może stanowić podstawę do prowadzenia ochrony wód jeziornych oraz ich racjonalnego wykorzystania.

Szczególne znaczenie mają jeziora czyste posiadające jednocześnie dużą odporność na wpływy antropogenne. Jeziora o wodach niskiej jakości i pozaklasowych mogą być poddawane zabiegom ochronnym i rekultywacyjnym, ale wynik tych działań w znacznym stopniu będzie zależny od warunków naturalnych zbiornika, wyrażonych kategorią podatności na degradację. Bardzo ważny jest tu fakt istnienia w zlewni punktowych źródeł zanieczyszczeń odprowadzanych ścieków bez III stopnia oczyszczenia. Istnienie takich źródeł, nawet bez względu na wielkość ładunku, dominuje w kształtowaniu jakości wód nad cechami morfometryczno-hydrograficznymi zbiornika. Bez przerwania dopływu zanieczyszczeń z tych źródeł często nawet kosztowne zabiegi rekultywacyjne nie spowodują poprawy jakości jeziora. Część jezior była badana kilkakrotnie, co pozwala na dokonanie porównań.

Według tego raportu zostały sklasyfikowane jeziora województwa warmińsko-mazurskiego. Przy charakterystykach poszczególnych jezior będę podawał klasy czystości.

Nieco historii

Każda moja podróż przez Krainę Wielkich Jezior była spotkaniem z historią tej ziemi. Tropiłem ją w drewnianych snycerkach mazurskich chałup, zapuszczonych cmentarzach, zdziczałych sadach owocowych wśród Puszczy, w starych księgach, dokumentach, gazetach i mapach, by tam znaleźć odpowiedzi na pytania, w poszukiwaniu odpowiedzi znaleźć następne pytania i wątpliwości. I w rozmowach z ludźmi tutejszymi, którzy pamiętali tych, którzy pamiętali.

Nad jeziorem Wojnowo obok wsi Kleszczewo jest stanowisko archeologiczne, z którego wydobyto cenne znaleziska z epoki mezolitu i neolitu (od 8500 do 1700 r. p.n.e.) – ślady po pierwszych ludziach, którzy przyszli tu, w surowy, niemalże tuż polodowcowy kraj. Gdzie dopiero co wyrosły puszcze i przybyły zwierzęta z umiarkowanego klimatu: żubry, tury, łosie i niedźwiedzie, o mniejszej zwierzynie nie mówiąc. Po łowcach i zbieraczach zostały ślady popiołów z ognisk domowych, ziemia węglem palenisk zabarwiona, garść kostek, szczątki narzędzi. Co o nich wiemy? Kim byli? Tyle wiemy, że byli pierwsi, którzy tę ziemię, tę przyrodę oswajali dla człowieka z następnych tysiącleci…

Bałtowie Zachodni przybyli ze wschodu, szlakami ludów indoeuropejskich w wieku VI-IV przed naszą erą. Na szlaku Wielkich Jezior osiedlili się Galindowie. Wg Łucji Okulicz-Kozaryn Życie codzienne Prusów i Jaćwięgów.

Galindowie nie zakładali wsi ani miast. Podstawową jednostką osiedleńczą był lauks – osada zamieszkana przez jedną rodzinę z gospodarzem – nobilem – na czele. W skład rodziny wchodziły żony i dzieci, niewolnicy, ich kobiety i dzieci, szybko zresztą naturalizujący się. Ale dorośli synowie, jeśli chcieli za życia ojca założyć rodzinę, musieli wraz z żoną opuścić dom i iść w puszczę, karczować las i mozolnie budować nową sadybę, płodzić dzieci i wychowywać je, wyruszać na łupieżczą wyprawę do sąsiadów po niewolną siłę roboczą i potrzebne gospodarskie statki.

No i trzeba było wybierać się dalej, nie do braci Galindów, ale gdzieś do Jaćwięgów lub Mazowszan. W przeciwnym przypadku bliscy sąsiedzi skrzyknęliby się i w odwecie zrównali z ziemią nowy lauks wraz z gospodarzami. Grupa kilkunastu, kilkudziesięciu lauksów stanowiła rodzaj wspólnoty osiedleńczej, „małą ziemię” ze swoją władzą w postaci wiecu nobilów rzadko zresztą zwoływanego, przeważnie wówczas, kiedy groziło niebezpieczeństwo najazdu albo kiedy trzeba było przedsięwziąć wyprawę łupieżczą lub odwetową szczególnie w ramach większej wspólnoty plemiennej bądź nawet całego plemienia. Wtedy i tylko wtedy na tę jedną okazję wybierano wodza, najbardziej doświadczonego, najdzielniejszego. Jednoczono się także przy budowie i utrzymywaniu gródków obronnych gdzieś w niedostępnym miejscu. Wyznaczano wtedy nobila odpowiedzialnego za stan fortalicji i mającego w sprawie obronności nieograniczone uprawnienia władcze, oczywiście do następnego wiecu.

