Projekt okładki i stron tytułowych Marcin Szczygielski

Redakcja Anna Nastulanka Korekta Julia Żywczyk

© Copyright by Instytut Wydawniczy Latarnik, 2004

ISBN 978-83-60000-62-5

INSTYTUT WYDAWNICZY LATARNIK IM. ZYGMUNTA KAŁUŻYŃSKIEGO

Warszawa, ul. Cypryjska 89

tel./fax 22 614 28 34

e-mail: latarnik@latarnik.com.pl

Zapraszamy do księgarni internetowej

www.latarnik.com.pl

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.
virtualo.eu

TOMASZ RACZEK

Krytyk filmowy i publicysta (ur. 1957 r.), autor programów telewizyjnych (TVP2, Canal+, Kino Polska, Polsat, nFilmHD) i radiowych (Dwójka, RMF FM, Klasyka, TOK FM, nFilmHD), w których przedstawia wybitnych ludzi kultury. Laureat Wiktora oraz nagród za osiągnięcia w dziedzinie krytyki artystycznej. Ukończył wydział wiedzy o teatrze w warszawskiej Akademii Teatralnej. Publikował na łamach m.in. „Polityki”, „Rzeczpospolitej”, „Przeglądu Tygodniowego”, „Kina”, „Pani”, „The European”, „Wprost”. W 1992 roku stworzył od podstaw polską edycję „Playboya” i został jej pierwszym redaktorem naczelnym. Był recenzentem teatralnym i filmowym, kierownikiem literackim kilku teatrów oraz Zespołu Filmowego „Oko”, wicedyrektorem Programu 2 TVP, a także oficerem rozrywkowym na statku pasażerskim „Stefan Batory”.

Autor książek Pies na telewizję, Karuzela z madonnami, Karuzela z herosami, Karuzela z Idolami oraz napisanych wraz z Zygmuntem Kałużyńskim: Perłowej ruletki, Poławiaczy pereł, Pereł do lamusa oraz pięciotomowego leksykonu filmowego Perły kina.

Obecnie jest szefem dwóch kanałów filmowych i radia nFilmHD na Platformie „n”, gdzie prowadzi trzy programy poświęcone filmom: „Perły i wieprze”, „Hot Spot” i „Bilet do kina”.

Kocha morze i statki pasażerskie. Chociaż prowadzony przez niego Instytut Wydawniczy Latarnik mieści się w Warszawie, nie opuszcza go marzenie, by zamieszkać w prawdziwej latarni morskiej z widokiem po horyzont.

Marcinowi

Wstęp

Podobno wiek XXI ma być wiekiem kobiet. Podobno prawdziwych mężczyzn jest coraz mniej, a ci, którzy są, nie przypominają mitycznych herosów. Ale czy na pewno? W starożytnej Grecji herosami nazywano nie tylko półbogów (synów boga i śmiertelniczki), ale i tych z całkiem zwyczajnym, ludzkim rodowodem. Godnym chwały i pamięci bohaterom służyły poświęcane im igrzyska i peany, czyli pieśni pochwalne.

Dzisiaj sztuka pisania peanów zanikła. Chwalenie nie należy do intelektualnego szyku. Więcej braw można zebrać za szyderstwo lub prokuratorską bezwzględność w obnażaniu czyichś błędów i słabości. Postanowiłem jednak zrobić na przekór i pokusiłem się o stworzenie osobistego leksykonu wyjątkowych mężczyzn, których losy, a przede wszystkim wypowiadane przez nich opinie mogą pomóc na nowo zdefiniować pojęcie bohaterów masowej wyobraźni. Na liście moich herosów znajdą państwo nazwiska sławnych ludzi, z którymi miałem okazję rozmawiać. Są też nazwiska mniej znane, ale ich właściciele z całą pewnością zasłużyli na to miano. Jednych i drugich pytałem nie tylko o ich losy, ale także o zapamiętane najszczęśliwsze chwile życia. Czy w ogóle pamiętają ów moment, gdy byli szczęśliwi?

Kiedy podobne pytania stawiałem sławnym kobietom (opisałem to w Karuzeli z madonnami), najczęściej poddawały się sugestii i… zaczynały opowiadać o swoim życiu. Czasem aż byłem speszony ich otwartością. Mówiły o bliskich, o miłościach, o zawodach, marzeniach. Mężczyźni na pytanie o szczęście reagowali zgoła inaczej: zastanawiali się, czy zrobili w życiu coś ważnego, wartościowego. Dlatego w Karuzeli z herosami tak wielką rolę odgrywają ich profesje, pasje i przygody.