Bardzo jest interesujące, dlaczego u Galindów, ale także u Jaćwięgów i innych pruskich plemion nie wykształciła się warstwa ludzi bogatych, którzy mogliby stworzyć jakieś struktury państwowe, takie jak u plemion litewskich, też przecież bałtyjskich, pobratymczych lub polskich czy ruskich. Najprawdopodobniej główną przyczyną były skamieniałe od przeszło tysiąca lat obyczaje. Sprawdzone przez pokolenia. Prusom żyło się zupełnie dobrze. Smacznie i zdrowo odżywiali się, szczodrze korzystając z darów natury. Dzięki osiedleńczemu rozproszeniu i sporadycznym kontaktom z sąsiadami (nawet nie było wytyczonych dróg) unikali epidemii. Posługiwali się perfekcyjnie końmi. W boju, na łowach, w pracach polowych i transporcie. Hodowali bydło i nierogaciznę. Pod dostatkiem mieli surowców do produkcji odzieży, którą wyrabiali sami: przędli, tkali, barwili, garbowali, szyli. Nie zależało im na odzieży drogiej, jedwabnej ani na biżuterii jakiejś wymyślnej do ozdoby. Posiadali umiejętność wytapiania żelaza z rudy darniowej, roczna produkcja lauksu wynosiła ok. 7 kg obrobionego żelaza. Ich miecze i noże jakością nie ustępowały damasceńskim. I nie było u nich rzemieślników. Każdy musiał uczyć się wszystkiego od dzieciństwa. Chętnie się bawili, lubili rozrywki, dlatego bardzo byli gościnni. Radzi widzieli każdego obcego, zwłaszcza kupców.

Bardzo nie lubili natomiast, kiedy bogato zdobieni mężczyźni śpiewali tajemnicze pieśni w nieznanych językach w ich świętych gajach, a na świętych kamieniach rozkładali jakieś płaty tkanin i stawiali dziwne przedmioty. Musieli więc bronić swoich bóstw, swoich świętości. I stąd właśnie męczeństwo świętych apostołów: Wojciecha Sławnikowicza i Brunona z Kwerfurtu. Galindowie mieli bardzo bogate życie duchowe, rozbudowany system wierzeń. Część z nich wiązała się z życiem pozagrobowym, a było to życie w szczęściu. Dusza zmarłego była tuż obok żywych, bytowała bez trosk, ale w takich samych warunkach jak za życia. Inną formą było istnienie w drzewach lub wcielanie się w zwierzęta. Obowiązkiem żywych było zadbać o szczęście wiekuiste zmarłego. Jeśli umarł nobil, ojciec rodu i gospodarz lauksu, najstarszy syn dziedziczył tylko budynki i pola. Osobiste dobra zmarłego musiały mu towarzyszyć w zaświaty: odzież, uzbrojenie, koń, psy, czasami też najbliżsi niewolnicy. Ogień był wehikułem, który ich przenosił poza próg życia. Tam, w pruskim empireum, żył życiem szczęśliwego wojownika myśliwego. Mieszkańcy lauksu i sąsiedzi w czasie długich, kilkudniowych uczt zjadali całą zgromadzoną w spichlerzach żywność, wypijali miód, piwo, sok brzozowy i napój alkoholowy z tego soku, podejmowani przez duszę nieboszczyka, podczas gdy zwłoki zabalsamowane ziołami w sposób znany tylko Prusom czekały na pochówek. Po pożegnaniu w płomieniach zmarłego odbywały się wyścigi konne. Jeźdźcy ścigali się o pozostałe w lauksie dobra. Dzielono je na siedem części.

Najcenniejsze najdalej. Kto pierwszy dopadł, zabierał przedmioty i odpadał z wyścigu. Usatysfakcjonowana dusza ulatywała w niewidzialną krainę, zaś jego dom (w znaczeniu: rodzina i czeladź) kontent ze sprostania zadaniu, dziarsko zabierał się do odbudowy zasobów lauksu. To właśnie dlatego Prusowie nigdy nie ukształtowali spośród siebie bogatej klasy rządzących. Po prostu nie było wśród nich nawet chęci bogacenia się czy panowania nad pobratymcami.

Był jednak i element stały i mocny. Byli to kapłani i kapłanki (kobiety odgrywały równorzędną rolę), strażnicy ognia, ofiarnicy i mędrcy gromadzący wiedzę i prawa. Dbali o bezpieczeństwo ludzi, strzegli przed gniewem nieokiełznanych sił przyrody. Oni również pilnowali swoistego kalendarza. Dawali hasło do prac wiosennych i obrządków z nimi związanych, podobnie do żniw i zbiorów zasobów na zimę. Służyli także bogom zamieszkałym w drzewach i wodach, ptakach, zwierzętach i wielkich głazach, w słońcu i księżycu. Szkoda, że nie było wolno chrześcijańskim skrybom pisać o pogańskich bóstwach. I skrupulatnie zapisujący dane o Prusach krzyżaccy kronikarze przechowali ledwie drobne okruchy tamtej religii. Nieco więcej pisali ruscy latopisowie. Ta religia była czymś obcym i bardzo niezrozumiałym dla chrześcijan. Z tych strzępów dowiedzieć się jednak można było, że najpotężniejszą boginią była Korche (Korke, a jeszcze według innych spolszczona Kurka) patronka zbiorów, urodzaju. Według legendy bardzo zresztą podejrzanej konduity, to jej kapłanka przyczyniła się do zagłady Galindów. W końcu XII wieku wiodło się im bardzo dobrze. Kraina kwitła. Mnożyły się nowe lauksy, aż nagle starszyzna stwierdziła zbyt wielki przyrost naturalny i uchwaliła, aby przez jakiś czas zabijać wszystkie noworodki płci żeńskiej, dopóki nie zmniejszy się populacja Galindów.