Kolekcjonując wyjątkowych bohaterów zachowuję się trochę jak entomolog zbierający piękne motyle. Przyszpilam ich do Karuzeli w wyjątkowo ważnej dla nich chwili: gdy dzieje się z nimi coś naprawdę ciekawego. Dlatego portrety moich bohaterów zawierają rozmowy uchwycone w różnych punktach ich życiorysów, zatrzymujące minione chwile wraz z tamtym stanem umysłu i emocji. Czasem zaś są zapisem moich rozmyślań o ludziach różnych epok, którzy zwrócili moją uwagę swoją wyjątkowością i… powszechnym jej niezrozumieniem. W takich przypadkach pozwoliłem sobie na skreślenie bardziej osobistych portretów.

Mężczyźni przy próbie ich odsłonienia najczęściej stawiają opór. Działa tu chyba atawistyczny lęk przed męską nagością, nawet gdy chodzi nie o ciało, lecz o psychikę. Gdy jednak zdecydują się na szczerość, otwiera się przed nami męski świat doznań w pełnej skali rozmaitości. Rozmowy w Karuzeli z herosami są bardzo różne: ich tempo, nastrój zależą od rozmówcy. Starałem się, by już sam sposób konwersacji charakteryzował moich bohaterów, dlatego za każdym razem przeistaczałem się w kogoś, w rozmowie z kim rozmówca czuł się wystarczająco dobrze, by obdarzyć go i szacunkiem, i szczerością. Ta ostatnia jest podarunkiem, za który wszystkim moim herosom bardzo dziękuję.

Karuzela z herosami to rebus, który staje się tym ciekawszy, im więcej inwencji w jego odczytanie włoży czytelnik. Można go czytać po kolei, „od deski do deski”, ale można też korzystać z sugestii umieszczonych na końcu każdego rozdziału: szukać skojarzeń w losach i poglądach bohaterów. To zadziwiające, jak wiele zaczynamy dzięki temu rozumieć na ich temat, a także na temat… nas samych! Aby tę przygodę kontynuować w świecie kobiet, wystarczy skorzystać z podpowiedzi kierujących uwagę czytelnika do właściwych rozdziałów w Karuzeli z madonnami. Może się to okazać towarzyską grą i psychodramą!

JERZY ANDRZEJEWSKI

Pamiętam ten październikowy dzień: była niespokojna jesień 1981 roku, w sklepach pustki, na ulicach strajki, przed stacjami benzynowymi kolejki samochodów z tablicami rejestracyjnymi, których numery kończyły się cyfrą nieparzystą. Mój samochód był właśnie nieparzysty. Dlatego już od 6 rano stałem w kolejce do stacji przy ul. Sobieskiego w Warszawie, jednej z najlepszych wówczas w stolicy. Około południa udało mi się napełnić bak malucha. Co za ulga! Oznaczało to kilka, może nawet kilkanaście dni swobodnego poruszania się po mieście, normalnego życia. No i to, że zdążę na umówiony wywiad z Jerzym Andrzejewskim, wybitnym pisarzem, którego Popiół i diament czytałem w szkole, bo był na liście lektur (zrealizowany na podstawie tej książki film Andrzeja Wajdy ze Zbyszkiem Cybulskim w roli głównej oglądałem po raz pierwszy w czasie wakacji na Jałcie, dubbingowany na rosyjski; nazywał się – Piepieł i ałmaz), natomiast jego Miazgę czytałem z wydanego w podziemnym obiegu i wydrukowanego maczkiem egzemplarza, bo była na liście książek zakazanych.

Miałem 24 lata, dziennikarskie ambicje, wiarę że świat stoi przede mną otworem i na potwierdzenie tego… pełen bak benzyny. Mieszkanie Andrzejewskiego mieściło się w starej praskiej kamienicy naprzeciwko wybiegu dla niedźwiedzi. Było duże, przestronne, zapełnione książkami i fotografiami. Pisarzowi spodobało się, że przyszedł do niego młody chłopak. Biegał po pracowni, częstował mnie nalewką, może nawet kokietował. Pokazywał swoje ulubione fotografie: Maria Dąbrowska („chyba najzdolniejsza polska lesbijka”), Krzysztof Kamil Baczyński („jego życie mogłoby się potoczyć inaczej, gdyby nie to małżeństwo.”), Michał Bajor („widziałem go, proszę pana, w filmie W biały dzień Zebrowskiego – cóż to za talent! pod każdym względem!”).

To były inne czasy. Dziś każdy redaktor naczelny domagałby się ode mnie, bym zapytał Andrzejewskiego właśnie o to: o plotki o sławnych ludziach, niedyskrecje o ich życiu intymnym; czy wszystkie opisane w Miazdze obyczajowe sensacje rzeczywiście miały miejsce oraz jak naprawdę nazywali się bohaterowie tej powieści. Ja jednak uważałem, że wielkiego pisarza należy pytać o wielkie rzeczy: o obywatelski obowiązek, o przełom dziejowy, o Polskę. I tak też potoczyła się nasza rozmowa. Teraz myślę, że stało się dobrze: Andrzejewski powiedział wiele ważnych do dzisiaj zdań. A prawdziwych bohaterów Miazgi i tak poznałem kilka lat później, w Paryżu. Od nich dowiedziałem się tego, o co zapomniałem zapytać Andrzejewskiego. A chyba nawet dowiedziałem się więcej. Ale to już temat na zupełnie inną rozmowę…

We wrześniu 1981 roku był pan obecny jednocześnie na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku (jako juror) i na I Zjeździe Solidarności (jako gość). Te dwa wydarzenia odbywały się w jednym czasie, w jednym mieście. Czy sądzi pan, że był między nimi jakiś związek?

Kilkakrotnie spotkałem się z zarzutami: jak można siedzieć w kinie, oglądać filmy i je oceniać, gdy kilkanaście kilometrów dalej kształtuje się współczesna historia Polski! Jak to można pogodzić? Mnie się wydaje, że można. Jest takie piękne sformułowanie Conrada z Przedmowy do Zwycięstwa (Conrad kończył tę powieść w 1914 roku, gdy już wybuchła wojna): „Gdyby trąba sądu ostatecznego zabrzmiała nagle wśród powszedniego dnia, muzyk przy swoim pianinie nie przestałby grać sonaty Beethovena, a szewc trwałby do ostatka przy warsztacie ożywiony nadzieją i niezmąconą wiarą w doniosłość swej pracy. I mieliby najzupełniejszą słuszność. Bo po co mamy się wzruszać mściwą pobudką Anioła, zbyt potężną dla naszych uszu i zbyt straszną dla naszych lęków. Toteż zdarza się czasem, że uderzy w nas błyskawica gniewu; czytelnik nie przerwie czytania, jeśli książka mu się spodoba, a krytyk będzie w dalszym ciągu pisał recenzje z tą zdolnością do oderwania się od zewnętrznego świata, która wypływa z poczucia nieskończonej małości, a która jest mimo to jedyną cechą zdającą się zbliżać człowieka do nieśmiertelnych bogów”. Mogą się dziać bardzo wielkie wydarzenia historyczne, ale jeśli one nie wymagają od nas bezpośredniego działania, to każdy powinien robić swoje.

Czyli wierzy pan, że można oddzielić sztukę od jej społecznego rezonansu?

Myślę, że w naszej rzeczywistości i z naszą tradycją, którą oceniam nie najlepiej, ale którą trzeba uznać, jest to możliwe dla bardzo niewielu ludzi. Dostaję często listy od osób na pewno nie nastawionych do mnie wrogo z zarzutami, że piszę w swoim dzienniku literackim, który prowadzę od wielu lat w „Literaturze”, o jakichś osobistych sprawach, o tym z kim jadłem obiad czy kolację, jaką książkę czytam. Albo to, że tematyką mojej ostatniej książki jest podróż Odyseusza – rzecz całkowicie oderwana od rzeczywistości. Rozumiem te wątpliwości, ale z całą stanowczością odrzucam przymus obywatelskiego garbu, który z rozmaitych stron i w różnych okresach dziejowych Polski był artystom narzucany. Przeżyłem już różne naciski na artystów, żeby sobie te garby przyprawiali i służyli – rozmaicie się to nazywało, ale zawsze sprowadzało literaturę do roli służebnej. Trudno, taką mamy tradycję. Literatura w czasie 150 lat niewoli spełniała, bo spełniać musiała, rolę pocieszyciela, pokrzepiciela serc – jak mówił Sienkiewicz. Ale jeżeli pan zajrzy do korespondencji tak wybitnej osobowości, jaką była Eliza Orzeszkowa, to znajdzie pan fragment, w którym wyznaje, że zdaje sobie sprawę, iż byłaby nieporównanie większą pisarką, gdyby nie czuła konieczności służenia sprawie polskiej. Ta obywatelskość zaciążyła nad wieloma naszymi pisarzami. Myślę, że zaciążyła też nad ogromną częścią dzieł Żeromskiego. Chyba również nad dziełem Marii Dąbrowskiej.

I teraz też ciąży?