A matkom, które nie zechcą oddać córek na śmierć i będą je ukrywać, uchwalono obcinać piersi. Przerażone matki udały się po pomoc do najwyższej kapłanki Korche i bogini jej ustami obiecała pomstę na mężczyznach. Zwołanej na wiec starszyźnie kapłanka obwieściła wolę bogini: wszyscy mężczyźni zdolni do noszenia broni mieli iść bez oręża na Mazowsze i tam na rozkaz Korche Mazowszanie oddadzą się im w niewolę bez walki, porażeni magiczną potęgą. Rozkaz został wykonany. Galindowie zostali przez nich pewnie częściowo wytłuczeni, częściowo zapędzeni do niewolniczej roboty. Dobrzy sąsiedzi rychło zwietrzyli łakomy kąsek i Jaćwięgowie najechali Galindię i uprowadzili do siebie wszystkich pozostałych mieszkańców, przydatnych oczywiście w gospodarstwie. Starców jako zbędnych wymordowali. Zabrali kobiety, dzieci i niewolników, cały ruchomy majątek i żywy inwentarz. Co się nie dało zabrać, spalili i nie było nikogo, kto przedsięwziąłby odwetową wyprawę! I kiedy pod koniec XIII wieku na ziemie te przybyli Krzyżacy, zastali ogromną stuletnią Puszczę Galindzką (dzisiejszą Piską) i drobne szczątki plemienia, które oporu raczej nie stawiały… Czy rzeczywiście taki był koniec plemienia, już przez Rzymian notowanego? Ile w tym tkwi prawdy?

Posłuchajmy szumu Puszczy. Może w tym szumie kryje się odpowiedź?

Na opisanym szlaku znalazłem tylko dwa przypadki przetrwania Prusów, podległych już Krzyżakom. Do 1415 roku, a pewnie i dłużej, gospodarowali ochrzczeni Prusowie we wsi Wejdyki wraz z polskimi kmieciami Marcinem Jaśkiem, Marcinem Resem i Markiem Polakiem. Zaś w 1422 roku Prus, również chrześcijanin, Note założył wieś Notyst i nawet wybudował młyn wodny. Jeszcze w XV wieku na Jeziorze Dobskim Krzyżacy pozwolili na wyspie Gilmie żyć ostatniemu pogańskiemu nobilowi Yzegupsowi, znanemu z imienia. Więcej o nich, o Galindach, później już nie było słychać. Pewnie się spolonizowali, wtopili się w polski żywioł, prężny, dynamiczny, owiany sławą niedawnego zwycięstwa grunwaldzkiego.

Ledwo ucichł zgiełk oręża broniących się Prusów, kiedy uderzyła Litwa w obronie zagrożonych granic. Synowie wielkiego wodza Giedymina i sami wielcy wodzowie Kiejstut i Olgierd palili drewniane krzyżackie fortalicje Angerburg, Johannisburg i Lotzen. Krzyżacy z trudem je odzyskiwali i na miejscu drewnianych wznosili murowane. Tylko z Eckersbergu między Tyrkłem i Śniardwami wyrzuceni zostali skutecznie. Dopiero po stu latach założyli tu osadę Okartowo.

Nastała unia polsko-litewska. Zjednoczone siły obu narodów pod Grunwaldem przetrąciły militarny kręgosłup Zakonu. W 1422 roku traktatem w Welawie wytyczono granicę między terytorium Zakonu i Litwą. Sytuacja ustabilizowała się. Z polskiego przeludnionego Mazowsza ruszyli na północ mazurscy kmiecie z rodzinami, dobytkiem i zwierzyną. Powstały wówczas osada bartna Pisz, podzamcze Rynu, Łupki nad Rosiem, Wejdyki, Notyst, Mrówki, Rybical, Jora – to wszystko nad Tałtami i Jeziorem Ryńskim, Kwik nad Białoławkami, Kamionki nad Jeziorem Dobskim, Orzysz, Mikołajki i Nowe Guty nad Śniardwami, Trygort nad Mamrami. Wsie nadawali wielcy mistrzowie: Michał Kuchmeister von Sternberg, Paweł von Russdorf, Kilian von Erdorf. Pierwsza fala osadnictwa zakończyła się wojną trzynastoletnią.

Wsie te buntowały się przeciwko Zakonowi i włączyły do wojny trzynastoletniej, przegranej przez Krzyżaków. Ruszyła druga fala kolonizacji i już w 1465 roku bracia Tomek i Janek Pilchowie zakładają wieś Pilchy nad Rosiem, zaś w 1466 roku Hans i Anzelm von

Tettauowie, zaciężni rycerze w służbie krzyżackiej, dostają w zapłatę Węgorzewo (Angerburg). Powstają Mikosze nad Orzyszą, Ruda nad Rosiem, Jeziorowskie nad Gołdopiwem, Wyszowate nad Ublikiem, Miłki koło Wojnowa, Skorupki i Jora Mała obok Wielkiej nad Tałtami, Wrony nad Tajtami, Kai między Mamrami i Święcajtami, Rostki nad Wilkusem (rzeka), jako osada bartników i rybaków Okartowo między Tyrkłem i Śniardwami, Buwełno, Wilkasy nad Niegocinem, Doba nad Jeziorem Dobskim, Skomack Wielki nad Orzyszem, nad Jeziorem Nidzkim powstają: Karwica jako osada hutnicza i Nida. Lehndorffowie – rodowa posiadłość Sztynort – zakładają majątki Kietlice nad Mamrami i Łabapę nad Łabapem; Szymonka nad Szymoneckim, Fuleda jako jedna z niewielu wsi królewskich, Zdory nad Sekstami, Cierzpięty nad Buwełnem, Tałty nad Tałtami i Guty nad Kisajnem. Wśród nazwisk zasadźców spotykamy oprócz kmiecych także szlacheckie: Stanisław Pęski, Piotr Jeziorowski, Jan i Marek Stawiscy. Ryn otrzymuje w tym czasie prawa osiedla targowego. W latach 1466-1525 jest stolicą komturii. Komturowie ryńscy Jerzy Rammung von Ramegk i jego następca Rudolf von Tippelskirch okazują się być dobrymi gospodarzami, zakładają wsie, pomagają w ich rozwoju. Aktywność gospodarczą rozwija także komtur z Pokarmina Bernard von Balzhofen.

W 1519 roku wybucha ostatnia wojna polsko-krzyżacka. To już koniec Zakonu. W jego miejsce powstaje świeckie państwo Prusy Książęce. Ostatni wielki mistrz jest założycielem pruskiej dynastii Hohenzollernów. 1525 – to ważny rok. Książę Albrecht składa hołd polskiemu królowi jako lennik polskiej Korony. Wraz z zeświecczeniem przyjmuje także luteranizm. Na luteranizm przechodzą również jego poddani. Dzięki tej religii wymagającej przy nabożeństwach języka ojczystego wiernych, szczególnie rozwija się polszczyzna, powstają polskie oficyny, które wypuszczają spod swoich pras święte księgi Mazurów, biblie i kancjonały. W Królewcu studiują Polacy, a wśród nich zaprzyjaźniony z księciem Jan Kochanowski. Za mądrych rządów następuje apogeum osadnictwa, istny złoty wiek rozwoju gospodarczego i umysłowego, tolerancji i zgodnego współżycia narodowego polsko-pruskiego (niemieckiego). Książę nadaje wsie: Bogaczewo, Dobę, Ogonki, Jagodne, Głodowo nad Śniardwami i Dybowo, potwierdza prawo własności Sztynortu. Jego następcy, książęta Fryderyk Olbracht i Jerzy Fryderyk kontynuują dzieło, ale już nie z takim rozmachem. Księciu sekundują starostowie: lecki Paweł z Leca i Jerzy Krosta, węgoborski Jan Pusz. Zakładają oni: Pozezdrze, Kruklanki, Przerwanki, Harsz, Marcinową Wolę, Kozin. Samże Jerzy Krosta otrzymuje od księcia pana Jagodne Wielkie i Małe. Giżycko (Lec) w 1573 roku otrzymuje częściowe prawa miejskie od Albrechta Fryderyka, a w 1612 roku od księcia Jana Zygmunta już całkowite prawa miejskie. W 1645 książę Fryderyk Wilhelm nadaje takież prawa Piszowi.

W 1637 roku Franciszek Pułtowski, ariański wychodźca z Korony, zakłada wieś Mikosze. Coraz liczniej jego śladami zaczynają przybywać współwyznawcy, wypędzeni z ojczyzny „kadukiem na ariany”. Wnoszą oni istotny wkład w życie umysłowe i ekonomiczne Prus. Główna ich grupa z Arciszewskim na czele przybywa latem 1660 roku. Osiedlają się w powiatach piskim, ełckim, ryńskim. Mając możne poparcie Bogusława Radziwiłła, stronnika elektora brandenburskiego, otrzymują ziemię w dożywocie. Wśród nich wielkie nazwiska: poeta i magnat Zbigniew Morsztyn, Samuel z Przypkowic Przypkowski, przywódca religijny, kartografowie Józef Naronowicz Naroński, Samuel z Suchodolec Suchodolski i Jan Władysław Suchodolski – twórcy projektu drogi wodnej przez Wielkie Jeziora Mazurskie do Pisy i Kanału Mazurskiego. Wzbogacili oni polski żywioł w Prusach, działali aż do początku XX wieku, kiedy to całkowicie zasymilowali się z ludnością mazurską.

W latach 1656-1657 na Prusy najechali Tatarzy w służbie Rzeczypospolitej, pod wodzą hetmana Gosiewskiego. Palili wsie i miasta, mordowali i uprowadzali w jasyr. Osadnictwo zostało mocno przyhamowane. Powstają już tylko osady szkatułowe: m.in. Karwica, Wierzba, Jaśkowo, Lipa Przednia i Tylna. W czasie dżumy w latach 1709-1710 umiera 70 procent całej ludności prowincji. Zaufanie do Polski, poczucie więzi z Polakami, bardzo poważnie nadszarpnięte przez sprowadzenie nieszczęsnego najazdu tatarskiego, nie odbudowało się.

Do końca wieku XVIII zakończyło się tworzenie mazurskiej sieci osiedleńczej.

Wojny napoleońskie 1807, 1812-1813, przemarsze i postoje wojsk poważnie zaważyły na rozwoju tego regionu w ciągu najbliższych kilku dziesiątków lat. Dopiero połowa XIX wieku przyniosła budowę kanałów, śluz, uruchomienie żeglugi parowej, a w 1868 roku otwarcie pierwszej linii kolejowej Giżycko – Kętrzyn

– Olsztyn. Zapoczątkowało to następny etap rozwoju, wzmocniony jeszcze w okresie rządów kanclerza Rzeszy Otto von Bismarcka, dla którego Ostpreusen były bazą wypadową Niemiec w ich „Drang nach Osten”. Stąd rozwój miast garnizonowych Giżycka i Orzysza, budowa potężnej twierdzy Boyen w Giżycku i systemu umocnień Giżyckiego Rejonu Umocnionego, za czym szły również subwencje od rządu najpierw pruskiego, a następnie Rzeszy. Dalekowzroczność Bismarcka przyniosła efekty w czasie I wojny światowej. W drugiej połowie 1914 roku armia rosyjska dowodzona przez generała Aleksandra Samsonowa wykrwawiła się w uporczywych natarciach, aż utknęła w Puszczy Piskiej na podejściach do Rucianego i pod murami twierdzy Boy en. W lutym 1915 roku stąd ruszyły uderzenia niemieckie. Armia rosyjska została rozgromiona. Niemcy szybko ruszyli na wschód.