Trudno mi powiedzieć, co dzieje się w głębi serc, umysłów i sumień moich przyjaciół po piórze. Wiemy obaj, że od wielu lat literatura polska nie znajduje się w stanie kwitnącym. Powinny ją nieco wzbogacić dzieła, które od kilku lat ukazywały się w tzw. nieoficjalnym obiegu oraz utwory napisane na emigracji. Zawsze uważałem i uważam, że literatura polska jest jedna, bez względu na to, czy jest pisana w kraju, czy poza krajem. Część tych książek została już opublikowana – np. Miłosza, któremu tak szczęśliwie przysłużyła się Nagroda Nobla, czy w pewnej mierze dzieła Gombrowicza. Ale to przeszłość. Jaki jest stan w roku 1981? Być może tworzone są właśnie dzieła bardzo wybitne, które ukażą się za rok czy dwa, biorąc pod uwagę niesłychaną powolność naszego procesu wydawniczego.

Jak pan znosi świadomość, że utwór, który pan napisze, może nie być w Polsce wydany?

Zawsze wiedziałem, że każda moja książka jeśli nie w kraju to zostanie wydana w paryskiej „Kulturze”. Oczywiście, zdaję sobie sprawę, że to jest coś zupełnie innego wydać książkę w kraju, a co innego wydać ją w Paryżu. Kraj w minimalnym stopniu znał i zna książki, które się tam ukazują. Ale jednak jest to sposób na zamanifestowanie swojej obecności pisarskiej. Jeśli chodzi o Miazgę, to ukazała się w 1979 roku w nieoficjalnym obiegu, trudno czytelna ze względu na ułomności drukarskie. Następne książki, pisane po Miazdze, nie budziły już żadnych wątpliwości cenzuralnych. Pisałem je zresztą w taki sposób wcale nie dlatego, żeby uniknąć konfliktu z cenzurą, tylko po prostu miałem ochotę takie książki napisać: Teraz na ciebie zagłada opowiadała o Kainie i Ablu, a Już prawie nic była o umieraniu wielkiego pisarza niemieckiego.

Pisząc książkę zastanawia się pan, jak przyjmie ją czytelnik?

Nie. Pisząc Popiół i diament nie wyobrażałem sobie, że stanie się książką tak poczytną, która będzie miała około 30 wydań, przeszło 30 tłumaczeń na języki obce (zresztą w znacznej mierze dzięki filmowi), że zostanie umieszczona na liście lektur szkolnych, a młode dziewczęta i młodzi chłopcy będą się musieli męczyć, żeby pisać z niej wypracowania maturalne. Zwykle książka ukazuje się w 20-30 tysiącach egzemplarzy. Powiedzmy, że każdy egzemplarz przeczytają trzy osoby, to daje razem około 100 tysięcy czytelników. O kim więc mam myśleć? Pisarz daje książkę nie tylko niewiadomym czytelnikom, ale także niewiadomej przyszłości. Na dobrą sprawę rzadko kiedy ma możność dowiedzenia się, czy jego książka będzie żyć przez dłuższy czas, czy nie. Powodzenie książki przez 20 lat to jeszcze nic. 50 lat to już coś. 100 lat – to rzeczywiście wiele. To znaczy, że książka ma szanse pozostać.

Maria Kuncewiczowa napisała kiedyś, że żaden prawdziwy pisarz nie pisze dla jednego pokolenia.

To jeszcze coś innego. Pisze się po to, żeby opublikować – na pewno. Ale prawdą jest też, że pisze się przede wszystkim dla siebie.

No a powieść z kluczem, jaką jest na przykład Miazga? Czy nie zależy panu, żeby czytelnik zrozumiał to, co pan w niej ukrył?

Nie myślę o tym. Im jestem starszy, tym bardziej doceniam element zabawy. Nie można pisać z poczucia obowiązku, tylko dlatego że jest się pisarzem. Pisać codziennie stroniczkę lub dwie, bo ma się ten fach. Albo dlatego, żeby zarobić i mieć z czego żyć. Literatura jest sprawą osobistą.

Ale zabawa musi bawić obu graczy…

Oczywiście, że chciałbym, aby moje intencje były możliwie najdokładniej odczytane przez możliwie znaczną liczbę czytelników.

Czy myśląc o tym dba pan, aby wszystko było czytelne?

Wcale o tym nie myślę. Gdybym myślał, to już pisałbym z garbem. Byłbym spętany, zacząłbym cenzurować samego siebie. Trzeba jednak sobie jasno powiedzieć, że pisarz mający jakąś twórczość poza sobą nie oczekuje z drżeniem serca na ukazanie się swojej nowej książki. Może poczekać. Dzięki temu, że jest tłumaczony i posiada pewne zasoby dewizowe, nie zależy tylko od łaski i niełaski wydawców czy też ludzi, którzy rządzą wydawcami. Nie można tego jednak powiedzieć o początkujących pisarzach, którym siłą rzeczy zależy, żeby ich książki ukazały się i żeby pojawiły się o nich recenzje. Ze zwierzeń młodych pisarzy wiem, jak ciężkie przechodzą chwile łamiąc się między zupełnie zrozumiałą potrzebą publikowania a świadomością, że nie mówią pełnym głosem.