Po przegranej wojnie, w wyniku traktatu wersalskiego Prusy Wschodnie pozostały przy Niemczech, oddzielone jednak „koridorem” pomorskim. Plebiscyt wyznaczony na lipiec 1920 roku miał rozstrzygnąć przynależność ludności mazurskiej do państwa polskiego. Wyznaczony czas plebiscytu wypadł jednak nie najszczęśliwiej. Rzeczpospolita Polska przechodziła wówczas głęboki kryzys militarny, armia polska była w pełnym odwrocie wobec gwałtownej ofensywy Armii Czerwonej Tuchaczewskiego, a los i byt młodego państwa polskiego były zachwiane.

Okres międzywojenny został interesująco scharakteryzowany przez Melchiora Wańkowicza w reporterskiej książce Na tropach Smętka z 1936 roku, w której przedstawił niedolę i gwałty, jakich doświadczyła ludność mazurska, oraz przez współczesnego pisarza niemieckiego Siegfrieda Lenza w Muzeum ziemi ojczystej.

W tym czasie Mazury stają się terenem wielkiej eksploracji turystycznej. Nie tylko zresztą niemieckiej. Nestor polskiej turystyki Mieczysław Orłowicz pisze swój przewodnik po Prusach Wschodnich. Po dojściu Hitlera do władzy państwo niemieckie zaczęło sprawować pieczę nad rozwojem sportu i turystyki. Fale niemieckiej młodzieży w brunatnych koszulach ruszyły z głębi Rzeszy na Warmię i Mazury – na obozy, żagle i kajaki. Wzmocnione zostają funkcje garnizonowe i obronne całego rejonu. II wojna światowa potwierdza strategiczne znaczenie Prus Wschodnich. Stąd wyszły potężne uderzenia pancerne kolumn Guderiana, miażdżące północne skrzydło wojsk polskich we wrześniu 1939 roku. W czerwcu 1941 roku z tutejszych pozycji wyjściowych ruszyły wojska niemieckie na Leningrad, Tallin, Rygę. Tu znalazły schronienie w żelbetonie bunkrów Gierłoży, Mamerek, Szerokiego Boru, Pozezdrza główna kwatera Fiihrera, kancelaria NSDAP, naczelne dowództwo wojsk lądowych, lotnictwa, kwatera główna Reichsfuhrera SS und Polizei, wywiadu, kwatermistrzostwa, ministerstwo spraw zagranicznych.

Styczniowa ofensywa II Frontu Białoruskiego wyparła Niemców. W mroźną zimę pod bomby, na zatłoczone szosy runęły tłumy ewakuującej się miejscowej ludności. Kiedy wrócili do domu po przejściu frontu, zastali gospodarujące jednostki zwycięskiej armii. „Wot ana, Germania proklataja!” – takie napisy ustawiały służby polityczne Armii Czerwonej wszędzie tam, gdzie wojska przekraczały przedwojenną granicę III Rzeszy. Zgodnie z tym hasłem traktowany był każdy mieszkaniec tego kraju. Jako wróg, którego należało upokorzyć, złamać, wywrzeć zemstę. Wojenną administrację radziecką w ciągu lat 1945—46 zastąpiły władze polskie. Zanim przyszła zorganizowana fala przesiedleńcza Polaków, na Mazury od południa weszła fala szabrowników łupiących nieraz z bronią w ręku mazurskie wsie. Przez całą granicę południową przybyli osiedleńcy z Kurpiowszczyzny, Mazowsza, ze wschodu przybyli repatrianci z Wileńszczyzny, Białorusi… Zaczęła się odbudowa, przyszła moda na urbanizację i uprzemysłowienie i nie oszczędziła Krainie Wielkich Jezior zdegradowanego krajobrazu miejskiego, zanieczyszczonego środowiska. Rozdęcie miast, kurczenie się lub zanik wsi to kolejne znamiona czasu… Najstraszniejsze jednak, co się stało, to fakt wyparcia stąd ludzi, którzy stworzyli przez czterysta lat sieć osiedleńczą i przez czterysta lat trwali w swojej mazurskiej tożsamości. Dramatyczny dokument okresu czterdziestolecia PRL zawarty jest w książce Agnieszki i Andrzeja Krzysztofa Wróblewskich Zgoda na wyjazd:

O walce z żywiołem niemieckim w ciągu minionych wieków pisano dużo i chętnie. O walce z naporem polonizacji wstydliwie się milczy. A fakty, choć smutne, są jednoznaczne: ani Bismarckowi, ani Hitlerowi nie udało się tak skutecznie zgermanizować mieszkańców tej ziemi jak nam… Zostały Mazury bez Mazurów, Warmia bez Warmiaków. Łagodny płaskowyż jak niegdyś częstuje oczy coraz nowymi widokami, jeziora jak niegdyś wychyłają się zza zwartych ścian łasu, ałe łudzi, którzy stanowią organiczny składnik ziemi, już nie ma. Ze stu kilkudziesięciu tysięcy autochtonów u progu wyzwolenia, jakich się naliczono na terenie ówczesnego województwa olsztyńskiego, zostało parę tysięcy niedobitków.

Mazurski kościół

Na Szlaku Wielkich Jezior Mazurskich Mazurzy skupiają się wokół swoich parafii luterańskich (augsbursko-reformowanych) w Giżycku (ze stacjami kaznodziejskimi w Pozezdrzu, Węgorzewie i Wydminach), Mikołajkach, Piszu (ze stacjami w Białej Piskiej, Drygałach, Rucianem-Nidzie i Wejsunach), Rynie (ze stacją w Sterławkach Wielkich). Podlegają one diecezji mazurskiej w Szczytnie. Posługę religijną swoim parafianom świadczą czterej księża administratorzy parafii. W kościele w Giżycku odbywają się od lat koncerty muzyki poważnej, zwłaszcza organowej, zaś w Mikołajkach ksiądz Władysław Pilchowski zorganizował unikatowe w Polsce i Europie Muzeum Reformacji Polskiej jako oddział Muzeum Okręgowego w Suwałkach.

Im dedykuję…

Na stronicach mojego przewodnika wzmiankuję o: osadnikach, polskich kmieciach z Mazowsza i Kurpiowszczyzny – Marcinie Jaśku i Marcinie Resie, Marku Polaku, Bartku Kowalu, Łupku, Tomku i Janku Pilchach i innych jako zasadźcach, o polskich dziedzicach i dzierżawcach, szlachcie przybyłej z różnych stron Królestwa Polskiego, przeważnie wychodźcach ariańskich, później wiernych synach tej ziemi, o komturach, wielkich mistrzach, książętach i starostach jako przedstawicielach suwerena dających wsie i przywileje, lokujących miasta, o wielkich panach polskich, którzy się zniemczyli, i o panach, którzy do polskości wracali, i o Polakach, którzy tu przyszli po 1945 roku ze zrozumieniem braci Mazurów i umiłowaniem tej ziemi, pisarzach, artystach.

Pokonując kilometry szlaku, mijając wsie i miasta, pamiętajmy o ludziach, którzy stworzyli Mazury takie, jakimi są i nam je przekazali, abyśmy z nich korzystali i uprawiali, dbając o ich piękno i czystość. Miejmy zawsze to na uwadze: Mazurska Kraina to wielki odzyskany skarb Rzeczypospolitej – jej błękitne i zielone klejnoty: jeziora i lasy, mazurskie powietrze.

Żeglarskie trasy – szlak główny

O Mazurskich jeziorach

O jeziora, tak wspaniałe,

Co zdobicie nasze strony,

Czyli wielkie, czyli małe,

Każdy z was zadowolony

I podziwia wasze brzegi

Wasze kształty i też biegi.

Kiedy stanę przy twym brzegu

I tam wątek myśli snuję

O twym kształcie i też biegu,

Serce jakiś powab czuje.

I też śledzę przestrzeń wkoło

Jakoś dziwnie i wesoło

Michał Kajka

Szlak główny

Pisz – jez. Roś – Kanał Jegliński – śluza Karwik – jez. Seksty z wyspą Kaczor – Śniardwy z wyspami Pajęczą i Czarcim Ostrowem – Popielski Róg – Przeczka – jez. Mikołajskie – Mikołajki – jez. Tałty do kanałów – Stare Sady nad Tałtami – Kanały: Kanał Tałcki – jez. Tałtowisko – Kanał Lelecki (Grunwaldzki) – jez. Kotek Wielki – Zielony Gaj – Kanał Mioduński – jez. Szymon – Kanał Szymoński – Jezioro Szymoneckie – Jezioro Jagodne – Kula (półwysep, zatoka i kanał) – Jezioro Boczne – jez. Niegocin – Giżycko – Kanał Giżycki (Łuczański) lub Niegociński – jez. Tajty – Kanał Piękna Góra – Kisajno – Dargin – Kirsajty (wyspa, przysiółek, jezioro) – Mamry Węgorapa – Kanał Węgorzewski – Węgorzewo.

Podział szlaku głównego

Trasa Pisz – Węgorzewo przez Mikołajki – Giżycko ma 86,5 kilometra. Można dzielić ją na odcinki:

1. Pisz – śluza Karwik, 8 km

2. Śluza Karwik – Mikołajki, 19 km

3. Mikołajki – kanały, 8 km

4. Kanały, 10 km

5. Jezioro Szymoneckie – Kula, 7,5 km

6. Jezioro Boczne – Niegocin, 10 km

7. Giżycko – Kisajno – Dargin, 12,5 km

8. Kirsajty – Mamry – Węgorzewo, 11,5 km

Przykładowa propozycja przebiegu rejsu

Zakładam, że mamy do dyspozycji dwa tygodnie. Dwa dni przeznaczamy na załadowanie i przygotowanie łodzi do rejsu oraz na rozładowanie, sklarowanie i przekazanie następcom.

Ten szlak proponuję zwłaszcza żeglującym po raz pierwszy po jeziorach mazurskich. Po jego przepłynięciu nabieramy elementarnego pojęcia o trasie, poznajemy jeziora, kanały, zdobywamy wiedzę o miastach i ich okolicach. Szczególnie polecam to żeglarskim obozom wędrownym lub turnusom żeglującym na zakładowym sprzęcie klubowym, mającym do dyspozycji dwa tygodnie. Całość drogi Pisz – Węgorzewo można przebyć w ciągu tygodnia. Wówczas kilka dni możemy przeznaczyć na szlaki boczne.

1 dzień: Pisz – Karwik, przejście przez śluzę, nocleg nad Sekstami.

2 dzień: Seksty – Śniardwy – Jezioro Mikołajskie – nocleg w Mikołajkach.

3 dzień: do południa w Mikołajkach. Po południu na Tałty, nocleg w Starych Sadach.

4 dzień: kanały, Jezioro Szymoneckie – Jagodne, nocleg na Kuli.

5 dzień: Kula – Jezioro Boczne – Niegocin – Giżycko, nocleg w jednej z przystani.

6 dzień: jezioro Kisajno – Dargin, nocleg przed lub za mostem w Kirsajtach.

7 dzień: Kirsajty – Mamry – Węgorapa – Węgorzewo. Nocleg w Węgorzewie na przystani Piskorza Mamry Yacht Charter, LOK lub ZHP.