Czy dał się pan kiedyś oszukać telewizji?

Co pan przez to rozumie?

Uwierzyć w coś, co próbowano zasugerować w telewizji, a co nie było prawdą.

Nie może mnie pan brać za tak naiwnego. To jest niemożliwe. Jestem bardzo uważnym odbiorcą dziennika telewizyjnego.

Ogląda go pan codziennie?

Jeżeli tylko jestem w domu, to zawsze. Jest to pewien barometr – wszystko jedno dobry czy zły, prawdziwy czy nieprawdziwy – rzeczywistości partyjno-rządowej.

Odbiera pan to jako swego rodzaju grę?

Oczywiście. Polityka jest grą. Interesują mnie odcienie tej gry. W jaki sposób jest ona prezentowana. Interesuje mnie w równym stopniu mechanizm mówienia prawdy i kłamania.

Czy można skodyfikować prawa rządzące tym mechanizmem?

Mechanizm kłamstwa jest dość monotonny. Często zdumiewam się jak bardzo monotonny, jak się powtarza. Nieraz wprawia mnie w stan osłupienia, gdy ludzie, którzy powinni posiadać doświadczenie polityczne, niczego się nie uczą z klęsk swoich poprzedników. Powtarzają absolutnie te same błędy.

Może nie czytają książek?

Błędy polityków nie zależą od książek. Zresztą, to już nie jest sfera literatury tylko propagandy.

ZOBACZ TEŻ: JERZY BRALCZYK, JERZY DUDA-GRACZ, ZYGMUNT-KAŁUŻYŃSKI, TOMASZ LIS, CZESŁAW NIEMEN, DANIEL PASSENT, JERZY STUHR, STANISŁAW TYM, JERZY WALDORFF, STANISŁAW WYSPIAŃSKI

W KARUZELI Z MADONNAMI ZOBACZ: KAREN BLIXEN, JOANNA CHMIELEWSKA, MANUELA GRETKOWSKA, AGNIESZKA HOLLAND, KRYSTYNA JANDA, OLGA LIPIŃSKA

Spis treści

Dedykacja

Wstęp

JERZY ANDRZEJEWSKI

FRANZ BECKENBAUER

ZBIGNIEW BONIEK

JERZY BRALCZYK

LUIS BUÑUEL

JERZY DUDA-GRACZ

JAN ENGLERT

EL GRECO

ADAM HANUSZKIEWICZ

BENNY HILL

JERZY HOFFMAN

KRZYSZTOF HOŁOWCZYC

MICHAEL JACKSON

WOJCIECH JAGIELSKI

JEAN-MICHEL JARRE

JANUSZ JÓZEFOWICZ

BOGUSŁAW KACZYŃSKI

ZYGMUNT KAŁUŻYŃSKI

TADEUSZ KANTOR

KRZYSZTOF KOLBERGER

ROBERT KORZENIOWSKI

ANDRZEJ KURYLEWICZ

LUCJAN KYDRYŃSKI

MARCIN KYDRYŃSKI

ZBIGNIEW LENGREN

WINFRIED LIPSCHER

TOMASZ LIS

JULIUSZ MACHULSKI

ZBIGNIEW MAZUREK

FREDDIE MERCURY

DARIUSZ MICHALCZEWSKI

LESLIE MITCHELL

ANDRZEJ MLECZKO

ZBIGNIEW NIEMCZYCKI

CZESŁAW NIEMEN

WIESŁAW OCHMAN

JANUSZ OLEJNICZAK

JACEK PAŁKIEWICZ

DANIEL PASSENT

ANDRZEJ SAPKOWSKI

PHILIPPE STARCK

FRANCISZEK STAROWIEYSKI

ALLAN STARSKI

MUNIEK STASZCZYK

TOMASZ STOCKINGER

JERZY STUHR

ROSŁAW SZAYBO

JACEK SZUMLAS

TOMASZ TOMASZEWSKI

TED TURNER

STANISŁAW TYM

TADEUSZ DE VIRION

JERZY WALDORFF

MARIUSZ WALTER

KRZYSZTOF WIELICKI

JAN PTASZYN WRÓBLEWSKI

STANISŁAW WYSPIAŃSKI