Uwaga! Aktualne ceny usług żeglarskich na przystaniach na każdy sezon publikowane są co roku w czerwcowym numerze któregoś z miesięczników żeglarskich.

Opis szlaku głównego

Pisz

Dogodny dojazd z całej Polski pociągiem (trasa Olsztyn – Ruciane – Pisz – Ełk) i autobusami PKS, również samochodami osobowymi, także wodowanie łodzi przywiezionych transportem kołowym.

Przyjmijmy, że przypłynęliśmy Pisą. Już na 73 kilometrze Pisy pierwszy sygnał zbliżania się do miasta. Na lewym brzegu biały budynek ujęcia wodnego, wybetonowany basen. Płyniemy przez Puszczę Piską. Od 77 km trzeba uważać! Liczne trawy i wodorosty układające się pasmami na dnie coraz częściej unoszą się na powierzchni nurtu i mogą wplątać się w śrubę silnika.

78 km. Otwiera się widok na Pisz. Po zachodniej stronie wytwórnia sklejek. Widać stosy pni drzew zraszanych wodą. Zaraz za terenem fabryki radzę wyłączyć silnik, wyjąć z wody i po podejściu do brzegu burłaczyć łodź. Pewne jest bowiem nawinięcie zielska na śrubę.

Jesteśmy w środku miasta. Obydwa brzegi wygodne do cumowania. Najlepiej zrobić to za kładką dla pieszych. Brzeg wybetonowany, co kilkanaście metrów polery. Miasto po obu brzegach. Centrum po zachodniej stronie. Bardzo blisko, w promieniu do i kilometra są sklepy wielu branż, zakłady usługowe, bank, poczta, władze miejskie i gminne, komisariat policji, zakłady żywienia, także mała gastronomia. Tu również jest kościół parafialny, dom kultury i muzeum. Do dworców PKP i PKS ok. 1300 m. Jedna stacja benzynowa w centrum, druga znajduje się przy szosie warszawskiej, ok. 1500 m od Pisy.

Krótki rys historyczny

Po pruskich Galindach przyszli Krzyżacy i osiedlili się tu w latach 1344—45, kiedy to wznieśli drewnianą fortalicję i nazwali ją Johannisburgiem. Podczas walk z Litwą zamek był w 1361 i 1366 roku zdobywany i niszczony przez księcia litewskiego Kiejstuta. Odbudowany został już jako murowany w 1367 roku. W 1367 roku osada pod zamkiem otrzymała prawa bartne. Jest to pierwszy ślad działalności polskiej ludności, która zaczęła napływać dla zasiedlenia wielkiej pustki po zagładzie Galindów. W 1451 roku na zamku gościł wielki mistrz krzyżacki Ludwik von Erlichhausen. Obiecał nadanie praw miejskich Piszowi. Jednak wybuchła wojna trzynastoletnia i miejscowa ludność powstała przeciwko Krzyżakom, w 1455 roku zdobyła zamek i załogę wyrżnęła. W rok później zaciężne wojska krzyżackie ponownie zdobyły zamek. W 1519 roku, podczas ostatniej wojny polsko-krzyżackiej, oddział polsko-czeski pod dowództwem Jana Talfusa opanował zamek. Stąd Polacy urządzali wypady w okolice i na Mrągowo. W końcu tysięczny oddział krzyżacki zdobył zamek. Po sekularyzacji Prus w 1525 roku miejscowość stała się siedzibą starostów książęcych. Stąd kolonizowano sąsiednie obszary puszczańskie. Osada rozwijała się pomyślnie. Był to ośrodek handlu miodem, woskiem, produktami leśnymi, rybami. W XVI wieku było tu siedem karczem. W 1645 roku Pisz uzyskał prawa miejskie od księcia elektora pruskiego Fryderyka Wilhelma. Miasto obwiedzono palisadą i fosami, wzniesiono trzy bramy. Ludność Pisza składała się wówczas głównie z przybyłych z południa Mazurów. Podczas wojen szwedzkich dwa razy najeżdżali miasto Tatarzy w służbie Rzeczypospolitej pod komendą hetmana Gosiewskiego. Dwa razy zostali odparci, a ludność uniknęła rzezi lub uprowadzenia w jasyr. W 1698 roku na piskim zamku spotkali się król polski August II i książę elektor pruski Fryderyk III Hohenzollern. Podczas tego spotkania Fryderyk uzyskał zgodę na całkowite usamodzielnienie się od Polski i na koronację na króla. Był to bardzo ważny etap w procesie powstawania państwa pruskiego. Dla uczczenia tego wydarzenia elektor zarządził wielkie łowy w Puszczy Piskiej. Upolowano kilkaset zwierząt, w tym ostatnie żubry. W 1709 i 1710 roku straszliwa dżuma skosiła mieszkańców miasta. Z 1200 osób zostało 14. Miasto odrodziło się dopiero po kilkunastu latach. Dwukrotnie bawił tu rywal Augusta II do korony polskiej król Stanisław Leszczyński, nieszczęsny tułacz. W końcu XVIII wieku zamek przeszedł w prywatne ręce i został rozebrany.

W okresie wojen napoleońskich maszerowały tędy wojska chyba z całej Europy. W 1818 roku miasto zostało stolicą powiatu. Odtąd rozwijało się pomyślnie. Pisą spławiano towary do Królestwa Polskiego. Ruch ten wzmógł się po przekopaniu w latach 1845—49 Kanału Jeglińskiego i puszczeniu parowców do Mikołajek. W roku 1876 Pisz osiąga liczbę ok. 3000 mieszkańców. W XIX w. zbudowano szosy do sąsiednich miejscowości, w roku 1885 trzy linie kolejowe: do Rucianego, Ełku i Orzysza (obecnie nieczynna, zdemontowana). Od 1849 roku do końca XIX wieku działała polska drukarnia Antoniego Gąsiorowskiego, wydająca książki i czasopisma dla Mazurów. Ważne to było dla ratowania polskości wobec postępującej germanizacji. W 1907 roku wzbogacono substancję komunalną Pisza o wodociąg i gazownię, zaś w 1913 roku – o rzeźnię miejską. Podczas I wojny światowej Pisz był dwa razy zajmowany przez wojska rosyjskie. Plebiscyt w 1920 roku, mimo przeważającej liczebności Mazurów, został przegrany. Przyczynił się do tego brak identyfikacji Mazurów z młodym państwem polskim, polityka germanizacyjna oraz represje stosowane przez Niemców. Nie bez znaczenia był fakt, że akurat w czasie plebiscytu Polska wydawała się rozpadać pod ciosami ofensywy Armii Czerwonej tuż za granicą przecież przesuwającej się. W 1939 roku Pisz liczył 6154 mieszkańców. 22 stycznia 1945 roku został zdobyty przez wojska II Frontu Białoruskiego. W czasie walk miasto zostało w 85% zniszczone.

Zabytki

W wyniku spalenia miasta w czasie styczniowej ofensywy Armii Czerwonej w 1945 roku pozostało w Piszu bardzo mało zabytków. Ślady jedynie pozostały po dawnym zamku krzyżackim przy ulicy Gizewiusza, przy ulicy Rybackiej 8 barokowy dom, w którym w 1698 roku czasowo mieszkał król Polski August II Mocny, kościół pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela z zabytkową wieżą z 1694 roku. W kościele godne podziwu są ołtarz w stylu barokowym, renesansowa ambona, drewniany polichromowany krzyż i chrzcielnica.

Z bogatej secesyjnej zabudowy z przełomu XIX i XX wieku jedynie dwa budynki przy placu Daszyńskiego nr 8 i 14 świadczą o dawnej świetności miasta. Stosunkowo nieźle zachował się neogotycki ratusz i w tym samym stylu dom stojący obok. Zostały one zbudowane za pieniądze ściągnięte od Francji tytułem kontrybucji po wojnie w 1871 roku.

W ratuszu znajdują się siedziby Sądu Rejonowego, Urząd Stanu Cywilnego i Muzeum Ziemi Piskiej. Warto zwiedzić to muzeum, zwłaszcza jeżeli się tu wpływa Pisą. Jest to właściwa forma przywitania się z Mazurami. Atrakcyjne są eksponaty fauny i flory Puszczy Piskiej, stare polskojęzyczne piśmiennictwo mazurskie, dokumenty z historii Pisza. Najstarszą ozdobą jest kamienna „baba pruska” z Wejsun, mozolnie wydłubana z granitu przez Galindów, prawdopodobnie przedmiot kultu. Jeszcze dwa zabytki są w Piszu: plebania ewangelicka przy placu Daszyńskiego 13b i kaplica cmentarna przy Dworcowej. Na terenie fabryki sklejek rośnie wspaniały dąb, zabytek przyrody, o średnicy pnia w pierśnicy 4,35 m i wysokości 28 m.

W Piszu urodziło się dwóch wybitnych ludzi: Jerzy Krzysztof Pisański urodzony w 1725, królewiecki uczony, autor pierwszej historii Prus, przyjaciel Immanuela Kanta i Gustaw Gizewiusz urodzony w 1810 roku, ze starej polskiej rodziny Giżyckich, wybitny działacz mazurski, autor głośnej pracy Polska kwestia językowa w Prusach, współredaktor dwóch gazet wychodzących w języku polskim na Mazurach. W uznaniu dla jego zasług dla polskości i polszczyzny w Prusach Wschodnich po II wojnie światowej jego nazwiskiem nazwano miasto Lec.

Dawna tradycyjna nazwa Pisza to Johannisburg spolszczony przez Mazurów na Jańsbork. Współczesna nazwa miasta jest pochodzenia pruskiego i wywodzi się od wyrazu „pisa”, co oznaczało „bagno”. Nazwę tę przyjęli Galindowie od wypływającej z Rosia rzeki o bagnistych brzegach.

Spis treści

Dedykacja

Oznaczenia stosowane na mapach

Wstęp

Mazurski system żeglarskich szlaków

Usytuowanie geograficzne i administracyjne szlaku

Morfologiczna i rybacka klasyfikacja jezior

Alarm dla Wielkich Jezior Mazurskich

Jak ocenia się czystość wody

Nieco historii

Mazurski kościół

Im dedykuję…

Żeglarskie trasy – szlak główny

Szlak główny

Podział szlaku głównego

Opis szlaku głównego

Pisz

Mikołajki

Kanały

Giżycko

Węgorzewo

Żeglarskie trasy – szlaki boczne

1. Roś do ujścia rzeki Wilkus

2. Szlak trzech rzek

3. Po Sekstach i Kaczerajnie

4. Bramka Seksteńska – Szeroki Ostrów

5. Po Śniardwach

6. Jezioro Warnołty do Wejsun

7. Szlak jeziora Tyrkło

8. Szlak Orzyski

9. Szlak Puszczański

10. Szlak Ryński

11. Piękna Góra – Dejguny

12. Szlak na Buwelno

13. Łabędzi Szlak

14. Jeziora Kisajno – Dargin – Sztynorckie – Sztynort

15. Szlak Dobski

16. Z Kirsajt na Święcajty

17. Szlak Sapiny

18. Mamry Zachód

Posłowie Autora

Przystanki według położenia na szlakach

Bibliografia

Zdjęcia